Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 2585 263445 195649 2026-04-20T10:00:07Z Saumache 27923 263445 wikitext text/x-wiki < [[Marcus Tullius Cicero]] < [[Orationes (Marcus Tullius Cicero)]] {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Pro Cn. Plancio |OperaeWikiPagina= |Annus= 54 a.C.n. |SubTitulus= Orationes |Genera=Orationes }} ==I== {{pn|1}}Cum propter egregiam et singularem Cn. Planci, iudices, in mea salute custodienda fidem tam multos et bonos viros eius honori viderem esse fautores, capiebam animo non mediocrem voluptatem quod, cuius officium mihi saluti fuisset, ei meorum temporum memoriam suffragari videbam. Cum autem audirem meos partim inimicos, partim invidos huic accusationi esse fautores, eandemque rem adversariam esse in iudicio Cn. Plancio quae in petitione fuisset adiutrix, dolebam, iudices, et acerbe ferebam, si huius salus ob eam ipsam causam esset infestior quod is meam salutem atque vitam sua benivolentia praesidio custodiaque texisset. {{pn|2}}nunc autem vester, iudices, conspectus et consessus iste reficit et recreat mentem meam, cum intueor et contemplor unum quemque vestrum. video enim hoc in numero neminem cui mea salus non cara fuerit, cuius non exstet in me summum meritum, cui non sim obstrictus memoria benefici sempiterna. itaque non extimesco ne Cn. Plancio custodia meae salutis apud eos obsit qui me ipsi maxime salvum videre voluerunt, saepiusque, iudices, mihi venit in mentem admirandum esse M. Laterensem, hominem studiosissimum et dignitatis et salutis meae, reum sibi hunc potissimum delegisse quam metuendum ne vobis id ille magna ratione fecisse videatur. {{pn|3}}quamquam mihi non sumo tantum neque adrogo, iudices, ut Cn. Plancium suis erga me meritis impunitatem consecutum putem. Nisi eius integerrimam vitam, modestissimos mores, summam fidem, continentiam, pietatem, innocentiam ostendero, nihil de poena recusabo; sin omnia praestitero quae sunt a bonis viris exspectanda, petam, iudices, a vobis ut, cuius misericordia salus mea custodita sit, ei vos vestram misericordiam me deprecante tribuatis. equidem ad reliquos labores, quos in hac causa maiores suscipio quam in ceteris, etiam hanc molestiam adsumo, quod mihi non solum pro Cn. Plancio dicendum est, cuius ego salutem non secus ac meam tueri debeo, sed etiam pro me ipso, de quo accusatores plura paene quam de re reoque dixerunt. ==II== {{pn|4}}quamquam, iudices, si quid est in me ipso ita reprehensum ut id ab hoc seiunctum sit, non me id magno opere conturbat; non enim timeo ne, quia perraro grati homines reperiantur, idcirco, cum me nimium gratum illi esse dicant, id mihi criminosum esse possit. quae vero ita sunt agitata ab illis ut aut merita Cn. Planci erga me minora esse dicerent quam a me ipso praedicarentur, aut, si essent summa, negarent ea tamen ita magni ut ego putarem ponderis apud vos esse debere, haec mihi sunt tractanda, iudices, et modice, ne quid ipse offendam, et tum denique cum respondero criminibus, ne non tam innocentia reus sua quam recordatione meorum temporum defensus esse videatur. {{pn|5}}sed mihi in causa facili atque explicata perdifficilis, iudices, et lubrica defensionis ratio proponitur. nam, si tantum modo mihi necesse esset contra Laterensem dicere, tamen id ipsum esset in tanto usu nostro tantaque amicitia molestum. vetus est enim lex illa iustae veraeque amicitiae quae mihi cum illo iam diu est, ut idem amici semper velint, neque est ullum amicitiae certius vinculum quam consensus et societas consiliorum et voluntatum. mihi autem non id est in hac re molestissimum, contra illum dicere, sed multo illud magis quod in ea causa contra dicendum est in qua quaedam hominum ipsorum videtur facienda esse contentio. {{pn|6}}quaerit enim Laterensis atque hoc uno maxime urget qua se virtute, qua laude Plancius, qua dignitate superarit. ita, si cedo illius ornamentis, quae multa et magna sunt, non solum huius dignitatis iactura facienda est sed etiam largitionis recipienda suspicio est; sin hunc illi antepono, contumeliosa habenda est oratio, et dicendum est id quod ille me flagitat, Laterensem a Plancio dignitate esse superatum. ita aut amicissimi hominis existimatio offendenda est, si illam accusationis condicionem sequar, aut optime de me meriti salus deserenda. ==III== sed ego, Laterensis, caecum me et praecipitem ferri confitear in causa, si te aut a Plancio aut ab ullo dignitate potuisse superari dixero. itaque discedam ab ea contentione ad quam tu me vocas et veniam ad illam ad quam me causa ipsa deducit. {{pn|7}}quid? tu in magistratibus dignitatis iudicem putas esse populum? fortasse non numquam est; utinam vero semper esset! sed est perraro et, si quando est, in eis magistratibus est mandandis quibus salutem suam committi putat; his levioribus comitiis diligentia et gratia petitorum honos paritur, non eis ornamentis quae esse in te videmus. nam quod ad populum pertinet, semper dignitatis iniquus iudex est qui aut invidet aut favet. quamquam nihil potes in te, Laterensis, constituere quod sit proprium laudis tuae quin id tibi sit commune cum Plancio. {{pn|8}}sed hoc totum agetur alio loco; nunc tantum disputo de iure populi, qui et potest et solet non numquam dignos praeterire; nec, si a populo praeteritus est quem non oportuit, a iudicibus condemnandus est qui praeteritus non est. nam, si ita esset, quod patres apud maiores nostros tenere non potuerunt, ut reprehensores essent comitiorum, id haberent iudices, quod multo etiam minus esset ferendum. tum enim magistratum non gerebat is qui ceperat, si patres auctores non erant facti; nunc postulatur a vobis ut eius exitio qui creatus sit iudicium populi Romani reprendatis. itaque iam quoniam qua nolui ianua sum ingressus in causam, sperare videor tantum afuturam esse orationem meam a minima suspicione offensionis tuae, te ut potius obiurgem, quod iniquum in discrimen adducas dignitatem tuam, quam ut eam ego ulla contumelia coner attingere. ==IV== {{pn|9}}tu continentiam, tu industriam, tu animum in rem publicam, tu virtutem, tu innocentiam, tu fidem, tu labores tuos, quod aedilis non sis factus, fractos esse et abiectos et repudiatos putas? vide tandem, Laterensis, quantum ego a te dissentiam. si me dius fidius decem soli essent in civitate viri boni, sapientes, iusti, graves, qui te indignum aedilitate iudicavissent, gravius de te iudicatum putarem quam est hoc quod tu metuis ne a populo iudicatum esse videatur. non enim comitiis iudicat semper populus, sed movetur plerumque gratia, cedit precibus, facit eos a quibus est maxime ambitus, denique, etiam si iudicat, non dilectu aliquo aut sapientia ducitur ad iudicandum, sed impetu non numquam et quadam etiam temeritate. non est enim consilium in volgo, non ratio, non discrimen, non diligentia, semperque sapientes ea quae populus fecisset ferenda, non semper laudanda dixerunt. qua re, cum te aedilem fieri oportuisse dicis, populi culpam, non competitoris accusas. {{pn|10}}Vt fueris dignior quam Plancius--de quo ipso tecum ita contendam paulo post ut conservem dignitatem tuam--sed ut fueris dignior, non competitor a quo es victus, sed populus a quo es praeteritus, in culpa est. in quo illud primum debes putare, comitiis, praesertim aediliciis, studium esse populi, non iudicium; eblandita illa, non enucleata esse suffragia; eos qui suffragium ferant, quid cuique ipsi debeant considerare saepius quam quid cuique a re publica debeatur. sin autem mavis esse iudicium, non tibi id rescindendum est sed ferendum. ==V== {{pn|12}}venio iam ad ipsius populi partis ut illius contra te oratione potius quam mea disputem. qui si tecum congrediatur et si una loqui voce possit, haec dicat: 'ego tibi, Laterensis, Plancium non anteposui sed, cum essetis aeque boni viri, meum beneficium ad eum potius detuli qui a me contenderat quam ad eum qui mihi non nimis submisse supplicarat.' respondebis, credo, te splendore et vetustate familiae fretum non valde ambiendum putasse. at vero te ille ad sua instituta suorumque maiorum exempla revocabit; semper se dicet rogari voluisse, semper sibi supplicari; se M. Seium, qui ne equestrem quidem splendorem incolumem a calamitate iudici retinere potuisset, homini nobilissimo, innocentissimo, eloquentissimo, M. Pisoni, praetulisse; praeposuisse se Q. Catulo, summa in familia nato, sapientissimo et sanctissimo viro, non dico C. Serranum, stultissimum hominem--fuit enim tamen nobilis--non C. Fimbriam, novum hominem--fuit enim et animi satis magni et consili--sed Cn. Mallium, non solum ignobilem verum sine virtute, sine ingenio, vita etiam contempta ac sordida. 'desiderarunt te,' inquit, 'oculi mei, cum tu esses Cyrenis; {{pn|13}}me enim quam socios tua frui virtute malebam, et quo plus intererat, eo plus aberat a me, cum te non videbam. deinde sitientem me virtutis tuae deseruisti ac reliquisti. coeperas enim petere tribunatum pl. temporibus eis quae istam eloquentiam et virtutem requirebant; quam petitionem cum reliquisses, si hoc indicasti, tanta in tempestate te gubernare non posse, de virtute tua dubitavi, si nolle, de voluntate; sin, quod magis intellego, temporibus te aliis reservasti, ego quoque,' inquiet populus Romanus, 'ad ea te tempora revocavi ad quae tu te ipse servaras. pete igitur eum magistratum in quo mihi magnae utilitati esse possis; aediles quicumque erunt, idem mihi sunt ludi parati; tribuni pl. permagni interest qui sint. qua re aut redde mihi quod ostenderas, aut si, quod mea minus interest, id te magis forte delectat, reddam tibi istam aedilitatem etiam neglegenter petenti, sed amplissimos honores ut pro dignitate tua consequare, condiscas censeo mihi paulo diligentius supplicare.' ==VI== {{pn|14}}haec populi oratio est, mea vero, Laterensis, haec: qua re victus sis non debere iudicem quaerere, modo ne largitione sis victus. nam si, quotienscumque praeteritus erit is qui non debuerit praeteriri, totiens oportebit eum qui factus erit condemnari, nihil iam est quod populo supplicetur, nihil quod diribitio, nihil quod renuntiatio suffragiorum exspectetur. simul ut qui sint professi videro, dicam: 'hic familia consulari est, ille praetoria; {{pn|15}}reliquos video esse ex equestri loco; sunt omnes sine macula, sunt omnes aeque boni viri atque integri, sed servari necesse est gradus; cedat consulari generi praetorium, ne contendat cum praetorio nomine equester locus.' sublata sunt studia, exstinctae suffragationes, nullae contentiones, nulla libertas populi in mandandis magistratibus, nulla exspectatio suffragiorum; nihil, ut plerumque evenit, praeter opinionem accidet, nulla erit posthac varietas comitiorum. sin hoc persaepe accidit ut et factos aliquos et non factos esse miremur, si campus atque illae undae comitiorum, ut mare profundum et immensum, sic effervescunt quodam quasi aestu ut ad alios accedant, ab aliis autem recedant, tamen nos <in> impetu studiorum et motu temeritatis modum aliquem et consilium et rationem requiremus? {{pn|16}}qua re noli me ad contentionem vestrum vocare, Laterensis. etenim si populo grata est tabella, quae frontis aperit hominum, mentis tegit datque eam libertatem ut quod velint faciant, promittant autem quod rogentur, cur tu id in iudicio ut fiat exprimis quod non fit in campo? 'hic quam ille dignior' perquam grave est dictu. quo modo igitur est aequius? sic credo, quod agitur, quod satis est iudici: 'hic factus est.' 'cur iste potius quam ego?' vel nescio vel non dico vel denique quod mihi gravissimum esset, si dicerem, sed impune tamen deberem dicere: 'non recte.' nam quid adsequerere, si illa extrema defensione uterer, populum quod voluisset fecisse, non quod debuisset? ==VII== {{pn|17}}quid? si populi quoque factum defendo, Laterensis, et doceo Cn. Plancium non obrepsisse ad honorem, sed eo venisse cursu qui semper patuerit hominibus ortis hoc nostro equestri loco, possumne eripere orationi tuae contentionem vestrum, quae tractari sine contumelia non potest, et te ad causam aliquando crimenque deducere? si, quod equitis Romani filius est, inferior esse debuit, omnes tecum equitum Romanorum filii petiverunt. nihil dico amplius; hoc tamen miror cur huic potissimum irascare qui longissime a te afuit. equidem, si quando, ut fit, iactor in turba, non illum accuso qui est in summa sacra via, cum ego ad Fabianum fornicem impellor, sed eum qui in me ipsum incurrit atque incidit. tu neque Q. Pedio, forti viro, suscenses neque huic A. Plotio, ornatissimo homini familiari meo, et ab eo qui hos dimovit potius quam ab eis qui in te ipsum incubuerunt te depulsum putas. {{pn|18}}sed tamen haec tibi est prima cum Plancio generis vestri familiaeque contentio, qua abs te vincitur; cur enim non confitear quod necesse est? sed non hic magis quam ego a meis competitoribus et alias et in consulatus petitione vincebar. sed vide ne haec ipsa quae despicis huic suffragata sint. sic enim conferamus. est tuum nomen utraque familia consulare. num dubitas igitur quin omnes qui favent nobilitati, qui id putant esse pulcherrimum, qui imaginibus, qui nominibus vestris ducuntur, te aedilem fecerint? equidem non dubito. sed si parum multi sunt qui nobilitatem ament, num ista est nostra culpa? etenim ad caput et ad fontem generis utriusque veniamus. ==VIII== {{pn|19}}tu es e municipio antiquissimo Tusculano, ex quo sunt plurimae familiae consulares, in quibus est etiam Iuventia --tot ex reliquis municipiis omnibus non sunt--hic est e praefectura Atinati non tam prisca, non tam honorata, non tam suburbana. quantum interesse vis ad rationem petendi? primum utrum magis favere putas Atinatis an Tusculanos suis? alteri--scire enim hoc propter vicinitatem facile possum--cum huius ornatissimi atque optimi viri, Cn. Saturnini, patrem aedilem, cum praetorem viderunt, quod primus ille non modo in eam familiam sed etiam in praefecturam illam sellam curulem attulisset, mirandum in modum laetati sunt; alteros--credo, quia refertum est municipium consularibus, nam malivolos non esse certo scio--numquam intellexi vehementius suorum honore laetari. habemus hoc nos, habent nostra municipia. {{pn|20}}quid ego de me, de fratre meo loquar? quorum honoribus agri ipsi prope dicam montesque faverunt. num quando vides Tusculanum aliquem de M. Catone illo in omni virtute principe, num de Ti. Coruncanio municipe suo, num de tot Fulviis gloriari? verbum nemo facit. at in quemcumque Arpinatem incideris, etiam si nolis, erit tamen tibi fortasse etiam de nobis aliquid, sed certe de C. Mario audiendum. primum igitur hic habuit studia suorum ardentia, tu tanta quanta in hominibus iam saturatis honoribus esse potuerunt. {{pn|21}}deinde tui municipes sunt illi quidem splendidissimi homines, sed tamen pauci, si quidem cum Atinatibus conferantur; huius praefectura plena virorum fortissimorum, sic ut nulla tota Italia frequentior dici possit; quam quidem nunc multitudinem videtis, iudices, in squalore et luctu supplicem vobis. hi tot equites Romani, tot tribuni aerarii--nam plebem a iudicio dimisimus, quae cuncta comitiis adfuit-- quid roboris, quid dignitatis huius petitioni attulerunt? non <modo> enim tribum Teretinam, de qua dicam alio loco, sed dignitatem, sed oculorum coniectum, sed solidam et robustam et adsiduam frequentiam praebuerunt. nam municipia coniunctione etiam vicinitatis vehementer moventur. ==IX== {{pn|22}}omnia quae dico de Plancio dico expertus in nobis; sumus enim finitimi Atinatibus. laudanda est vel etiam amanda vicinitas retinens veterem illum offici morem, non infuscata malivolentia, non adsueta mendaciis, non fucosa, non fallax, non erudita artificio simulationis vel suburbano vel etiam urbano. nemo Arpinas non Plancio studuit, nemo Soranus, nemo Casinas, nemo Aquinas. tractus ille celeberrimus Venafranus, Allifanus, tota denique ea nostra ita aspera et montuosa et fidelis et simplex et fautrix suorum regio se huius honore ornari, se augeri dignitate arbitrabatur, isdemque nunc ex municipiis adsunt equites Romani publice cum legatione <et> testimonio, nec minore nunc sunt sollicitudine quam tum erant studio. etenim est gravius spoliari fortunis quam non augeri dignitate. {{pn|23}}ergo ut alia in te erant inlustriora, Laterensis, quae tibi maiores tui reliquerant, sic te Plancius hoc non solum municipi verum etiam vicinitatis genere vincebat; nisi forte te Labicana aut Gabina aut Bovillana vicinitas adiuvabat, quibus e municipiis vix iam qui carnem Latinis petant reperiuntur. adiungamus, si vis, id quod tu huic obesse etiam putas, patrem publicanum; qui ordo quanto adiumento sit in honore quis nescit? Flos enim equitum Romanorum, ornamentum civitatis, firmamentum rei publicae publicanorum ordine continetur. {{pn|24}}quis est igitur qui neget ordinis eius studium fuisse in honore Planci singulare? neque iniuria, vel quod erat pater is qui est princeps iam diu publicanorum, vel quod is ab sociis unice diligebatur, vel quod diligentissime rogabat, vel quia pro filio supplicabat, vel quod huius ipsius in illum ordinem summa officia quaesturae tribunatusque constabant, vel quod illi in hoc ornando ordinem se ornare et consulere liberis suis arbitrabantur. ==X== aliquid praeterea--timide dicam, sed tamen dicendum est--non enim opibus, non invidiosa gratia, non potentia vix ferenda, sed commemoratione benefici, sed misericordia, sed precibus aliquid attulimus etiam nos. appellavi populum tributim, submisi me et supplicavi; ultro me hercule se mihi etiam offerentis, ultro pollicentis rogavi. valuit causa rogandi, non gratia. {{pn|25}}nec si vir amplissimus, cui nihil est quod roganti concedi non iure possit, de aliquo, ut dicis, non impetravit, ego sum adrogans quod me valuisse dico. nam ut omittam illud quod ego pro eo laborabam qui valebat ipse per sese, rogatio ipsa semper est gratiosissima quae est officio necessitudinis coniuncta maxime. neque enim ego sic rogabam ut petere viderer, quia familiaris esset meus, quia vicinus, quia huius parente semper plurimum essem usus, sed ut quasi parenti et custodi salutis meae. non potentia mea sed causa rogationis fuit gratiosa. nemo mea restitutione laetatus est, nemo iniuria doluit, cui non huius in me misericordia grata fuerit. {{pn|26}}etenim si ante reditum meum Cn. Plancio se volgo viri boni, cum hic tribunatum peteret, ultro offerebant, cui nomen meum absentis honori fuisset, ei meas praesentis preces non putas profuisse? an Minturnenses coloni, quod C. Marium e civili ferro atque ex impiis manibus eripuerunt, quod tecto receperunt, quod fessum inedia fluctibusque recrearunt, quod viaticum congesserunt, quod navigium dederunt, quod eum linquentem terram eam quam servarat votis, ominibus lacrimisque prosecuti sunt, aeterna in laude versantur; Plancio, quod me vel vi pulsum vel ratione cedentem receperit, iuverit, custodierit, his et senatui populoque Romano, ut haberent quem reducerent, conservarit, honori hanc fidem, misericordiam, virtutem fuisse miraris? ==XI== {{pn|27}}vitia me hercule Cn. Planci res eae de quibus dixi tegere potuerunt, ne tu in ea vita de qua iam dicam tot et tanta adiumenta huic honori fuisse mirere. hic est enim qui adulescentulus cum A. Torquato profectus in Africam sic ab illo gravissimo et sanctissimo atque omni laude et honore dignissimo viro dilectus est ut et contuberni necessitudo et adulescentis modestissimi pudor postulabat, quod, si adesset, non minus ille declararet quam hic illius frater patruelis et socer, T. Torquatus, omni illi et virtute et laude par, qui est quidem cum illo maximis vinclis et propinquitatis et adfinitatis coniunctus, sed ita magnis amoris ut illae necessitudinis causae leves esse videantur. fuit in Creta postea contubernalis Saturnini, propinqui sui, miles huius Q. Metelli; cui cum fuerit probatissimus hodieque sit, omnibus esse se probatum sperare debet. in ea provincia legatus fuit C. Sacerdos, qua virtute, qua constantia vir! L. Flaccus, qui homo, qui civis! qualem hunc putent, adsiduitate testimonioque declarant. {{pn|28}}in Macedonia tribunus militum fuit, in eadem provincia postea quaestor. primum Macedonia sic eum diligit ut indicant hi principes civitatum suarum; qui cum missi sint ob aliam causam, tamen huius repentino periculo commoti huic adsident, pro hoc laborant, huic si praesto fuerint, gratius se civitatibus suis facturos putant quam si legationem suam et mandata confecerint. L. vero Apuleius hunc tanti facit ut morem illum maiorum qui praescribit in parentum loco quaestoribus suis praetores esse oportere officiis benivolentiaque superarit. tribunus pl. fuit non fortasse tam vehemens quam isti quos tu iure laudas, sed certe talis, quales si omnes semper fuissent, numquam desideratus vehemens esset tribunus. ==XII== {{pn|29}}omitto illa quae, si minus in scaena sunt, at certe, cum sunt prolata, laudantur, ut vivat cum suis, primum cum parente--nam meo iudicio pietas fundamentum est omnium virtutum--quem veretur ut deum--neque enim multo secus est parens liberis--amat vero ut sodalem, ut fratrem, ut aequalem. quid dicam cum patruo, cum adfinibus, cum propinquis, cum hoc Cn. Saturnino, ornatissimo viro? cuius quantam honoris huius cupiditatem fuisse creditis, cum videtis luctus societatem? quid de me dicam qui mihi in huius periculo reus esse videor? quid de his tot viris talibus quos videtis veste mutata? atque haec sunt indicia, iudices, solida et expressa, haec signa probitatis non fucata forensi specie, sed domesticis inusta notis veritatis. facilis est illa occursatio et blanditia popularis; aspicitur, non attrectatur; procul apparet, non excutitur, non in manus sumitur. {{pn|30}}omnibus igitur rebus ornatum hominem tam externis quam domesticis, non nullis rebus inferiorem quam te, genere dico et nomine, superiorem aliis, municipum, vicinorum, societatum studio, meorum temporum memoria, parem virtute, integritate, modestia aedilem factum esse miraris? hunc tu vitae splendorem maculis aspergis istis? iacis adulteria, quae nemo non modo nomine sed ne suspicione quidem possit agnoscere. 'bimaritum' appellas, ut verba etiam fingas, non solum crimina. ductum esse ab eo in provinciam aliquem dicis libidinis causa, quod non crimen est, sed impunitum in maledicto mendacium; raptam esse mimulam, quod dicitur Atinae factum a iuventute vetere quodam in scaenicos iure maximeque oppidano. {{pn|31}}O adulescentiam traductam eleganter, cui quidem cum quod licuerit obiciatur, tamen id ipsum falsum reperiatur! emissus aliquis e carcere. et quidem emissus per imprudentiam, emissus, ut cognostis, necessarii hominis optimique adulescentis rogatu; idem postea praetoris mandatu requisitus. atque haec nec ulla alia sunt coniecta maledicta in eius vitam de cuius vos pudore, religione, integritate dubitetis. ==XIII== 'pater vero,' inquit, 'etiam obesse filio debet.' O vocem duram atque indignam tua probitate, Laterensis! pater ut in iudicio capitis, pater ut in dimicatione fortunarum, pater ut apud talis viros obesse filio debeat? qui si esset turpissimus, si sordidissimus, tamen ipso nomine patrio valeret apud clementis iudices et misericordis; valeret, inquam, communi sensu omnium et dulcissima commendatione naturae. {{pn|32}}sed cum sit Cn. Plancius is eques Romanus, ea primum vetustate equestris nominis ut pater, ut avus, ut maiores eius omnes equites Romani fuerint, summum in praefectura florentissima gradum tenuerint et dignitatis et gratiae, deinde ut ipse in legionibus P. Crassi imperatoris inter ornatissimos homines, equites Romanos, summo splendore fuerit, ut postea princeps inter suos plurimarum rerum sanctissimus et iustissimus iudex, maximarum societatum auctor, plurimarum magister: si non modo in eo nihil umquam reprehensum sed laudata sunt omnia, tamen is oberit honestissimo filio pater qui vel minus honestum et alienum tueri vel auctoritate sua vel gratia possit? {{pn|33}}'asperius,' inquit, 'locutus est aliquid aliquando.' immo fortasse liberius. 'at id ipsum,' inquit, 'non est ferendum.' ergo ei ferendi sunt qui hoc queruntur, libertatem equitis Romani se ferre non posse? Vbinam ille mos, ubi illa aequitas iuris, ubi illa antiqua libertas quae malis oppressa civilibus extollere iam caput et aliquando recreata se erigere debebat? equitum ego Romanorum in homines nobilissimos maledicta, publicanorum in Q. Scaevolam, virum omnibus ingenio, iustitia, integritate praestantem, aspere et ferociter et libere dicta commemorem? ==XIV== consuli P. Nasicae praeco Granius medio in foro, cum ille edicto iustitio domum decedens rogasset Granium quid tristis esset; an quod reiectae auctiones essent: 'immo vero,' inquit, 'quod legationes.' idem tribuno pl. potentissimo homini, M. Druso, et multa in re publica molienti, cum ille eum salutasset <et>, ut fit, dixisset: 'quid agis, Grani?' respondit: 'immo vero tu, Druse, quid agis?' ille L. Crassi, ille M. Antoni voluntatem asperioribus facetiis saepe perstrinxit impune: nunc usque eo est oppressa nostra adrogantia civitas ut, quae fuit olim praeconi in ridendo, nunc equiti Romano in plorando non sit concessa libertas. {{pn|34}}quae enim umquam Plancio vox fuit contumeliae potius quam doloris? quid est autem umquam questus nisi cum a sociis et a se iniuriam propulsaret? Cum senatus impediretur quo minus, id quod hostibus semper erat tributum, responsum equitibus Romanis redderetur, omnibus illa iniuria dolori fuit publicanis, sed eum ipsum dolorem hic tulit paulo apertius. communis ille sensus in aliis fortasse latuit; hic, quod cum ceteris animo sentiebat, id magis quam ceteri et voltu promptum habuit et lingua. {{pn|35}}quamquam, iudices,--agnosco enim ex me--permulta in Plancium quae ab eo numquam dicta sunt conferuntur. ego quia dico aliquid aliquando non studio adductus, sed aut contentione dicendi aut lacessitus, et quia, ut fit in multis, exit aliquando aliquid si non perfacetum, at tamen fortasse non rusticum, quod quisque dixit, me id dixisse dicunt. ego autem, si quid est quod mihi scitum esse videatur et homine ingenuo dignum atque docto, non aspernor, stomachor cum aliorum non me digna in me conferuntur. nam quod primus scivit legem de publicanis tum cum vir amplissimus consul id illi ordini per populum dedit quod per senatum, si licuisset, dedisset, si in eo crimen est quia suffragium tulit, quis non tulit publicanus? si quia primus scivit, utrum id sortis esse vis, an eius qui illam legem ferebat? si sortis, nullum crimen est in casu; si consulis, <statuis> etiam hunc a summo viro principem esse ordinis iudicatum. ==XV== {{pn|36}}sed aliquando veniamus ad causam. in qua tu nomine legis Liciniae, quae est de sodaliciis, omnis ambitus leges complexus es; neque enim quicquam aliud in hac lege nisi editicios iudices es secutus. quod genus iudicum si est aequum ulla in re nisi in hac tribuaria, non intellego quam ob rem senatus hoc uno in genere tribus edi voluerit ab accusatore neque eandem editionem transtulerit in ceteras causas, de ipso denique ambitu reiectionem fieri voluerit iudicum alternorum, cumque nullum genus acerbitatis praetermitteret, hoc tamen unum praetereundum putarit. {{pn|37}}quid? huiusce rei tandem obscura causa est, an et agitata tum cum ista in senatu res agebatur, et disputata hesterno die copiosissime a Q. Hortensio, cui tum est senatus adsensus? hoc igitur sensimus: 'cuiuscumque tribus largitor esset, et per hanc consensionem quae magis honeste quam vere sodalitas nominaretur quam quisque tribum turpi largitione corrumperet, eum maxime eis hominibus qui eius tribus essent esse notum.' ita putavit senatus, cum reo tribus ederentur eae quas is largitione devinctas haberet, eosdem fore testis et iudices. acerbum omnino genus iudici sed tamen, si vel sua vel ea quae maxime esset cuique coniuncta tribus ederetur, vix recusandum. ==XVI== {{pn|38}}tu autem, Laterensis, quas tribus edidisti? Teretinam, credo. fuit certe id aequum et certe exspectatum est et fuit dignum constantia tua. cuius tu tribus venditorem et corruptorem et sequestrem Plancium fuisse clamitas, eam tribum profecto, severissimorum praesertim hominum et gravissimorum, edere debuisti. at Voltiniam; libet enim tibi nescio quid etiam de illa tribu criminari. hanc igitur ipsam cur non edidisti? quid Plancio cum lemonia, quid cum Oufentina, quid cum Clustumina? nam Maeciam, non quae iudicaret, sed quae reiceretur, esse voluisti. {{pn|39}}dubitatis igitur, iudices, quin vos M. Laterensis suo iudicio non ad sententiam legis, sed ad suam spem aliquam de civitate delegerit? dubitatis quin eas tribus in quibus magnas necessitudines habet Plancius, cum ille non ediderit, iudicarit officiis ab hoc observatas, non largitione corruptas? quid enim potes dicere cur ista editio non summam habeat acerbitatem, remota ratione illa quam in decernendo secuti sumus? {{pn|40}}tu deligas ex omni populo aut amicos tuos aut inimicos meos aut denique eos quos inexorabilis, quos inhumanos, quos crudelis existimes; tu me ignaro, nec opinante, inscio convoces et tuos et tuorum amicorum necessarios, iniquos vel meos vel etiam defensorum meorum, eodemque adiungas quos natura putes asperos atque omnibus iniquos; deinde effundas repente ut ante consessum meorum iudicum videam quam potuerim qui essent futuri suspicari, apud eosque me ne quinque quidem reiectis, quod in proximo reo de consili sententia constitutum est, cogas causam de fortunis omnibus dicere? non enim, {{pn|41}}si aut Plancius ita vixit ut offenderet sciens neminem, aut tu ita errasti ut eos ederes imprudens, ut nos invito te tamen ad iudices non ad carnifices veniremus, idcirco ista editio per se non acerba est. ==XVII== an vero nuper clarissimi cives nomen editicii iudicis non tulerunt, cum ex cxxv iudicibus principibus equestris ordinis quinque et lxx reus reiceret, l referret, omniaque potius permiscuerunt quam ei legi condicionique parerent; nos neque ex delectis iudicibus sed ex omni populo, neque editos ad reiciendum sed ab accusatore constitutos iudices ita feremus ut neminem reiciamus? {{pn|42}}neque ego nunc legis iniquitatem queror, sed factum tuum a sententia legis doceo discrepare; et illud acerbum iudicium si, quem ad modum senatus censuit populusque iussit, ita fecisses ut huic et suam et ab hoc observatas tribus ederes, non modo non quererer, sed hunc eis iudicibus editis qui idem testes esse possent absolutum putarem, neque nunc multo secus existimo. Cum enim has tribus edidisti, ignotis te iudicibus uti malle quam notis indicavisti; fugisti sententiam legis, aequitatem omnem reiecisti, in tenebris quam in luce causam versari maluisti. {{pn|43}}'Voltinia tribus ab hoc corrupta, Teretinam habuerat venalem. quid diceret apud Voltiniensis aut apud tribulis suos iudices?' immo vero tu quid diceres? quem iudicem ex illis aut tacitum testem haberes aut vero etiam excitares? etenim si reus tribus ederet, Voltiniam fortasse Plancius propter necessitudinem ac vicinitatem, suam vero certe edidisset. vel si quaesitor huic edendus fuisset, quem tandem potius quam hunc C. Alfium quem habet, cui notissimus esse debet, vicinum, tribulem, gravissimum hominem iustissimumque edidisset? cuius quidem aequitas et ea voluntas erga Cn. Planci salutem quam ille sine ulla cupiditatis suspicione prae se fert facile declarat non fuisse fugiendos tribulis huic iudices cui quaesitorem tribulem exoptandum fuisse videatis. ==XVIII== {{pn|44}}neque ego nunc consilium reprehendo tuum quod <non> eas tribus quibus erat hic maxime notus edideris, sed a te doceo consilium non servatum senatus. etenim quis te tum audiret illorum, aut quid diceres? sequestremne Plancium? respuerent aures, nemo agnosceret, repudiarent. an gratiosum? illi libenter audirent, nos non timide confiteremur. noli enim putare, Laterensis, legibus istis quas senatus de ambitu sanciri voluerit id esse actum ut suffragatio, ut observantia, ut gratia tolleretur. semper fuerunt viri boni qui apud tribulis suos gratiosi esse vellent; {{pn|45}}neque vero tam durus in plebem noster ordo fuit ut eam coli nostra modica liberalitate noluerit, neque hoc liberis nostris interdicendum est, ne observent tribulis suos, ne diligant, ne conficere necessariis suis suam tribum possint, ne par ab eis munus in sua petitione respectent. haec enim plena sunt offici, plena observantiae, plena etiam antiquitatis. isto in genere et fuimus ipsi, cum ambitionis nostrae tempora postulabant, et clarissimos viros esse vidimus, et hodie esse volumus quam plurimos gratiosos. decuriatio tribulium, discriptio populi, suffragia largitione devincta severitatem senatus et bonorum omnium vim ac dolorem excitarent. haec doce, haec profer, huc incumbe, Laterensis, decuriasse Plancium, conscripsisse, sequestrem fuisse, pronuntiasse, divisisse; tum mirabor te eis armis uti quae tibi lex dabat noluisse. tribulibus enim iudicibus non modo severitatem illorum, si ista vera sunt, sed ne voltus quidem ferre possemus. {{pn|46}}hanc tu rationem cum fugeris cumque eos iudices habere nolueris quorum in huius delicto cum scientia certissima, tum dolor gravissimus esse debuerit, quid apud hos dices qui abs te taciti requirunt cur sibi hoc oneris imposueris, cur se potissimum delegeris, cur denique se divinare malueris quam eos qui scirent iudicare? ==XIX== ego Plancium, Laterensis, et ipsum gratiosum esse dico et habuisse in petitione multos cupidos sui gratiosos; quos tu si sodalis vocas, officiosam amicitiam nomine inquinas criminoso; sin, quia gratiosi sint, accusandos putas, noli mirari te id quod tua dignitas postularit repudiandis gratiosorum amicitiis non esse adsecutum. nam ut ego doceo gratiosum esse in sua tribu Plancium, {{pn|47}}quod multis benigne fecerit, pro multis spoponderit, in operas plurimos patris auctoritate et gratia miserit, quod denique omnibus officiis per se, per patrem, per maiores suos totam Atinatem praefecturam comprehenderit, sic tu doce sequestrem fuisse, largitum esse, conscripsisse, tribulis decuriavisse. quod si non potes, noli tollere ex ordine nostro liberalitatem, noli maleficium putare esse gratiam, noli observantiam sancire poena. itaque haesitantem te in hoc sodaliciorum tribuario crimine ad communem ambitus causam contulisti, in qua desinamus aliquando, si videtur, volgari et pervagata declamatione contendere. {{pn|48}}sic enim tecum ago. quam tibi commodum est, unam tribum delige; tu doce, id quod debes, per quem sequestrem, quo divisore corrupta sit; ego, si id facere non potueris quod, ut opinio mea fert, ne incipies quidem, per quem tulerit docebo. estne haec vera contentio? placetne sic agi? num possum magis pedem conferre, ut aiunt, aut propius accedere? quid taces, quid dissimulas, quid tergiversaris? etiam atque etiam insto atque urgeo, insector, posco atque adeo flagito crimen. quamcumque tribum, inquam, delegeris quam tulerit Plancius, tu ostendito, si poteris, vitium; ego qua ratione tulerit docebo. neque erit haec alia ratio Plancio ac tibi, Laterensis. nam ut quas tribus tu tulisti, si iam ex te requiram, possis quorum studio tuleris explicare, sic ego hoc contendo, me tibi ipsi adversario cuiuscumque tribus rationem poposceris redditurum. ==XX== {{pn|49}}sed cur sic ago? quasi non comitiis iam superioribus sit Plancius designatus aedilis; quae comitia primum habere coepit consul cum omnibus in rebus summa auctoritate, tum harum ipsarum legum ambitus auctor; deinde habere coepit subito praeter opinionem omnium, ut, ne si cogitasset quidem largiri quispiam, daretur spatium comparandi. vocatae tribus, latum suffragium, diribitae <tabellae>. longe plurimum valuit Plancius; nulla largitionis nec fuit nec esse potuit suspicio. ain tandem? una centuria praerogativa tantum habet auctoritatis ut nemo umquam prior eam tulerit quin renuntiatus sit aut eis ipsis comitiis consul aut certe in illum annum; aedilem tu Plancium factum esse miraris, in quo non exigua pars populi, sed universus populus voluntatem suam declararit, cuius in honore non unius tribus pars sed comitia tota comitiis fuerint praerogativa? quo quidem tempore, {{pn|50}}Laterensis, si id facere voluisses, aut si gravitatis esse putasses tuae quod multi nobiles saepe fecerunt, ut, cum minus valuissent suffragiis quam putassent, postea prolatis comitiis prosternerent se et populo Romano fracto animo atque humili supplicarent, non dubito quin omnis ad te conversura <se> fuerit multitudo. numquam enim fere nobilitas, integra praesertim atque innocens, a populo Romano supplex repudiata est. sed si tibi gravitas tua et magnitudo animi pluris fuit, sicuti esse debuit, quam aedilitas, noli, cum habeas id quod malueris, desiderare id quod minoris putaris. equidem primum ut honore dignus essem maxime semper laboravi, secundo ut existimarer; tertium mihi fuit illud quod plerisque primum est, ipse honos, qui eis denique debet esse iucundus quorum dignitati populus Romanus testimonium, non beneficium ambitioni dedit. ==XXI== {{pn|51}}quaeris etiam, Laterensis, quid imaginibus tuis, quid ornatissimo atque optimo viro, patri tuo, respondeas mortuo. noli ista meditari atque illud cave potius ne tua ista querela dolorque nimius ab illis sapientissimis viris reprendatur. vidit enim pater tuus Appium Claudium, nobilissimum hominem, vivo fratre suo, potentissimo et clarissimo civi, C. Claudio, aedilem non esse factum et eundem sine repulsa factum esse consulem; vidit hominem sibi maxime coniunctum, egregium virum, L. Volcatium, vidit M. Pisonem ista in aedilitate offensiuncula accepta summos a populo Romano esse honores adeptos. avus vero tuus et P. Nasicae tibi aediliciam praedicaret repulsam, quo cive neminem ego statuo in hac re publica fortiorem, et C. Mari, qui duabus aedilitatis acceptis repulsis septiens consul est factus, et L. Caesaris, Cn. Octavi, M. Tulli, quos omnis scimus aedilitate praeteritos consules esse factos. {{pn|52}}sed quid ego aedilicias repulsas conligo? quae saepe eius modi habitae sunt ut eis qui praeteriti essent benigne a populo factum videretur. tribunus militum L. Philippus, summa nobilitate et eloquentia, quaestor C. Caelius, clarissimus ac fortissimus adulescens, tribuni pl. P. Rutilius Rufus, C. Fimbria, C. Cassius, Cn. Orestes facti non sunt, quos tamen omnis consules factos scimus esse. quae tibi ultro pater et maiores tui non consolandi tui gratia dicent, neque vero quo te liberent aliqua culpa, quam tu vereris ne a te suscepta videatur, sed ut te ad istum cursum tenendum quem a prima aetate suscepisti cohortentur. nihil est enim, mihi crede, Laterensis, de te detractum. <detractum> dico; si me hercule vere quod accidit interpretari velis, est aliquid etiam de virtute significatum tua. ==XXII== noli enim existimare non magnum quendam motum fuisse illius petitionis tuae, de qua ne aliquid iurares destitisti. denuntiasti homo adulescens quid de summa re publica sentires, fortius tu quidem quam non nulli defuncti honoribus, sed apertius quam vel ambitionis vel aetatis tuae ratio postulabat. {{pn|53}}quam ob rem in dissentiente populo noli putare nullos fuisse quorum animos tuus ille fortis animus offenderet; qui te incautum fortasse nunc tuo loco demovere potuerunt, providentem autem et praecaventem numquam certe movebunt. an te illa argumenta duxerunt? 'dubitatis,' inquit, 'quin coitio facta sit, cum tribus plerasque cum Plotio tulerit Plancius?' an una fieri potuerunt, si una tribus non tulissent? 'at non nullas punctis paene totidem.' quippe, cum iam facti prope superioribus comitiis declaratique venissent. quamquam ne id quidem suspicionem coitionis habuerit. neque enim umquam maiores nostri sortitionem constituissent aediliciam, nisi viderent accidere posse ut competitores pares suffragiis essent. {{pn|54}}et ais prioribus comitiis Aniensem a Plotio Pedio, Teretinam <a> Plancio tibi esse concessam; nunc ab utroque eas avolsas, ne in angustum venirent. quam convenit nondum cognita populi voluntate hos quos iam tum coniunctos fuisse dicis iacturam suarum tribuum, quo vos adiuvaremini, fecisse; eosdem, cum iam essent experti quid valerent, restrictos et tenacis fuisse? etenim verebantur, credo, angustias. quasi res in contentionem aut in discrimen aliquod posset venire. sed tamen tu A. Plotium, virum ornatissimum, in idem crimen vocando indicas eum te adripuisse a quo non sis interrogatus. nam quod questus es pluris te testis habere de Voltinia quam quot in ea tribu puncta tuleris, indicas aut eos testis te producere qui, quia nummos acceperint, te praeterierint, aut te ne gratuita quidem eorum suffragia tulisse. ==XXIII== {{pn|55}}illud vero crimen de nummis quos in circo Flaminio deprehensos esse dixisti caluit re recenti, nunc in causa refrixit. neque enim qui illi nummi fuerint nec quae tribus nec qui divisor ostendis. atque is quidem eductus ad consules qui tum in crimen vocabatur se inique a tuis iactatum graviter querebatur. qui si erat divisor, praesertim eius quem tu habebas reum, cur abs te reus non est factus? cur non eius damnatione aliquid ad hoc iudicium praeiudici comparasti? sed neque tu haec exhibes neque eis confidis; alia te ratio, alia cogitatio ad spem huius opprimendi excitavit. magnae sunt in te opes, late patet gratia; multi amici, multi cupidi tui, multi fautores laudis tuae. multi huic invident, multis etiam pater, optimus vir, nimium retinens equestris iuris et libertatis videtur; multi etiam communes inimici reorum omnium, qui ita semper testimonium de ambitu dicunt quasi aut moveant animos iudicum suis testimoniis, aut gratum populo Romano sit, aut ab eo facilius ob eam causam dignitatem quam volunt consequantur. {{pn|56}}quibuscum me, iudices, pugnantem more meo pristino non videbitis; non quo mihi fas sit quicquam defugere quod salus Planci postulet, sed quia neque necesse est me id persequi voce quod vos mente videatis, et quod ita de me meriti sunt illi ipsi quos ego testis video paratos ut eorum reprehensionem vos vestrae prudentiae adsumere, meae modestiae remittere debeatis. illud unum vos magno opere oro atque obsecro, iudices, cum huius quem defendo, tum communis periculi causa, ne fictis auditionibus, ne disseminato dispersoque sermoni fortunas innocentium subiciendas putetis. {{pn|57}}multi amici accusatoris, non nulli etiam nostri iniqui, multi communes obtrectatores atque omnium invidi multa finxerunt. nihil est autem tam volucre quam maledictum, nihil facilius emittitur, nihil citius excipitur, latius dissipatur. neque ego, si fontem maledicti reperietis, ut neglegatis aut dissimuletis umquam postulabo. sed si quid sine capite manabit, aut si quid erit eius modi ut non exstet auctor, qui audierit <autem> aut ita neglegens vobis esse videbitur ut unde audierit oblitus sit, aut ita levem habebit auctorem ut memoria dignum non putarit, huius illa vox volgaris 'audivi' ne quid innocenti reo noceat oramus. ==XXIV== {{pn|58}}sed venio iam ad L. Cassium, familiarem meum, cuius ex oratione ne illum quidem Iuventium tecum expostulavi, quem ille omni et humanitate et virtute ornatus adulescens primum de plebe aedilem curulem factum esse dixit. in quo, Cassi, si ita tibi respondeam, nescisse id populum Romanum, neque fuisse qui id nobis narraret, praesertim mortuo Congo, non, ut opinor, admirere, cum ego ipse non abhorrens a studio antiquitatis me hic id ex te primum audisse confitear. et quoniam tua fuit perelegans et persubtilis oratio, digna equitis Romani vel studio vel pudore, quoniamque sic ab his es auditus ut magnus honos et ingenio et humanitati tuae tribueretur, respondebo ad ea quae dixisti, quae pleraque de ipso me fuerunt; in quibus ipsi aculei, si quos habuisti in me reprehendendo, tamen mihi non ingrati acciderunt. {{pn|59}}Quaesisti utrum mihi putarem, equitis Romani filio, faciliorem fuisse ad adipiscendos honores viam an futuram esse filio meo, quia esset familia consulari. ego vero quamquam illi omnia malo quam mihi, tamen honorum aditus numquam illi faciliores optavi quam mihi fuerunt. quin etiam, ne forte ille sibi me potius peperisse iam honores quam iter demonstrasse adipiscendorum putet, haec illi soleo praecipere--quamquam ad praecepta aetas non est gravis--quae rex ille a Iove ortus suis praecepit filiis: vigilandum est semper; multae insidiae sunt bonis. id quod multi invideant-- Nostis cetera. nonne, quae scripsit gravis et ingeniosus poeta, scripsit non ut illos regios pueros qui iam nusquam erant, sed ut nos et nostros liberos ad laborem et ad laudem excitaret? {{pn|60}}quaeris quid potuerit amplius adsequi Plancius, si Cn. Scipionis fuisset filius. magis aedilis fieri non potuisset, sed hoc praestaret, quod ei minus invideretur. etenim honorum gradus summis hominibus et infimis sunt pares, gloriae dispares. ==XXV== quis nostrum se dicit M'. Curio, quis C. Fabricio, quis C. Duellio parem, quis <A.> Atilio Calatino, quis Cn. et P. Scipionibus, quis Africano, Marcello, maximo? tamen eosdem sumus honorum gradus quos illi adsecuti. etenim in virtute multi sunt adscensus, ut is maxime gloria excellat qui virtute plurimum praestet; honorum populi finis est consulatus; quem magistratum iam octingenti fere consecuti sunt. Horum, si diligenter quaeres, vix decimam partem reperies gloria dignam. sed nemo umquam sic egit ut tu: 'cur iste fit consul? quid potuit amplius, si L. Brutus esset, qui civitatem dominatu regio liberavit?' honore nihil amplius, laude multum. sic igitur Plancius nihilo minus quaestor est factus et tribunus pl. et aedilis quam si esset summo loco natus, sed haec pari loco orti sunt innumerabiles alii consecuti. {{pn|61}}profers triumphos T. Didi et C. Mari et quaeris quid simile in Plancio. quasi vero isti quos commemoras propterea magistratus ceperint quod triumpharant, et non, quia commissi sunt eis magistratus in quibus re bene gesta triumpharent, <propterea triumpharint>. rogas quae castra viderit; qui et miles in Creta hoc imperatore et tribunus in Macedonia militum fuerit, et quaestor tantum ex re militari detraxerit temporis quantum in me custodiendum transferre maluerit. quaeris num disertus sit. {{pn|62}}immo, id quod secundum est, ne sibi quidem videtur. num iuris consultus. quasi quisquam sit qui sibi hunc falsum de iure respondisse dicat. omnes enim istius modi artes in eis reprehenduntur qui, cum professi sunt, satis facere non possunt, non in eis qui se afuisse ab istis studiis confitentur. virtus, probitas, integritas in candidato, non linguae volubilitas, non ars, non scientia requiri solet. Vt nos in mancipiis parandis quamvis frugi hominem si pro fabro aut pro tectore emimus, ferre moleste solemus, si eas artis quas in emendo secuti sumus forte nesciunt, sin autem emimus quem vilicum imponeremus, quem pecori praeficeremus, nihil in eo nisi frugalitatem, laborem, vigilantiam esse curamus, sic populus Romanus deligit magistratus quasi rei publicae vilicos; in quibus si qua praeterea est ars, facile patitur, sin minus, virtute eorum et innocentia contentus est. quotus enim quisque disertus, quotus quisque iuris peritus est, ut eos numeres qui volunt esse? quod si praeterea nemo est honore dignus, quidnam tot optimis et ornatissimis civibus est futurum? ==XXVI== {{pn|63}}iubes Plancium de vitiis Laterensis dicere. nihil potest nisi eum nimis in se iracundum putavisse. idem effers Laterensem laudibus. facile patior id te agere multis verbis quod ad iudicium non pertineat, et id te accusantem tam diu dicere quod ego defensor sine periculo possim confiteri. atqui non modo confiteor summa in Laterense ornamenta esse sed te etiam reprehendo quod ea non enumeres, alia quaedam inania et levia conquiras. 'Praeneste fecisse ludos.' quid? alii quaestores nonne fecerunt? 'Cyrenis liberalem in publicanos, iustum in socios fuisse.' quis negat? sed ita multa Romae geruntur ut vix ea quae fiunt in provinciis audiantur. {{pn|64}}non vereor ne mihi aliquid, iudices, videar adrogare, si de quaestura mea dixero. quamvis enim illa floruerit, tamen eum me postea fuisse in maximis imperiis arbitror ut non ita multum mihi gloriae sit ex quaesturae laude repetendum. sed tamen non vereor ne quis audeat dicere ullius in Sicilia quaesturam aut clariorem aut gratiorem fuisse. vere me hercule hoc dicam: sic tum existimabam, nihil homines aliud Romae nisi de quaestura mea loqui. frumenti in summa caritate maximum numerum miseram; negotiatoribus comis, mercatoribus iustus, mancipibus liberalis, sociis abstinens, omnibus eram visus in omni officio diligentissimus; excogitati quidam erant a Siculis honores in me inauditi. {{pn|65}}itaque hac spe decedebam ut mihi populum Romanum ultro omnia delaturum putarem. at ego cum casu diebus eis itineris faciendi causa decedens e provincia Puteolos forte venissem, cum plurimi et lautissimi in eis locis solent esse, concidi paene, iudices, cum ex me quidam quaesisset quo die Roma exissem et num quidnam esset novi. cui cum respondissem me e provincia decedere: 'etiam me hercule,' inquit, 'ut opinor, ex Africa.' ==XXVII== huic ego iam stomachans fastidiose: 'immo ex Sicilia,' inquam. tum quidam, quasi qui omnia sciret: 'quid? tu nescis,' inquit, 'hunc quaestorem Syracusis fuisse?' quid multa? destiti stomachari et me unum ex eis feci qui ad aquas venissent. {{pn|66}}sed ea res, iudices, haud scio an plus mihi profuerit quam si mihi tum essent omnes gratulati. nam postea quam sensi populi Romani auris hebetiores, oculos autem esse acris atque acutos, destiti quid de me audituri essent homines cogitare; feci ut postea cotidie praesentem me viderent, habitavi in oculis, pressi forum; neminem a congressu meo neque ianitor meus neque somnus absterruit. ecquid ego dicam de occupatis meis temporibus, cui fuerit ne otium quidem umquam otiosum? nam quas tu commemoras, Cassi, legere te solere orationes, cum otiosus sis, has ego scripsi ludis et feriis, ne omnino umquam essem otiosus. etenim M. Catonis illud quod in principio scripsit Originum suarum semper magnificum et praeclarum putavi, 'clarorum virorum atque magnorum non minus oti quam negoti rationem exstare oportere.' itaque si quam habeo laudem, quae quanta sit nescio, parta Romae est, quaesita in foro; meaque privata consilia publici quoque casus comprobaverunt, ut etiam summa res publica mihi domi fuerit gerenda et urbs in urbe servanda. {{pn|67}}eadem igitur, Cassi, via munita Laterensi est, idem virtuti cursus ad gloriam, hoc facilior fortasse quod ego huc a me ortus et per me nixus ascendi, istius egregia virtus adiuvabitur commendatione maiorum. sed ut redeam ad Plancium, numquam ex urbe is afuit nisi sorte, lege, necessitate; non valuit rebus isdem quibus fortasse non nulli, at valuit adsiduitate, valuit observandis amicis, valuit liberalitate; fuit in oculis, petivit, ea est usus ratione vitae qua minima invidia novi homines plurimi sunt eosdem honores consecuti. ==XXVIII== {{pn|68}}nam quod ais, Cassi, non plus me Plancio debere quam bonis omnibus, quod eis aeque mea salus cara fuerit, ego me debere bonis omnibus fateor. sed etiam ei quibus ego debeo boni viri et cives comitiis aediliciis aliquid se meo nomine Plancio debere dicebant. verum fac me multis debere et in eis Plancio; utrum igitur me conturbare oportet, an ceteris, cum cuiusque dies venerit, hoc nomen quod urget nunc cum petitur dissolvere? quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id quod reddidit; qui autem debet, is retinet alienum; gratiam autem et qui refert habet, et qui habet in eo ipso quod habet refert. neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset. quaeris a me, {{pn|69}}Cassi, quid pro fratre meo, qui mihi est carissimus, quid pro meis liberis, quibus nihil mihi potest esse iucundius, amplius quam quod pro Plancio facio facere possim, nec vides istorum ipsorum caritate ad huius salutem defendendam maxime stimulari me atque excitari. nam neque illis huius salute a quo meam sciunt esse defensam quicquam est optatius, et ego ipse numquam illos aspicio quin, cum per hunc me eis conservatum esse meminerim, huius meritum in me recorder. Opimium damnatum esse commemoras, servatorem ipsum rei publicae, Calidium adiungis, cuius lege Q. Metellus in civitatem sit restitutus; reprehendis meas pro Plancio preces, quod neque Opimius suo nomine liberatus sit neque Metelli Calidius. ==XXIX== de Calidio tibi tantum respondeo quod ipse vidi, Q. Metellum Pium consulem praetoriis comitiis petente Q. Calidio populo Romano supplicasse, cum quidem non dubitaret et consul et homo nobilissimus patronum esse illum suum et familiae nobilissimae dicere. {{pn|70}}quo loco quaero ex te num id in iudicio Calidi putes quod ego in Planci facio, aut Metellum Pium, si Romae esse potuisset, aut patrem eius, si vixisset, non fuisse facturum. nam Opimi quidem calamitas utinam ex hominum memoria posset evelli! volnus illud rei publicae, dedecus huius imperi, turpitudo populi Romani, non iudicium putandum est. quam enim illi iudices, si iudices et non parricidae patriae nominandi sunt, graviorem potuerunt rei publicae infligere securim quam cum illum e civitate eiecerunt qui praetor finitimo, consul domestico bello rem publicam liberarat? at enim nimis ego magnum beneficium Planci facio et, {{pn|71}}ut ais, id verbis exaggero. quasi vero me tuo arbitratu et non meo gratum esse oporteat. 'quod istius tantum meritum?' inquit; 'an quia te non iugulavit?' immo vero quia iugulari passus non est. quo quidem tu loco, Cassi, etiam purgasti inimicos meos meaeque vitae nullas ab illis insidias fuisse dixisti. posuit hoc idem Laterensis. quam ob rem paulo post de isto plura dicam; de te tantum requiro, utrum putes odium in me mediocre inimicorum fuisse--quod fuit ullorum umquam barbarorum tam immane ac tam crudele in hostem?--an fuisse in eis aliquem aut famae metum aut poenae quorum vidisti toto illo anno ferrum in foro, flammam in delubris, vim in tota urbe versari. Nisi forte existimas eos idcirco vitae meae pepercisse quod de reditu meo nihil timerent. et quemquam putas fuisse tam excordem qui vivis his, stante urbe et curia rediturum me, si viverem, non putaret? quam ob rem non debes is homo et is civis praedicare vitam meam, quae fidelitate amicorum conservata sit, inimicorum modestia non esse appetitam. ==XXX== {{pn|72}}respondebo tibi nunc, Laterensis, minus fortasse vehementer quam abs te sum provocatus, sed profecto nec considerate minus nec minus amice. nam primum fuit illud asperius me, quae de Plancio dicerem, ementiri et temporis causa fingere. scilicet homo sapiens excogitavi quam ob rem viderer maximis benefici vinculis obstrictus, cum liber essem et solutus. quid enim? mihi ad defendendum Plancium parum multae, parum iustae necessitudines erant familiaritatis, vicinitatis, patris amicitiae? quae si non essent, vererer, credo, ne turpiter facerem, si hoc splendore et hac dignitate hominem defenderem. fingenda mihi fuit videlicet causa peracuta ut ei quem mihi debere oporteret ego me omnia debere dicerem. at id etiam gregarii milites faciunt inviti ut coronam dent civicam et se ab aliquo servatos esse fateantur, non quo turpe sit protectum in acie ex hostium manibus eripi--nam id accidere nisi forti viro et pugnanti comminus non potest--, sed onus benefici reformidant, quod permagnum est alieno debere idem quod parenti. {{pn|73}}ego, cum ceteri vera beneficia etiam minora dissimulent, ne obligati esse videantur, eo me beneficio obstrictum esse ementior cui ne referri quidem gratia posse videatur? an hoc tu, Laterensis, ignoras? qui cum mihi esses amicissimus, cum vel periculum vitae tuae mecum sociare voluisses, cum me in illo tristi et acerbo luctu atque discessu non lacrimis solum tuis sed animo, corpore, copiis prosecutus esses, cum meos liberos et uxorem me absente tuis opibus auxilioque defendisses, sic mecum semper egisti, te mihi remittere atque concedere ut omne studium meum in Cn. Planci honore consumerem, quod eius in me meritum tibi etiam ipsi gratum esse dicebas. {{pn|74}}nihil autem me novi, nihil temporis causa dicere, nonne etiam est illa testis oratio quae est a me prima habita in senatu? in qua cum perpaucis nominatim egissem gratias, quod omnes enumerari nullo modo possent, scelus autem esset quemquam praeteriri, statuissemque eos solum nominare qui causae nostrae duces et quasi signiferi fuissent, in his Plancio gratias egi. recitetur oratio, quae propter rei magnitudinem dicta de scripto est; in qua ego homo astutus ei me dedebam cui nihil magno opere deberem, et huius offici tanti servitutem astringebam testimonio sempiterno. nolo cetera quae a me mandata sunt litteris recitare; praetermitto, ne aut proferre videar ad tempus aut eo genere uti litterarum quod meis studiis aptius quam consuetudini iudiciorum esse videatur. ==XXXI== {{pn|75}}atque etiam clamitas, Laterensis: 'quo usque ista dicis? nihil in Cispio profecisti; obsoletae iam sunt preces tuae.' de Cispio mihi igitur obicies, quem ego de me bene meritum, quia te teste cognoram, te eodem auctore defendi? et ei dices 'quo usque?' quem negas, quod pro Cispio contenderim, impetrare potuisse? nam istius verbi 'quo usque' haec poterat esse invidia: 'datus est tibi ille, condonatus est ille; non facis finem; ferre non possumus.' ei quidem qui pro uno laborarit <et> id ipsum non obtinuerit dici 'quo usque?' inridentis magis est quam reprehendentis; nisi forte ego unus ita me gessi in iudiciis, ita et cum his et inter hos vixi, is in causis patronus, is in re publica civis et sum et semper fui, solus ut a te constituar qui nihil a iudicibus debeam umquam impetrare. {{pn|76}}et mihi lacrimulam Cispiani iudici obiectas. sic enim dixisti: 'vidi ego tuam lacrimulam.' vide quam me verbi tui paeniteat. non modo lacrimulam sed multas lacrimas et fletum cum singultu videre potuisti. an ego, qui meorum lacrimis me absente commotus simultates, quas mecum habebat, deposuisset meaeque salutis non modo non oppugnator, ut inimici mei putarant, sed etiam defensor fuisset, huius in periculo non significarem dolorem meum? {{pn|77}}tu autem, Laterensis, qui tum lacrimas meas gratas esse dicebas, nunc easdem vis invidiosas videri. ==XXXII== negas tribunatum Planci quicquam attulisse adiumenti dignitati meae, atque hoc loco, quod verissime facere potes, L. Racili, fortissimi et constantissimi viri, divina in me merita commemoras. cui quidem ego, sicut Cn. Plancio, numquam dissimulavi me plurimum debere semperque prae me feram; nullas enim sibi ille neque contentiones neque inimicitias neque vitae dimicationes nec pro re publica nec pro me defugiendas putavit. atque utinam quam ego sum in illum gratus, tam licuisset per hominum vim et iniuriam populo Romano ei gratiam referre! sed si non eadem contendit in tribunatu Plancius, existimare debes non huic voluntatem defuisse sed me, cum tantum iam Plancio deberem, Racili beneficiis fuisse contentum. {{pn|78}}an vero putas idcirco minus libenter iudices mea causa esse facturos quod me esse gratum crimineris? an, cum patres conscripti illo senatus consulto quod in monumento Mari factum est, quo mea salus omnibus est gentibus commendata, uni Cn. Plancio gratias egerint-- unus enim fuit de magistratibus defensor salutis meae--cui senatus pro me gratias agendas putavit, ei ego a me referendam gratiam non putem? atque haec cum vides, quo me tandem in te animo putas esse, Laterensis? ullum esse tantum periculum, tantum laborem, tantam contentionem quam ego non modo pro salute tua sed etiam pro dignitate defugerim? quo quidem etiam magis sum non dicam miser--nam hoc quidem abhorret a virtute verbum--sed certe exercitus, non quia multis debeo--leve enim est onus benefici gratia--, sed quia <nomina> saepe concurrunt, propter aliquorum bene de me meritorum inter ipsos contentiones, ut eodem tempore in omnis verear ne vix possim gratus videri. {{pn|79}}sed ego haec meis ponderibus examinabo, non solum quid cuique debeam sed etiam quid cuiusque intersit, et quid a me cuiusque tempus poscat. ==XXXIII== agitur studium tuum vel etiam, si vis, existimatio, laus aedilitatis; at Cn. Planci salus, patria, fortunae. salvum tu me esse cupisti; hic fecit etiam ut esse possem. distineor tamen et divellor dolore et in causa dispari offendi te a me doleo; sed me dius fidius multo citius meam salutem pro te abiecero quam Cn. Planci salutem tradidero contentioni tuae. {{pn|80}}etenim, iudices, cum omnibus virtutibus me adfectum esse cupio, tum nihil est quod malim quam me et esse gratum et videri. haec enim est una virtus non solum maxima sed etiam mater virtutum omnium reliquarum. quid est pietas nisi voluntas grata in parentes? qui sunt boni cives, qui belli, qui domi de patria bene merentes, nisi qui patriae beneficia meminerunt? qui sancti, qui religionum colentes, nisi qui meritam dis immortalibus gratiam iustis honoribus et memori mente persolvunt? quae potest esse vitae iucunditas sublatis amicitiis? quae porro amicitia potest esse inter ingratos? {{pn|81}}quis est nostrum liberaliter educatus cui non educatores, cui non magistri sui atque doctores, cui non locus ipse ille mutus ubi alitus aut doctus est cum grata recordatione in mente versetur? cuius opes tantae esse possunt aut umquam fuerunt quae sine multorum amicorum officiis stare possint? quae certe sublata memoria et gratia nulla exstare possunt. equidem nihil tam proprium hominis existimo quam non modo beneficio sed etiam benivolentiae significatione adligari, nihil porro tam inhumanum, tam immane, tam ferum quam committere ut beneficio non dicam indignus sed victus esse videare. quae cum ita sint, {{pn|82}}iam succumbam, Laterensis, isti tuo crimini meque in eo ipso in quo nihil potest esse nimium, quoniam ita tu vis, nimium gratum esse concedam petamque a vobis, iudices, ut eum beneficio complectamini quem qui reprehendit in eo reprehendit quod gratum praeter modum dicat esse. neque enim illud ad neglegendam meam gratiam debet valere quod dixit idem, vos nec nocentis nec litigiosos esse, quo minus me apud vos valere oporteret. quasi vero in amicitia mea non haec praesidia, si quae forte sunt in me, parata semper amicis esse maluerim quam necessaria. etenim ego de me tantum audeo dicere, amicitiam meam voluptati pluribus quam praesidio fuisse, meque vehementer vitae meae paeniteret, si in mea familiaritate locus esset nemini nisi litigioso aut nocenti. ==XXXIV== {{pn|83}}sed haec nescio quo modo frequenter in me congessisti saneque in eo creber fuisti, te idcirco in ludos causam conicere noluisse ne ego mea consuetudine aliquid de tensis misericordiae causa dicerem, quod in aliis aedilibus ante fecissem. non nihil egisti hoc loco; nam mihi eripuisti ornamentum orationis meae. deridebor, si mentionem tensarum fecero, cum tu id praedixeris; sine tensis autem quid potero dicere? hic etiam addidisti me idcirco mea lege exsilio ambitum sanxisse ut miserabiliores epilogos possem dicere. non vobis videtur cum aliquo declamatore, non cum laboris et fori discipulo disputare? {{pn|84}}'Rhodi enim,' inquit, 'ego non fui'--me volt fuisse--'sed fui,' inquit-- putabam in Vaccaeis dicturum--'bis in Bithynia.' si locus habet reprehensionis ansam aliquam, nescio cur severiorem Nicaeam putes quam Rhodum; si spectanda causa est, et tu in Bithynia summa cum dignitate fuisti et ego Rhodi non minore. nam quod in eo me reprehendisti quod nimium multos defenderem, utinam et tu, qui potes, et ceteri, qui defugiunt, vellent me labore hoc levare! sed fit vestra diligentia, qui causis ponderandis omnis fere repudiatis, ut ad nos pleraeque confluant, qui miseris et laborantibus negare nihil possumus. {{pn|85}}admonuisti etiam, quod in Creta fuisses, dictum aliquod in petitionem tuam dici potuisse; me id perdidisse. Vter igitur nostrum est cupidior dicti? egone qui quod dici potuit non dixerim, an tu qui etiam ipse in te dixeris? te aiebas de tuis rebus gestis nullas litteras misisse, quod mihi meae quas ad aliquem misissem obfuissent. quas ego mihi obfuisse non intellego, rei publicae video prodesse potuisse. ==XXXV== {{pn|86}}sed sunt haec leviora, illa vero gravia atque magna, quod meum discessum, quem saepe defleras, nunc quasi reprehendere et subaccusare voluisti. dixisti enim non auxilium mihi sed me auxilio defuisse. ego vero fateor me, quod viderim mihi auxilium non deesse, idcirco illi auxilio pepercisse. qui enim status, quod discrimen, quae fuerit in re publica tempestas illa quis nescit? tribunicius me terror an consularis furor movit? decertare mihi ferro magnum fuit cum reliquiis eorum quos ego florentis atque integros sine ferro viceram? consules post hominum memoriam taeterrimi atque turpissimi, sicut et illa principia et hi recentes rerum exitus declararunt, quorum alter exercitum perdidit, alter vendidit, empti provinciis a senatu, a re publica, a bonis omnibus defecerant; qui exercitu, qui armis, qui opibus plurimum poterant cum quid sentirent nesciretur, furialis illa vox nefariis stupris, religiosis altaribus effeminata secum et illos et consules facere acerbissime personabat; egentes in locupletis, perditi in bonos, servi in dominos armabantur. {{pn|87}}at erat mecum senatus, et quidem veste mutata, quod pro me uno post hominum memoriam publico consilio susceptum est. sed recordare qui tum fuerint consulum nomine hostes, qui soli in hac urbe senatum senatui parere non siverint edictoque suo non luctum patribus conscriptis sed indicia luctus ademerint. at erat mecum cunctus equester ordo; quem quidem in contionibus saltator ille Catilinae consul proscriptionis denuntiatione terrebat. at tota Italia convenerat; cui quidem belli intestini et vastitatis metus inferebatur. ==XXXVI== hisce ego auxiliis studentibus atque incitatis uti me, Laterensis, potuisse confiteor, sed erat non iure, non legibus, non disceptando decertandum--nam profecto, praesertim tam bona in causa, numquam, quo ceteri saepe abundarunt, id mihi ipsi auxilium meum defuisset--armis fuit, armis, inquam, fuit dimicandum; quibus a servis atque a servorum ducibus caedem fieri senatus et bonorum rei publicae exitiosum fuisset. {{pn|88}}vinci autem improbos a bonis fateor fuisse praeclarum, si finem tum vincendi viderem, quem profecto non videbam. Vbi enim mihi praesto fuissent aut tam fortes consules quam L. Opimius, quam C. Marius, quam L. Flaccus, quibus ducibus improbos civis res publica vicit armatis, aut, si minus fortes, at tamen tam iusti quam P. Mucius, qui arma quae privatus P. Scipio ceperat, ea Ti. Graccho interempto iure optimo sumpta esse defendit? esset igitur pugnandum cum consulibus. nihil dico amplius nisi illud: victoriae nostrae gravis adversarios paratos, interitus nullos esse ultores videbam. {{pn|89}}hisce ego auxiliis salutis meae si idcirco defui quia nolui dimicare, fatebor id quod vis, non mihi auxilium, sed me auxilio defuisse; sin autem, quo maiora studia in me bonorum fuerunt, hoc eis magis consulendum et parcendum putavi, tu id in me reprehendis quod Q. Metello laudi datum est hodieque est et semper erit maximae gloriae? quem, ut potes ex multis audire qui tum adfuerunt, constat invitissimis viris bonis cessisse, nec fuisse dubium quin contentione et armis superior posset esse. ergo ille cum suum, non cum senatus factum defenderet, cum perseverantiam sententiae suae, non salutem rei publicae retinuisset, tamen ob illam <constantiam>, quod illud voluntarium volnus accepit, iustissimos omnium Metellorum et clarissimos triumphos gloria et laude superavit, quod et illos ipsos improbissimos civis interfici noluit et ne quis bonus interiret in eadem caede providit; ego tantis periculis propositis cum, si victus essem, interitus rei publicae, si vicissem, infinita dimicatio pararetur, committerem ut idem perditor rei publicae nominarer qui servator fuissem? ==XXXVII== {{pn|90}}mortem me timuisse dicis. ego vero ne immortalitatem quidem contra rem publicam accipiendam putarem, nedum emori cum pernicie rei publicae vellem. nam qui pro re publica vitam ediderunt--licet me desipere dicatis--numquam me hercule eos mortem potius quam immortalitatem adsecutos putavi. ego vero si tum illorum impiorum ferro ac manu concidissem, in perpetuum res publica civile praesidium salutis suae perdidisset. quin etiam si me vis aliqua morbi aut natura ipsa consumpsisset, tamen auxilia posteritatis essent imminuta, quod peremptum esset mea morte id exemplum qualis futurus in me restituendo fuisset senatus populusque Romanus. an, si umquam vitae cupiditas in me fuisset, ego mense Decembri mei consulatus omnium parricidarum tela commossem? quae, si xx quiessem dies, in aliorum vigiliam consulum recidissent. quam ob rem, si vitae cupiditas contra rem publicam est turpis, certe multo mortis cupiditas mea turpior fuisset cum pernicie civitatis. {{pn|91}}nam quod te esse in re publica liberum es gloriatus, id ego et fateor et laetor et tibi etiam in hoc gratulor; quod me autem negasti, in eo neque te neque quemquam diutius patiar errare. ==XXXVIII== nam si quis idcirco aliquid de libertate mea deminutum putat quod non ab omnibus isdem a quibus antea solitus sum dissentire dissentiam, primum, si bene de me meritis gratum me praebeo, nonne desino incurrere in crimen hominis nimium memoris nimiumque grati? sin autem aliquando sine ullo rei publicae detrimento respicio etiam salutem cum meam tum meorum, certe non modo non sum reprehendendus sed etiam, si ruere vellem, boni viri me ut id ne facerem rogarent. {{pn|92}}res vero ipsa publica, si loqui posset, ageret mecum ut, quoniam sibi servissem semper, numquam mihi, fructus autem ex sese non, ut oportuisset, laetos et uberes, sed magna acerbitate permixtos tulissem, ut iam mihi servirem, consulerem meis; se non modo satis habere a me sed etiam vereri ne parum mihi pro eo quantum a me haberet reddidisset. {{pn|93}}quid? si horum ego nihil cogito et idem sum in re publica qui fui semper, tamenne libertatem requires meam? quam tu ponis in eo, si semper cum eis quibuscum aliquando contendimus depugnemus. quod est longe secus. stare enim omnes debemus tamquam in orbe aliquo rei publicae, qui quoniam versatur, eam deligere partem ad quam nos illius utilitas salusque converterit. ==XXXIX== ego autem Cn. Pompeium non dico auctorem, ducem, defensorem salutis meae--nam haec privatim fortasse officiorum memoriam et gratiam quaerunt--sed dico hoc quod ad salutem rei publicae pertinet: ego eum non tuear quem omnes in re publica principem esse concedunt? ego C. Caesaris laudibus desim, quas primum populi Romani, nunc etiam senatus, cui me semper addixi, plurimis atque amplissimis iudiciis videam esse celebratas? tum hercule me confitear non iudicium aliquod habuisse de utilitate rei publicae, sed hominibus amicum aut inimicum fuisse. {{pn|94}}an, cum videam navem secundis ventis cursum tenentem suum, si non eum petat portum quem ego aliquando probavi, sed alium non minus tutum atque tranquillum, cum tempestate pugnem periculose potius quam illi, salute praesertim proposita, obtemperem et paream? ego vero haec didici, haec vidi, haec scripta legi; haec de sapientissimis et clarissimis viris et in hac re publica et in aliis civitatibus monumenta nobis <et> litterae prodiderunt, non semper easdem sententias ab isdem, sed quascumque rei publicae status, inclinatio temporum, ratio concordiae postularet, esse defensas. quod ego et facio, Laterensis, et semper faciam libertatemque quam tu in me requiris, quam ego neque dimisi umquam neque dimittam, non in pertinacia, sed in quadam moderatione positam putabo. ==XL== {{pn|95}}nunc venio ad illud extremum in quo dixisti, dum Planci in me meritum verbis extollerem, me arcem facere e cloaca lapidemque e sepulcro venerari pro deo; neque enim mihi insidiarum periculum ullum neque mortis fuisse. cuius ego temporis rationem explicabo brevi neque invitus. nihil enim est ex meis temporibus quod minus pervagatum, quodque minus aut mea commemoratione celebratum sit aut hominibus auditum atque notum. ego enim, Laterensis, ex illo incendio legum, iuris, senatus, bonorum omnium cedens, cum mea domus ardore suo deflagrationem urbi atque Italiae toti minaretur, nisi quievissem, Siciliam petivi animo, quae et ipsa erat mihi sicut domus una coniuncta et obtinebatur a C. Vergilio, quocum me uno vel maxime cum vetustas tum amicitia, cum mei fratris conlegia tum rei publicae causa sociarat. {{pn|96}}vide nunc caliginem temporum illorum. Cum ipsa paene insula mihi sese obviam ferre vellet, praetor ille, eiusdem tribuni pl. contionibus propter eandem rei publicae causam saepe vexatus, nihil amplius dico nisi me in Siciliam venire noluit. quid dicam? C. Vergilio, tali civi et viro, benivolentiam in me, memoriam communium temporum, pietatem, humanitatem, fidem defuisse? nihil, iudices, est eorum sed, quam tempestatem nos vobiscum non tulissemus, metuit ut eam ipse posset opibus suis sustinere. tum consilio repente mutato Brundisium terra petere contendi; nam maritimos cursus praecludebat hiemis magnitudo. ==XLI== {{pn|97}}Cum omnia illa municipia quae sunt a Vibone <ad> Brundisium in fide mea, iudices, essent, iter mihi tutum multis minitantibus magno cum suo metu praestiterunt. Brundisium veni vel potius ad moenia accessi; urbem unam mihi amicissimam declinavi, quae se potius exscindi quam e suo complexu ut eriperer facile pateretur. in hortos me M. Laeni Flacci contuli. cui cum omnis metus, publicatio bonorum, exsilium, mors proponeretur, haec perpeti, si acciderent, maluit quam custodiam mei capitis dimittere. cuius ego et parentis eius, prudentissimi atque optimi senis, et fratris et utriusque filiorum manibus in navi tuta ac fideli conlocatus, eorumque preces et vota de meo reditu exaudiens Dyrrachium, quod erat in fide mea, petere contendi. {{pn|98}}quo cum venissem, cognovi, id quod audieram, refertam esse Graeciam sceleratissimorum hominum ac nefariorum, quorum impium ferrum ignisque pestiferos meus ille consulatus e manibus extorserat; qui ante quam de meo adventu audire potuissent, cum a me abessent aliquot dierum viam, in Macedoniam ad Planciumque perrexi. hic vero simul atque mare me transisse cognovit--audi, audi atque attende, Laterensis, ut scias quid ego Plancio debeam, confiteareque aliquando me quod faciam et grate et pie facere; huic autem, quae pro salute mea fecerit, si minus profutura sint, obesse certe non oportere! nam simul ac me Dyrrachium attigisse audivit, statim ad me lictoribus dimissis, insignibus abiectis, veste mutata profectus est. {{pn|99}}O acerbam mihi, iudices, memoriam temporis illius et loci, cum hic in me incidit, cum complexus est conspersitque lacrimis nec loqui prae maerore potuit! O rem cum auditu crudelem tum visu nefariam! o reliquos omnis dies noctesque eas quibus iste a me non recedens Thessalonicam me in quaestoriumque perduxit! hic ego nunc de praetore Macedoniae nihil dicam amplius nisi eum et civem optimum semper et mihi amicum fuisse, sed eadem timuisse quae ceteros; Cn. Plancium fuisse unum, non qui minus timeret sed, si acciderent ea quae timerentur, mecum ea subire et perpeti vellet. {{pn|100}}qui, cum ad me L. Tubero, meus necessarius, qui fratri meo legatus fuisset, decedens ex Asia venisset easque insidias quas mihi paratas ab exsulibus coniuratis audierat ad me animo amicissimo detulisset, in Asiam me ire propter eius provinciae mecum et cum meo fratre necessitudinem comparantem non est passus; vi me, vi, inquam, Plancius et complexu suo retinuit multosque mensis a capite meo non discessit, abiecta quaestoria persona comitisque sumpta. ==XLII== {{pn|101}}O excubias tuas, Cn. Planci, miseras, o flebilis vigilias, o noctes acerbas, o custodiam etiam mei capitis infelicem! si quidem ego tibi vivus non prosum, qui fortasse mortuus profuissem. memini enim, memini neque umquam obliviscar noctis illius cum tibi vigilanti, adsidenti, maerenti vana quaedam miser atque inania falsa spe inductus pollicebar, me, si essem in patriam restitutus, praesentem tibi gratias relaturum; sin aut vitam mihi fors ademisset aut vis aliqua maior reditum peremisset, hos, hos--quos enim ego tum alios animo intuebar?--omnia tibi illorum laborum praemia pro me persoluturos. quid me aspectas, quid mea promissa repetis, quid meam fidem imploras? nihil tibi ego tum de meis opibus pollicebar, sed de horum erga me benivolentia promittebam; hos pro me lugere, hos gemere, hos decertare pro meo capite vel vitae periculo velle videbam; de horum desiderio, luctu, querelis cotidie aliquid tecum simul audiebam; nunc timeo ne tibi nihil praeter lacrimas queam reddere, quas tu in meis acerbitatibus plurimas effudisti. {{pn|102}}quid enim possum aliud nisi maerere, nisi flere, nisi te cum mea salute complecti? salutem tibi idem dare possunt qui mihi reddiderunt. te tamen--exsurge, quaeso!--retinebo et complectar, nec me solum deprecatorem fortunarum tuarum sed comitem sociumque profitebor; atque, ut spero, nemo erit tam crudeli animo tamque inhumano nec tam immemor non dicam meorum in bonos meritorum, sed bonorum in me, qui a me mei servatorem capitis divellat ac distrahat. non ego meis ornatum beneficiis a vobis deprecor, iudices, sed custodem salutis meae, non opibus contendo, non auctoritate, non gratia, sed precibus, sed lacrimis, sed misericordia, mecumque vos simul hic miserrimus et optimus obtestatur parens, et pro uno filio duo patres deprecamur. {{pn|103}}nolite, iudices, per vos, per fortunas, per liberos vestros inimicis meis, eis praesertim quos ego pro vestra salute suscepi, dare laetitiam gloriantibus vos iam oblitos mei salutis eius a quo mea salus conservata est hostis exstitisse; nolite animum meum debilitare cum luctu tum etiam metu commutatae vestrae voluntatis erga me; sinite me, quod vobis fretus huic saepe promisi, id a vobis ei persolvere. {{pn|104}}teque, C. Flave, oro et obtestor, qui meorum consiliorum in consulatu socius, periculorum particeps, rerum quas gessi adiutor fuisti, meque non modo salvum semper sed etiam ornatum florentemque esse voluisti, ut mihi per hos conserves eum per quem me tibi et his conservatum vides. plura ne dicam tuae me etiam lacrimae impediunt vestraeque, iudices, non solum meae, quibus ego magno in metu meo subito inducor in spem, vos eosdem in hoc conservando futuros qui fueritis in me, quoniam istis vestris lacrimis de illis recordor quas pro me saepe et multum profudistis. ng4cm6etyhs0eymnydzqfflhsiz3ouc 0 3285 263433 216071 2026-04-20T09:21:53Z Zaccariaru 30311 263433 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Georgicon |OperaeWikiPagina=Georgicon |Annus= |SubTitulus=liber IV }} <div class="text"> {{Liber |Ante=Georgicon - liber III |AnteNomen=Georgicon - liber III |Post= |PostNomen= }} <poem> Protinus aerii mellis caelestia dona exsequar: hanc etiam, Maecenas, adspice partem. Admiranda tibi levium spectacula rerum magnanimosque duces totiusque ordine gentis mores et studia et populos et proelia dicam. {{Versus|5}} In tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. Principio sedes apibus statioque petenda, quo neque sit ventis aditus—nam pabula venti ferre domum prohibent—neque oves haedique petulci {{Versus|10}} floribus insultent aut errans bucula campo decutiat rorem et surgentes atterat herbas. Absint et picti squalentia terga lacerti pinguibus a stabulis meropesque aliaeque volucres et manibus Procne pectus signata cruentis; {{Versus|15}} omnia nam late vastant ipsasque volantes ore ferunt dulcem nidis immitibus escam. At liquidi fontes et stagna virentia musco adsint et tenuis fugiens per gramina rivus, palmaque vestibulum aut ingens oleaster inumbret, {{Versus|20}} ut, cum prima novi ducent examina reges vere suo ludetque favis emissa iuventus, vicina invitet decedere ripa calori, obviaque hospitiis teneat frondentibus arbos. In medium, seu stabit iners seu profluet umor, {{Versus|25}} transversas salices et grandia conice saxa, pontibus ut crebris possint consistere et alas pandere ad aestivum solem, si forte morantes sparserit aut praeceps Neptuno immerserit Eurus. Haec circum casiae virides et olentia late {{Versus|30}} serpylla et graviter spirantis copia thymbrae floreat inriguumque bibant violaria fontem. Ipsa autem, seu corticibus tibi suta cavatis, seu lento fuerint alvaria vimine texta, angustos habeant aditus: nam frigore mella {{Versus|35}} cogit hiems, eademque calor liquefacta remittit. Utraque vis apibus pariter metuenda; neque illae nequiquam in tectis certatim tenuia cera spiramenta linunt fucoque et floribus oras explent collectumque haec ipsa ad munera gluten {{Versus|40}} et visco et Phrygiae servant pice lentius Idae. Saepe etiam effossis, si vera est fama, latebris sub terra fovere larem, penitusque repertae pumicibusque cavis exesaeque arboris antro. Tu tamen et levi rimosa cubilia limo {{Versus|45}} ungue fovens circum et raras superinice frondes. Neu propius tectis taxum sine, neve rubentes ure foco cancros, altae neu crede paludi, aut ubi odor caeni gravis aut ubi concava pulsu saxa sonant vocisque offensa resultat imago. {{Versus|50}} Quod superest, ubi pulsam hiemem sol aureus egit sub terras caelumque aestiva luce reclusit, illae continuo saltus silvasque peragrant purpureosque metunt flores et flumina libant summa leves. Hinc nescio qua dulcedine laetae {{Versus|55}} progeniem nidosque fovent, hinc arte recentes excudunt ceras et mella tenacia fingunt. Hinc ubi iam emissum caveis ad sidera caeli nare per aestatem liquidam suspexeris agmen obscuramque trahi vento mirabere nubem, {{Versus|60}} contemplator: aquas dulces et frondea semper tecta petunt. Huc tu iussos adsperge sapores, trita melisphylla et cerinthae ignobile gramen, tinnitusque cie et Matris quate cymbala circum. ipsae consident medicatis sedibus, ipsae {{Versus|65}} intima more suo sese in cunabula condent. Sin autem ad pugnam exierint, nam saepe duobus regibus incessit magno discordia motu, continuoque animos vulgi et trepidantia bello corda licet longe praesciscere; namque morantes {{Versus|70}} Martius ille aeris rauci canor increpat et vox auditur fractos sonitus imitata tubarum; tum trepidae inter se coeunt pennisque coruscant spiculaque exacuunt rostris aptantque lacertos et circa regem atque ipsa ad praetoria densae {{Versus|75}} miscentur magnisque vocant clamoribus hostem. Ergo ubi ver nactae sudum camposque patentes, erumpunt portis; concurritur, aethere in alto fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem praecipitesque cadunt; non densior aëre grando, {{Versus|80}} nec de concussa tantum pluit ilice glandis. ipsi per medias acies insignibus alis ingentes animos angusto in pectore versant, usque adeo obnixi non cedere, dum gravis aut hos aut hos versa fuga victor dare terga subegit. {{Versus|85}} Hi motus animorum atque haec certamina tanta pulveris exigui iactu compressa quiescent. Verum ubi ductores acie revocaveris ambo, deterior qui visus, eum, ne prodigus obsit, dede neci; melior vacua sine regnet in aula. {{Versus|90}} Alter erit maculis auro squalentibus ardens; nam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore et rutilis clarus squamis, ille horridus alter desidia latamque trahens inglorius alvum. Ut binae regum facies, ita corpora plebis. {{Versus|95}} Namque aliae turpes horrent, ceu pulvere ab alto cum venit et sicco terram spuit ore viator aridus; elucent aliae et fulgore coruscant ardentes auro et paribus lita corpora guttis. Haec potior suboles, hinc caeli tempore certo {{Versus|100}} dulcia mella premes, nec tantum dulcia, quantum et liquida et durum Bacchi domitura saporem. At cum incerta volant caeloque examina ludunt contemnuntque favos et frigida tecta relinquunt, instabiles animos ludo prohibebis inani. {{Versus|105}} Nec magnus prohibere labor: tu regibus alas eripe; non illis quisquam cunctantibus altum ire iter aut castris audebit vellere signa. Invitent croceis halantes floribus horti et custos furum atque avium cum falce saligna {{Versus|110}} Hellespontiaci servet tutela Priapi. Ipse thymum pinosque ferens de montibus altis tecta serat late circum, cui talia curae; ipse labore manum duro terat, ipse feraces figat humo plantas et amicos inriget imbres. {{Versus|115}} Atque equidem, extremo ni iam sub fine laborum vela traham et terris festinem advertere proram, forsitan et, pingues hortos quae cura colendi ornaret, canerem, biferique rosaria Paesti, quoque modo potis gauderent intiba rivis {{Versus|120}} et virides apio ripae, tortusque per herbam cresceret in ventrem cucumis; nec sera comantem narcissum aut flexi tacuissem vimen acanthi pallentesque hederas et amantes litora myrtos. Namque sub Oebaliae memini me turribus arcis, {{Versus|125}} qua niger umectat flaventia culta Galaesus, Corycium vidisse senem, cui pauca relicti iugera ruris erant, nec fertilis illa iuvencis nec pecori opportuna seges nec commoda Baccho. Hic rarum tamen in dumis olus albaque circum {{Versus|130}} lilia verbenasque premens vescumque papaver regum aequabat opes animis seraque revertens nocte domum dapibus mensas onerabat inemptis. Primus vere rosam atque autumno carpere poma, et cum tristis hiems etiamnum frigore saxa {{Versus|135}} rumperet et glacie cursus frenaret aquarum, ille comam mollis iam tondebat hyacinthi aestatem increpitans seram Zephyrosque morantes. Ergo apibus fetis idem atque examine multo primus abundare et spumantia cogere pressis {{Versus|140}} mella favis; illi tiliae atque uberrima pinus, quotque in flore novo pomis se fertilis arbos induerat, totidem autumno matura tenebat. Ille etiam seras in versum distulit ulmos eduramque pirum et spinos iam pruna ferentes {{Versus|145}} iamque ministrantem platanum potantibus umbras. Verum haec ipse equidem spatiis exclusus iniquis praetereo atque aliis post me memoranda relinquo. Nunc age, naturas apibus quas Iuppiter ipse addidit, expediam, pro qua mercede canoros {{Versus|150}} Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae Dictaeo caeli regem pavere sub antro. Solae communes natos, consortia tecta urbis habent magnisque agitant sub legibus aevum, et patriam solae et certos novere penates, {{Versus|155}} venturaeque hiemis memores aestate laborem experiuntur et in medium quaesita reponunt. Namque aliae victu invigilant et foedere pacto exercentur agris; pars intra saepta domorum Narcissi lacrimam et lentum de cortice gluten {{Versus|160}} prima favis ponunt fundamina, deinde tenaces suspendunt ceras: aliae spem gentis adultos educunt fetus, aliae purissima mella stipant et liquido distendunt nectare cellas. Sunt quibus ad portas cecidit custodia sorti, {{Versus|165}} inque vicem speculantur aquas et nubila caeli aut onera accipiunt venientum aut agmine facto ignavum fucos pecus a praesepibus arcent. Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. ac veluti lentis Cyclopes fulmina massis {{Versus|170}} cum properant, alii taurinis follibus auras accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt aera lacu; gemit impositis incudibus Aetna; illi inter sese magna vi bracchia tollunt in numerum versantque tenaci forcipe ferrum: {{Versus|175}} non aliter, si parva licet componere magnis, Cecropias innatus apes amor urget habendi, munere quamque suo. Grandaevis oppida curae et munire favos et daedala fingere tecta. At fessae multa referunt se nocte minores, {{Versus|180}} crura thymo plenae; pascuntur et arbuta passim et glaucas salices casiamque crocumque rubentem et pinguem tiliam et ferrugineos hyacinthos. Omnibus una quies operum, labor omnibus unus: mane ruunt portis; nusquam mora; rursus easdem {{Versus|185}} vesper ubi e pastu tandem decedere campis admonuit, tum tecta petunt, tum corpora curant; fit sonitus, mussantque oras et limina circum. Post, ubi iam thalamis se composuere, siletur in noctem fessosque sopor suus occupat artus. {{Versus|190}} Nec vero a stabulis pluvia impendente recedunt longius aut credunt caelo adventantibus Euris, sed circum tutae sub moenibus urbis aquantur, excursusque breves temptant et saepe lapillos, ut cumbae instabiles fluctu iactante saburram, {{Versus|195}} tollunt, his sese per inania nubila librant. Illum adeo placuisse apibus mirabere morem, quod neque concubitu indulgent nec corpora segnes in Venerem solvunt aut fetus nixibus edunt: verum ipsae e foliis natos, e suavibus herbis {{Versus|200}} ore legunt, ipsae regem parvosque Quirites sufficiunt aulasque et cerea regna refigunt. Saepe etiam duris errando in cotibus alas attrivere ultroque animam sub fasce dedere: tantus amor florum et generandi gloria mellis. {{Versus|205}} Ergo ipsas quamvis angusti terminus aevi excipiat, neque enim plus septima ducitur aestas, at genus immortale manet multosque per annos stat fortuna domus et avi numerantur avorum. Praeterea regem non sic Aegyptus et ingens {{Versus|210}} Lydia nec populi Parthorum aut Medus Hydaspes observant. Rege incolumi mens omnibus una est; amisso rupere fidem constructaque mella diripuere ipsae et crates solvere favorum. Ille operum custos, illum admirantur et omnes {{Versus|215}} circumstant fremitu denso stipantque frequentes et saepe attollunt umeris et corpora bello obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem. His quidam signis atque haec exempla secuti esse apibus partem divinae mentis et haustus {{Versus|220}} aetherios dixere; deum namque ire per omnes terrasque tractusque maris caelumque profundum. Hinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum, quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas; scilicet huc reddi deinde ac resoluta referri {{Versus|225}} omnia nec morti esse locum, sed viva volare sideris in numerum atque alto succedere caelo. Siquando sedem angustam servataque mella thesauris relines, prius haustu sparsus aquarum ora fove fumosque manu praetende sequaces. {{Versus|230}} Bis gravidos cogunt fetus, duo tempora messis, Taygete simul os terris ostendit honestum Pleas et Oceani spretos pede reppulit amnes, aut eadem sidus fugiens ubi Piscis aquosi tristior hibernas caelo descendit in undas. {{Versus|235}} Illis ira modum supra est, laesaeque venenum morsibus inspirant et spicula caeca relinquunt adfixae venis animasque in vulnere ponunt. Sin duram metues hiemem parcesque futuro contunsosque animos et res miserabere fractas, {{Versus|240}} at suffire thymo cerasque recidere inanes quis dubitet? nam saepe favos ignotus adedit stellio et lucifugis congesta cubilia blattis immunisque sedens aliena ad pabula fucus aut asper crabro imparibus se immiscuit armis, {{Versus|245}} aut dirum tiniae genus, aut invisa Minervae laxos in foribus suspendit aranea casses. Quo magis exhaustae fuerint, hoc acrius omnes incumbent generis lapsi sarcire ruinas complebuntque foros et floribus horrea texent. {{Versus|250}} Si vero, quoniam casus apibus quoque nostros vita tulit, tristi languebunt corpora morbo— quod iam non dubiis poteris cognoscere signis: continuo est aegris alius color, horrida vultum deformat macies, tum corpora luce carentum {{Versus|255}} exportant tectis et tristia funera ducunt; aut illae pedibus conexae ad limina pendent, aut intus clausis cunctantur in aedibus, omnes ignavaeque fame et contracto frigore pigrae. Tum sonus auditur gravior, tractimque susurrant, {{Versus|260}} frigidus ut quondam silvis immurmurat Auster, ut mare sollicitum stridit refluentibus undis, aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis: hic iam galbaneos suadebo incendere odores mellaque harundineis inferre canalibus, ultro {{Versus|265}} hortantem et fessas ad pabula nota vocantem. Proderit et tunsum gallae admiscere saporem Arentesque rosas aut igni pinguia multo defruta vel psithia passos de vite racemos Cecropiumque thymum et grave olentia centaurea. {{Versus|270}} Est etiam flos in pratis, cui nomen amello fecere agricolae, facilis quaerentibus herba; namque uno ingentem tollit de caespite silvam, aureus ipse, sed in foliis, quae plurima circum funduntur, violae sublucet purpura nigrae; {{Versus|275}} <nowiki>[saepe deum nexis ornatae torquibus arae;]</nowiki> asper in ore sapor; tonsis in vallibus illum pastores et curva legunt prope flumina Mellae. Huius odorato radices incoque Baccho pabulaque in foribus plenis adpone canistris. {{Versus|280}} Sed siquem proles subito defecerit omnis, nec genus unde novae stirpis revocetur habebit, tempus et Arcadii memoranda inventa magistri pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem {{Versus|285}} expediam prima repetens ab origine famam. Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi accolit effuso stagnantem flumine Nilum et circum pictis vehitur sua rura phaselis, quaque pharetratae vicinia Persidis urget, {{Versus|290}} <nowiki>[et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,</nowiki> et diversa ruens septem discurrit in ora <nowiki>usque coloratis amnis devexus ab Indis]</nowiki> omnis in hac certam regio iacit arte salutem. Exiguus primum atque ipsos contractus in usus {{Versus|295}} eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti parietibusque premunt artis et quattuor addunt, quattuor a ventis obliqua luce fenestras. Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris {{Versus|300}} multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto tunsa per integram solvuntur viscera pellem. Sic positum in clauso linquunt et ramea costis subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes. Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, {{Versus|305}} ante novis rubeant quam prata coloribus, ante garrula quam tignis nidum suspendat hirundo. Interea teneris tepefactus in ossibus umor aestuat et visenda modis animalia miris, trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, {{Versus|310}} miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt, donec, ut aestivis effusus nubibus imber, erupere aut ut nervo pulsante sagittae, prima leves ineunt si quando proelia Parthi. Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? {{Versus|315}} Unde nova ingressus hominum experientia cepit? Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe, amissis, ut fama, apibus morboque fameque, tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis multa querens atque hac adfatus voce parentem: {{Versus|320}} 'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum, si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo, invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? {{Versus|325}} En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem, quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers omnia temptanti extuderat, te matre relinquo. Quin age et ipsa manu felices erue silvas, fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes {{Versus|330}} ure sata et validam in vites molire bipennem, tanta meae si te ceperunt taedia laudis.' At mater sonitum thalamo sub fluminis alti sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae carpebant hyali saturo fucata colore, {{Versus|335}} drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque, caesariem effusae nitidam per candida colla, Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque, Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo, altera tum primos Lucinae experta labores, {{Versus|340}} Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae, ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae, atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea et tandem positis velox Arethusa sagittis. Inter quas curam Clymene narrabat inanem {{Versus|345}} Vulcani Martisque dolos et dulcia furta, aque Chao densos divum numerabat amores carmine quo captae dum fusis mollia pensa devolvunt, iterum maternas impulit aures luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes {{Versus|350}} obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores prospiciens summa flavum caput extulit unda et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto, Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura, tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam {{Versus|355}} stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.' Huic percussa nova mentem formidine mater, 'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum {{Versus|360}} curvata in montis faciem circumstetit unda accepitque sinu vasto misitque sub amnem. Iamque domum mirans genetricis et umida regna speluncisque lacus clausos lucosque sonantes ibat et ingenti motu stupefactus aquarum {{Versus|365}} omnia sub magna labentia flumina terra spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, {{Versus|370}} et gemina auratus taurino cornua vultu Eridanus, quo non alius per pinguia culta in mare purpureum violentior effluit amnis. Postquam est in thalami pendentia pumice tecta perventum et nati fletus cognovit inanes {{Versus|375}} Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes germanae tonsisque ferunt mantelia villis; pars epulis onerant mensas et plena reponunt pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae; et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: {{Versus|380}} Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores centum quae silvas, centum quae flumina servant. Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam, ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. {{Versus|385}} Omine quo firmans animum sic incipit ipsa: 'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor et iuncto bipedum curru metitur equorum. Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit {{Versus|390}} Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse grandaevus Nereus; novit namque omnia vates, quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur; quippe ita Neptuno visum est, immania cuius armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. {{Versus|395}} Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem expediat morbi causam eventusque secundet. Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum orando flectes; vim duram et vincula capto tende; doli circum haec demum frangentur inanes. {{Versus|400}} Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus, cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est, in secreta senis ducam, quo fessus ab undis se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem. Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, {{Versus|405}} tum variae eludent species atque ora ferarum Fiet enim subito sus horridus atraque tigris squamosusque draco et fulva cervice leaena, aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. {{Versus|410}} Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes, tanto, nate, magis contende tenacia vincla, donec talis erit mutato corpore, qualem videris, incepto tegeret cum lumina somno". Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, {{Versus|415}} quo totum nati corpus perduxit; at illi dulcis compositis spiravit crinibus aura atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens exesi latere in montis, quo plurima vento cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, {{Versus|420}} deprensis olim statio tutissima nautis; intus se vasti Proteus tegit obice saxi. Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit. Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos {{Versus|425}} ardebat, caelo et medium sol igneus orbem hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis faucibus ad limum radii tepefacta coquebant: cum Proteus consueta petens e fluctibus antra ibat; eum vasti circum gens umida ponti {{Versus|430}} exsultans rorem late dispergit amarum. Sternunt se somno diversae in litore phocae. Ipse, velut stabuli custos in montibus olim, vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit, auditisque lupos acuunt balatibus agni, {{Versus|435}} considit scopulo medius numerumque recenset. Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas, vix defessa senem passus componere membra cum clamore ruit magno manicisque iacentem occupat. Ille suae contra non immemor artis {{Versus|440}} omnia transformat sese in miracula rerum, ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem. Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus in sese redit atque hominis tandem ore locutus: 'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras {{Versus|445}} iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille: 'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam sed tu desine velle. Deum praecepta secuti venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus". Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa {{Versus|450}} ardentes oculos intorsit lumine glauco et graviter frendens sic fatis ora resolvit. "Non te nullius exercent numinis irae; magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, {{Versus|455}} suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit. Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps, immanem ante pedes hydrum moritura puella servantem ripas alta non vidit in herba. At chorus aequalis Dryadum clamore supremos {{Versus|460}} implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia. Ipse cava solans aegrum testudine amorem te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, {{Versus|465}} te veniente die, te decedente canebat. Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis, et caligantem nigra formidine lucum ingressus manesque adiit regemque tremendum nesciaque humanis precibus mansuescere corda. {{Versus|470}} At cantu commotae Erebi de sedibus imis umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum, quam multa in foliis avium se milia condunt vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber, matres atque viri defunctaque corpora vita {{Versus|475}} magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae, impositique rogis iuvenes ante ora parentum, quos circum limus niger et deformis harundo Cocyti tardaque palus inamabilis unda alligat et noviens Styx interfusa coercet. {{Versus|480}} Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti tartara caeruleosque implexae crinibus angues Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora atque Ixionii vento rota constitit orbis. Iamque pedem referens casus evaserat omnes; {{Versus|485}} redditaque Eurydice superas veniebat ad auras, pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem, cum subita incautum dementia cepit amantem, ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes. Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa {{Versus|490}} immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis effusus labor atque immitis rupta tyranni foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis. Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu, quis tantus furor? En iterum crudelia retro {{Versus|495}} Fata vocant, conditque natantia lumina somnus. Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas! dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, {{Versus|500}} prensantem nequiquam umbras et multa volentem dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem. Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret? Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? {{Versus|505}} Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba. Septem illum totos perhibent ex ordine menses rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris mulcentem tigres et agentem carmine quercus; {{Versus|510}} qualis populea maerens philomela sub umbra amissos queritur fetus, quos durus arator observans nido implumes detraxit; at illa flet noctem ramoque sedens miserabile carmen integrat et maestis late loca questibus implet. {{Versus|515}} Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei. Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis dona querens; spretae Ciconum quo munere matres {{Versus|520}} inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi discerptum latos iuvenem sparsere per agros. Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua {{Versus|525}} ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat: Eurydicen toto referebant flumine ripae". Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum, quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit. At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: {{Versus|530}} 'Nate, licet tristes animo deponere curas. Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae, cum quibus illa choros lucis agitabat in altis, exitium misere apibus. Tu munera supplex tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; {{Versus|535}} namque dabunt veniam votis irasque remittent. Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam. Quattuor eximios praestanti corpore tauros, qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei, delige et intacta totidem cervice iuvencas. {{Versus|540}} Quattuor his aras alta ad delubra dearum constitue et sacrum iugulis demitte cruorem, corporaque ipsa boum frondoso desere luco. Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus, inferias Orphei Lethaea papavera mittes {{Versus|545}} et nigram mactabis ovem lucumque revises: placatam Eurydicen vitula venerabere caesa". Haud mora; continuo matris praecepta facessit; ad delubra venit, monstratas excitat aras, quattuor eximios praestanti corpore tauros {{Versus|550}} ducit et intacta totidem cervice iuvencas. Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus, inferias Orphei mittit lucumque revisit. Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto {{Versus|555}} stridere apes utero et ruptis effervere costis, immensasque trahi nubes, iamque arbore summa confluere et lentis uvam demittere ramis. Haec super arvorum cultu pecorumque canebam et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum {{Versus|560}} fulminat Euphraten bello victorque volentes per populos dat iura viamque adfectat Olympo. Illo Vergilium me tempore dulcis alebat Parthenope studiis florentem ignobilis oti, carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, {{Versus|565}} Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi. </poem> {{Liber |Ante=Georgicon - liber III |AnteNomen=Georgicon - liber III |Post= |PostNomen= }} </div> {{finis}} {{Textquality|75%}} [[en:Georgics/IV]] [[fr:Géorgiques IV]] [[it:Georgiche/Libro quarto]] 8cwei9rmrp2sntab3vfklqnx96qi519 263435 263433 2026-04-20T09:39:01Z Zaccariaru 30311 263435 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Georgicon |OperaeWikiPagina=Georgicon |Annus= |SubTitulus=liber IV }} <div class="text"> {{Liber |Ante=Georgicon - liber III |AnteNomen=Georgicon - liber III |Post= |PostNomen= }} <poem> Prōtinus aeriī mellīs caelestia dōna exsequar: hanc etiam, Maecēnās, adspice partem. Admīranda tibī levium spectācula rērum magnanimōsque ducēs tōtīusque ōrdine gentis mōrēs et studia et populōs et prōelia dīcam. {{Versus|5}} In tenuī labor; at tenuis nōn glōria, sī quem nūmina laeva sinunt auditque vocātus Apollō. Principiō sēdēs apibus statiōque petenda, quō neque sit ventis aditus nam pābula ventī ferre domum prohibent neque ovēs haedīque petulcī {{Versus|10}} flōribus īnsultent aut errāns būcula campō dēcutiat rōrem et surgentēs atterat herbās. Absint et pictī squālentia terga lacertī pinguibus ā stabulīs meropēsque aliaeque volūcrēs et manibus Procnē pectus signāta cruentis; {{Versus|15}} omnia nam lātē vastant ipsāsque volantēs ōre ferunt dulcem nīdīs immītibus escam. At liquidō fōntēs et stagna virentia muscō adsint et tenuis fugiēns per grāmina rīvus, palmaque vestibulum aut ingēns oleaster inumbret, {{Versus|20}} ut, cum prīma novī dēcent exāmina rēgēs vēre suō lōdetque favīs ēmissa iuventūs, vīcīna invītet dēcēdere rīpa calōrī, obviaque hospitiīs teneat frondentibus arbōs. In medium, seu stābit inērs seu prōfluet ūmor, {{Versus|25}} transversās salicēs et grandia cōnice saxa, pontibus ut crēbrīs possint consistere et ālās pandere ad aestīvum sōlem, sī forte morantēs sparserit aut praecēps Neptūnō immerserit Eurus. Haec circum casiae viridēs et olentia lātē {{Versus|30}} serpylla et graviter spīrantis cōpia thymbrae flōreat inriguumque bibant violāria fōntem. Ipsa autem, seu corticibus tibi sūta cavātīs, seu lentō fuerint alvāria vīmine texta, angustōs habeant aditus: nam frīgore mella {{Versus|35}} cōgit hiems, eademque calor liquefacta remittit. Utraque vīs apibus pariter metuenda; neque illae nēquīquam in tēctīs certātim tēnuia cēra spīrāmenta linunt fūcōque et flōribus ōrās explent collectumque haec ipsa ad mūnera glūten {{Versus|40}} et viscō et Phrygiae servant pice lentius Īdae. Saepe etiam effossīs, sī vēra est fāma, latebrīs sub terrā fōvēre larem, penitusque repertae pūmicibusque cavīs exēsaeque arboris antrō. Tū tamen et lēvī rīmōsa cubīlia līmō {{Versus|45}} ungue fovēns circum et rārās superīnice frondēs. Neu propius tēctīs taxum sine, nēve rubentēs ūre focō cancrōs, altae neu crēde palūdī, aut ubi odor caenī gravis aut ubi concava pulsū saxa sonant vōcīsque offēnsa resultat imāgō. {{Versus|50}} Quod superest, ubi pulsam hiemem sol aureus egit sub terras caelumque aestiva luce reclusit, illae continuo saltus silvasque peragrant purpureosque metunt flores et flumina libant summa leves. Hinc nescio qua dulcedine laetae {{Versus|55}} progeniem nidosque fovent, hinc arte recentes excudunt ceras et mella tenacia fingunt. Hinc ubi iam emissum caveis ad sidera caeli nare per aestatem liquidam suspexeris agmen obscuramque trahi vento mirabere nubem, {{Versus|60}} contemplator: aquas dulces et frondea semper tecta petunt. Huc tu iussos adsperge sapores, trita melisphylla et cerinthae ignobile gramen, tinnitusque cie et Matris quate cymbala circum. ipsae consident medicatis sedibus, ipsae {{Versus|65}} intima more suo sese in cunabula condent. Sin autem ad pugnam exierint, nam saepe duobus regibus incessit magno discordia motu, continuoque animos vulgi et trepidantia bello corda licet longe praesciscere; namque morantes {{Versus|70}} Martius ille aeris rauci canor increpat et vox auditur fractos sonitus imitata tubarum; tum trepidae inter se coeunt pennisque coruscant spiculaque exacuunt rostris aptantque lacertos et circa regem atque ipsa ad praetoria densae {{Versus|75}} miscentur magnisque vocant clamoribus hostem. Ergo ubi ver nactae sudum camposque patentes, erumpunt portis; concurritur, aethere in alto fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem praecipitesque cadunt; non densior aëre grando, {{Versus|80}} nec de concussa tantum pluit ilice glandis. ipsi per medias acies insignibus alis ingentes animos angusto in pectore versant, usque adeo obnixi non cedere, dum gravis aut hos aut hos versa fuga victor dare terga subegit. {{Versus|85}} Hi motus animorum atque haec certamina tanta pulveris exigui iactu compressa quiescent. Verum ubi ductores acie revocaveris ambo, deterior qui visus, eum, ne prodigus obsit, dede neci; melior vacua sine regnet in aula. {{Versus|90}} Alter erit maculis auro squalentibus ardens; nam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore et rutilis clarus squamis, ille horridus alter desidia latamque trahens inglorius alvum. Ut binae regum facies, ita corpora plebis. {{Versus|95}} Namque aliae turpes horrent, ceu pulvere ab alto cum venit et sicco terram spuit ore viator aridus; elucent aliae et fulgore coruscant ardentes auro et paribus lita corpora guttis. Haec potior suboles, hinc caeli tempore certo {{Versus|100}} dulcia mella premes, nec tantum dulcia, quantum et liquida et durum Bacchi domitura saporem. At cum incerta volant caeloque examina ludunt contemnuntque favos et frigida tecta relinquunt, instabiles animos ludo prohibebis inani. {{Versus|105}} Nec magnus prohibere labor: tu regibus alas eripe; non illis quisquam cunctantibus altum ire iter aut castris audebit vellere signa. Invitent croceis halantes floribus horti et custos furum atque avium cum falce saligna {{Versus|110}} Hellespontiaci servet tutela Priapi. Ipse thymum pinosque ferens de montibus altis tecta serat late circum, cui talia curae; ipse labore manum duro terat, ipse feraces figat humo plantas et amicos inriget imbres. {{Versus|115}} Atque equidem, extremo ni iam sub fine laborum vela traham et terris festinem advertere proram, forsitan et, pingues hortos quae cura colendi ornaret, canerem, biferique rosaria Paesti, quoque modo potis gauderent intiba rivis {{Versus|120}} et virides apio ripae, tortusque per herbam cresceret in ventrem cucumis; nec sera comantem narcissum aut flexi tacuissem vimen acanthi pallentesque hederas et amantes litora myrtos. Namque sub Oebaliae memini me turribus arcis, {{Versus|125}} qua niger umectat flaventia culta Galaesus, Corycium vidisse senem, cui pauca relicti iugera ruris erant, nec fertilis illa iuvencis nec pecori opportuna seges nec commoda Baccho. Hic rarum tamen in dumis olus albaque circum {{Versus|130}} lilia verbenasque premens vescumque papaver regum aequabat opes animis seraque revertens nocte domum dapibus mensas onerabat inemptis. Primus vere rosam atque autumno carpere poma, et cum tristis hiems etiamnum frigore saxa {{Versus|135}} rumperet et glacie cursus frenaret aquarum, ille comam mollis iam tondebat hyacinthi aestatem increpitans seram Zephyrosque morantes. Ergo apibus fetis idem atque examine multo primus abundare et spumantia cogere pressis {{Versus|140}} mella favis; illi tiliae atque uberrima pinus, quotque in flore novo pomis se fertilis arbos induerat, totidem autumno matura tenebat. Ille etiam seras in versum distulit ulmos eduramque pirum et spinos iam pruna ferentes {{Versus|145}} iamque ministrantem platanum potantibus umbras. Verum haec ipse equidem spatiis exclusus iniquis praetereo atque aliis post me memoranda relinquo. Nunc age, naturas apibus quas Iuppiter ipse addidit, expediam, pro qua mercede canoros {{Versus|150}} Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae Dictaeo caeli regem pavere sub antro. Solae communes natos, consortia tecta urbis habent magnisque agitant sub legibus aevum, et patriam solae et certos novere penates, {{Versus|155}} venturaeque hiemis memores aestate laborem experiuntur et in medium quaesita reponunt. Namque aliae victu invigilant et foedere pacto exercentur agris; pars intra saepta domorum Narcissi lacrimam et lentum de cortice gluten {{Versus|160}} prima favis ponunt fundamina, deinde tenaces suspendunt ceras: aliae spem gentis adultos educunt fetus, aliae purissima mella stipant et liquido distendunt nectare cellas. Sunt quibus ad portas cecidit custodia sorti, {{Versus|165}} inque vicem speculantur aquas et nubila caeli aut onera accipiunt venientum aut agmine facto ignavum fucos pecus a praesepibus arcent. Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella. ac veluti lentis Cyclopes fulmina massis {{Versus|170}} cum properant, alii taurinis follibus auras accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt aera lacu; gemit impositis incudibus Aetna; illi inter sese magna vi bracchia tollunt in numerum versantque tenaci forcipe ferrum: {{Versus|175}} non aliter, si parva licet componere magnis, Cecropias innatus apes amor urget habendi, munere quamque suo. Grandaevis oppida curae et munire favos et daedala fingere tecta. At fessae multa referunt se nocte minores, {{Versus|180}} crura thymo plenae; pascuntur et arbuta passim et glaucas salices casiamque crocumque rubentem et pinguem tiliam et ferrugineos hyacinthos. Omnibus una quies operum, labor omnibus unus: mane ruunt portis; nusquam mora; rursus easdem {{Versus|185}} vesper ubi e pastu tandem decedere campis admonuit, tum tecta petunt, tum corpora curant; fit sonitus, mussantque oras et limina circum. Post, ubi iam thalamis se composuere, siletur in noctem fessosque sopor suus occupat artus. {{Versus|190}} Nec vero a stabulis pluvia impendente recedunt longius aut credunt caelo adventantibus Euris, sed circum tutae sub moenibus urbis aquantur, excursusque breves temptant et saepe lapillos, ut cumbae instabiles fluctu iactante saburram, {{Versus|195}} tollunt, his sese per inania nubila librant. Illum adeo placuisse apibus mirabere morem, quod neque concubitu indulgent nec corpora segnes in Venerem solvunt aut fetus nixibus edunt: verum ipsae e foliis natos, e suavibus herbis {{Versus|200}} ore legunt, ipsae regem parvosque Quirites sufficiunt aulasque et cerea regna refigunt. Saepe etiam duris errando in cotibus alas attrivere ultroque animam sub fasce dedere: tantus amor florum et generandi gloria mellis. {{Versus|205}} Ergo ipsas quamvis angusti terminus aevi excipiat, neque enim plus septima ducitur aestas, at genus immortale manet multosque per annos stat fortuna domus et avi numerantur avorum. Praeterea regem non sic Aegyptus et ingens {{Versus|210}} Lydia nec populi Parthorum aut Medus Hydaspes observant. Rege incolumi mens omnibus una est; amisso rupere fidem constructaque mella diripuere ipsae et crates solvere favorum. Ille operum custos, illum admirantur et omnes {{Versus|215}} circumstant fremitu denso stipantque frequentes et saepe attollunt umeris et corpora bello obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem. His quidam signis atque haec exempla secuti esse apibus partem divinae mentis et haustus {{Versus|220}} aetherios dixere; deum namque ire per omnes terrasque tractusque maris caelumque profundum. Hinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum, quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas; scilicet huc reddi deinde ac resoluta referri {{Versus|225}} omnia nec morti esse locum, sed viva volare sideris in numerum atque alto succedere caelo. Siquando sedem angustam servataque mella thesauris relines, prius haustu sparsus aquarum ora fove fumosque manu praetende sequaces. {{Versus|230}} Bis gravidos cogunt fetus, duo tempora messis, Taygete simul os terris ostendit honestum Pleas et Oceani spretos pede reppulit amnes, aut eadem sidus fugiens ubi Piscis aquosi tristior hibernas caelo descendit in undas. {{Versus|235}} Illis ira modum supra est, laesaeque venenum morsibus inspirant et spicula caeca relinquunt adfixae venis animasque in vulnere ponunt. Sin duram metues hiemem parcesque futuro contunsosque animos et res miserabere fractas, {{Versus|240}} at suffire thymo cerasque recidere inanes quis dubitet? nam saepe favos ignotus adedit stellio et lucifugis congesta cubilia blattis immunisque sedens aliena ad pabula fucus aut asper crabro imparibus se immiscuit armis, {{Versus|245}} aut dirum tiniae genus, aut invisa Minervae laxos in foribus suspendit aranea casses. Quo magis exhaustae fuerint, hoc acrius omnes incumbent generis lapsi sarcire ruinas complebuntque foros et floribus horrea texent. {{Versus|250}} Si vero, quoniam casus apibus quoque nostros vita tulit, tristi languebunt corpora morbo— quod iam non dubiis poteris cognoscere signis: continuo est aegris alius color, horrida vultum deformat macies, tum corpora luce carentum {{Versus|255}} exportant tectis et tristia funera ducunt; aut illae pedibus conexae ad limina pendent, aut intus clausis cunctantur in aedibus, omnes ignavaeque fame et contracto frigore pigrae. Tum sonus auditur gravior, tractimque susurrant, {{Versus|260}} frigidus ut quondam silvis immurmurat Auster, ut mare sollicitum stridit refluentibus undis, aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis: hic iam galbaneos suadebo incendere odores mellaque harundineis inferre canalibus, ultro {{Versus|265}} hortantem et fessas ad pabula nota vocantem. Proderit et tunsum gallae admiscere saporem Arentesque rosas aut igni pinguia multo defruta vel psithia passos de vite racemos Cecropiumque thymum et grave olentia centaurea. {{Versus|270}} Est etiam flos in pratis, cui nomen amello fecere agricolae, facilis quaerentibus herba; namque uno ingentem tollit de caespite silvam, aureus ipse, sed in foliis, quae plurima circum funduntur, violae sublucet purpura nigrae; {{Versus|275}} <nowiki>[saepe deum nexis ornatae torquibus arae;]</nowiki> asper in ore sapor; tonsis in vallibus illum pastores et curva legunt prope flumina Mellae. Huius odorato radices incoque Baccho pabulaque in foribus plenis adpone canistris. {{Versus|280}} Sed siquem proles subito defecerit omnis, nec genus unde novae stirpis revocetur habebit, tempus et Arcadii memoranda inventa magistri pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem {{Versus|285}} expediam prima repetens ab origine famam. Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi accolit effuso stagnantem flumine Nilum et circum pictis vehitur sua rura phaselis, quaque pharetratae vicinia Persidis urget, {{Versus|290}} <nowiki>[et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,</nowiki> et diversa ruens septem discurrit in ora <nowiki>usque coloratis amnis devexus ab Indis]</nowiki> omnis in hac certam regio iacit arte salutem. Exiguus primum atque ipsos contractus in usus {{Versus|295}} eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti parietibusque premunt artis et quattuor addunt, quattuor a ventis obliqua luce fenestras. Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris {{Versus|300}} multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto tunsa per integram solvuntur viscera pellem. Sic positum in clauso linquunt et ramea costis subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes. Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, {{Versus|305}} ante novis rubeant quam prata coloribus, ante garrula quam tignis nidum suspendat hirundo. Interea teneris tepefactus in ossibus umor aestuat et visenda modis animalia miris, trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, {{Versus|310}} miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt, donec, ut aestivis effusus nubibus imber, erupere aut ut nervo pulsante sagittae, prima leves ineunt si quando proelia Parthi. Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? {{Versus|315}} Unde nova ingressus hominum experientia cepit? Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe, amissis, ut fama, apibus morboque fameque, tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis multa querens atque hac adfatus voce parentem: {{Versus|320}} 'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum, si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo, invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? {{Versus|325}} En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem, quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers omnia temptanti extuderat, te matre relinquo. Quin age et ipsa manu felices erue silvas, fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes {{Versus|330}} ure sata et validam in vites molire bipennem, tanta meae si te ceperunt taedia laudis.' At mater sonitum thalamo sub fluminis alti sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae carpebant hyali saturo fucata colore, {{Versus|335}} drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque, caesariem effusae nitidam per candida colla, Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque, Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo, altera tum primos Lucinae experta labores, {{Versus|340}} Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae, ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae, atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea et tandem positis velox Arethusa sagittis. Inter quas curam Clymene narrabat inanem {{Versus|345}} Vulcani Martisque dolos et dulcia furta, aque Chao densos divum numerabat amores carmine quo captae dum fusis mollia pensa devolvunt, iterum maternas impulit aures luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes {{Versus|350}} obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores prospiciens summa flavum caput extulit unda et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto, Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura, tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam {{Versus|355}} stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.' Huic percussa nova mentem formidine mater, 'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum {{Versus|360}} curvata in montis faciem circumstetit unda accepitque sinu vasto misitque sub amnem. Iamque domum mirans genetricis et umida regna speluncisque lacus clausos lucosque sonantes ibat et ingenti motu stupefactus aquarum {{Versus|365}} omnia sub magna labentia flumina terra spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, {{Versus|370}} et gemina auratus taurino cornua vultu Eridanus, quo non alius per pinguia culta in mare purpureum violentior effluit amnis. Postquam est in thalami pendentia pumice tecta perventum et nati fletus cognovit inanes {{Versus|375}} Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes germanae tonsisque ferunt mantelia villis; pars epulis onerant mensas et plena reponunt pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae; et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: {{Versus|380}} Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores centum quae silvas, centum quae flumina servant. Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam, ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. {{Versus|385}} Omine quo firmans animum sic incipit ipsa: 'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor et iuncto bipedum curru metitur equorum. Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit {{Versus|390}} Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse grandaevus Nereus; novit namque omnia vates, quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur; quippe ita Neptuno visum est, immania cuius armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. {{Versus|395}} Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem expediat morbi causam eventusque secundet. Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum orando flectes; vim duram et vincula capto tende; doli circum haec demum frangentur inanes. {{Versus|400}} Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus, cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est, in secreta senis ducam, quo fessus ab undis se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem. Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, {{Versus|405}} tum variae eludent species atque ora ferarum Fiet enim subito sus horridus atraque tigris squamosusque draco et fulva cervice leaena, aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. {{Versus|410}} Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes, tanto, nate, magis contende tenacia vincla, donec talis erit mutato corpore, qualem videris, incepto tegeret cum lumina somno". Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, {{Versus|415}} quo totum nati corpus perduxit; at illi dulcis compositis spiravit crinibus aura atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens exesi latere in montis, quo plurima vento cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, {{Versus|420}} deprensis olim statio tutissima nautis; intus se vasti Proteus tegit obice saxi. Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit. Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos {{Versus|425}} ardebat, caelo et medium sol igneus orbem hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis faucibus ad limum radii tepefacta coquebant: cum Proteus consueta petens e fluctibus antra ibat; eum vasti circum gens umida ponti {{Versus|430}} exsultans rorem late dispergit amarum. Sternunt se somno diversae in litore phocae. Ipse, velut stabuli custos in montibus olim, vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit, auditisque lupos acuunt balatibus agni, {{Versus|435}} considit scopulo medius numerumque recenset. Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas, vix defessa senem passus componere membra cum clamore ruit magno manicisque iacentem occupat. Ille suae contra non immemor artis {{Versus|440}} omnia transformat sese in miracula rerum, ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem. Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus in sese redit atque hominis tandem ore locutus: 'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras {{Versus|445}} iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille: 'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam sed tu desine velle. Deum praecepta secuti venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus". Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa {{Versus|450}} ardentes oculos intorsit lumine glauco et graviter frendens sic fatis ora resolvit. "Non te nullius exercent numinis irae; magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, {{Versus|455}} suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit. Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps, immanem ante pedes hydrum moritura puella servantem ripas alta non vidit in herba. At chorus aequalis Dryadum clamore supremos {{Versus|460}} implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia. Ipse cava solans aegrum testudine amorem te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, {{Versus|465}} te veniente die, te decedente canebat. Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis, et caligantem nigra formidine lucum ingressus manesque adiit regemque tremendum nesciaque humanis precibus mansuescere corda. {{Versus|470}} At cantu commotae Erebi de sedibus imis umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum, quam multa in foliis avium se milia condunt vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber, matres atque viri defunctaque corpora vita {{Versus|475}} magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae, impositique rogis iuvenes ante ora parentum, quos circum limus niger et deformis harundo Cocyti tardaque palus inamabilis unda alligat et noviens Styx interfusa coercet. {{Versus|480}} Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti tartara caeruleosque implexae crinibus angues Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora atque Ixionii vento rota constitit orbis. Iamque pedem referens casus evaserat omnes; {{Versus|485}} redditaque Eurydice superas veniebat ad auras, pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem, cum subita incautum dementia cepit amantem, ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes. Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa {{Versus|490}} immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis effusus labor atque immitis rupta tyranni foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis. Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu, quis tantus furor? En iterum crudelia retro {{Versus|495}} Fata vocant, conditque natantia lumina somnus. Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas! dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, {{Versus|500}} prensantem nequiquam umbras et multa volentem dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem. Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret? Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? {{Versus|505}} Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba. Septem illum totos perhibent ex ordine menses rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris mulcentem tigres et agentem carmine quercus; {{Versus|510}} qualis populea maerens philomela sub umbra amissos queritur fetus, quos durus arator observans nido implumes detraxit; at illa flet noctem ramoque sedens miserabile carmen integrat et maestis late loca questibus implet. {{Versus|515}} Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei. Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis dona querens; spretae Ciconum quo munere matres {{Versus|520}} inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi discerptum latos iuvenem sparsere per agros. Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua {{Versus|525}} ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat: Eurydicen toto referebant flumine ripae". Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum, quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit. At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: {{Versus|530}} 'Nate, licet tristes animo deponere curas. Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae, cum quibus illa choros lucis agitabat in altis, exitium misere apibus. Tu munera supplex tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; {{Versus|535}} namque dabunt veniam votis irasque remittent. Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam. Quattuor eximios praestanti corpore tauros, qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei, delige et intacta totidem cervice iuvencas. {{Versus|540}} Quattuor his aras alta ad delubra dearum constitue et sacrum iugulis demitte cruorem, corporaque ipsa boum frondoso desere luco. Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus, inferias Orphei Lethaea papavera mittes {{Versus|545}} et nigram mactabis ovem lucumque revises: placatam Eurydicen vitula venerabere caesa". Haud mora; continuo matris praecepta facessit; ad delubra venit, monstratas excitat aras, quattuor eximios praestanti corpore tauros {{Versus|550}} ducit et intacta totidem cervice iuvencas. Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus, inferias Orphei mittit lucumque revisit. Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto {{Versus|555}} stridere apes utero et ruptis effervere costis, immensasque trahi nubes, iamque arbore summa confluere et lentis uvam demittere ramis. Haec super arvorum cultu pecorumque canebam et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum {{Versus|560}} fulminat Euphraten bello victorque volentes per populos dat iura viamque adfectat Olympo. Illo Vergilium me tempore dulcis alebat Parthenope studiis florentem ignobilis oti, carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, {{Versus|565}} Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi. </poem> {{Liber |Ante=Georgicon - liber III |AnteNomen=Georgicon - liber III |Post= |PostNomen= }} </div> {{finis}} {{Textquality|75%}} [[en:Georgics/IV]] [[fr:Géorgiques IV]] [[it:Georgiche/Libro quarto]] 6zln09gx99w6tm3fy4qzl5puwojzqe9 0 5563 263463 256027 2026-04-20T11:34:43Z Demetrius Talpa 13304 263463 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Ioannes Hildebrandus Withofius |OperaeTitulus= Carmen Seculare |OperaeWikiPagina= |Annus= 1755 |SubTitulus= |Genera=Carmina }} <poem> Praepotens mundi Stator, atque Custos Omnis hunc totum generis per orbem, Terminos fixa sibi destinatos Sede colentis: Quo laborantes tremuere terrae Nuper irato, tremuere diris Hinc & hinc undis tumefacta magni Templa profundi. Horret infelix plaga Lusitani, Pene disruptis barathri cavernis: Stans Olyssippo violenter una Concidit hora. Quique Pactolo prius, aut Hydapsi Dives, aut Hermo nihil invidebat, Praeferens Bactris & utrique dudum Se Tagus Indo, Questus immissae sibi luctuosus tethyos faevae fremitus, trucemque Totius vultum maris, inquilinos Luget egentes. Hispali Baetis rabiem, supremas Urbibus strages reliquis Iberus, Ima Telluris quatiente motu, Vimque parabat. Nemini cautas timuere, fundo Pene subducto, per aquam natantis Ultimae Gades populi ruinas, Ultima Calpe. Sensit horrendos Abyle fragores : Cantaber sensit metuens revulsos Litoris curvi scopulos, nigrique Verbera ponti. Astur effosso sitienter auro Concolor montes in humum volutos, Et superjectas trepidus fodinis Palluit arces. Quid, quod Europae Libyaeque cuncta Perculit terror, neque Tingitanam Vidit expertem titubante cano Maurus Atlante ? Non pares unquam peperit Vesevus Mugiens clades : paribus nec olim Bruttias urbes Siculo revulsit Aetna Peloro. Tu tuae nobis, Pater alme, praebens Mille clementis monumenta dextra, Tale nil quicquam meritos tulisti Vivere tuos. Quas tibi grates, tibi quas canemus Debita moti pietate laudes ? Posse credemus tibi quo Parenti Ture litari? Nos tot afflictis misere per orbem Gentibus compar levitate turba, Forsan & pejor, nec adhuc sub ipso Sana reatu? Proderunt census nihil hic Sabaei: Nil frequentantes Arabum liquores Suavis halatum cumuli per aras: Nil bovis exta; Quidquid & laeta pecudis per herbas Amne Clitumnus, vitreusque lotum Mincius vidit, per aprica quicquid Rura Galesus. Casta deteris tibi cespitantum Sordibus semper placuere corda, Si pedi rectae modo trita rursus Compita vitae: Nos tot indignos bona si potitos Voce non tantum labiis natante, Corde sed fracto, sed agente sursum Mente fatemur. Luce terrenos superante visus Vivis immensus; sed adire Christum Phosphorum mandas, & amare lucem, Nocte fugata. Patre te miti, Duce te benigno, Jam per annorum spatiosa centum Teuteburgensis cecinere luco Tempora Musae. Nec diu, Mavors iterata quamvis Tela vibraret, potuit morari Caepta Parnasi semel hic locatis Orgia Nymphis. Rora cum Rheno gracilis marito Vidit hic junctis Dryadum Napaeis Rite saltantum tot utramque praeter Agmina ripam. Ipse ducebat pater, ipse Paean, Barbiton pulsans hilares choreas, Verna vicinae referente Majo Gaudia silvae. Artibus sacris sua laus, suumque Constitit nunquam decus imminutem: Constitit vivax & in omne virtus Nobilis aevum. Se per humanae Sophies vireta, Perque divinae, docilis Juventus Sivit ad laudes & honesta recto Tramite duci. Se finat Tempe per amoena posthac Impedimentis eadem remotis, Da DEus, duci, DEus o, bonorum Fons & origo. Quos juvat clamor cupidos protervae Per Camoenarum pia castra rixae, Vilis incultos retinere mores Plebis omittant. Barbaros non hic Corybantas armant Saeva turritae sacra Dindymenes, Dum movent mentem geminata diris Ritibus aera. Hic procul Thracum feritate comis Attico regnat Gravitas lepore, Qui Cleantheae bene jacta spiret Semina frugis. Glandibus pasci cupiat ferinis Arcadum proles: Solyme det omni, Det dapes Hellas Latiumque nostrae Gentis alumno. Vulgus hinc cesset procul o profanum, Plebs verecundis aliena Sacris Phocidos castae, mera plebs, inerti Dedita ventri: Quamlibet centum veteres adornent Atrium cerae clypeis refulgens. Nullus hic lixis locus est, vacerris Nullus ineptis. Hic sumus docti, sumus elegantes, Si sumus digni titulo, nec ulla Sorde nutrimur, vel inerte luxu Perdimus aevum. Quoque sit maior gregis altioque Dignitas puros latices bibentes, Pura carpentis thyma, quaeque nullus Spurcet oleto, Sint Duces ipsi sine turpis umbra Labis: austero facilem Catoni Laelium jungant, feritatis hostes, Pacis amici. Verba nil prosunt, meliora nostris Quae tot Arpinas, tot Apollinari Fudit Andinus sale tincta: solis Creditur actis. Si viros multum iuvat esse doctos, Plus iuvet, vulgu nucibus relictis, Esse prudentes, Sapientiaeque Nectare pastos. Digna res coelo, rabulisque major, Vatibus, mystis, ducibus, sophisque, Christianismus, nova ni gelatos Flamma perurat : Flamma, quae sacro stipulas inanes Igne consumens, & Apostulorum Confidens linguis animat vigore Pectus & ora: Nec tua frontis, Pharisaee, rugas, Inverecundam neque Sadducaei, Sed viri lustrans placidi modestam Lumine menten. Ite plebeji, procul ite, Fastus : Livor I vecors, sibi commodando Luridum spargens, aliis nocendo Virus Echidnae. Compotes Artis docilesque paucos, Judices Artis sed adesse multos, Improbae dos est ab Apelle risae Congrua turbae. Pejus est stulto nihil erudito. Mite coelestis vitiis repurgat Veritas pectus, sacra Nympha, regum Stemmate major. Hanc petant omnes iuvenes senesque Mentis insigni recalentis oestro, Quotquot inscribi eupiunt Minervae Nomina peplo. Sic novi centum peragantur anni Teutoburgensi faciles Lyceo, Dum sacra Numen benedict ipsum Coelitus Aedi. Artibus, iuncta pietate, pulcris Pectorum ditet novus arva cultus, Et propagentur meliora lapsis Secula seclis. Lima Claubergi peracuta scabro Qualibet rursus poliat remoto, Sit licet dispar methodus: diserti Lima Graneni. Hundios, veri nova, redde, fulcra, Fuchsios comi gravitate claros, Mente Feltmannos avida tuendi Jura docentum: Graevios fama, pietate sanctos Redde Mastrichtos, DEus, & capaces Artis Henninos, neque Zoilorum Dicta morantes: Tollios laudem meritos tot orsis, Et Theoninis sine mente rosos Dentibus turbae sibi vindicantis Jura licenter: Candidae prisco fidei tenaces More Mensingas, facilisque vitae Brandios cultu bona posterorum Verba merentes: Quicquid & vere nitidum piumve, Moribus cultum, variaque praestans Dote tot quondam celebrata nostris Lustra tulerunt. Regis Astraeam revocantis ardor Mentis accendat studio minores: Orphanis tutum viduisque constet Semper asylum. Vile Fucorum genus abdicetur: Simplici regnet sacer ore Candor: Vera, quae vulgo periere, dentur Nomina rebus. Non petat causas malesanus omnes Semper in nexu ferieque rerum, Cui placet cortex, pueros iuvante Digna triumpho. O nuces omni vacuae medulla! Plausus o vecors! gregis o superbi Densa caligo! Manus est ubique Numinis alti. Numen in coelo dare iura praesens, Numen in terra: superesse tempus Alterum: larvis semel abstinendum, Pectora credant. Sit pudor, coecos & adhinniente Turpibus nugis levitate fractos, Quamlibet tandem trepidos ad umbram, Dicere fortes. Fortis est, qui nil metuit cupitve: Fortis est Aequi rigidus satelles : Teste qui coelo sibi victor ipsi Vivit & ultor. Sit DEI Nomen venerationi: Nesciens Regnum tenebras propinquet: Sacra sit terrae, velut una caelo, Norma Voluntas. Nulla prorumpens Phlegethonte tabes Incubet terris: elementa laetos Praebant vultus. sera classicorum Murmura cessent. Posteri cantus validos Withofi Vatis affirment habuisse pondus, Sacra quos summi Jovis aeviternum Diphthera servet. </poem> 3cf7pq4e4xrsphk8ou6lienzkrk581t 0 5570 263459 256028 2026-04-20T11:31:48Z Demetrius Talpa 13304 263459 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Ioannes Hildebrandus Withofius |OperaeTitulus= Christianus |OperaeWikiPagina= Christianus |Annus= Saeculo XVIII |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Carmina Christiana |Editio= |Fons= }} <div class=text> <poem> Dei timore cessat omnis servitus, Et summa Libertas venit; Quam Pravitatis adligata vinculis Cupidinumque natio, Experta nunquam, cogitationibus Sibi nec ipsis finxeret. Umbris & auris terror ortus omnibus Hanc vexat, hanc semper fodit. Nec suspicare mente conquiescere Quietis ignorans potest. Timere cuncta, cuncta concupiscere, Nolit velitve, cogitur: Blanditur, indignatur, horret, exsilit, Haeret, recusat, annuit. At Christianus innocens vitam trahit Quanto beatior suam! Pollet serena mente; cuncta Lynceo, Argoque clarius videt. Non servit irae; non favoris impetu, Non spe vacillat aut metu. Ut liber ipse, liberos edit sonos Decente cum modestia: Deoque laetus elevat sacrum caput Timore plebis altius, Terrena spernens masculae crepundia Vigore mentis arduo; Suique juris & Dei, quid ganniant, Quid machinentur invidi, Non esse dignum se suisque iudicat, Maiora pertractans domi; Suis & illos puniendos Manibus Relinquit, infelix genus. Miser nec unquam, sed misertus omnium Haec vera nescientum Fomenta vitae, vita quae dici potest, Et promeretur unica. Coelestis ille civis (esse quid putem, Dicique gloriosius?) De rebus unus iudicare singulis, Sed iudicari non potest. PRUDENTIUS Generosa Christi secta nobilitat Viros. </poem> </div> {{finis}} {{textquality|0%}} mjuflkrz3m4u2zrry8s05ysify6xpuj 0 5571 263465 256039 2026-04-20T11:58:47Z Demetrius Talpa 13304 263465 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ioannes Hildebrandus Withofius |OperaeTitulus= Seculi philosophici Fatuitas |OperaeWikiPagina= Seculi philosophici Fatuitas |Annus= Saeculo XVIII |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Carmina }} <poem> Dilatare scientias Pulso Barbariae, si qua fides, situ, Sed foedissima candidis Emendare nihil tempora moribus, Ingens gloria creditur, Magna parte minor, quam perhibent scholae. Mersum vafritie genus Humanum fidei simplicis haud capax, Involvi magis ac magis Horrendae tenebris insipientiae Coepit, dum sapiens studet Perfusumque novo lumine conspici. Hic stulti nimium Sophi Se mordent rabidis dentibus invicem; Hic muli vice mutua Mulos, ambitio quos agitat, scabunt. Nomen sordibus elegans, Et scitus legitur stultitiae color. Cunctis hoc opus, hic labor, Ut raram simulet bractea laminam. Hoc instructus acumine Sit servus vitiis quamlibet omnibus, Timonemque nefaria Torvus mente, gula vincat Apicium, Peliden stomacho trucem, Cacum fraude, nigro pectore Zoilum Mordacique licentia, Zenonas crepat & Pythagoras meros. Aequo foedere mutuus, Et coetus hominum concilians amor, Nostri in labiis, non animis, natans. Huius temporis indoles Dispulsis tenebris facta serenior Iactatur strepitu gravi Doctoris, scelerum cum tamen omnium Proventu referat novo Foedam Cimmeriae noctis imaginem; Nec, qui talia somniat, Attingat digito, quod reliquos docet. I coecum genus, I procul, Demens, vile, loquax, futile, garrulum; Et de qua loqueris, carens Omni luce. Sophis haec datur unicis Coeli lumen habentibus, Et Christi solitis militiam sequi. Haec lux non cadit in malis Obsessum vitiis pectus & arrogans: Non in sanguineos lupos, Immundasve sues, aut tigridum genus, Naturae quibus impotens Fit formido furor, fit rabies metus; Verum in compositis nihil Turbantes animis & placidas Oves. </poem> f8dzz1j5jq309j3e5mb0j661ilpnji1 0 5574 263461 256026 2026-04-20T11:33:15Z Demetrius Talpa 13304 263461 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Ioannes Hildebrandus Withofius |OperaeTitulus= Ad Germaniam intestino bello laborantem |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo XVIII |SubTitulus= |Genera=Carmina }} <poem> Quae tibi, quae Rabies animi, Germania, ven** Venisse quam cuncti stupent, Quamque, potentis Anus cuius tu Filia princeps Censeris, Europe gemit, Ipsa senex etiam longo quae tempore dici, Satisque perspicax potes, Tu tua collisis laceres ut viscera membris, Et advocatis exteris? Livor Avernali quadam genuisse putandus Hoc tale monstrum bellua? An soror Ambitio Cocyti creditur undis Enixa forsan igneis, Cui numerosa venit variorum saepe malorum Cohors, utrinque displicens. At de Coelituum tua te monuisse favore Mens debuisset haud levi, Tot Regum soli cui contigit esse potentum Nostro Parentem seculo. Sarmata cum Dano, cum Pannone Suecus, & Anglus Cum te, Borusse, dissitus, Forsitan & plures, si tempora prisca revolvas, Illud loquuntur & canunt. Cui sua sunt, curante Deo, cui tanta fuerunt, Eruntque semper Lumina. Desine pro veteri maculas adspergere canis Sacri decore verticis, Viribus exhaustis, tibi ne longaeva senectus Partos honores deterat. Desine, sancta Parens, ne pergens iure vocaris Tuis Noverca filiis. </poem> pjf5um4w16cxz5c9e0o6zp292j0d0y1 0 12057 263405 145043 2026-04-20T00:58:16Z Demetrius Talpa 13304 263405 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Alexander Jagellonides |OperaeTitulus=Alexandri Regis Decreta in Comitiis Radomiensibus |OperaeWikiPagina= |Liber= |SubTitulus= |Annus=1505 |Genera=Iurisprudentiae }} Radomiensem autem conventionem, Nos Alexander Rex, anno 1505 habuimus et celebravimus quae eo ipso anno Dominica Conductus Paschae [30 III] per nos indicta, propter consiliarios Lithvaniae ac Prussiae terrarum expectatos in testimonio praesentium scriptos, aliosque magne importantiae eventus, usque ad diem sabbathi post Octavam Sacratissimi Corporis Christi [31 V] continuata fuit, in eaque reverendissimis et reverendis in Christo patribus ac magnificis, venerabilibus, generosis et nobilibus, praelatis et baronibus consiliariis nostris ac terrarum nuntiis in fine privilegii istius communis scriptis moderantibus et consentientibus, nostras scripsimus constitutiones infra scriptas. [1]. De non faciendis constitutionibus sine consensu consiliariorum et nuntiorum terrestrium. Quoniam iura communia et constitutiones publicae non unum, sed communem populum afficiunt, itaque in hac Radomiensi conventione cum universis Regni nostri praelatis, consiliriis, baronibus et nuntiis terrarum, aequum et rationabile censuimus ac etiam statuimus, ut deinceps futuris temporibus perpetuis, nihil novi constitui debeat per nos et successores nostros sine communi consiliariorum et nuntiorum terrestrium consensu, quod fieret in praeiudicium gravamenque Reipublicae, et damnum atqe incommodum cuiuslibet privatum, ad innovationemque iuris comunis et publicae libertatis. [2]. De constitutionibus novis per proclamationes publicandis. Ne per ignoratam constitutionem novam, quispiam colludi videatur, dum quidquam fieret contra constitutionem, quae ad cognitionem non esset deducta communem, idcirco in constitutionibus nostris plane procedere cupientes decernimus, quod nullus obligatus erit ad novam constitutionem servandam, nisi ipsa primum per proclamationem in Regno publicetur. [3]. De suspectis in crimine, qui bonae famae sunt censendi, et de non captivandis bonae famae nobilibus. Quanquam propter depravatum adolescentum nobilium multitudinem, quorum hac tempestate adeo aucta fuerti licentia, ut etiam tanquam prodigiose istud commissum esset, quod non posset eorum coërceri temeritas constitutionibus antiquis decerentibus, nullum captivandum fore, nisi iure victus esset, quapropter innittendo veteri praedecessorum nostrorum institutio decernimus nullum nobilem captivandum, qui bonae esset famae, nisi iure prius fuerit convictus, non censebitur vero bonae famae esse quilibet, ter in regestris maleficorum descriptus, is ergo ut malae famae, absque iuris processu, praesentis duntaxat statuti patrocinio, detinerique poterit. [4]. De servis maleficos insecuturis. Cum hac tempestate familiares ubique se excusarent quia dominus eorum ad insequendos fure, maleficos aut hostes non euntibus, ipsi quoque eosdem maleficos insequi nollent, quo non mediocre dabatur patrocinium, nequam hominibus manus evadentibus eorum, per quos commode poterant detineri. Quapropter statuimus ut quicunque servorum sive famulantium iubentibus dominis fures et malefactores quoscunque insequi et apprehendere noluerint recosaverintque, perpetuo sint infames, qui autem fures insequentibus et apprehendentibus infamiam obiicerent, eandem poenam infamiae incidant eo facto. [5]. De tempore servorum sub indicto tempore belli licentiandorum. Quicunque servientium sive famulantium sub expeditione bellica aut aliqua alia necessitate iusta et legitima, licentiam a servitio apud dominum suum petierint et ab eo recesserint, perpetuo etiam sint infames, habebit autem quilibet ante bellicam expeditionem ante necessitatem domini sui sex septimanarum, infra quod et non celerius a domino suo licentiam a servitio petet et postulabit. [6]. De primo termino iudicii capitaneorum. In Maiori Polonia ad vota illarum terrarum incolarum, subditorum nostrorum decernimus et statuimus, ut coram quolibet capitaneo, non sit terminus peremptorius in primo termino, ne maioris auctoritatis esse putetur capitaneus quam Rex, coram quo non est terminus peremptorius in primo termino, nisi quis ad hoc se sponte submittat. [7]. De salario capitaneorum ab intromissione. Capitanei introligantes in bona de brachi regali non recipiant decem marcas, similiter burgrabii sexagenam, alias iuxta statutum Joannis Alberti Regis quo istud etiam cavetur. [8]. De citationibus capiteneorum ad querelam. Querebantur subditi nostri Maioris Poloniae praesertim de capitaneatu Posnaniensi citationibus capitanei se vehementer gravari. Quamobrem decermomus, quod capitaneus citari non debet ad querelam, nisi pro expulsione dominae dotalitialis et pro recenti crimine, tempus autem recentis criminis sit annus et sex hebdomadae. [9]. De titulo ad citationes terrestres in capitaneatu Posnaniensi. Conformare cupientes terras capitaneatus Maioris Poloniae terris aliorum capitaneatuum Regni nostri statuimus, qud in Maiori Polonia citationes iudicii terrestris, deinceps non emanabunt sub titulo capitanei, sed sub titulo nostro et successorum nostrorum et sigillo terrestri, super iudiciis autem capitaneatus sub titulo et sigillo capitanei emanare et dari debebunt. [10]. De salvis conductibus per capitaneos non dandis kmethonibus terrigenarum. Conquerentibus praelatis et proceribus Maioris Poloniae quod cum quodam despectu et levitate eorum hactenus capitanei Posnaniensis salvos conductus kmethonibus illorum et terrigenarum dare consueverant, statuimus communi consensu, quod de cetero praelatorum, baronum, procerum et terrigenarum nostrorum subditis kmethonibus, civibus, oppidanis aut servis capitanei locorum salvos conductus dare non debeant, sed ad ius commune in eventibus recurrendum decernimus kmethonibus talibus et quibuslibet conquerentibus, sic ut cuique iuris patrocinium debebitur. [11]. De numero plebanorum ad ecclesias cathedrales suscipiendorum. Ad ecclesias cathedrales in Regno nostro non suscipiantur in episcopos, praelatos et canonicos, nisi nobiles ex utroque parente et more nobilium educati, utque plebeorum certus sit numerus circa easdem ecclesias et qui ex eis ad episcopatus et praelaturas evecti sunt, qui non essent ex utroque parente progeniti et educati more nobilium ad altiora nan ascendant sub poena perpetui exilii et confiscationis bonorum parentum et consanguineorum eorum, qui niterentur venire contra huiusmodi ordinationem, sub praetextu auctoritatis cuiuscunque, quapropter praesens et infrascriptum statutum super hoc publicitus editum, nostris praesentibus et aliis per nos approbatis praedecessorum nostrorum statutis ac privilegiis perpetuis adscribimus huiusmodu sub tenore. [12]. Statuta ecclesiarum, seu de plebeis ad vota serenissimae principis dominae Elisabeth Dei gratia Reginae Poloniae genitricis nostraw sancitum continens qui et qualiter ad episcopatus et dignitates ecclesiarum recipiendi, ac qualiter nobilitas talium probetur in futurum. Volentes tempore nostri felicis regiminis obviare tempestive periculis dissensionum et seditionum intestinarum, quae omni externo bello sunt graviores, quarum dissensionum nonnulla iudicia iam pullulant ex eo, quod dignitates et loca ecclesiarum nostri Regni cathedralium inferioris status homines, saepe per ambitionem quaerere consueverint, cum periculo manifesto earundem ecclesiarum et dignitatum et cum praeiudicio nostrae nobilitatis, quae ab antiquis tamporibus laborum et virtutum suarum officio, eisdem dignitatibus ecclesiasticis semper proficiebatur. Tum quod eadem nobilitas suis propiis cervicibus a casibus bellicis, Regnum ipsum defendere consuevit et adstricta est tum etiam eidem ecclesiae propter genus et assistentiam sui ipsius inveicem sub pace et defensione debita existebant, quod esse nequaquam posset, si per eos regerentur qui eadem assistentia et ceteris adminiculis protegendi ipsas carent, proinde de communi omnium consiliariorum nostrorum consilio et assensu atque eiusdem universae nobilitatis expostulatione hoc praesenti statuto et decreto perpetuis temporibus duraturo sanximus, constituimus et irrevocabiliter decrevimus ut de cetero ad cathedrales ecclesias in episcopos et in eisdem ecclesiis in praelatos, in collegiatis vero ecclesiis ad principales dignitates homines tantummodo de corpore eiusdem nobilitatis possint promoveri, inhibentes strictissime sub poena perpetui exilii et confiscationis bonorum omnium, cui poenae tam eos qui praesenti constitutioni quoquomodo vel aliquo colore alioquin auderent contravenire, ambiendo ubivis locorum suprascriptas dignitates, vel etiam oblatas acceptando, quam eorum parentes, propinquos ac promotores adiutoresque clandestinos, ac etiam manifestos subiacere volumus ita, ut cum primum huic decreto aliquis quocunque titulo insignitus non existens nobilis inventus fuerit contravenisse, ipso facto praedictae poenae sit subiectus eum eisdem parentibus et propinquis suis. In canonicatibus vero earundem cathedralium ecclesiarum per alios quoque nobiles obtinendis servari volumus privilegium et decretum alias per praedecessores nostros editum, adiicientes hoc etiam, ne quisquam cuiuscunque generis vel conditionis existat, audeat beneficium quodcunque nostri iurispatronatus quoquomodo impetrare vel oblatum a quovis suscipere, sine nostro consensu, sub incursu praefatae poenae exilii et confiscationis suorum bonorum et parentum ac propinquorum eius. Et quoniam quaestio incidere de genere nobilitatis, quod diverso modo a quibusdam interpretari solet, declaramus, quantum ad praesens statutum attinet: eum tantummodo vocari nobilem et capacem dictarum dignitatum et beneficiorum: cuius uterque parens nobilis et ex familia nobili sit progenitus; et quod tam ipse quam parentes eiusdem, habitarunt et habitant in suis possessionibus, castris, oppidis vel villis, iuxta morem patriae et consuetudinem nobilitatis, viventes legibus et iuribus Regni nostri nobilium. In quo genere nobilitatis, eos quoque nobiles appellandos censemus, qui licet matre populari, patre tamen nobili sunt procreati: quorum tamen parentes et ipsimet vivant et vixerint ad instar aliorum nobilium in Regno: ut supra et non exercuerint vel non exerceant eas artes et actiones; quas communiter cives et qui in civitatibus morantur, exercere solent. Per contrarium enim usum nobilitas ipsa, in popularem et plebeiam conditionem transire solet. [13]. De causis saecularibus in iudicio spirituali non iudicandis. Quamvis in antiquioribus statutis et privilegiis constat vetitum esse, ne spirituales iudices arrogarent, ipsis causarum saecularium iudicandi facultatem tamen cum clamore communi impulsaremur, quod non obstantibus constitutionibus antiquis saeculares personae plerumque evocantur ad spiritualia iudicia, pro negotio saeculari, quapropter decernimus et statuimus, quod iudicies spirituales saecularia iudicia non exerceant neque iudicent in futurum. [14]. De iniuriis spiritualium iure terrestri diffiniendis. Spirituales pro bonis sive iniuriis bonorum iuri communi subiectorum iure terrestri experiantur, iniuriae sunt super limitibus, kmethonibus fugitivis, caede et vulneribus, alias iuxta statutum Joannis Alberti Regis. [15]. De commissionibus per Maiestatem Regiam dandis et non dandis. Auctoritatem iudiciariam ubique illibatam conservare cupientes statuimus, quod Nos successoresque nostri nullas dare debebimus commissiones, non dabuntque successores nostri nisi super limitibus nostrorum bonorum et divisione bonorum haereditariorum inter fratres et proximiores, aut quae essent de consensu partium, alias datae nullius sint roboris vel momenti. [16]. De teloneis privata auctoritate non constituendis. Quoniam depactatio quaelibet alieno seu privato iure commissa communem laederet, ut verisimile est libertatem, idcirco pro tuendo iure communi libertatis regnicolarum universorum nostrorum communi accedente consensu statuimus, quod nova telonea nemo saecularium et spiritualium in bonis suis constituet neque constituere audebit sine licentia et consensu donationeque nostra et consiliariorum Regni in conventione generali. Si vero quispiam secus fecerit, talis iure convictus per nos successoresque nostros iuxta nostrorum et consiliariorum nostrorum arbitrium privationis bonorum illorum poenam sustinebit, in quibus voluntate sua ac privatis iure et auctoritate suis tanquam nostris solutiones sibi constituit de subditis nostris libertate iuris communis gaudentibus. [17]. De officialibus iudiciorum. Officiales iudiciorum eligantur in conventionibus terrestribus iuxta consuetudinem diu observatam, alias iuxta constitutiones in Joannis Alberti Regis privilegio scriptas, electique praestent nostri praesentis statuti vigore iuramentum nec habeant substitutos excepta infirmitate sub ammissione officiorum. [18]. De civibus a bello non liberandis. Cum mercatores negotiatores et civitatum incolae fortunatiores sunt communiter ad opes per industriam assequendas, quibus aucti bonis civilibus bona terrestria accumulantes consueverunt a bello absolutiones obtinere, ut quemqdmodum per industriam bona assequuntur, sic etiam libertate maiori, quam nobilitas in eis potirentur, quod etsi privata sua rei domesticae cura faciant commendabiliter, tamen quod istud in republica abusuum et dissensionum parens esset, quam quidem nobilitate sanguinis profusione rempublicam et terrestrem tranquillitatem tutante, fortunati cives fortunas terrestres occuparent et nobilium victum usurparent, et nihilominus ab oneribus publicis per industriam ut sit, se eximerent. Non indignum ergo cum praelatis, consiliariis, baronibus et terrarum nuntiis censuimus, quod cives habentes bona haereditaria terrestria ad exoeditionem bellicam obligata, non sint exempti et liberi ab eadem bellica expeditione quoties fuerit instituta litteraeque Maiestatis Regiae absolutoriae ab huiusmodi expeditione datae vel dandae, locum non habeanta quod alias in privilegio Alberti Regis fratris nostri suprascripto latius est constitutum. [19]. De pretio rerum venalium per palatinos constituendo. Quamvis de pretio et valore rerum venalium satis superque constat scriptum esse et in nostris superioribus et antecessorum nostrorum privilegiis, tamen cum fortasse per negligentiam non fit executio decretorum, idcirco Nos iterum iterumque decrevimus et statuimus, quod palatini in suis palatinatibus pretia mercantiarum et rerum venalium constituent praediscentque veris testimoniis et documentis pretia rerum qualia sint in partibus externis, unde adducuntur, et iuxta hoc etiam constituent iuxta aestimatione facta, contumaces et contemptores huiusmodi constitutionum per palatinos factarum, puniantur poena amissionis mercium. [20]. De impetrantibus beneficia iuris patronatus. Fit nonnunquam quod cortisani et cursores romani beneficia per terrigenas de bonis eorum ad consolationem amicorum viventium et mortuorum fundata impetrant sicque non mediocribus iacturis pauperem nobilitatem pro sui defensione iuris impendentem afficere consueverunt. Quapropter decernimus, quod impetrantes beneficia apud Sedem Apostolicam iurispatronatus nostri et dominorum nobiliumque saecularium nostri Regni puniantur in persona et in bonis, similiter amici et consanguinei impetrantium eorundem. [21]. De dignitatibus et officiis hominibus possessionatis dandis. Innitentes statuto Niszoviensi et aliis praedecessorum nostrosum decretis rationabilibus, praesenti nostro sancimus privilegio et promittimus pro nobis et successoribus nostris, quia Nos successoresque nostri, dignitates et officia terrestria non dabimus nisi possessionatis in Regno terrisque illis, in quibus sunt huiusmodi dignitates et officia, sub poena in statuto per praelatos. [22]. De valore floreni. Cum ex auri congerie, opum fit incrementum, quod quidem tantonimus haberi consuevit, quanto maiori venderetur, ut igitur subditis nostris utcunque opitulemur ad accossiones opulentiores, quae ex auri fiunt copia, decernimus et statuimus, quod valor floreni Hungaricalis triginta duos grossos non excedat, aliter emens et vendens puniatur, iuxta constitutionem Petricoviensem anni praeteriti, alias iuxta constitutionem Albrti Regis Fratris nostri. [23]. De executine perlucrorum. Propter differentias inter capitaneos terrestres et particulares districtuum, pro executione perlucrorum nonnunquam excitatas cum eorum altero in alterum executionem differente consueverant negligi subditi nostri in effectu habendo iustitae iam pridem decretae, idcirco statuimus, quod capitanei districtuum tenentur et debent exequi omnia perlucra contra omnes sui districtus subditos sub poena centum marcarum. [24]. De libera vanditione frumenti nobilium Bidgostiae. Terregenis Cuiavitis conquerentibus nobis, quia per oppidanos Bidgostienses nostros illibertarentur, qui terrigenae dum ex rure frumentum ex mercatu antea facto cuipiam transferunt in oppidum, mox alii oppidani non facto mercatu illud recipiebant, in domosque seu promptuaria sua deponebant, pro quo tametsi solutiones impendebant, tatem quia istud facerent in praeiudicium prius ementis, et in illiberationem nobilium, idcirco statuimus, quod Bidgostiae sit nobilibus libera frumentorum venditio et decutio, sine aiquo aliorum oppidanorum impedimento, quorum coërtio capitaneo pro tempore existenti sit commissa, sintque desuper litterae regiae, quoties opus erit, poenam regalem quaturdeciam marcarum ex persona contemnente exigendam continentes comminatam. [25]. De dignitaris et officialibus impossessionatis. Cum essent nonnulli, per favorem officia praestrim capitaneatuum, dignitatumque aliarum in terris ab eorum domicilio remotiioribus assecuti, obtinentes, qui propter suam absentiam occasiones pariunt scandalorum in eorum iurisdictionibus committendorum, nomine coërcente pravam adolescentum et aliorum hominum licentiam, quapropter statuimus, quod in singulius Regni nostri terris et districtibus capitanei, officiales, dignitarii locorum sint possessionati, avisandi nostris litteris, ut satisfaciant officiis suis, quod si trina vice avisati officiis suis intendere non curaverint, priventur officiis et dignitatibus, sintque ipso facto privati, ideo admonendi, ut possessionati sint, ut frequentius visitent loca, in quibus dignitates habent et officia. [26]. De dote per consenguineos mortuae mulieris a marito repetenda. Dotum solutionem (mortua existente muliere cui viventi inscripta erat) dubia impediebant hactenus duplici ratione, una quod vivente marito praemortuae uxoris consanguineis solutiones dotis petentibus, aliqui possessionem ad iudicandam putabant in bonis viventi mulieri reformatis, quorum supervivens maritus possessor esset, altera muliere post maritum antea sibi praemortuum moriente, et in possessionem dotaliti usque ad ultima vitae tempora existante, post eiusdem mulieris viduae mortis obitum consanguineis eiusdem mulieris viduae mortuae solutinem dotis petentibus nonnulli putarunt, ut consanguinei dictae mulieris viduae mortuae dotis solutinem iure repeterent, nonnulli decidebant consanguineos in possessione conservandos, quapropter Nos cum consiliariis et terrarum nuntis, dubia ipsa absolvimus, decernentes perpetuo tenendum: quod dum mulier praemoruta esset, habenes dotis et dotalitii reformationem, dos a marito super vivente iure mediante exigantur, quem maritum decernimus sic potri possessione in bonis per eum olim mulieri uxori suae viventi reformatis, uti vivente ea potitus erat et possidebat, de quibus omnibus suae olim uxoris consanguineis dote petentibus iure respondebit. Sed praemortuo existente marito mulier per eum morte derelicta si possidebat usque ad ultima vitae suae tempora bona sibi per olim viventem maritum reformata, quaecunque ipsa mulier post mortem mariti sui mortem obiret, existens possessor reformationis suae, sic debebitur possessio bonorum reformatorum consanguineis mortuae illius mulieris ut eam mulier vidua possidebat, quam possesionem statuimus absque iuris sterpitu, constito duntaxat de iure reformationis, et de possessione per mulierem ad tempora vitae habita, dandum per loci capitaneos his quibus dotis debetur redditio. Iam vero hic finem faciemus nostris in Radom institutis suprascriptis, quae olim voto communi praelatorum spiritualium et saecularium ac procerum Regni et nuntiorum terrarum constituimus, anno et die et loco, supra scriptis praesentibus reverendissimis et reverendis in Christo patribus dominis ac magnificis veneralibus, generosis, nobilibus et famatis: Andrea Róża de Boryszowice archiepiscopo Gnesnensi et primate Regni nostri, Bernardino Wilczek de Lubień electo ecclesiae Leopoliensi, Joanne de Konari Cracoviensi, Vincentio de Przeramb Vladislaviensi seu Cuiaviensi, Joanne de Ludbrancz Posnaniesi, Luca Varmiensi, Mathia de Drzewnica Premisliensi et vice-cancellario Regni, Alberto Vilnensi, Martino Miednicensi ecclesiarum episcopis, Spitkone de Jarosław castellano Cracoviensi, Joanne de Tarnow Sandomiriensi palatino, Joanne de Zabrzezie alias palatino Trocensi et mareschalco Magni Ducatus Lithvaniae, Nicolao Gardzina de Ludbrancz Calissiensi, Petro Myszkowski de Mirow Lanciciensi palatinis, Stanislao Janowicz castellano Trocensi et capitaneo Samogitiae, duce Hlinski mareschalco curiae nostrae Lithvaniae et capitaneo in Bielsko, Stanislao Kiszka generali campiductore Magni Ducatus Lithvaniae, Stanislao Hlebowicz palatino seu capitaneo połocensi, Nicolao de Kościelec Brestensi, Nicolao de Kretkow Junivladislaviensi, Joanne de Tarnow Russiae, Nicolao de Kurozwanko Lublinensi, Prandota de Trczana Raviensi palatinis, Joanne Jarando de Brudzów Callisiensi, Joanne de Przeramb Siradiensi, Stanislao de Chodecz Leopoliensi, janussio Latalski Gnesnensi, Jacobo de sziekluka Woyniciensi, Joanne Słupecki Sandecensi, Petro Szafraniec de Pieskowaskała Wisliciensi, Joanne Jordan de Zakliczyn Biecensi, Stanislao de Młodziejowice radomiensi, Martino Skotnicki de Boguria Zawichostensi, Stanislao de Potulice Miedzyrzecensi, Petro de Opalenica Landensi, Petro Gorski Naklensi, Nicolao de Radzikow Dobrzynensi, Stanislao de SrzenskoWiznensi, Andrea de Oporow Kruświcensi, Petro de Niemygłow Ravensi, Paulo de Chodcza Polanecensi, Nicolao Myssopad Czechovensi, Joanne Szamowski Konariensi castellanis. Joanne de Lasko cancellario, Jacobo de Szydłowiec thesaurario Regni nostri, Alberto Gorski scholastico Vladislaviensi, Nicolao de Bartniki custode Plocensi secretariis nostris, Nicolao Firley de Dąbrowica vexillifero Cracoviensi et capitaneo Lublinensi, Alberto Skora de Gay Dobrinensi, Derslao Wilczek de Lubień Leopliensi, Stanislao de Kazanow Lublinensi, Stanislao Szafraniec de Pieskowaskała curiae nostrae succamerariis, ceterisque quamplurimis consiliariis universarumque terrarum nuntiis et regnicolis nostris testibus ad praemissa fide dignis sincere et fidelibus dilectis. {{finis}} [[Categoria:Polonia]] knuv8j87307vnsgkko70gl9cxokjsv4 0 17726 263378 129396 2026-04-19T18:55:46Z Demetrius Talpa 13304 263378 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|75%}} {{titulus2 |Scriptor= Urbanus IV |OperaeTitulus= De sinu patris |OperaeWikiPagina= De sinu patris |Annus=Saeculo XIII |AnnusMonstratus= c. 1260&ndash;1268 |SubTitulus=vel [[Scriptor:Clemens IV|Clemente IV]] auctore |Genera=Bullae |Editio=A.L. Tautu, Acta Urbani IV, Clementis IV, Gregorii X (1261–176) e registris Vaticanis aliisque fontibus, #28, pp. 76-77 }} <div class=text> <center>Comitem cum orientali coniugatum hortatur et monet, ut matrimonium cum repudiata restauret.</center> ---- ''Reg. Vat.'' 29 A fol. 1 n. 1. -- ''Vat. Lat.'' 6735 n. 7. -- Jordan, n. 866. ---- Nobili viro J<ohanni> comiti<ref>E familia Ibelinorum, qui autem secundum Sanuto et Joinville mortuum esse censetur anno 1266. Cf. Ducange. ''Les Familles d'outremer'', p. 349. Cf. animadv. N. 28a</ref> De sinu Patris in te spargenda semina prodeunt fructum germinatura multiplicem, si devotus illa susceperis eiusque velut agrum purgatum spinis et tribulis, mundam vitiis parare studueris mentem tuam. Apostolicis itaque monitis aures intentas, quaesimus, adhibe, ac filialis accommoda promptitudinis intellectum, ut es sparsa fructificent nec videantur dura vel amara quae scribimus, sed ipsa induratum animum, considerator scribentis affectu, molliant et in salutiferae monitionis consideratione dulcescant. -- Considera, fili, considera, proventurum ex patris monitione profectum et paternis profecto monitis aquiesces; non enim continere se potest patris caritas, quin praecipitem filium retrahat a ruina, in quam, ut dicitur, rationis metas exiliens, sponte prosilis et a Creatoris tui gratia graviter ipsum offendendo decidens praeceps cadis. Deum etenim sic agendo nec vereri nec revereri compereris, aspernaris salutem, propriam famam neglexisse penitus comprobaris, cuius diceris notabiliter prodigus, positus in notabile spectaculum gentibus, ut tamquam criminosus merito a singulis crimineris pro eo maxime, quod uxore propria, sorore videlicet carissimi in Christo filii nostri ...<ref>Hetum I, Mariam, quae erat filia Constantini baiuli Armeniae, ergo ritus orientalis.</ref> abiecta regis Armeniae illustris, nobilem mulierem<ref>Isabellam viduam Hugonis.</ref> ... tibi, ut fertur, amplexibus nephariis coniunxisti, non abhorrens adulterii facinus divina et humana lege prohibitum, Deo abominabile, hominibus, quorum separat caritatem, horrendum. Hac igitur, ut clamatur a pluribus, labe respersus, factus es in scandalum hominum et in conspectu Dei, proh dolor, odiosus. Nos itaque cum ex iniuncto Nobis pastorali officio animarum curam gerere teneamur, reddituri de ipsis in die stricti examinis rationem, in te non immerito praevenire cupimus omni diligentia diem illum, ne, quod absit!, talis coram tremendo iudice praesenteris, quod reprobatus cum reprobis, sortem cremandorum igne perpetuo sortiaris. Ideoque nobilitatem tuam rogamus et hortamur attente, mandantes quatenus tanti sceleris horrorem abhorrens omnino, superinductam abicias, propriam uxorem cum communibus natis recipias ac ipsam maritali et natos ipsos paterna, ut teneris, affectione pertractes; ita in conspectu Domini arguens vias tuas, quod ad ipsum corde profecto humiliter redeas a quo dignosceris detestabiliter recessisse. Pro certo sciturus, quod si monita et mandata nostra, quod no credimus, adimplere forte contempseris, ad correctionem tuam Apostolicae Sedis Legato<ref>qui erat adhuc, probabiliter, Guilelmus eps Agenen.</ref> dirigimus scripta nostra, ut ipse circa id vices nostras, si opus fuerit, exequatur. ---- ''In margine dextera legitur'': qui arguitur de incestu quod dicebatur committere cum regina Cypri. Litterae hae directae sunt, etiam indicio aliorum (cf. Jordan 1. c. not. 2), Johanni Ibelino comiti Jaffensi, qui Mariam sororem Haetumi I regis Armenorum uxorem habebat, sed ea repulsa, ut videtur incestuose vivebat cum Isabella Ibelini, viduata regina Cypri, cuius vir, Hugo II, solum 14 annos natus, die 5. dec. 1267 diem clausi supremum. ---- <references/> </div> {{finis}} [[en:De sinu patris]] b2tsemkw50mba5iv607483d5wynyf2e 0 36114 263449 230623 2026-04-20T10:45:26Z Demetrius Talpa 13304 263449 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Concilii Basiliensis Documenta |OperaeWikiPagina= |Annus=XV saec. |AnnusMonstratus= 1431-1445 |SubTitulus= |Genera=Acta conciliorum Ecclesiae |Editio= |Fons= }} <div class=text> 1431-1445- Concilium Basiliense ''[Basilea - Ferrara - Firenze - Roma]'' - Documenta Conc. oecum. et gener. Eccl. Cath. - Conc. Ferrariense - Florentinum - Romanum a. 1438-1445 Nos [[Scriptor:Nicolaus de Albergatis|Nicolaus apostolicae sedis legatus]] pronunciamus pro sanctissimo domino nostro papa Eugenio iv in hac sacra synodo de Basilea ad civitatem Ferrariensem translata iam que legitime congregata praesidere et hodie videlicet octava die mensis ianuarii continuationem ipsius translatae synodi factam esse a dicta que die in antea continuandam esse et continuari debere ad omnia ad quae Basiliensis synodus congregata fuerit etiam pro ycumenico concilio in quo de unione occidentalis et orientalis ecclesiae agatur et auctore domino perficiatur. Ad laudem omnipotentis dei exaltationem catholice fidei pacem que et tranquillitatem et unitatem totius populi christiani sancta universalis sinodus per ipsius dei gratiam auctorizante beatissimo domino Eugenio papa iv in hac civitate Ferrarie in spiritu sancto legitime congregata universalem ecclesiam representans presidente vice et nomine ipsius sanctissimi domini Eugenii reverendissimo in christo patre et domino domino Nicolao tituli sancte crucis in Iherusalem sancte Romane ecclesie presbytero cardinali apostolice sedis legato illius inherens firmissimo fundamento qui apostolorum principi dixit: tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam sollicita servare unitatem spiritus in vinculo pacis ut simus unum corpus et unus spiritus sicut vocati sumus in una spe vocationis nostre attendens que multa superiori tempore acta tam apud olim Basiliense concilium et post illius translationem per aliquos nulla ibidem auctoritate perseverantes quam per prefatum beatissimum papam dominum Eugenium presertim circa negocium sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie videlicet decretum decimenone sessionis olim dicti Basiliensis concilii quod incipit sicut pia mater cui sanctissimus ipse dominus Eugenius assensum per suas literas prebuit item quamdam cedulam conventionalem super electione loci pro concilii Basiliensis translatione facienda inter patres communi omnium assensu firmatum et concordatum cuius vigore ad decretum vigesime quinte sessionis olim dicti concilii processum est quod ita exorditur hec sancta synodus inter sue congregationis exordia et cetera et quod constanter a Graecorum oratoribus requisitus sanctissimus ipse pontifex per suas literas in generali consistorio Bononie datas oratoribus presentibus publicatas confirmavit pariter et recepit item literas eiusdem beatissimi Eugenii sub die xiv kalendas octobris proximi preteriti in generali consistorio Bononie publicatas in exordio que huius continuate sinodi solemniter lectas quibus Basiliense concilium de consilio et assensu reverendissimorum sancte Romane ecclesie cardinalium prelatis etiam tunc in curia existentibus et laudantibus ad hanc civitatem Ferrariensem transtulit item literas declarationis eiusdem iii kalendas ianuarii translationem predictam proxime subsecutas que omnia hec sancta synodus in actis eiusdem ad perpetuam rei memoriam de verbo ad verbum registrari mandavit prout in eisdem actibus continetur quibus omnibus et aliis plurimis debita meditatione pensatis ac per diversos tractatus mature discussis declarat translationem et declarationem predictas fuisse et esse legitimas iustas rationabiles ac urgentissima necessitate ad tollendum impedimentum sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie atque etiam ad evitandum scissuram in dei ecclesia iam imminentem pro evidenti que utilitate totius reipublice christiane fuisse et esse factas et consequenter hanc ipsam sanctam synodum ad ea omnia pro quibus dictum olim Basiliense concilium ab initio fuerat institutum presertim pro futuro ycumenico concilio pro ipsa sanctissima unione predicta in presenti civitate Ferrarie in spiritu sancto esse legitime congregatam et stabilitam continuationem que deinceps ac prosecutionem ad predicta omnia debere habere translationem ipsam cum declaratione ut premittitur subsequuta laudat suscipit et approbat exhortans in domino et requirens omnia et singula eius sancte sinodi supposita presentia et futura quatenus circa predicta pervigili cura ac sollicito studio intendant. Ex quibus ipso largiente qui cepit in nobis opus bonum ad eius gloriam et salutem totius populi christiani cuncta dirigantur et fiant. Declarat insuper hec sancta synodus quod cum notoria necessitas supradictarum causarum ipsum sanctissimum dominum Eugenium ad translationem ipsam exegerit et impulerit sub decreto octave et undecime vel cuiuscumque alterius sessionis dicti olim Basiliensis concilii ullatenus non includi. Decernens que congregationem illam Basilee et omnem aliam que ibi vel alibi sub nomine generalis concilii forsitan convenerit illegitimam potius et reprobam cumulationem et conventiculam esse censendam et censeri debere nulla que auctoritate generalis concilii posse consistere. Omnia insuper et singula que ab ipso translationis tempore in ipsa Basiliensi civitate sub nomine generalis concilii acta sunt aut ibi vel alibi sub nomine generalis concilii ut premittitur in futurum forsitan attentari contigerit cassat irritat et annullat irrita que cassa et nulla nullius que roboris vel momenti esse decernit. Si quid tamen in materia Bohemorum post translationem predictam per dictos Basilee congregatos utiliter actum fuisse cognoverit id etiam cum suppletione defectuum approbare intendit. Ut autem omnia et singula ipsius sancte synodi supposita ab omni gravamine tuta serventur omni que timoris molestie et iniurie suspicione remota in bonis etiam operibus deo secure deserviant omnes que et singulos qui quocumque nomine vel causa olim Basiliensi synodo super obligationibus aut vinculis quibuscumque se adstrinxerint iuramentis quibus plena et libera facultas huic sancte synodo obediendi et eius honorem et commodum prosequendi impediretur vel scrupulus illis quocumque modo induceretur ab illis absolvit liberat atque relaxat absolutos que ac liberos esse ac iniuramenta relaxata declarat. Statuit etiam hec sancta synodus ordinat et decernit quod nemo cuiuscumque status aut dignitatis existat ordinaria quavis vel delegata nisi a sede apostolica iurisdictione ex quacumque causa vel occasione eos omnes vel eorum singulos tam seculares quam religiosos etiam ordinum mendicantium qui nunc in presenti synodo existunt vel erunt in posterum aut qui Romanam sequuntur curiam cum inproximo ex sanctissimi domini Eugenii cum curia sua ad civitatem istam translatione indicta per affixionem cedularum secundum ipsius curie antiquam consuetudinem in ipsa synodo futuri sint in eorum dignitatibus officiis administrationibus privilegiis honoribus beneficiis bonis que aliis inquietare molestare aut perturbare presumat. Si qui vero quocumque etiam quesito colore directe vel indirecte predictorum aliquem vel aliquos in dictis eorum dignitatibus officiis administrationibus honoribus privilegiis beneficiis bonis que aliis turbare presumpserint aut ne iurisdictione fructibus et eorum emolumentis ut antea fecerunt libere uti valeant impediendo aut dignitates officia administrationes honores et beneficia ipsa etiam cuiuscumque privationis causa vel colore quesitis aliis conferendo omnes et eorum singulos etiamsi cardinali patriarchali archiepiscopali vel episcopali vel quavis alia dignitate prefulgeant aut capitula collegia conventus vel universitates fuerint nulla alia monitione premissa excommunicationis suspensionis et interdicti sententias ipso facto intendit incurrere quorum absolutionem nisi in mortis articulo soli Romano pontifici reservat decernens nihilominus quod si infra tres dies collationem vel collationes ipsos vel impedimenta predicta proxime sequentes non resipuerint illos quorum dignitates officia administrationes honores et beneficia contulerint vel quibus alias impedimenta ut supra prestiterint plenarie ut prius fuerant reintegrando suis ecclesiis et beneficiis quibuscumque sive illas aut illa in titulum commendam seu administrationem habuerint eos insuper omnes et singulos qui dignitatum officiorum administrationum honorum et beneficiorum predictorum collationes etiam motu proprio factas acceptare aut possessionem per se vel per alios intrare aut ratas habere presumpserint iure etiam si quod in illis antea sibi competiisset omnibus que aliis suis beneficiis que in titulum commendam vel administrationem tenuerint ipso facto privatos ad illa omnia que alia perpetuo inhabiles fore et per solum Romanum pontificem restitui et habilitari posse. Monet insuper et requirit hec sancta sinodus omnes et singulos qui in generalibus conciliis de iure et consuetudine interesse tenentur quatenus ad ipsam presentem Ferrariensem synodum ut premittitur continuandam pro iis de quibus supra dictum est exequendis quamprimum se conferre procurent. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Exposcit debitum pastoralis officii cui divina favente clemencia licet insufficientibus meritis presidemus ut nepharios malignorum excessus illorum presertim qui tranquillum ecclesie statum in varias periculosas que nisi obvietur procellas et perturbaciones impellere satagunt et Petri naviculam operire moliuntur oportunis remediis reprimamus ac ne in sua malicia gloriantes aliis occasionem malignandi prebeant pro excessibus per eos commissis debite ulcionis penam infligamus. Nam ut canonice continent sanctiones in culpis que multorum trahunt iacturam culpa est relaxare vindictam. Sane cum in sacro olim Basiliensi concilio de loci electione pro futuro ycumenico concilio ageretur et per eos ad quod potestas eligendi locum erat devoluta factum esset decretum ipsum que ambassiatores carissimi in christo filii nostri Iohannis imperatoris Grecorum et venerabilis fratris Ioseph patriarche Constantinopolitani ibidem existentes acceptassent ac nonnullis Avinionem vel alium locum nominantibus ad quem prefati oratores nullo modo ire velle protestabantur asserentes pro certo prefatos imperatorem et patriarcham ad dictum concilium nisi personaliter interessemus nullatenus accessuros predicti qui Avinionem petebant veriti Grecos ipsos ad eos nequaquam ituros quoddam decretum sive libellum famosum quod monitorium appellant adversus nos licet nulliter et de facto in grave scandalum et scissuram ecclesie in tan que sancti operis unionis videlicet Grecorum perturbacionem conflare ausi sunt nos pro unitate ecclesie conservanda et dicta unione Grecorum consequenda predictum Basiliense concilium ex iustis racionabilibus necessariis ac urgentibus causis de consilio et assensu venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium quamplurimis venerabilibus fratribus nostris archiepiscopis episcopis et dilectis filiis electis et abbatibus apud sanctam sedem apostolicam existentibus id laudantibus et consulentibus ad civitatem Ferrariensem et Grecis et nobis accommodam sub certis modo et forma ut illi a tam scandaloso processu merito resipiscerent apostolica auctoritate transtulimus prout in litteris superinde confectis latius continetur. Ipsi vero omnem viam pacis spernentes et in suo obstinato proposito perseverantes et litteras dicte translacionis ac omnia in eis contenta parvipendentes ac mala malis cumulantes non solum racionabilem translacionem nostram ex predictis iustissimis et urgentissimis causis ut premittitur factam non acceptarunt sed ut infra certum tempus et sub suspensionis pena predictam translacionem revocaremus monere iterata temeritate sunt ausi. Quod quidem nil aliud erat quam ut tam sancti operis tam que christianis omnibus optabilis prosecucionem deserere cogeremur. Hiis non sine animi nostri displicentia intellectis cum ea omnia non solum in destructionem tam sancti operis sed in manifestam ecclesie scissuram ut premittitur tendere videremus translacionem per nos tam necessario factam et condiciones in illa appositas purificatas fuisse ac ipsum Ferrariense concilium inchoari ac legitimam prosequucionem haberi debere prout in aliis nostris litteris plenius continetur declaravimus ad illud que inchoandum dilectum filium nostrum Nicolaum tituli sancte crucis sancte Romane ecclesie presbyterum cardinalem nostrum ac apostolice sedis legatum destinavimus. Quod quidem in non parvo prelatorum numero legitime congregatum in publica sessione translacionem et declaracionem predictas legitimas iustas ac racionabiles ac urgenti necessitate ad tollendum impedimentum prefate sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie ac eciam ad evitandam scissuram in dei ecclesia nunc imminentem pro evidenti utilitate tocius reipublice christiane fuisse et esse factas solenniter declaravit prout ex serie decreti superinde confecti liquido constat. Interea cerciores facti predictos imperatorem patriarcham et Grecos littoribus Italie appropinquare ad hoc ipsum sacrum Ferrariense concilium deo duce ea intencione et firmo proposito venimus ut non solum hoc sancte unionis opus sed ad illa etiam propter que concilium Basilee fuerat congregatum realiter et cum effectu adiuvante domino prosequeremur. Ad que etiam advertens dilectus filius noster Iulianus tituli sancte Sabine presbyter cardinalis apostolice sedis legatus cum predictos ut a tam manifestis scandalis abstinerent multis validissimis racionibus hortaretur et pro eorum obstinata mente nullatenus exaudiretur sed eos magis ad illa scandala in dei ecclesia perpetranda paratos aspiceret ne illorum impietati assistere videretur inde discessit. Illi vero neque id considerantes et nescientes in semitis pacis et iusticie dirigere gressus suos iam que cerciores effecti Grecos nullatenus ad eos accedere velle ac littoribus Italie appropinquare in sua cordis duricia perseverantes cum dictam Grecorum unionem pro qua nobis cum totis viribus ingenio et industria laborare ac nobis assistere debuissent aliter impedire et disturbare nequirent peiora peioribus adiicientes ad tantum temeritatis et audacie sunt progressi ut nos a papali administracione suspensos esse plurimis regum et principum oratoribus qui basilee erant tam nephandum scelus execrantibus et in contrarium protestantibus ausu sacrilego declarare et ad alia plura licet nulliter et de facto procedere presumpserint. Nos igitur attendentes excessus eorum adeo notorios esse ut non possint aliqua tergiversacione celari quod que error cui non resistitur approbari videtur et latum pandit delinquentibus sinum qui eorum conatibus non resistit ac nequeuntes absque gravi offensa domini nostri ihesu christi et ecclesie sue sancte tot et tantos excessus qui presertim sanctam et optatissimam unionem Grecorum impedire disturbare et penitus tollere videantur ulterius tolerare adversus prefatos in Basilea existentes hoc sancto approbante concilio in virtute altissimi decernimus iusticia mediante quantum oporteat procedendum. Quapropter matura deliberacione cum hac sancta synodo prehabita omnes et singulos Basilee sub pretensi concilii nomine quod verius conventiculum dici debet contra translacionem et declaracionem predictas convenientes ac tam scandalosa et nepharia presumentes eciamsi cardinalatu patriarchali archiepiscopali episcopali abbaciali aut alia quavis dignitate ecclesiastica vel seculari prefulgeant penas excommunicacionis privationis dignitatum beneficiorum et officiorum inhabilitacionis ad futura in dictis nostris litteris translacionis contentas hoc sacro approbante concilio incidisse decernimus et declaramus. Decernentes insuper et declarantes irritum et inane ac nullius roboris vel momenti quicquid per eos tam circa predicta quam contra curiam nostram sequentes vel in sacro Ferrariensi concilio existentes a die translacionis per nos facte sub nomine concilii vel alias attemptatum fuerit vel in posterum quomodolibet contigerit attemptari. Mandantes preterea ipso eciam approbante concilio sub dictis penis et censuris et in virtute prestiti iuramenti quo sancte sedi apostolice tenentur astricti omnibus et singulis cardinalibus patriarchis archiepiscopis episcopis electis et abbatibus et ceteris cuiuscunque condicionis status et gradus existant in dicta civitate Basiliensi sub prefato pretextu concilii convenientibus quatinus infra triginta dies a die dati huius decreti debeant realiter et cum effectu ab ipsa civitate recessisse precipientes quoque magistro civium consulibus scabinis civitatem Basiliensem regentibus et gubernatoribus ceteris que officialibus quocunque nomine censeantur quatinus infra predictum triginta dierum terminum predictos non recedentes a civitate prefata expellant et a se realiter et cum effectu abiciant. Quod si infra predictum terminum facere omiserint omnes et singulos regentes et officiales predictos excommunicacionis populum vero et civitatem prefatos ecclesiastici interdicti sententias incurrere decernimus ipso facto quorum absolucionem nisi in mortis articulo interdicti vero relaxacionem nobis specialiter reservamus. Omnibus et singulis ad quorum noticiam hec pervenerint in virtute sancte obediencie et sub excommunicacionis pena precipimus et mandamus ut si predicti in Basilea convenientes cives que ipsi nobis non obedientes fuerint contumaces nullus post dictum terminum ad dictam civitatem Basiliensem accedat sed ipsis denegent mercimonia et cuncta ad usum hominum necessaria. Mercatores quoque qui causa dicti olim concilii ibi convenerunt cuiuscunque condicionis existant sub eadem excommunicacionis pena inde omnino discedant. Si qui vero hec nostra mandata contempserint elapso dicto termino Basiliensibus in contumacia persistentibus aliqua forsan portare presumentes cum scriptum sit: iusti tulerunt spolia impiorum possint tales huiusmodi bonis a quibuscunque christifidelibus impune spoliari bona que ipsa prius capiencium dominio cedant. Verumtamen quia redeuntibus gremium suum nunquam claudit ecclesia si predicti in Basilea convenientes vel ipsorum aliqui infra predictum terminum triginta dierum a die date presencium ut premittitur ad cor redierint et a dicta civitate recesserint predictas penas quoad obedientes predicto sacro concilio approbante remittimus et plenarie relaxamus eas que pro infectis ab earum data et quecumque inde secuta haberi volumus decernimus et mandamus supplentes prefato approbante concilio omnes defectus si qui forsan ex solennitate iuris in premissis vel ex omissione aliqua intervenissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Magnas omnipotenti deo gratias referre nos convenit qui antique miserationis sue non immemor ecclesiam suam fecundioribus semper cumulat incrementis et licet hanc iactari interdum temptationum ac pressurarum fluctibus sinat nunquam tamen patitur mergi sed inter undarum moles inviolabilem servat facit que ineffabili clementia sua ut inter angustias varias robustior illa semper assurgat. Ecce enim occidentales et orientales populi diu ab invicem separati unum concordie et unitatis fedus inire festinant et qui a se ipsis longo se dissidio avulsos ut equum erat moleste ferebant post multa tandem secula ipso utique auctore a quo omne datum optimum provenit sancte unionis desiderio corporaliter hoc in loco conveniunt. Nostrum autem et totius ecclesie munus est et esse intelligimus viribus omnibus eniti ut hec felicia cepta iugi solicitudine felicem progressum exitum que consequantur ut cooperatores dei et esse et dici mereamur. Denique carissimus filius noster Iohannes Paleologus Romeorum imperator una cum venerabili fratre Ioseph Constantinopolitano patriarcha et aliarum patriarchalium sedium apocrisiariis magna que cum archiepiscoporum et ecclesiasticorum nobilium que multitudine octava februarii mensis proxime preteriti Venetias ad ultimum scilicet applicuit portum ubi sicut antea sepius fecerat Basileam iustis ex causis ratione ycumenici seu universalis concilii celebrandi se ire non posse patenter expressit id que Basilee congregatis per litteras intimavit exhortans ac requirens omnes uti Ferrariam ad huiusmodi concilium celebrandum electam pro peragendo tam pio sanctissime huius unionis opere sese transferrent. Nos itaque quibus hec sacratissima unio cordi semper fuit qui que hanc summo studio perfici cupimus decretum Basiliensis concilii cum Grecis ipsis conventum electionem que loci pro ycumenico celebrando concilio in Basiliensi synodo factam ac per nos postea Bononie instantibus etiam ipsorum imperatoris et patriarche nuntiis confirmatam et queque alia ad ipsum sancte unionis opus spectantia ut est officii et debiti nostri exequi diligenter intendimus. Omni igitur modo et forma quibus melius possumus decernimus et declaramus accedente consensu dictorum imperatoris et patriarche omnium que in presenti existentium synodo sacram esse universalem seu ycumenicam synodum in hac Ferrariensi civitate omnibus libera et secura sic que dictam synodum ab omnibus reputari et appellari debere in qua sine ulla rixosa contentione et pertinacia atque cum omni caritate sacrum hoc unionis negotium tractandum et deo propitio ut speramus felici fine claudendum est una cum sanctis operibus reliquis ad que peragenda synodus ista noscitur instituta. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Decet ycumenici concilii locum ad quem viri electi ex toto christiano orbe conveniunt talem esse in quo inter alia hominibus necessaria hoc potissimum sit aeris salubritas ne ob aeris infecti contagionem pestiferam quam cuncti naturaliter metuunt et fugiunt hii qui in concilio presentes sunt abire inde re infecta compellantur absentes vero illuc accedere recusent. Expedit profecto eos qui ad res arduas in synodis pertractandas confluunt omni alia cura omni que timore vacuos esse ut rebus publicis quiecius liberius que intendant. Optavissemus quidem ipsum universale concilium quod in hac inchoavimus civitate apud eandem continuare et in ea perfectam orientalis et occidentalis ecclesiarum unionem consummare feliciter et ibi finem optatum imponere ubi inicium dedimus et quamquam cum pestis proximo autumno hanc urbem affligeret a plerisque instancia fieret ut synodus ipsa ad locum transferretur non infectum quia tamen sicut assolet adveniente hyeme illam prorsus cessare sperabatur usque ad hunc diem dilatum exstitit. Cum vero illa in dies perseveret timeatur que verisimiliter proximo vere atque estate vehemencius invalescere omnes iudicant consulunt que non modo utile sed necessarium fore ut ad alium hoc morbo liberum confestim migrandum sit locum quocirca ex hac et aliis nonnullis racionabilibus causis consencientibus carissimo filio nostro Ioanne Paleologo Romeorum imperatore ac venerabili fratre nostro Ioseph patriarcha Constantinopolitano sacro approbante concilio ipsam ycumenicam seu universalem synodum ab hac civitate Ferrariensi ad civitatem Florentinam omnibus manifeste liberam securam pacificam et quietam aeris que salubritate letantem et ad quam inter Tirrenum Adriaticum que mare optime situm ab orientalibus et occidentalibus commode accedi potest harum serie in nomine trinitatis patris et filii et spiritus sancti ex nunc transferimus et translatam esse decernimus cum hiis plenis securitatibus et salvis conductibus quos inicio sacri concilii cunctis prebuimus. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Consentiente ad infrascripta carissimo filio nostro Iohanne Paleologo Romeorum imperatore illustri et locatenentibus venerabilium fratrum nostrorum patriarcharum et ceteris orientalem ecclesiam repraesentantibus. Letentur caeli et exultet terra. Sublatus est enim de medio paries qui occidentalem orientalem que dividebat ecclesiam et pax atque concordia rediit illo angulari lapide christo qui fecit utraque unum vinculo fortissimo caritatis et pacis utrumque iungente parietem et perpetue unitatis federe copulante ac continente post que longam meroris nebulam et dissidii diuturni atram ingratam que caliginem serenum omnibus unionis optate iubar illuxit. Gaudeat et mater ecclesia que filios suos hactenus invicem dissidentes iam videt in unitatem pacem que rediisse et que antea in eorum separatione amarissime flebat ex ipsorum modo mira concordia cum ineffabili gaudio omnipotenti deo gratias referat. Cuncti gratulentur fideles ubique per orbem et qui christiano censentur nomine matri catholice ecclesie colletentur. Ecce enim occidentales orientales que patres post longissimum dissensionis atque discordiae tempus se maris ac terrae periculis exponentes omnibus que superatis laboribus ad hoc sacrum ycumenicum concilium desiderio sacratissime unionis et antique caritatis reintegrande gratia leti alacres que convenerunt. Et intentione sua nequaquam frustrati sunt. Post longam enim laboriosam que indaginem tandem spiritus sancti clementia ipsam optatissimam sanctissimam que unionem consecuti sunt. Quis igitur dignas omnipotentis dei beneficiis gratias referre sufficiat. Quis tante divine miserationis divitias non obstupescat. Cuius vel ferreum pectus tanta superne pietatis magnitudo non molliat. Sunt ista prorsus divina opera non humane fragilitatis inventa atque ideo eximia cum veneratione suscipienda et divinis laudibus prosequenda. Tibi laus tibi gloria tibi gratiarum actio christe fons misericordiarum qui tantum boni sponse tue catholice ecclesie contulisti atque in generatione nostra tue pietatis miracula demonstrasti ut enarrent omnes mirabilia tua. Magnum siquidem divinum que munus nobis deus largitus est oculis que vidimus quod ante nos multi cum valde cupierint adspicere nequiverunt. Convenientes enim latini ac Greci in hac sacrosancta synodo ycumenica magno studio invicem usi sunt ut inter alia etiam articulus ille de divina spiritus sancti processione summa cum diligentia et assidua inquisitione discuteretur. Prolatis vero testimoniis ex divinis scripturis plurimis que auctoritatibus sanctorum doctorum orientalium et occidentalium aliquibus quidem ex patre et filio quibusdam vero ex patre per filium procedere dicentibus spiritum sanctum et ad eandem intelligentiam aspicientibus omnibus sub diversis vocabulis Greci quidem asseruerunt quod id quod dicunt spiritum sanctum ex patre procedere non hac mente proferunt ut excludant filium sed quia eis videbatur ut aiunt Latinos asserere spiritum sanctum ex patre et filio procedere tanquam ex duobus principiis et duabus spirationibus ideo abstinuerunt a dicendo quod spiritus sanctus ex patre procedat et filio. Latini vero affirmarunt non se hac mente dicere spiritum sanctum ex patre filio que procedere ut excludant patrem quin sit fons ac principium totius deitatis filii scilicet ac spiritus sancti aut quod id quod spiritus sanctus procedit ex filio filius a patre non habeat sive quod duo ponant esse principia seu duas spirationes sed ut unum tantum asserant esse principium unicam que spirationem spiritus sancti prout hactenus asseruerunt. Et cum ex his omnibus unus et idem eliciatur veritatis sensus tandem in infrascriptam sanctam et deo amabilem eodem sensu eadem que mente unionem unanimiter concordarunt et consenserunt. In nomine igitur sancte trinitatis patris filii et spiritus sancti hoc sacro universali approbante Florentino concilio diffinimus ut hec fidei veritas ab omnibus christianis credatur et suscipiatur sic que omnes profiteantur quod spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter est et essentiam suam suum que esse subsistens habet ex patre simul et filio et ex utroque eternaliter tanquam ab uno principio et unica spiratione procedit declarantes quod id quod sancti doctores et patres dicunt ex patre per filium procedere spiritum sanctum ad hanc intelligentiam tendit ut per hoc significetur filium quoque esse secundum Grecos quidem causam secundum Latinos vero principium subsistentie spiritus sancti sicut et patrem. Et quoniam omnia que patris sunt pater ipse unigenito filio suo gignendo dedit praeter esse patrem hoc ipsum quod spiritus sanctus procedit ex filio ipse filius a patre eternaliter habet a quo etiam eternaliter genitus est. Diffinimus insuper explicationem verborum illorum filio que veritatis declarande gratia et imminente tunc necessitate licite ac rationabiliter symbolo fuisse appositam. Item in azimo sive fermentato pane triticeo corpus christi veraciter confici sacerdotes que in altero ipsum domini corpus conficere debere unumquemque scilicet iuxta sue ecclesie sive occidentalis sive orientalis consuetudinem. Item si vere penitentes in dei caritate decesserint antequam dignis penitentie fructibus de commissis satisfecerint et omissis eorum animas penis purgatoriis post mortem purgari et ut a penis huiusmodi releventur prodesse eis fidelium vivorum suffragia missarum scilicet sacrificia orationes et elemosinas et alia pietatis officia que a fidelibus pro aliis fidelibus fieri consueverunt secundum ecclesie instituta. Illorum que animas qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt illas etiam que post contractam peccati maculam vel in suis corporibus vel eisdem exute corporibus prout superius dictum est sunt purgate in celum mox recipi et intueri clare ipsum deum trinum et unum sicuti est pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Illorum autem animas qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt mox in infernum descendere penis tamen disparibus puniendas. Item diffinimus sanctam apostolicam sedem et Romanum pontificem in universum orbem tenere primatum et ipsum pontificem Romanum successorem esse beati Petri principis apostolorum et verum christi vicarium totius que ecclesie caput et omnium christianorum patrem ac doctorem existere et ipsi in beato Petro pascendi regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a domino nostro Iesu christo plenam potestatem traditam esse quemadmodum etiam in gestis ycumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur. Renovantes insuper ordinem traditum in canonibus ceterorum venerabilium patriarcharum ut patriarcha Constantinopolitanus Secundus sit post sanctissimum Romanum pontificem tertius vero Alexandrinus quartus autem Antiochenus et quintus Hierosolymitanus salvis videlicet privilegiis omnibus et iuribus eorum. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Moyses vir dei populi sibi commissi salutem zelans timens que ne ob seditiosum schisma Chore Dathan et Abiron ira dei in ipsam populum si illos sequeretur insurgeret iussu domini dixit ad plebem universam: recedite a tabernaculis hominum impiorum et nolite tangere que ad eos pertinent ne involvamini in peccatis eorum senserat enim ipso domino inspirante seditiosos et schismaticos illos ultionem gravissimam excepturos sicut postmodum rei monstravit eventus dum nec ipsa terra eos potuit sustinere sed iusto dei iudicio illos absorbuit ut descenderent in infernum viventes. Sic et nos quibus licet immeritis dominus Ihesus christus populum suum committere dignatus est audientes illud execrabile scelus quod quidam perditi homines Basilee commorantes ad scindendam sancte ecclesie unitatem proximis diebus machinati sunt metuentes que ne quos incautos seducant fraudibus et venenis inficiant ad ipsum domini nostri Ihesu christi populum nobis creditum clamare pari voce compellimur: recedite a tabernaculis hominum impiorum maxime cum longe amplior sit plebs christiana quam illa tunc iudeorum ecclesia sanctior quam synagoga et christi vicarius ipso Moyse auctoritate et dignitate superior. Quam Basiliensium impietatem dudum previdere cepimus quandoquidem illud tunc Basiliense concilium intuebamur iam in tyrannidem prolabi dum multi etiam inferioris gradus ad illud tunc veniendum standum que pro libito factionis auctorum cogerentur dum nonnullorum vota et iudicia diversis artibus extorquerentur alii mendaciis et fraudibus seducerentur dum conspirationibus coniurationibus monopoliis et conventiculis pene omnia cederent et pro ambitione papatus diuturna protractio eius concilii querebatur ubi denique innumere novitates inordinationes deformitates et quasi infinita patrabantur mala ad que etiam clerici infra sacros ordines constituti ignorantes inexperti vagi discoli profugi apostate de criminibus condemnati et de carceribus fugientes nobis et suis superioribus rebelles et reliqua istiusmodi hominum monstra concurrerent qui ab ipsis scelerum magistris omnem corruptionis labem trahebant. Advertimus etiam ad illud sanctissimum opus unionis orientalis ecclesie quod per quorundam factiosorum fraudem omnino periclitari videbamus et idcirco tantis malis quantum in nobis erat providere cupientes ex predictis et aliis rationabilibus et necessariis causis de quibus in decreto translationis plene continetur prefatum tunc Basiliense concilium de venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium consilio plurimis venerabilibus fratribus et dilectis filiis archiepiscopis episcopis electis abbatibus et aliis ecclesiarum prelatis ac magistris et doctoribus id laudantibus ad civitatem Ferrariensem transtulimus ubi etiam cum occidentali et orientali ecclesia concilium ycumenicum domino disponente fundavimus. Deinde morbo pestis superveniente et continuante ad hanc civitatem Florentinam eius gratia annuente eodem sacro concilio approbante transtulimus in quo ipse piissimus et clementissimus deus ostendit mirabilia sua ut scilicet schisma illud pernitiosissimum quod in dei ecclesia per quingentos fere annos cum maximo tocius christianitatis detrimento duraverat et ad illud extirpandum plurimi sancti Romani pontifices predecessores nostri multi que reges et principes et alii christiani magnis olim laboribus et impensis durissime insudarunt post multas tandem in utroque loco disputationes publicas et privatas diversos tractatus et labores multiplices sublatum fuerit et sanctissima Latinorum et Grecorum unio feliciter consummata prout in decreto superinde confecto et solemniter promulgato plenius continetur. Ex qua re ipsi eterno deo inexhaustas gratias referentes omni que fideli populo congratulantes obtulimus illi hostiam iubilationis et laudis. Vidimus enim non gentem unam veluti hebreorum populum ad terram promissionis evocari sed multarum gentium populos nationes et linguas ad unum divine veritatis eloquium meritum que concurrere per quod etiam iam magna spes redditur ut ipse sol iusticie in oriente oriens ad aliarum multarum gentium etiam infidelium tenebras radios sue lucis extendat fiat que salus domini usque ad extremum terre. Cuius quidem rei iam optimas arras deo disponente tenemus dum ipse omnipotens deus per operam nostram Armenorum oratores ex longissimis septentrionis partibus ad nos et apostolicam sedem et sacrum hoc concilium hiis diebus cum pleno mandato pervenire concessit qui nos non aliter quam beatum Petrum apostolorum principem intuentes ac venerantes ipsam que sanctam sedem veluti matrem omnium fidelium et magistram recognoscentes ad eam et prefatum concilium pro spirituali cibo et sane doctrine veritate se venisse professi sunt. Ob quam rem deo nostro iterum gratias multas retulimus. Sed quas in prefato divino opere molestias quas impugnationes quas denique persecutiones non quidem a Teuchris aut Sarracenis sed a vocatis christianis hucusque passi fuerimus horret animus commemorare. Refert beatus Hieronymus quod ab Hadriani temporibus usque ad imperium Constantini in loco resurrectionis dominice simulacrum Iovis et in crucis rupe statua Veneris ex marmore a gentibus posita colebatur existimantibus persecutionis auctoribus tollere nobis fidem resurrectionis et crucis si sancta loca per ydola polluissent. Non dissimile a Basiliensibus illis hominibus perditissimis nobis et ecclesie dei hiis diebus fieri contigit nisi quod illud a paganis et verum deum ignorantibus factum est hoc ab hiis qui cognoverunt et oderunt et idcirco superbia eorum iuxta prophetam ascendit semper in eo periculosius quod sub reformationis specie quam in se semper horruerunt venena diffundunt. Primum quidem postquam hii qui omnis scandali patratores Basilee fuerunt Grecis in promissione defecerant cum per ipsorum Grecorum et ecclesie orientalis oratores plane intelligerent carissimum in christo filium nostrum Iohannem Paleologum Romeorum imperatorem illustrem et bone memorie Ioseph Constantinopolitanum patriarcham reliquos que tam prelatos quam alios orientalis ecclesie ad locum pro ycumenico celebrando concilio per nostros legatos et presidentes alios que ex prestantioribus ibidem existentibus ad quos ius eligendi locum iuxta conventionem communi eiusdem concilii consensu firmatam post graves suppositorum eius dissensiones devolutum erat legitime electum accedere velle cum que etiam nos hanc ipsam loci electionem ad supplicationem et instantiam maximam dictorum oratorum in generali consistorio Bononie confirmasse ac galeas et alia necessaria pro huius sanctissime unionis opere multis laboribus et impensis versus Constantinopolim destinare percepissent quoddam detestabile monitorium seu citatorium quo sanctum hoc opus interciperent contra nos et prefatos cardinales decernere ausi sunt [illud que ad prefatos imperatorem et patriarcham Constantinopolim mittere ut ipsos et omnes alios] omnino a veniendo diverterent. Sciebant enim illos ad alium locum quam electum ut premittitur nullo pacto venturos. Deinde cum predictos imperatorem et patriarcham ac reliquos pro ipso sanctissime unionis opere ad nos iam venire percepissent alium impietatis laqueum huic tam divine rei iniicere sunt conati dum quandam sacrilegam suspensionis ab administratione papatus assertam sententiam contra nos protulerunt. Postremo memorati scandalorum duces numero quidem paucissimi quorum plerique conditionis infime et nominis vere pacis odiosissimi iniquitatem super iniquitatem apponentes ut non intrarent in iusticiam domini dum spiritus sancti gratiam pro ipsorum Grecorum unione iam in nobis operari conspicerent a recta linea per anfractus erroris exhorbitantes pretensam quandam decimoseptimo kal(endas) iunii proxime preteriti sessionem fecerunt in quibusdam decretis licet per unam tantum ex tribus obedientiis post recessum Iohannis xxiii sic in eadem obedientia nuncupati Constancie schismate tunc vigente editis inherere se dicentes tres propositiones quas fidei veritates vocant quasi nos et omnes principes ac prelatos et alios fideles et devotos apostolice sedis hereticos facerent protulerunt quarum tenor sequitur in haec verba: veritas de potestate concilii generalis universalem ecclesiam representantis supra papam et quemlibet alterum declarata per Constanciense et hoc Basiliense generalia concilia est veritas fidei catholice. Veritas hec quod papa concilium generale universalem ecclesiam representans actu legitime congregatum super declaratis in prefata veritate aut aliquo eorum sine eius consensu nullatenus auctoritate potest dissolvere aut ad aliud tempus prorogare aut de loco ad locum transferre est veritas fidei catholice. Veritatibus predictis pertinaciter repugnans est censendus hereticus. In hoc perniciosissimi dum suam malignitatem sub veritatis fidei fuco colorant Constanciense concilium in malum ac reprobum sensum et a sua doctrina penitus alienum pertrahunt ceterorum schismaticorum et hereticorum doctrinam sequentes qui confictos errores et impia dogmata ex divinis scripturis et sanctis patribus perverse intellectis semper sibi astruere moliuntur. Denique avertentes penitus sensum suum et declinantes oculos suos ne viderent celum neque recordarentur iudiciorum iustorum more Dioscori et damnate Ephesine synodi ad quandam venenatam execrabilem que asserte declarationis seu privationis sententiam a dignitate et officio summi apostolatus inexpiabili quodam scelere processerunt cuius tenorem omni pie menti horribilem haberi hic volumus pro sufficienter expresso nichil omittentes quantum in eis fuit quin hoc incomparabile unionis bonum in totum everterent. O miseros et degeneres filios. O pravam et adulteram generationem. Quid hac impietate et iniquitate crudelius. Quid detestabilius horribilius atque insanius excogitari poterat. Dixerant olim nichil melius nichil gloriosius atque fructuosius hac sanctissima unione ab exordio nascentis ecclesie in populo christiano visum vel auditum fuisse neque expedire in re illa de loco contendendum fore sed pro ea consequenda nedum huius mundi substantiam sed et corpus atque animam exponi debere pro hoc toto orbe clamantes et ad id commoventes populum christianum velut in suis decretis et epistolis plene continetur nunc vero tam furiose tam impie quantum in eis est ittidem persequuntur ut ad illud Basiliense latrocinium tocius orbis demonia confluisse videantur. Et licet illorum iniquitatem sibi semper mentitam omnipotens deus hucusque prevalere non permiserit cum tamen ad eam complendam usque ad abhominationem desolationis in dei ecclesia viribus omnibus studeant nos qui sine gravissima dei offensa et imminenti periculo confusionis et abhominationis in dei ecclesia talia dissimulare nullo modo valemus iuxta pastoralis officii nostri debitum multis etiam zelo dei succensis nos ad hoc ipsum impellentibus tantis malis obviare volentes ac quantum in nobis est oportune et salubriter providere execrabilem que impietatem ac pestem pernitiosissimam a dei ecclesia eliminare predecessorum nostrorum sequentes vestigia qui ut scribit sancte memorie Nicolaus papa soliti sunt concilia etiam universorum pontificum nequiter celebrata cassare sicut in universali contigit synodo Ephesina secunda quam beatissimus Leo papa summovit et Chalcedonensem instituit solenne et salubre declarationis decretum contra sacrilegos illos auctoritate apostolica in sacro Ferrariensi generali concilio quinto decimo kal(endas) marcii per nos editum hoc sacro Florentino concilio approbante innovamus per quod quidem inter alia omnes et singulos Basilee sub pretensi concilii nomine quod verius conventiculum esse diximus contra translationem et declarationem nostras contravenientes et illa scandalosa et nefaria presumentes etiamsi cardinalatus patriarchali archiepiscopali episcopali abbatiali aut aliqua quavis dignitate ecclesiastica vel seculari prefulgerent excommunicationis privationis dignitatum beneficiorum et officiorum ac inhabilitationis ad futura penas in dictis nostris litteris translationis contentas ipso sacro Ferrariensi approbante concilio incidisse declaravimus decernentes etiam nunc ac declarantes quecumque per dictos impios homines Basilee existentes facta et attemptata de quibus in prefato nostro Ferrariensi decreto fit mentio similiter omnia et singula per predictos ex post facta gesta et attemptata specialiter in duabus pretensis sessionibus seu verius conspirationibus ultimo nominatis ac quidquid ex eis vel ab ea forsan secutum sit et in futurum sequi posset tanquam ab impiis hominibus et nullam potestatem habentibus sed a deo eiectis et reprobatis fuisse et esse nulla cassa et irrita ut de facto presumpta ac nullis penitus effectus roboris vel momenti ipsas que propositiones superius descriptas iuxta pravum ipsorum basiliensium intellectum quem facto demonstrant veluti sano sacre scripture et sanctorum patrum et ipsius Constanciensis concilii sensui contrarium necnon prefatam assertam declarationis seu privationis sententiam cum omnibus inde secutis et que in futurum sequi possent tanquam impias et scandalosas necnon in manifestam dei ecclesie scissuram ac omnis ecclesiastici ordinis et christiani principatus confusionem tendentes ipso sacro approbante concilio damnamus et reprobamus ac damnatas et reprobatas nunciamus. Decernimus etiam et declaramus omnes et singulos predictos fuisse et esse schismaticos et hereticos et ultra penas in prefato Ferrariensi concilio declaratas tanquam tales cum omnibus eorum fautoribus vel defensoribus cuiuscunque status conditionis et gradus ecclesiastici vel secularis extiterint etiam si cardinalatus patriarchali archiepiscopali episcopali abbatiali aut alia quavis dignitate prefulgeant ut cum predictis Chore Datan et Abiron meritam accipiant portionem penis condignis omnino puniendos. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Exultate deo adiutori nostro iubilate deo Iacob omnes ubique qui nomine censemini christiano. Ecce enim iterum dominus recordatus misericordie sue alium dissidii lapidem noningentis et amplius inveteratum annis de ecclesia sua auferre dignatus est. Et qui facit concordiam in sublimibus et in terra pax est hominibus bone voluntatis optatissimam Armenorum unionem sua ineffabili miseratione concessit. Benedictus deus et pater domini nostri Ihesu christi pater misericordiarum et deus totius consolationis qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Intuens namque piissimus dominus ecclesiam suam modo ab his qui foris sunt modo ab his qui intra non parvis agitari turbinibus ut inter ipsas respirare angustias et ad resistendum fortiores essurgere valeat multis eam quotidie modis consolari et roborare dignatur. Nam et pridem magnam illam Grecorum unionem multas longe late que continentium nationes et linguas hodie vero hanc ipsam Armenici populi qui per septentrionem et orientem in magna copia diffusus est in eodem fidei et caritatis vinculo cum sede apostolica stabilivit. Hec profecto tam magna et mira sunt divine pietatis beneficia ut non solum pro utroque sed ne quidem pro altero satis dignas sue maiestati referre gratias possit intellectus humanus. Quis non vehementer admiretur uno eodem que tam brevi tempore duo sic preclara et tot seculis desiderata opera in hoc sacro concilio fuisse tam feliciter consummata. Vere a domino factum est istud et est mirabile in oculis nostris. Que enim hominum prudentia vel industria nisi gratia dei et cepisset et perfecisset has tales ac tantas res explere potuisset. Laudemus iugiter et toto corde benedicamus dominum qui facit mirabilia magna solus ipsi que psallamus spiritu psallamus et mente ore que et opere quantum sinit humana fragilitas pro tantis muneribus gratias agamus orantes et obsecrantes ut quemadmodum ipsi Greci atque Armeni unum cum ecclesia Romana effecti sunt ita fiant et cetere nationes presertim christi caractere insignite et totus denique populus christianus omnibus odiis bellis que extinctis mutua invicem pace ac fraterna caritate quiescat et gaudeat. Ipsos autem Armenos magnis laudum preconiis dignos esse merito censemus. Ut primum enim a nobis ad synodum accersiti sunt tanquam ecclesiastice avidi unitatis spectabiles devotos et doctos oratores suos cum sufficienti mandato de suspiciendo videlicet quicquid spiritus sanctus hanc sanctam synodum illustraverit ex remotissimis regionibus per multos labores maris que pericula ad nos et hoc sacrum concilium destinarunt. Nos vero tota mente ut nostrum pastorale decebat officium cupientes tam sanctum perficere opus sepe cum ipsis oratoribus de hac sancta unione contulimus. Et ne vel parva huic sancte rei dilatio fieret deputavimus de omni statu huius sacri concilii viros iuris divini et humani doctissimos qui cum omni cura studio que et diligentia rem istam cum ipsis pertractarunt oratoribus ab eis accurate inquirentes eorum fidem tam circa divine unitatem essentie et divinarum personarum trinitatem quam domini nostri Ihesu christi humanitatem et septem ecclesie sacramenta et alia ad fidem orthodoxam et ritus universalis ecclesie pertinentia. Multis itaque adhibitis disputationibus collationibus et tractatibus post que non mediocrem testimoniorum inspectionem que ex sanctis ecclesie patribus et doctoribus deducta sunt et earum de quibus agebatur rerum discussionem tandem expedire iudicavimus ne ulla in futurum de fidei veritate apud ipsos Armenos hesitatio esse valeat atque idem per omnia sapiant cum sede apostolica unio que ipsa stabilis ac perpetua sine ullo scrupulo perseveret ut sub quodam brevi compendio orthodoxe fidei veritatem quam super premissis Romana profitetur ecclesia per hoc decretum sacro hoc approbante Florentino concilio ipsis oratoribus ad hoc etiam consentientibus traderemus. Imprimis ergo damus eis sanctum symbolum a centum quinquaginta episcopis in ycumenico Constantinopolitano concilio editum cum illa additione filio que ipsi symbolo declarande veritatis gratia et urgente necessitate licite ac rationabiliter apposita cuius tenor talis est: credo .... Hoc autem sanctum symbolum sicut apud latinos mos est ita decernimus per omnes Armenorum ecclesias intra missarum solennia singulis saltem diebus dominicis et maioribus festivitatibus decantari vel legi. Secundo tradimus eis diffinitionem quarti concilii Calcedonensis in quinto postea et sexto universalibus conciliis renovatam de duabus naturis in una christi persona cuius tenor talis est: sufficeret .... Tertio diffinitionem de duabus voluntatibus duabus que christi operationibus in predicto sexto concilio promulgatam cuius tenor est: sufficeret quidem et reliqua que in ipsa diffinitione concilii Calcedonensis superius enarrata sequuntur usque ad finem post quem sequitur in hunc modum: et duas .... Quarto quoniam hactenus ipsi Armeni preter has tres Nicenam Constantinopolitanam et Ephesinam primam synodos nullas alias universales postea celebratas nec ipsum beatissimum huius sancte sedis antistitem Leonem cuius auctoritate ipsa Calcedonensis synodus extitit congregata susceperunt asserentes eisdem fuisse suggestum tam synodum ipsam Calcedonensem quam memoratum Leonem secundum damnatam Nestorii heresim diffinitionem fecisse instruximus eos et declaravimus huiusmodi falsam fuisse suggestionem ipsam que synodum Calcedonensem et beatissimum Leonem sancte et recte veritatem de duabus in una persona christi naturis superius descriptam diffinivisse contra impia Nestorii et Euticis dogmata iniunximus que ut ipsum beatissimum Leonem qui vere fidei columna fuit et omni sanctitate et doctrina refertus tanquam sanctum et in cathalogo sanctorum merito descriptum de cetero reputent et venerentur atque non solum dictas tres synodos sed omnes alias universales auctoritate Romani pontificis legitime celebratas sicut et ceteri fideles reverenter suscipiant. Quinto ecclesiasticorum sacramentorum veritatem pro ipsorum Armenorum tam presentium quam futurorum faciliori doctrina sub hac brevissima redigimus formula nove legis septem sunt sacramenta videlicet baptismus confirmatio eucaristia penitentia extrema unctio ordo et matrimonium que multum a sacramentis differunt antique legis. Illa enim non causabant gratiam sed eam solum per passionem christi dandam esse figurabant. Hec vero nostra et continent gratiam et ipsam digne suscipientibus conferunt. Horum quinque prima ad spiritualem uniuscuiusque hominis in se ipso perfectionem duo ultima ad totius ecclesie regimen multiplicationem que ordinata sunt. Per baptismum enim spiritualiter renascimur per confirmationem augemur in gratia et roboramur in fide. Renati autem et roborati nutrimur divine eucaristie alimonia. Quod si per peccatum egritudinem incurrimus anime per penitentiam spiritualiter sanamur. Spiritualiter etiam et corporaliter prout anime expedit per extremam unctionem. Per ordinem vero ecclesia gubernatur et multiplicatur spiritualiter per matrimonium corporaliter augetur. Hec omnia sacramenta tribus perficiuntur videlicet rebus tanquam materia verbis tanquam forma et persona ministri conferentis sacramentum cum intentione faciendi quod facit ecclesia. Quorum si aliquod desit non perficitur sacramentum. Inter hec sacramenta tria sunt baptismus confirmatio et ordo que caracterem id est spirituale quoddam signum a ceteris distinctivum imprimunt in anima indelebile. Unde in eadem persona non reiterantur. Reliqua vero quatuor caracterem non imprimunt et reiterationem admittunt. Primum omnium sacramentorum locum tenet sanctum baptismum quod vite spiritualis ianua est per ipsum membra christi ac de corpore efficimur ecclesie. Et cum per primum hominem mors introierit in universos nisi ex aqua et spiritu renascamur non possumus ut inquit veritas in regnum celorum introire. Materia huius sacramenti est aqua vera et naturalis nec refert frigida sit an calida. Forma autem est ego te baptizo in nomine patris et filii et spiritus sancti. Non tamen negamus quin et per illa verba baptizetur talis servus christi in nomine patris et filii et spiritus sancti vel baptizatur manibus meis talis in nomine patris et filii et spiritus sancti verum perficiatur baptisma. Quoniam cum principalis causa ex qua baptisma virtutem habet sit sancta trinitas instrumentalis autem sit minister qui tradit exterius sacramentum si exprimitur actus qui per ipsum exercetur ministrum cum sancte trinitatis invocatione perficitur sacramentum. Minister huius sacramenti est sacerdos cui ex officio competit baptizare in casu autem necessitatis non solum sacerdos vel diaconus sed etiam laicus vel mulier immo paganus et hereticus baptizare potest dummodo formam servet ecclesie et facere intendat quod facit ecclesia. Huius sacramenti effectus est remissio omnis culpe originalis et actualis omnis quoque pene que pro ipsa culpa debetur propterea baptizatis nulla pro peccatis preteritis iniungenda est satisfactio sed morientes antequam culpam aliquam committant statim ad regnum celorum et dei visionem perveniunt. Secundum sacramentum est confirmatio cuius materia est crisma confectum ex oleo quod nitorem significat conscientie et balsamo qui odorem significat bone fame per episcopum benedicto. Forma autem est signo te signo crucis et confirmo te crismate salutis in nomine patris et filii et spiritus sancti. Ordinarius minister est episcopus. Et cum ceteras unctiones simplex sacerdos valeat exhibere hanc nonnisi episcopus debet conferre quia de solis apostolis legitur quorum vicem tenent episcopi quod per manus impositionem spiritum sanctum dabant quemadmodum actuum apostolorum lectio manifestat. Cum enim audissent inquit apostoli qui erant Iherosolimis quia recepisset Samaria verbum dei miserunt ad eos Petrum et Iohannem qui cum venissent oraverunt pro eis ut acciperent spiritum sanctum nondum enim in quenquam illorum venerat sed baptizati tantum erant in nomine domini Ihesu tunc imponebant manum super illos et accipiebant spiritum sanctum. Loco autem illius manus impositionis in ecclesia datur confirmatio. Legitur tamen aliquando per apostolice sedis dispensationem ex rationabili et urgenti admodum causa simplicem sacerdotem crismate per episcopum confecto hoc administrasse confirmationis sacramentum. Effectus autem huius sacramenti est quia in eo datur spiritus sanctus ad robur sicut datus est apostolis die penthecostes ut videlicet christianus audacter christi confiteatur nomen. Ideo que in fronte ubi verecundie sedes est confirmandus inungitur ne christi nomen confiteri erubescat et precipue crucem eius que iudeis est scandalum gentibus autem stultitia secundum apostolum propter quod signo crucis signatur. Tertium est eucaristie sacramentum cuius materia est panis triticeus et vinum de vite cui ante consecrationem aqua modicissima admisceri debet. Aqua autem ideo admiscetur quoniam iuxta testimonia sanctorum patrum ac doctorum ecclesie pridem in disputatione exhibita creditur ipsum dominum in vino aqua permixto hoc instituisse sacramentum deinde quia hoc convenit dominice passionis representationi. Inquit enim beatus Alexander papa v a beato Petro: in sacramentorum oblationibus que intra missarum solemnia domino offeruntur panis tantum et vinum aqua permixtum in sacrificium offerantur. Non enim debet in calice domini aut vinum solum aut aqua sola offerri sed utrunque permixtum quia utrunque id est sanguis et aqua ex latere christi profluxisse legitur tum etiam quod convenit ad significandum huius sacramenti effectum qui est unio populi christiani ad christum. Aqua enim populum significat secundum illud apochalipsis aque multe populi multi. Et Iulius papa ii post beatum Silvestrum ait Calix dominicus iuxta canonum preceptum vino et aqua permixtus debet offerri quia videmus in aqua populum intelligi in vino vero ostendi sanguinem christi ergo cum in calice vinum et aqua miscetur christo populus adunatur et fidelium plebs in quem credit copulatur et iungitur. Cum ergo tam sancta Romana ecclesia a beatissimis apostolis Petro et Paulo edocta quam relique omnes Latinorum Grecorum que ecclesie in quibus omnis sanctitatis et doctrine lumina claruerunt ab initio nascentis ecclesie sic servaverint et modo servent inconveniens admodum videtur ut alia quevis regio ab hac universali et rationabili discrepet observantia. Decernimus igitur ut etiam ipsi Armeni se cum universo orbe christiano conforment eorum que sacerdotes in calicis oblatione paululum aque prout dictum est vino admisceant. Forma huius sacramenti sunt verba salvatoris quibus hoc confecit sacramentum. Sacerdos enim in persona christi loquens hoc conficit sacramentum. Nam ipsorum verborum virtute substantia panis in corpus christi et substantia vini in sanguinem convertuntur. Ita tamen quod totus christus continetur sub specie panis et totus sub specie vini sub qualibet quoque parte hostie consecrate et vini consecrati separatione facta totus est christus. Huius sacramenti effectus quem in anima operatur digne sumentis est adunatio hominis ad christum. Et quia per gratiam homo christo incorporatur et membris eius unitur consequens est quod per hoc sacramentum in sumentibus digne gratia augeatur omnem que effectum quem materialis cibus et potus quoad vitam agunt corporalem sustentando augendo reparando et delectando sacramentum hoc quoad vitam operatur spiritualem in quo ut inquit Urbanus papa gratam Salvatoris nostri recensemus memoriam a malo retrahimur confortamur in bono et ad virtutum et gratiarum proficimus incrementum. Quartum sacramentum est penitentia cuius quasi materia sunt actus penitentis qui in tres distinguuntur partes quarum prima est cordis contritio ad quam pertinet ut doleat de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. Secunda est oris confessio ad quam pertinet ut peccator omnia peccata quorum memoriam habet suo sacerdoti confiteatur integraliter. Tertia est satisfactio pro peccatis secundum arbitrium sacerdotis que quidem precipue fit per orationem ieiunium et elemosinam. Forma huius sacramenti sunt verba absolutionis que sacerdos profert cum dicit ego te absolvo. Minister huius sacramenti est sacerdos habens auctoritatem absolvendi vel ordinariam vel ex commissione superioris. Effectus huius sacramenti est absolutio a peccatis. Quintum sacramentum est extrema unctio cuius materia est oleum olive per episcopum benedictum. Hoc sacramentum nisi infirmo de cuius morte timetur dari non debet qui in his locis ungendus est in oculis propter visum in auribus propter auditum in naribus propter odoratum in ore propter gustum vel locutionem in manibus propter tactum in pedibus propter gressum in renibus propter delectationem ibidem vigentem. Forma huius sacramenti est hec per istam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi dominus quicquid deliquisti per visum et similiter in aliis membris. Minister huius sacramenti est sacerdos. Effectus vero est mentis sanatio et in quantum anime expedit ipsius etiam corporis. De hoc sacramento inquit beatus iacobus apostolus: infirmatur quis in vobis inducat presbyteros ecclesie ut orent super eum ungentes eum oleo in nomine domini et oratio fidei salvabit infirmum et alleviabit eum dominus et si in peccatis sit dimittentur ei. Sextum est sacramentum ordinis cuius materia est illud per cuius traditionem confertur ordo. Sicut presbyteratus traditur per calicis cum vino et patene cum pane porrectionem. Diaconatus vero per libri evangeliorum dationem. Subdiaconatus vero per calicis vacui cum patena vacua superposita traditionem. Et similiter de aliis per rerum ad ministeria sua pertinentium assignationem. Forma sacerdotii est talis accipe potestatem offerendi sacrificium in ecclesia pro vivis et mortuis in nomine patris et filii et spiritus sancti. Et sic de aliorum ordinum formis prout in pontificali Romano late continetur. Ordinarius minister huius sacramenti est episcopus. Effectus est augmentum gratie ut quis sit ydoneus christi minister. Septimum est sacramentum matrimonii quod est signum coniunctionis christi et ecclesie secundum apostolum dicentem: sacramentum hoc magnum est ego autem dico in christo et in ecclesia. Causa efficiens matrimonii regulariter est mutuus consensus per verba de presenti expressus. Assignatur autem triplex bonum matrimonii. Primum est proles suscipienda et educanda ad cultum dei. Secundum est fides quam unus coniugum alteri servare debet. Tertium indivisibilitas matrimonii propter hoc quod significat indivisibilem coniunctionem christi et ecclesie. Quamvis autem ex causa fornicationis liceat thori separationem facere non tamen aliud matrimonium contrahere fas est cum matrimonii vinculum legitime contracti perpetuum sit. Sexto compendiosam illam fidei regulam per beatissimum Athanasium editam ipsis prebemus oratoribus cuius tenor talis est quicunque vult salvus esse ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem quam nisi quisque integram inviolatam que servaverit absque dubio in eternum peribit. Fides autem catholica hec est ut unum deum in trinitate et trinitatem in unitate veneremur neque confundentes personas neque substantiam separantes. Alia est enim persona patris alia filii alia spiritus sancti sed patris et filii et spiritus sancti una est divinitas equalis gloria coeterna maiestas. Qualis pater talis filius talis spiritus sanctus. Increatus pater increatus filius increatus spiritus sanctus. Immensus pater immensus filius immensus spiritus sanctus. Eternus pater eternus filius eternus spiritus sanctus. Et tamen non tres eterni sed unus eternus. Sicut non tres increati nec tres immensi sed unus increatus et unus immensus. Similiter omnipotens pater omnipotens filius omnipotens spiritus sanctus. Et tamen non tres omnipotentes sed unus omnipotens. Ita deus pater deus filius deus spiritus sanctus. Et tamen non tres dii sed unus est deus. Ita dominus pater dominus filius dominus spiritus sanctus. Et tamen non tres domini sed unus est dominus. Quia sicut singillatim unamquanque personam deum ac dominum confiteri christiana veritate compellimur ita tres deos aut dominos dicere catholica religione prohibemur. Pater a nullo est factus nec creatus nec genitus. Filius a patre solo est non factus nec creatus sed genitus. Spiritus sanctus a patre et filio non factus nec creatus nec genitus sed procedens. Unus ergo pater non tres patres. Unus filius non tres filii. Unus spiritus sanctus non tres spiritus sancti. Et in hac trinitate nichil prius aut posterius nichil maius aut minus sed tote tres persone coeterne sibi sunt et coequales. Ita ut per omnia sicut iam supradictum est et unitas in trinitate et trinitas in unitate veneranda sit. Qui vult ergo salvus esse ita de trinitate sentiat. Sed necessarium est ad eternam salutem ut incarnationem quoque domini nostri ihesu christi fideliter credat. Est ergo fides recta ut credamus et confiteamur quia dominus noster ihesus christus dei filius deus et homo est. Deus est ex substantia patris ante secula genitus et homo ex substantia matris in seculo natus. Perfectus deus perfectus homo ex anima rationali et humana Carne subsistens. Equalis patri secundum divinitatem minor patre secundum humanitatem. Qui licet deus sit et homo non duo tamen sed unus est christus. Unus autem non conversione divinitatis in Carnem sed assumptione humanitatis in deum. Unus omnino non confusione substantie sed unitate persone. Nam sicut anima rationalis et Caro unus est homo ita deus et homo unus est christus. Qui passus est pro salute nostra descendit ad inferos. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit ad celos sedet ad dexteram dei patris omnipotentis. Inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Ad cuius adventus omnes homines resurgere habent cum corporibus suis et reddituri sunt de factis propriis rationem et qui bona egerunt ibunt in vitam eternam. Qui vero mala in ignem eternum. Hec est fides catholica quam nisi quisque fideliter firmiter que crediderit salvus esse non poterit. Septimo decretum unionis cum Grecis consummate pridem in hoc sacro ycumenico Florentino concilio promulgatum cuius tenor talis est: letentur celi .... Octavo cum inter alia sit etiam cum ipsis Armenis disputatum quibus diebus festivitates annuntiationis beate Marie virginis nativitatis beati Iohannis Baptiste et consequenter nativitatis et circumcisionis domini nostri Ihesu christi ac presentationis eiusdem in templo seu purificationis beate virginis Marie celebrari debeant satis que dilucide veritas patefacta fuerit tam sanctorum patrum testimoniis quam consuetudine ecclesie Romane et omnium aliarum universaliter apud Latinos et Grecos ne igitur in tantis celebritatibus dispar sit christianorum ritus unde perturbande caritatis occasio posset oriri decernimus tanquam veritati et rationi consentaneum ut iuxta totius reliqui orbis observantiam ipsi etiam Armeni festum annuntiationis beate Marie die vicesima quinta martii nativitatis beati Iohannis Baptiste vicesima quarta iunii nativitatis vero secundum Carnem salvatoris nostri vicesima quinta decembris circumcisionis eiusdem prima ianuarii epiphanie sexta eiusdem ianuarii presentationis domini in templo seu purificationis dei genitricis Secunda februarii debeant solenniter celebrare. His omnibus explicatis predicti Armenorum oratores nomine suo et sui patriarche et omnium Armenorum hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et obedientia acceptant suscipiunt et amplectuntur. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat ipsi reverenter suscipiunt. Quascunque vero personas et quicquid ipsa ecclesia Romana reprobat et damnat ipsi pro reprobatis et damnatis habent. Profitentes tanquam veri obedientie filii nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter obtemperare. Lecto autem solenniter in nostra et huius sancte synodi presentia memorato decreto mox dilectus filius Narses Armenus nomine ipsorum oratorum in ydiomate Armeno publice hec que sequuntur legit que incontinenti dilectus filius Basilius ordinis Minorum noster et ipsorum Armenorum communis interpres publice sermone latino in hunc modum ex scripto legit: beatissime pater et sanctissima synode. Totum hoc sanctum decretum quod nunc latine coram vestra publice lectum est presentia fuit nobis pridie de verbo ad verbum in nostro ydiomate clare expositum et interpretatum quod quidem optime nobis placuit ac placet. Ad maiorem autem nostre mentis expressionem eius effectum summatim repetimus. In ipso continetur primo qualiter populo nostro Armenorum traditis sanctum symbolum Constantinopolitanum cum illa additione filio que ut in ecclesiis nostris diebus saltem dominicis maioribus que festivitatibus intra missarum solemnia decantari seu legi debeat. Secundo diffinitionem quarti universalis concilii Calcedonensis de duabus naturis in una christi persona. Tertio diffinitionem de duabus christi voluntatibus et operationibus in sexto universali concilio promulgatam. Quarto declaratis quod ipsa Calcedonensis synodus et beatissimus Leo papa recte de duabus in una persona christi naturis veritatem diffinierunt contra impia Nestorii et Euticis dogmata. Iubetis que ut ipsum beatissimum Leonem tanquam sanctum et fidei columnam veneremur atque non solum has tres synodos Nicenam Constantinopolitanam et Ephesinam primam sed et omnes alias universales auctoritate Romani pontificis legitime celebratas reverenter suscipiamus. Quinto brevem formulam septem sacramentorum ecclesie videlicet baptismi confirmationis eucaristie penitentie extreme unctionis ordinis et matrimonii declarando que sit cuiuslibet sacramenti materia forma et minister quod que in sacrificio altaris dum calix offertur vino paululum aque admisceri debet. Sexto quandam compendiosam beatissimi Athanasii fidei regulam que incipit: quicunque vult salvus esse et cetera Septimo decretum unionis concluse cum Grecis in hoc sacro concilio pridem promulgatum continens qualiter spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter procedit et quod illa additio filio que licite et rationabiliter ipsi symbolo Constantinopolitano fuit apposita. Quod que in pane triticeo azimo vel fermentato corpus domini conficitur. Quid etiam credendum sit de penis purgatorii et inferni ac vita beata et de suffragiis que pro defunctis fiunt. Item de plenitudine potestatis sedis apostolice tradita a christo beato Petro et suis successoribus atque de ordine patriarchalium sedium. Octavo decernitis ut de cetero Armeni has festivitates infrascriptis diebus more universalis ecclesie celebrare debeant videlicet annuntiationem beate Marie virginis vicesima quinta martii nativitatem beati Iohannis Baptiste vicesima quarta iunii nativitatem salvatoris nostri secundum Carnem vicesima quinta decembris circuncisionis eiusdem prima ianuarii epiphanie sexta eiusdem ianuarii presentationis domini in templo seu purificationis beate Marie Secunda februarii. Nos igitur oratores nomine nostro nostri que reverendi patriarche et omnium Armenorum sicut et vestra sanctitas in ipso decreto attestatur hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et obedientia acceptamus suscipimus et amplectimur. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat reverenter suscipimus. Quascunque vero personas et quicquid ipsa ecclesia Romana reprobat ac damnat nos pro reprobatis ac damnatis habemus profitentes tanquam veri obedientie filii nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter obtemperare. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Multa sanctorum patrum veteris et novi testamenti exempla nos admonent ut crimina presertim gravia et que in scandalum ac divisionem publicam tendunt populi nobis commissi neque pretereamus silentio neque ullatenus impunita relinquamus. Si ea enim quibus vehementer deus offenditur insequi vel ulcisci differimus ad irascendum itaque divinitatis patientiam provocamus. Nam et culpe nonnulle sunt in quibus culpa est relaxare vindictam. Iustum quidem est ac rationi consonum iuxta sanctorum patrum sententiam ut qui divina contemnunt mandata et inobedientes paternis existunt sanctionibus severioribus corrigantur vindictis quatenus et ceteri talia committere vereantur et omnes gaudeant fraterna concordia cuncti que sumant severitatis et honestatis exemplum. Nam si quod absit ecclesiasticam sollicitudinem vigorem que negligimus perdit desidia disciplinam et animabus fidelium per maxime nocebitur. Resecande sunt ergo putride Carnes et scabiosa ovis a grege repellenda est ne tota domus massa corpus et pecora ardeant corrumpantur et pereant. Nam et Arrius teste beato Hieronymo in Alexandria una scintilla fuit sed quia non est statim oppressus totum orbem eius flamma depopulata est. Propterea in persona beati Petri Romano pontifici a salvatore nostro ligandi atque solvendi date sunt claves ut a via veritatis et iustitie tramite delirantes debitis ligentur ac coerceantur poenis apostolice quippe auctoritatis exemplo didicimus errantes et alios in errorem mittentes per censuras ecclesiasticas Satane esse tradendos ut spiritus eorum salvus fiat ut et tam ipsi quam reliqui blasphemare dediscant et ut beatus inquit papa Sixtus memores simus sub illius nomine presidere ecclesie cuius confessio a domino Ihesu glorificata est et cuius fides nullam heresim numquam fovet sed omnes quidem hereses destruit. Intelligimus autem nobis aliter non licere quam ut omnes conatus nostros ei cause impendamus in qua universalis ecclesie salus infestatur. Sane proximis diebus in generali huius sacri concilii congregatione in ea nobis presidentibus dilectus filius magister Iustinus de Planta legum doctor et fisci nostri advocatus nomine dilectorum filiorum magistri Iohannis de Prato legum doctoris ipsius sacri concilii promotoris et magistri Veitini de Castello fisci camere apostolice procuratoris in legibus licentiati publice lamentabilem quandam sub his verbis querelam exposuit quamquam beatissime pater vos que alii reverendissimi reverendi que patres in hoc sacro generali et ycumenico concilio in spiritu sancto legitime congregato unam sanctam catholicam et apostolicam Romanam ecclesiam spiritus sanctus ex persona domini nostri Ihesu christi in cantico canticorum designet dicens: una est columba mea perfecta mea et una est matris sue electa genetricis et vas electionis apostolus paulus hanc ecclesie unitatem ipsius que unitatis sacramentum ostendat inquiens: unum corpus et unus spiritus una spes vocationis unus dominus et una fides unum baptisma et unus deus et ut beatus Cyprianus ait: unum caput est et una origo et una nostre fecunditatis causa adulterari non potest christi sponsa incorrupta et pudica est unam domum novit cuius cubilis sanctitatem casto pudore custodit. Et alio loco idem Cyprianus: non habet ecclesiasticam ordinationem qui ecclesie non tenet unitatem. Et ut Pelagius papa ex verbis preclarissimis doctoris ecclesie beati Augustini asserit quoniam ecclesia nulla esse non potest restat ut ea sit que est in apostolice sedis per successorem episcoporum radice constituta nihilominus ab ipsis ut ita dixerim ecclesie incunabilis quorumdam pestiferorum hominum effrenata libido hanc sanctam unitatem ecclesie scindere et lacerare tentat adversus quos divina ultio et sanctorum patrum postea auctoritas insurrexit. Quisquis ergo hanc sanctam et immaculatam ecclesie unitatem ausu sacrilego et diabolica persuasione temerare presumpserit hic ut sacri canones edocent alienus est prophanus est hostis est. Habere non potest deum patrem qui universalis ecclesie non tenet unitatem non potest cum aliquo convenire qui cum corpore ipsius ecclesie et cum universa fraternitate non convenit. Si autem cum propter ecclesiam christus passus sit et ecclesia sit corpus christi non est dubium quod qui ecclesiam dividit christi corpus lacerare convincitur. Hinc in schismaticos illa vindicta domini voluntate profecta ut Chore Dathan et Abiron contra virum dei Moysen schisma facientes hiatu terre una absorpti sunt ceteris celesti igne consumptis idololatria vero gladio punita est et exustio libri bellica cede et peregrina captivitate vindicata. Denique quam sit inseparabile unitatis sacramentum et quam sine spe sint perditionem que sibi maximam de indignatione dei acquirant qui schisma faciunt et relicto vero ecclesie sponso sibi pseudoepiscopum constituunt in libris regum scriptura divina declarat ubi cum a tribu Iuda et Beniamin decem tribus scisse fuissent et relicto suo rege alterum sibi foras constituissent indignatus est inquit dominus omni semini Israel et dedit eos in direptionem donec abiiceret eos a facie sua. Indignatum dominum esse dixit et eos in perditionem dedisse qui ab unitate dissipati alterum sibi regem constituissent et tanta indignatio domini extitit adversus illos qui schisma fecerant ut etiam cum homo dei ad Ieroboam missus esset qui ea peccata sua exprobraret atque ultionem futuram prediceret panem apud illos edere et aquam bibere vetaretur quod cum non custodisset et contra preceptum domini prandisset statim divina censura percussus est ut inde regrediens impetu ac morsu Leonis in itinere necaretur. Ex quibus ut beatus Hieronymus asserit nullus iam dubitaverit facinus schismatis sceleratius esse commissum cum sit gravius vindicatum. Sane cum olim in sacro generali concilio Constantiensi veteranum illud ac perniciosissimum schisma quod ecclesiam dei et christianam religionem magno cum animarum interitu et non solum hominum sed multarum quoque urbium et provinciarum strage crudeli et diuturno morbo afflixerat atque vexaverat fuisset per omnipotentis dei ineffabilem misericordiam multorum que regum et principum tam ecclesiasticorum quam secularium multarum insuper universitatum aliorum que christi fidelium infinitis laboribus et angustiis expensarum que profluviis tandem aliquando sedatum et universalis ecclesia tam per electionem felicis recordationis domini Martini quam post eius obitum per indubitatam sinceram unanimem atque canonicam sanctitatis vestre ad apostolatus apicem assumptionem crederetur optata cunctis pace gaudere. Ecce rursus cum Ieremia propheta multis cum lacrimis dicere compellimur: expectavimus pacem et ecce turbatio. Et iterum cum Isaia: expectavimus lucem et ecce tenebre. Nonnulli siquidem perditionis filii et iniquitatis alumni pauci numero et auctoritate leves Basilee etiam post translationem concilii quod ibidem aliquandiu viguerat per sanctitatem vestram iustis et evidentibus urgentibus et necessariis ex causis canonice et legitime factam primo sanctissimam et universo populo christiano desideratissimam Grecorum et totius orientalis ecclesie unionem totis viribus ac omni dolo astu et fallacia impedire conati sunt. Nam cum predicti scandalorum patratores qui Basilee remanserant ipsis Grecis in promissione defecissent et ab ipsorum Grecorum et orientalis ecclesie oratoribus percepissent serenissimum principem dominum Iohannem Paleologum Romeorum imperatorem et bone memorie Ioseph Constantinopolitanum patriarcham cum aliis plurimis prelatis ceteris que orientalis ecclesie viris ad locum pro celebrando ycumenico concilio electum esse venturos ac sanctitatem vestram plures prelatos et oratores cum nonnullis galeis multis que cum sumptibus et expensis destinasse ad disturbandum prefatorum imperatoris et Grecorum adventum quoddam detestabile monitorium contra sanctitatem vestram et reverendissimos dominos meos dominos sancte Romane ecclesie cardinales decernere ausi sunt et ex post cum predictos imperatorem et patriarcham alios que orientales venire percepissent quamdam sacrilegam suspensionis ab administratione papatus contra vestram sanctitatem de facto sententiam protulerunt. Quibus aliis que eorum nefariis conatibus ausibus que sacrilegis non obstantibus cum vestra huius que sacri concilii pervigili cura multis que laboribus assumptis variis que disputationibus adhibitis tandem divina misericordia concessisset ut predictum Grecorum et orientalis ecclesie schisma quod per quingentos ferme annos maxima cum totius populi iactura christiani duraverat de medio ecclesie tolleretur et optatissima unio que fieri vix posse credebatur occidentalis et orientalis ecclesie summa cum concordia sequeretur ex tam sanctis vestris et huius sacri concilii operibus qui potius vehementissime admirari et summis cum laudibus et exultationis iubilo prout tota reliqua christiana religio fecerat venerari debeant et gratias altissimo de tam admirabili dono referre crudeliores et obstinatiores effecti volentes potius predicte nequissime bellue eorum iam conceptum incendium cum totius reipublice christiane ruina ad executionem deducere in reprobum sensum dati fame sue prodigi et proprii persecutores honoris prefecti temeritate pestifera unitatem sancte Romane et universalis ecclesie ac inconsutilem domini tunicam quantum in eis est scindere moliti sunt et ipsius pie et sancte matris uterum viperinis morsibus dilaniare. Horum dux et princeps ac totius tam nefarii operis architectus extitit primogenitus ille satane infelicissimus Amedeus olim Sabaudie dux et princeps qui iam diu ista animo suo premeditans et ut a plerisque asseritur prestigiis sortilegiis ac phantasmatibus nonnullorum infelicium hominum ac muliercularum qui suo salvatore relicto retro post satanam conversi demonum illusionibus seducuntur qui vulgari nomine stregnes vel stregones seu waldenses nuncupantur et quorum in patria sua permagna copia esse narratur seductus dudum ante aliquos annos ut monstruosum se caput in dei ecclesia erigi aliquando faceret eremite habitum vel potius falsissimi hypocrite assumpsit et sub ovina pelle agni specie lupi feritatem induceret ac demum procedente tempore ipsis Basilee existentibus confederatus vi fraude pretio pollicitationibus et minis magnam ipsorum Basileensium partem que sue ditioni seu tyrannidi subdita erat ut se in idolum et Beelzebub ipsorum novorum demoniorum principem adversus sanctitatem vestram verissimum christi vicarium et Petri successorem indubitatum in dei ecclesia indixit. Itaque eumdem infelicissimum Amedeum insatiabilis et inaudite cupiditatis hominem et quem semper avaritia que secundum apostolum est idolorum servitus excecavit illa sceleratissima synagoga perditissimorum hominum colluvies et totius christianitatis erubescenda sentina certis ad hoc nefandissimis hominibus vel potius demonibus sub hominum specie et figura latentibus pro electoribus seu verius prophanatoribus deputatis tandem et idolum et veluti quandam Nabuchodonosor statuam in dei ecclesia erexit ipse que etiam suorum facinorum furiis agitatus in profundum malorum omnium descendens more Luciferi ponam inquit sedem meam in aquilone et ero similis altissimo. Et sic predictam electionem immo verius prophanationem de se factam que per prius tanto mentis estu et animi anxietate quesiverat summa et detestabili aviditate amplectens papalia indumenta ornamenta et insignia assumere et induere ac pro Romano et summo pontifice se gerere tenere et exercere et a quibusdam pro tali venerari se facere non exhorruit et insuper litteras suas bulla plumbea Romanorum pontificum more bullatas in quibus se Felicem cum sit omnium mortalium infelicissimus appellat et cum quibus in plebem christi diversa suarum partium venena conatur effundere ad quamplura et diversa mundi loca scribere et destinare similiter non expavit. Quid hic primum querar beatissime pater et sacratissima synode aut quid primum accusem aut qua vi vocis qua gravitate verborum quo dolore animi quo nimbo aut qua orationis procella tantum facinus deplorem. Que oratio tanta affluentie ubertate decurrens scelus hoc teterrimum nedum satis digne defleverit seu expresserit. Non potest profecto hec res pro magnitudine facinoris enarrari. Vincit namque officium lingue tanti sceleris magnitudo. Sed ut video beatissime pater et reverendissimi reverendi que patres iam tempus est magis remedii quam querele. Ecce enim sancta mater ecclesia que in persona sanctitatis tue sui indubitati sponsi sincera per prius unitate et pace gaudebat reseratis lacrimarum fontibus multis cum suspiriis ac singultibus ad te sponsum suum ad vos reverendissimos et reverendos patres qui estis in parte sollicitudinis et ad hoc sacrum et ycumenicum concilium evocati clamare et vociferare compellitur: miseremini mei miseremini mei saltem vos amici mei. Viscera namque mea amaritudine sunt repleta. Nam vineam dei sabaoth vulpes exterminant et christi inconsutilem tunicam impii lacerant. Exurgat ergo deus et dissipentur omnes inimici eius. Et tu beatissime pater cum omnia adeo manifesta sint predicta publica et notoria quod nulla possint tergiversatione celari nec excusatione defendi in virtute altissimi una cum hoc sacro concilio consurge et iudica causam sponse tue et memor esto filiorum tuorum. Accingere gladio tuo super femur tuum potentissime. Intende prospere procede et regna et dic una cum psalmista: persequar inimicos meos et conteram et non revertar donec consumam eos. Consumam et confringam et non consurgent cadent sub pedibus meis. Nec enim decet tam nefarium facinus abominandum que portentum sub dissimulatione transire ne forte impunita temeritas atque malitia inveniat successorem sed potius punite transgressionis exemplar retrahat alios ab offensa. Exemplo itaque ipsius Moysi viri dei sanctitatem vestram et hanc sanctam synodum universe plebi christiane dicendum est: recedite a tabernaculis hominum impiorum. Exemplo etiam beatissimi Leonis pape predecessoris tui qui Secundam Ephesinam synodum submovit et Dioscorum suos que fautores et sequaces in Chalcedonensi quam postea instituit synodo condemnavit aliorum que summorum pontificum predecessorum tuorum qui semper insurgentes in dei ecclesia hereses et schismata cum ipsorum auctoribus fautoribus sequacibus a dei ecclesia et communione fidelium sacratissimo christi corpore eliminarunt et aliis multiplicibus et condignis penis exigente iustitia afflixerunt. Hanc novam rabiem in tuam et sancte Romane ecclesie sponse tue iniuriam et totius christiani populi apertissimum scandalum conflatam hoc sacro ycumenico approbante et auxiliante concilio condigna penarum exaggeratione ulciscere et predictos impios tam prodigiosi sceleris patratores una cum eorum heresiarcha infelicissimo et vero in dei ecclesia antichristo cum que omnibus eorum fautoribus adherentibus et sequacibus et presertim nefandissimis eius electoribus seu verius prophanatoribus omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius et tua auctoritate perpetuo anathemate a liminibus sancte dei ecclesie remove et segrega. Abiiciatur ipse omnes que predicti sicut antichristus et invasor et destructor totius christianitatis nec aliqua ei omnibus que predictis super hoc aliquando audientia reservetur sint que ab omni ecclesiastico et mundano gradu et dignitate quacumque ipsi eorum que posteri et successores sine reclamatione privati omnes que perpetuo anathemate et excommunicatione damnati existant et cum impiis qui in iudicio non resurgent computentur omnipotentis dei contra se iram sentiant et sanctorum apostolorum Petri et Pauli quorum presumunt ecclesiam confundere in hac vita et in futura furorem sentiant fiat habitatio eorum deserta et in eorum habitaculis nullus inhabitet. Fiant filii eorum orphani et uxores eorum viduae. Orbis terrarum pugnet contra eos et omnia sint eis elementa contraria adeo quod abiiciantur exterminentur et abominentur ab omnibus ut eis perpetua egestate sordentibus sit merito mors solatium et vita supplicium et omnium sanctorum merita illos confundant et in hac vita super eos apertam vindictam ostendant et cum Chore Dathan et Abiron debitam portionem suscipiant et tandem nisi ad cor reversi dignos penitentie fructus egerint et sanctitati tue et universali ecclesie pro tantorum reatuum immanitate digne satisfecerint cum impiis in infernas tenebras recondantur ad eterna supplicia digno dei iudicio destinati. Nos autem omnes et universos christi fideles qui predictos heresiarchas eorum que nefandissimum idolum et antichristum meritis blasphemiis exsecramur et te christi vicarium et dignissime ecclesie sponsum confitemur et devota reverentia et constanti fide et obedientia veneramur omnipotentis dei gratia protegat et auctoritas beatorum Petri et Pauli et tua ab omnibus peccatorum vinculis absolvat et in hac peregrinatione omnibus benedictionibus repleat et sua tandem ineffabili miseratione ad eterna gaudia perducat Amen. nos vero ut primum fide dignorum relatione tantam percepimus impietatem foris commissam magno quidem prout decebat dolore et merore afflicti sumus tum pro tanto ecclesie scandalo nuper exorto tum pro animarum eorum qui talia perpetrarunt interitu et presertim ipsius Amedei antichristi quem in visceribus complectabamur caritatis cuius que preces et desideria quantum cum deo potuimus exaudire semper curavimus et cum iam dudum adversus huiusmodi abominationem iuxta nostri pastoralis officii debitum in animo geramus salutaribus providere remediis nunc tamen publice in facie ecclesie ad occurrendum his malis requisiti celerius atque instantius pro defensione ecclesie insurgere et tanto sceleri obviare disponimus. Quamobrem ut res ista tam enormis et execrabilis in ipso ortu adiuvante domino cuius res agitur radicitus exstirpetur una cum hoc sacro concilio sine cunctatione qua possumus iuxta canonicas sanctiones adhibemus remedium. Attendentes igitur memoratam promotoris et procuratoris petitionem esse iustam ac divino et humano iuri consonam licet predicta scelera et excessus sint usque adeo publica et notoria quod nulla possint tergiversatione celari nec alia foret informatio necessaria ad maiorem tamen cautelam certitudinem que premissorum sacro approbante concilio nonnullis insignibus viris ex omni ipsius concilii statu commisimus ut se de premissis diligenter informarent et que per huiusmodi reperirent informationem nobis et ipsi sacro concilio referrent. Iidem vero commissarii super premissis quantum pertinet ad huiusmodi schismatice pravitatis indagationem diligenti habita inquisitione nobis et ipsi sacro concilio in synodali congregatione ea que per fide dignarum personarum examinationem repererant fideliter retulerunt. Et tamen quamvis super his tam publicis manifestis et notoriis sine alia expectatione per penarum severitatem iuxta sanctiones canonicas in predictos flagitiosos et scandalosos homines animadverti potuisset nihilominus nos et hec sancta synodus omnipotentis dei imitantes clementiam qui non vult mortem peccatoris sed ut magis convertatur et vivat omni qua possumus pietate uti decrevimus et quantum in nobis est agere ut proposita mansuetudinis via ad cor revertatur et a predictis resipiscatur excessibus ut ipsos tandem sicut filium illum prodigum ad gremium ecclesie revertentes benigne suscipiamus et paterna caritate amplectamur. Ipsum igitur Amedeum antichristum et prefatos electores seu verius prophanatores et quoscumque eidem Amedeo credentes adherentes receptatores et quoquomodo faventes per viscera misericordie dei nostri et per aspersionem pretiosi sanguinis domini nostri Ihesu christi in quo et per quem humani generis redemptio et sancte matris ecclesie edificatio facta est ex toto corde hortamur precamur et obsecramus ut ipsius ecclesie unitatem pro qua ipse salvator tam instanter oravit ad patrem violare amodo desistant fraternam quoque dilectionem ac pacem quam totiens et tam accurate idem redemptor transiturus ex hoc mundo discipulis commendavit et sine qua nec orationes nec ieiunia nec eleemosine deo accepte sunt scindere et lacerare expavescant et a predictis quantocius tam perniciosis et scandalosis prorsus desistant excessibus inventuri profecto apud nos et hoc sacrum concilium si effectualiter paruerint prout tenentur paterne in omnibus caritatis affectum et ut ipsos si forte iustitie et virtutis amor a peccato non retrahat penarum terror et rigor coerceat discipline prefatos Amedeum antichristum electores immo prophanatores credentes adherentes receptatores et quomodolibet faventes eodem sacro approbante concilio requirimus et monemus et in virtute sancte obedientie ac sub anathematizationis et criminum heresis ac schismatis et lese maiestatis in quibuscumque contra tales ab homine vel a iure inflictis penis districte precipiendo mandamus quatenus infra quinquaginta dies ab affixione presentium immediate sequentes ipse Amedeus antichristus pro Romano pontifice ulterius se gerere ac nominare desistat nec per alios quantum in ipso est haberi ac nominari pro tali se patiatur insigniis que papalibus ac aliis ad Romanum pontificem quoquomodo spectantibus nullatenus uti de cetero presumat memorati vero electores immo prophanatores adherentes receptatores ac faventes ulterius ipsi Amedeo in hoc schismatis crimine non assistant nec credant adhereant vel faveant quoquo modo per se vel per alios directe vel indirecte nec quovis quesito colore. Sed tam ipse Amedeus quam predicti electores credentes adherentes receptatores et fautores nos in verum Romanum pontificem ac christi vicarium et Petri legitimum successorem habeant recognoscant et venerentur nobis que tamquam patri et pastori animarum suarum reverenter pareant et intendant ac de iis infra predictum terminum nos et hoc sacrum concilium legitime certificare studeant ita ut de eorum vera obedientia nullus dubitationis scrupulus valeat remanere. Si Amedeus eligentes credentes adherentes receptatores ac faventes predicti secus quod absit egerint seu premissa omnia et singula infra terminum predictum cum effectu non adimpleverint ex tunc prout ex nunc huiusmodi penas incurrere ipso facto volumus ac decernimus. Et nihilominus faventes predicti coniunctim seu divisim quinta decima die prefatum terminum sequente si non fuerit feriata alias proxime sequente non feriata compareant personaliter coram nobis et prefato concilio ubi tunc erimus ad videndum et audiendum se et quemlibet eorum etiam nominatim quos et sic citamus ad diem eumdem declarari schismaticos blasphemos et tamquam hereticos et reos crimine lese maiestatis fore puniendos ac censuras et penas predictas incurrisse et alias infligi prout visum fuerit et iustitia suadebit certificantes eosdem et eorum quemlibet quod sive venerint sive non et se paruisse non ostenderint ad declarationem predictarum penarum iustitia mediante procedemus eorum contumacia vel absentia non obstante progressuri ulterius ad aggravationem et reaggravationem prout iustitie rigor postulaverit et eorum demerita exegerint. Ut autem huiusmodi nostra monitio ac citatio ad eorumdem monitorium ac citatorium aliorum que quorum interest notitiam deducantur cartas sive membranas eam continentes ecclesie beate Marie Novelle de Florentia et palatii nostri apud eamdem ecclesiam siti et ecclesie cathedralis Florentine portis sive ianuis affigi faciemus que monitionem eamdem suo quasi sonoro preconio ac patulo indicio publicabunt ut iidem moniti quod ad ipsos non pervenerit et eamdem monitionem ignoraverint nullam possint pretendere excusationem vel ignorantiam allegare cum non sit verosimile quod ad eos remaneret incognitum vel occultum quod tam patenter omnibus publicatur. Volumus autem et apostolica auctoritate decernimus quod huiusmodi nostra monitio in eisdem valvis seu portis intimata perinde valeat et plenum robur obtineat firmitatis dictos que monitos perarctet quacumque constitutione contraria non obstante ac si eisdem monitis et eorum singulis intimata ac insinuata personaliter et presentialiter extitisset. Ne tandem moniti et citati predicti ipsum concilium et curiam Romanam communem omnibus patriam locum sibi minus tutum et propter premissa alias ve inimicitias vel ex causis aliis imminere periculum in veniendo stando et redeundo ad excusationis sue velamen forsan allegent ipso tenore presentium securantes universos et singulos patriarchas archiepiscopos episcopos et alios ecclesiarum monasteriorum prelatos et clericos ac personas ecclesiasticas necnon duces marchiones principes potestates capitaneos et quoscumque alios officiales et eorum loca tenentes necnon communitates universitates civitatum castrorum oppidorum villarum et aliorum locorum tenore presentium requirimus et exhortamur ipsis que patriarchis archiepiscopis episcopis et aliis prelatis ceteris que subditis nostris districte mandamus quatenus prefatis monitis et bonis aut rebus eorum nullam inferant nec ab aliis quantum in eis fuerit permittant inferri iniuriam vel offensam. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Quoniam iuxta sanctorum patrum sentenciam publice peccantes coram omnibus arguendi sunt ut ceteri timorem habeant pridem pro publico pestiferi scismatis delicto adversus sanctam sedem apostolicam et sanctam Romanam ecclesiam omnium christianorum matrem et magistram per Amedeum olim Sabaudie ducem et suos complices perpetrato ipsos tanti sceleris auctores et eorum sequaces palam et in facie ecclesie una cum hoc sacro Florentino concilio synodaliter redarguimus et detestati fuimus. Quamquam iuxta sacros canones in ipsos manifestos ac notorios sacrilegos mox debite severitatis sentencia proferri potuisset nihilominus ipsorum magis conversionem quam vindictam et salutem pocius quam punicionem cupientes cum quanta potuimus caritate ac mansuetudine ipsos rogavimus monuimus et requisivimus ut ad cor redirent et a tanta iniquitate resipiscerent pollicendo eis veniam graciam que et paterne pietatis affectum alias si huiusmodi piissimis nollent monitis acquiescere penis tanto flagicio dignis ipsos decernebamus esse plectendos prout in monitorio adversus eos promulgato plenius continetur cuius tenor in hunc sequitur modum. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Cantate domino quoniam magnifice fecit annuntiate hoc in universa terra. Exulta et lauda habitatio Syon quoniam magnus in medio tui sanctus israhel. Cantare profecto et exultare in domino decet ecclesiam dei pro hac grandi magnificentia et gloria nominis sui quam hodierna die clementissimus deus operari dignatus est. Toto siquidem corde laudare et benedicere salvatorem nostrum nos convenit qui sanctam ecclesiam suam novis quotidie accumulat incrementis. Quanquam autem in populum christianum sua beneficia omni tempore multa ac magna sint que luce clarius suam erga nos immensam caritatem ostendunt si tamen accurate inspicimus que et quanta his diebus novissimis divina clementia facere dignatus est iudicare certe poterimus hoc nostro tempore plura ac maiora quam a multis retroactis etatibus sue caritatis munera extitisse. Ecce enim nondum exacto triennio in hac sancta ycumenica synodo saluberrimam trium magnarum nationum unionem dominus noster Ihesus christus sua infatigabili pietate ad commune perenne que totius christianitatis gaudium tam copiose effecit. Unde actum est ut totus fere oriens qui gloriosum christi nomen adorat ac non parva septentrionis portio post longa dissidia cum sancta Romana ecclesia in eodem fidei ac caritatis vinculo iam convenerint. Primo etenim Greci et hi qui subsunt quatuor patriarchalibus sedibus multas gentes nationes que et ydiomata continentibus deinde Armeni multorum populorum gens hodie vero Iacobini magni etiam per Egiptum populi sancte sedi apostolice uniti sunt. Et cum nichil salvatori nostro domino Ihesu christo gratius sit quam mutua inter homines caritas nichil que nomini suo gloriosius atque ecclesie utilius esse possit quam ut christiani omni inter se sublato dissidio in eadem simul fidei puritate conveniant merito nos omnes et cantare pre gaudio et iubilare in domino debemus quos ut tantam christiane fidei magnificentiam diebus nostris videremus divina miseratio dignos effecit. Summa igitur cum alacritate annuntiamus magnalia hec in universa christianorum terra ut sicut nos pro gloria dei et exaltatione ecclesie gaudio inenarrabili repleti sumus ita et alios tante letitie participes faciamus ut omnes uno ore magnificemus et glorificemus deum et sue maiestati prout dignum est magnas quotidianas que gratias agamus pro tot tantis que mirabilibus beneficiis hac etate ecclesie sue sancte collatis. Et quoniam qui opus dei diligenter exercet non modo meritum ac retributionem in celis expectat sed et apud homines amplam gloriam laudem que meretur venerabilem fratrem nostrum Iohannem Iacobinorum patriarcham huius sancte unionis cupidissimum a nobis et tota ecclesia merito laudandum et extollendum ac communi omnium christianorum favore cum tota sua gente dignum iudicamus. Is enim a nobis per nostrum oratorem ac litteras excitatus ut ad nos et hanc sanctam synodum legationem mitteret et se ac suam gentem in eadem cum ecclesia Romana fide uniret dilectum filium Andream natione Egiptium abbatem monasterii sancti Antonii apud Egiptum in quo et habitasse et mortuus esse sanctus ipse Antonius perhibetur religione et moribus non mediocriter institutum ad nos et ipsam synodum destinavit cui devotionis zelo accensus imposuit atque commisit ut fidei doctrinam quam sancta Romana ecclesia tenet et predicat nomine ipsius patriarche et suorum Iacobinorum reverenter susciperet deferendam postea per eum ad ipsum patriarcham et Iacobinos ut et ipsi eandem agnoscerent ratam que haberent et in suis regionibus predicarent. Nos igitur quibus voce domini commissum est pascere oves christi ipsum Andream abbatem per nonnullos huius sacri concilii insignes viros super articulis fidei et sacramentis ecclesie et quibusque ad salutem spectantibus diligenter examinari fecimus et tandem quantum visum est fore necessarium exposita eidem abbati sancte Romane ecclesie fide catholica et per ipsum humiliter acceptata hanc que sequitur veram necessariam que doctrinam hodie in hac solenni sessione sacro approbante ycumenico concilio Florentino in nomine domini tradidimus. Imprimis igitur sacrosancta Romana ecclesia domini et salvatoris nostri voce fundata firmiter credit profitetur et predicat unum verum deum omnipotentem incommutabilem et eternum patrem et filium et spiritum sanctum unum in essentia trinum in personis patrem ingenitum filium ex patre genitum spiritum sanctum ex patre et filio procedentem patrem non esse filium aut spiritum sanctum filium non esse patrem aut spiritum sanctum spiritum sanctum non esse patrem aut filium sed pater tantum pater est filius tantum filius est spiritus sanctus tantum spiritus sanctus est. Solus pater de substantia sua genuit filium. Solus filius de solo patre est genitus. Solus spiritus sanctus simul de patre procedit et filio he tres persone sunt unus deus non tres dii quia trium est una substantia una essentia una natura una divinitas una immensitas una eternitas omnia que sunt unum ubi non obviat relationis oppositio. Propter hanc unitatem pater est totus in filio totus in spiritu sancto filius est totus in patre totus in spiritu sancto spiritus sanctus est totus in patre totus in filio. Nullus alium aut precedit eternitate aut excedit magnitudine aut superat potestate. Eternum quippe et sine initio est quod filius de patre extitit et eternum ac sine initio est quod spiritus sanctus de patre filio que procedit. Pater quicquid est aut habet non habet ab alio sed ex se et est principium sine principio. Filius quicquid est aut habet habet a patre et est principium de principio. Spiritus sanctus quicquid est aut habet habet a patre simul et filio. Sed pater et filius non duo principia spiritus sancti sed unum principium sicut pater et filius et spiritus sanctus non tria principia creature sed unum principium. Quoscunque ergo adversa et contraria sentientes damnat reprobat et anathematizat et a christi corpore quod est ecclesia alienos esse denuntiat. Hinc damnat Sabellium personas confundentem et ipsarum distinctionem realem penitus auferentem damnat arrianos eunomianos macedonianos solum patrem verum deum esse dicentes filium autem et spiritum sanctum in creaturarum ordine collocantes. Damnat et quoscunque alios gradus seu inequalitatem in trinitate facientes. Firmissime credit profitetur et predicat unum verum deum patrem et filium et spiritum sanctum esse omnium visibilium et invisibilium creatorem qui quando voluit bonitate sua universas tam spiritales quam corporales condidit creaturas bonas quidem quia a summo bono facte sunt sed mutabiles quia de nichilo facte sunt nullam que mali asserit esse naturam quia omnis natura in quantum natura est bona est. Unum atque eundem deum veteris ac novi testamenti hoc est legis et prophetarum atque evangelii profitetur auctorem quoniam eodem spiritu sancto inspirante utriusque testamenti sancti locuti sunt quorum libros suscipit et veneratur qui titulis sequentibus continentur. Quinque Moysi id est Genesi Exodo Levitico Numeris Deuteronomio Iosue Iudicum Ruth quatuor Regum duobus Paralipomenon Esdra Neemia Tobia Iudith Hester Iob Psalmis David Parabolis Ecclesiaste Canticis Canticorum Sapientia Ecclesiastico Isaya Ieremia Baruch Ezechiele Daniele duodecim Prophetis Minoribus id est Osee Iohele Amos Abdia Iona Michea Naum Abachuc Sophonia Ageo Zacharia Malachia duobus Machabeorum quatuor Evangeliis Mathei Marci Luce Iohannis quatuordecim Epistolis Pauli ad Romanos duabus ad Corinthios ad Galatas ad Ephesios ad Philipenses duabus ad Thesalonicenses ad Colocenses duabus ad Thimotheum ad Titum ad Philemonem ad Hebreos Petri duabus tribus Iohannis una Iacobi una Iude actibus apostolorum et apocalipsi Iohannis. Propterea maniceorum anathematizat insaniam qui duo prima principia posuerunt unum visibilium aliud invisibilium et alium novi testamenti deum alium veteris esse dixerunt. Firmiter credit profitetur et predicat unam ex trinitate personam verum deum dei filium ex patre genitum patri consubstantialem et coeternum in plenitudine temporis quam divini consilii inscrutabilis altitudo disposuit propter salutem humani generis veram hominis integram que naturam ex immaculato utero Marie virginis assumpsisse et sibi in unitatem persone copulasse tanta unitate ut quicquid ibi dei est non sit ab homine separatum et quicquid est hominis non sit a deitate divisum sit que unus et idem indivisus utraque natura in suis proprietatibus permanente deus et homo dei filius et hominis filius equalis patri secundum divinitatem minor patre secundum humanitatem immortalis et eternus ex natura divinitatis passibilis et temporalis ex conditione assumpte humanitatis. Firmiter credit profitetur et predicat dei filium in assumpta humanitate ex virgine vere natum vere passum vere mortuum et sepultum vere ex mortuis resurrexisse in celum ascendisse sedere que ad dexteram patris et venturum in fine seculorum ad vivos mortuos que iudicandos. Anathematizat autem execratur et damnat omnem heresim contraria sapientem. Et primum damnat Ebionem Cherintum Marcionem Paulum Samosatenum Fotinum omnes que similiter blasfemantes qui percipere non valentes unionem personalem humanitatis ad verbum Ihesum christum dominum nostrum verum deum esse negaverunt ipsum purum hominem confitentes qui divine gratie participatione maiore quam sanctioris vite merito suscepisset divinus homo diceretur. Anathematizat etiam Maniceum cum sectatoribus suis qui dei filium non verum corpus sed fantasticum sumpsisse somniantes humanitatis in christo veritatem penitus sustulerunt necnon Valentinum asserentem dei filium nichil de virgine matre cepisse sed corpus celeste sumpsisse atque ita transisse per uterum virginis sicut per aqueductum defluens aqua transcurrit. Arrium etiam qui asserens corpus ex virgine assumptum anima caruisse voluit loco anime fuisse deitatem. Apollinarem quoque qui intelligens si anima corpus informans negetur in christo humanitatem veram ibidem non fuisse solam posuit animam sensitivam sed deitatem verbi vicem rationalis anime tenuisse. Anathematizat etiam Theodorum Mopsuestenum atque Nestorium asserentes humanitatem dei filio unitam esse per gratiam et ob id duas in christo esse personas sicut duas fatentur esse naturas cum intelligere non valerent unionem humanitatis ad verbum ypostaticam extitisse et propterea negarent verbi subsistentiam accepisse. Nam secundum hanc blasfemiam non verbum Caro factum est sed verbum per gratiam habitavit in Carne hoc est non dei filius homo factus est sed magis dei filius habitavit in homine. Anathematizat etiam execratur et damnat Euticem archimandritam qui cum intelligeret iuxta Nestorii blasfemiam veritatem incarnationis excludi et propterea oportere quod ita dei verbo unita esset humanitas ut deitatis et humanitatis una esset eadem que persona ac etiam capere non posset stante pluralitate naturarum unitatem persone sicut deitatis et humanitatis in christo unam posuit esse personam ita unam asseruit esse naturam volens ante unionem dualitatem fuisse naturarum sed in unam naturam in assumptione transisse maxime blasfemia et impietate concedens aut humanitatem in deitatem aut deitatem in humanitatem esse conversam. Anathematizat etiam execratur et damnat Macharium Anthiocenum omnes que similia sapientes qui licet vere de naturarum dualitate et persone unitate sentiret tamen circa christi operationes enormiter oberravit dicens in christo utriusque nature unam fuisse operationem unam que voluntatem. Hos omnes cum heresibus suis anathematizat sacrosanta Romana ecclesia affirmans in christo duas esse voluntates duas que operationes. Firmiter credit profitetur et docet neminem unquam ex viro femina que conceptum a dyaboli dominatu fuisse liberatum nisi per fidem mediatoris dei et hominum Ihesu christi domini nostri qui sine peccato conceptus natus et mortuus humani generis hostem peccata nostra delendo solus sua morte prostravit et regni celestis introitum quod primus homo peccato proprio cum omni successione perdiderat reseravit quem aliquando venturum omnia veteris testamenti sacra sacrificia sacramenta ceremonie presignarunt. Firmiter credit profitetur et docet legalia veteris testamenti seu mosaice legis que dividuntur in ceremonias sacra sacrificia sacramenta quia significandi alicuius futuri gratia fuerant instituta licet divino cultui illa etate congruerent significato per illa domino nostro ihesu christo adveniente cessasse et novi testamenti sacramenta cepisse. Quemcunque etiam post passionem in legalibus spem ponentem et illis velut ad salutem necessariis se subdentem quasi christi fides sine illis salvare non posset peccasse mortaliter. Non tamen negat a christi passione usque ad promulgatum evangelium illa potuisse servari duntamen minime ad salutem necessaria crederentur. Sed post promulgatum evangelium sine interitu salutis eterne asserit non posse servari. Omnes ergo post illud tempus circumcisionis et sabbati reliquorum que legalium observatores alienos a christi fide denuntiat et salutis eterne minime posse esse participes nisi aliquando ab his erroribus resipiscant. Omnibus igitur qui christiano nomine gloriantur precipit omnino quocunque tempore vel ante vel post baptismum a circumcisione cessandum quoniam sive quis in ea spem ponat sive non sine interitu salutis eterne observari omnino non potest. Circa pueros vero propter periculum mortis quod potest sepe contingere cum ipsis non possit alio remedio subveniri nisi per sacramentum baptismi per quod eripiuntur a dyaboli dominatu et in dei filios adoptantur admonet non esse per quadraginta aut octuaginta dies seu aliud tempus iuxta quorundam observantiam sacrum baptisma differendum sed quamprimum commode fieri potest debere conferri ita tamen quod mortis imminente periculo mox sine ulla dilatione baptizentur etiam per laicum vel mulierem in forma ecclesie si desit sacerdos quemadmodum in decreto Armenorum plenius continetur. Firmiter credit profitetur et predicat omnem creaturam dei bonam nichil que reiiciendum quod cum gratiarum actione percipitur quia iuxta verbum domini non quod intrat in os coinquinat hominem illam que mosaice legis ciborum mundorum et immundorum differentiam ad cerimonialia asserit pertinere que surgente evangelio transierunt et efficacia esse desierunt. Illam etiam apostolorum prohibitionem ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato dicit illi tempori congruisse quo ex Iudeis atque gentilibus qui antea diversis ceremoniis moribus que vivebant una surgebat ecclesia ut cum Iudeis etiam gentiles aliquid communiter observarent et in unum dei cultum fidem que conveniendi preberetur occasio et dissensionis materia tolleretur cum Iudeis propter antiquam consuetudinem sanguis et suffocatum abhominabilia viderentur et esu immolaticii poterant arbitrari gentiles ad ydolatriam redituros. Ubi autem eo usque propagata est christiana religio ut nullus in ea Iudeus carnalis appareat sed omnes ad ecclesiam transeuntes in eosdem ritus evangelii ceremonias que conveniant credentes omnia munda mundis illius apostolice prohibitionis causa cessante etiam cessavit effectus. Nullam itaque cibi naturam condemnandam esse denuntiat quem societas admittit humana nec inter animalia discernendum per quemcunque sive virum sive mulierem et quocunque genere mortis intereant quamvis pro salute corporis pro virtutis exercitio pro regulari et ecclesiastica disciplina possint et debeant multa non negata dimitti quia iuxta apostolum omnia licent sed non omnia expediunt. Firmiter credit profitetur et predicat nullos extra ecclesiam catholicam existentes non solum paganos sed nec iudeos aut hereticos atque scismaticos eterne vite fieri posse participes sed in ignem eternum ituros qui paratus est dyabolo et angelis eius nisi ante finem vite eidem fuerint aggregati tantum que valere ecclesiastici corporis unitatem ut solis in ea manentibus ad salutem ecclesiastica sacramenta proficiant et ieiunia elemosine ac cetera pietatis officia et exercitia militie christiane premia eterna parturiant neminem que quantascunque elemosinas fecerit et si pro christi nomine sanguinem effuderit posse salvari nisi in catholice ecclesie gremio et unitate permanserit. Amplectitur autem approbat et suscipit sanctam Nicenam synodum trecentorum decem et octo patrum temporibus beatissimi Silvestri predecessoris nostri et magni Constantini piissimi principis congregatam in qua impia heresis arriana cum suo auctore damnata est et diffinitum est filium dei patri esse consubstantialem et coeternum. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam Constantinopolitanam synodum centum quinquaginta patrum beatissimi Damasi predecessoris nostri et Theodosii senioris tempore convocatam que impium Macedonii anathematizavit errorem qui spiritum sanctum non deum sed creaturam asserebat. Quos damnant damnat quod approbant approbat et per omnia vult ibidem diffinita illesa et inviolata subsistere. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam primam Ephesinam synodum ducentorum patrum que tertia est in ordine universalium synodorum sub beatissimo Celestino predecessore nostro et Theodosio iuniore convocatam in qua impii Nestorii est damnata blasfemia diffinitum que est domini nostri Ihesu christi veri dei et veri hominis unam esse personam et beatam Mariam semper virginem non solum christotochon sed etiam theotochum hoc est non tantum hominis sed dei genitricem ab omni ecclesia predicandam. Damnat autem anathematizat et respuit impiam Secundam Ephesinam synodum sub beatissimo Leone predecessore nostro et prefato principe congregatam in qua Dioscorus Alexandrinus antistes Euticis heresiarche defensor et sancti Flaviani Constantinopolitani pontificis impius persecutor execrandam illam synodum ad approbationem euticiane impietatis arte et minis attraxit. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam Calcedonensem synodum quartam in ordine universalium synodorum sexcentorum et triginta patrum temporibus prefati beatissimi Leonis predecessoris nostri et Martiani principis celebratam in qua heresis euticiana cum suo auctore Eutice et Dioscoro defensore damnata est et diffinitum est dominum nostrum Ihesum christum esse verum deum et verum hominem et in una eadem que persona divinam humanam que naturas integras inviolatas incorruptas inconfusas distinctas que mansisse humanitate agente que hominis sunt et deitate que dei. Quos damnat damnatos habet quos approbat approbatos. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam quintam synodum Secundo apud Constantinopolim tempore beatissimi Vigilii predecessoris nostri et Iustiniani principis celebratam in qua sacri Calcedonensis concilii diffinitio de duabus naturis et una persona christi renovata est multi que Origenis errores suorum que sequacium presertim de demonum aliorum que damnatorum penitentia et liberatione reprobati atque damnati sunt. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam tertiam Constantinopolitanam synodum centum quinquaginta patrum que sexta est in ordine universalium synodorum temporibus beatissimi Agathonis predecessoris nostri et Constantini iv huius nominis principis congregatam in qua Macharii Anthioceni et sectatorum heresis condemnata est et diffinitum est in domino nostro Ihesu christo duas esse perfectas integras que naturas et duas operationes duas etiam voluntates licet esset una eadem que persona cui utriusque nature competerent actiones deitate agente que dei sunt et humanitate que hominis sunt. Amplectitur etiam approbat et suscipit omnes alias universales synodos auctoritate Romani pontificis legitime congregatas ac celebratas et confirmatas et presertim hanc sanctam Florentinam in qua inter alia Grecorum atque Armenorum sanctissima unio consummata est et multe circa utramque unionem saluberrime diffinitiones edite sunt prout in decretis desuper promulgatis plene continetur quorum tenor in hunc modum sequitur. Letentur celi .... Exultate deo .... Verum quia in suprascripto decreto Armenorum non est explicata forma verborum quibus in consecratione corporis et sanguinis domini sacrosancta Romana ecclesia apostolorum Petri et Pauli doctrina et auctoritate firmata semper uti consuevit illam presentibus duximus inserendam. In consecratione corporis domini hac utitur forma verborum: hoc est enim corpus meum. Sanguinis vero: hic est enim calix sanguinis mei novi et eterni testamenti misterium fidei qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Panis vero triticeus in quo sacramentum conficitur an eo die an antea decoctus sit nichil omnino refert dummodo enim panis substantia maneat nullatenus dubitandum est quin post predicta verba consecrationis corporis a sacerdote cum intentione conficiendi prolata mox in verum christi corpus transsubstantietur. Quoniam nonnullos asseritur quartas nuptias tanquam condemnatas respuere ne peccatum ubi non est esse putetur cum secundum apostolum mortuo viro mulier sit ab eius lege soluta et nubendi cui vult in domino habeat facultatem nec distinguat mortuo primo Secundo vel tertio declaramus non solum Secundas ac tertias sed et quartas atque ulteriores si aliquod canonicum impedimentum non obstet licite contrahi posse. Commendatiores tamen dicimus si ulterius a coniugio abstinentes in castitate permanserint quia sicut virginitatem viduitati ita nuptiis castam viduitatem laude ac merito preferendam esse censemus. His omnibus explicatis prefatus Andreas abbas nomine dicti patriarche ac proprio et omnium iacobinorum hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et reverentia suscipit et acceptat. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat ipse reverenter suscipit quascunque vero personas et quicquid ipsa Romana ecclesia reprobat et damnat ipse pro reprobatis et damnatis habet profitens tanquam vere obedientie filius nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter et semper obtemperare. Eugenius indictio concilii Lateranensis. Ad perpetuam rei memoriam. Humani generis redemptoris dei et domini nostri Ihesu christi cuius ineffabili providentia totum ecclesie corpus sanctificatur et regitur ac per ipsius assistenciam preter merita nostra et ultra quam aut expetere aut efflagitare dignoscamus dona iam nobis et misericordie sue munera quotidie proveniunt infinita clemencia atque miseracione ad almam Urbem ad beatissimi Petri sedem ad sancta sanctorum ad Lateranum patriarchium reversi illa magna cum fiducia amplectimur ac prosequimur desiderio que divino pocius quam humano ingenio aut adiuta aut illustrata videntur. Hinc est quod cum ex certis iustis rationabilibus et necessariis causis animam tunc nostram moventibus sacrosanctum ycumenicum Florentinum concilium cui eo tempore presidebamus ad hanc almam Urbem et Lateranensem basilicam prima post quintam decimam adventus nostri diem restaurandum continuandum et prosequendum auctoritate apostolica et de plenitudine potestatis eodem approbante concilio transtulerimus quemadmodum in literis inde confectis seriosius continetur quarum tenor de verbo ad verbum sequitur et est talis eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Miserator et misericors dominus filium suum unigenitum humanam assumere naturam et in unam sibi copulare personam ideo instituit ut ineffabilis unionis illius virtute non solum collapsa repararetur natura sed per amplexus sponsi et oscula oris sui sponsa ipsius sancta proveheretur ecclesia membra illius nexu quodam firmissimo inter se iungerentur amoris christianus que populus in concordia pacem et spiritus unitate salutem in caritatis vinculo gloriam adipisceretur. Nos itaque in quantum ex ipsius domini et salvatoris nostri Ihesu christi cuius vices licet immeriti gerimus in terris nobis misericordia conceditur per eius vestigia incedentes salutem et unitatem et pacem christiani populi ardenter cupimus et supremis studiis procuramus ad conservacionem huius sacrosancti ycumenici concilii quadam diligencia non immerito invigilamus. In quo mira eiusdem salvatoris benignitate atque clemencia plurima clarissima opera ad ipsius laudem et gloriam catholice fidei augmentum populi christiani unitatem ac sancte sedis apostolice et Romane ecclesie exaltacionem gesta sunt. Vidimus enim nostris temporibus Grecos Armenos Iacobitas et alios pene populos innumerabiles quorum nonulli quingentorum pene quidam vero septingentorum annorum curriculo a ritu et sancta Romane ecclesie doctrina dissidentes extiterunt in hoc sacro concilio per dei clemenciam sub una divina veritatis lege nobis cum coniunctos ac nos tanquam verum christi vicarium et Petri successorem ac universalis ecclesie pastorem debita reverencia fuisse complexos. Verum cum salvatoris nostri benignitas mensuram non habeat ut continuo hiis potissimum experimur temporibus qui ad christiani populi et sui corporis mistici unitatem actus moderatur pro qua et ipse oravit: volo pater ut unum sint quemadmodum et nos unum sumus ex infinita ipsius clemencia nostris eciam temporibus concessum esse dignoscitur ut carissimi in christo filii nostri Zare Iacob regis Ethiopie quem vulgo presbyterum Iohannem appellant divina ut confidimus inspiracione excitati cui plurimi reges et innumerabiles pene populi subiecti sunt oratores plena potestate suffultos ad suscipiendum in hoc sacrosancto concilio orthodoxe fidei doctrinam a qua in plerisque articulis aberrant ad nos venturos expectemus. Cum que nos ad confovendum et accelerandum tam sanctum tam que divinum et toti christianitati necessarium propositum nuncios et oratores nostros misimus quorum fervor in hoc sancto opere maximus sit et auctoritas apud prefatum potentissimum regem non mediocris plurima que alia opera ad dei laudem et fidei et christiani populi incrementum nobis proposita sunt in quibus eciam nostram diligenciam neque magnitudine impensarum neque laborum multitudine territi in illius virtute confisi sumus cuius instinctu permoti sunt accommendaverimus speremus que quod procedente tempore alii plures optati et salutares fructus in fide catholica et ecclesia christi provenient presertim si hec sancta synodus in loco maioris auctoritatis et regia et sacerdotali civitate celebrari contigerit ad almam urbem Romanam peculiarem civitatem nostram quam ut decens est horum salutarium et divinorum operum participem et adiutricem esse desideramus aciem nostre mentis direximus quam tanquam bonorum omnium tam spiritualium quam temporalium uberem ad huiusmodi sancta opera perficienda et religiose ac feliciter consummanda ceteris aliis urbibus sanctiorem et prestanciorem esse arbitramur. In ea enim salvator noster in beato Petro omnium apostolorum principe eterna eius providencia sedem apostolicam collocavit cui miranda ipsius salvatoris provisio beatum Paulum apostolum per dexteras societatis adiunxit. Isti sunt duo fidei propugnacula per quos evangelium Rome resplenduit isti sunt veri patres veri que pastores isti sunt qui una die pro merito uno loco pro gratia sub uno persecutore pro parili virtute compassi urbem ipsam sacerdotalem et regiam per sacram Petri sedem caput orbis effectam glorioso cruore martirii christo domino consecrarunt. Omnes enim sive patriarche cuiuslibet apicem sive metropolitani primatus aut episcopatuum cathedras vel ecclesiarum cuiuscumque ordinis dignitates instituit Romana ecclesia illam vero solus ipse fundavit et supra petram fidei mox nascentis erexit qui beato Petro eterne vite clavigero celestis simul et terreni imperii iura commisit. Cum itaque Urbs ipsa tot tantis que divinis muneribus nobilitata et illustrata sit et tanta auctoritate prefulgeat eciam plurimum apostolorum martirum atque confessorum reliquiis et sanctimonia fideles undique ad se alliciat et christiane nationes et populi in ultimis eciam mundi partibus existentes ad dictam urbem confluant qui eciam plurimum desiderare videantur ut ad nostram sedem Romanis pontificibus divinitus constitutam redeamus ut tam apud nos ipsius sedis auctoritate quam apud ipsam sedem presencia et auctoritate nostra maior in christiano populo veneracio et devocio augeatur cum que cerciores eciam effecti sumus quod ob nostram in eadem urbe residenciam subditi et fideles nostri et Romane ecclesiae ad quorum pacem et tranquillitatem procurandam et conservandam peculiari quodam studio astricti sumus maxima pacis et unitatis suscipiet incrementa et quod per hoc deo propicio expediciores et potenciores futuri sumus ad continuanda pacis et concordie opera et prout ardenter desideramus inter alios catholicos reges et principes et populos quietam pacem et unitatem componendam ac stabiliendam hoc sacrosanctum ycumenicum concilium Florentinum ad prefatam Urbem locum ydoneum et securum et omnium rerum ad usum hominum pertinencium tam bonitate et fecunditate soli quam maritima deductione plurimum habundantem prefatis necessariis et aliis pluribus iustis et rationabilibus causis animum nostrum moventibus ad omnipotentis dei laudem et gloriam ad heresum errorum que extirpacionem reformacionem morum pacem salutem et augmentum populi christiani et reliqua sancta opera duce domino feliciter consummanda pro quibus predictum concilium ab inicio congregatum extitit in nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti ex approbacione prefati generalis concilii nonas ianuarii proxime preteriti nobis presidentibus in generali congregacione habita auctoritate apostolica tenore presentium ex nunc transferimus et eadem auctoritate translatum esse in basilica Lateranensi prima propria que summi pontificis et vicarii Ihesu christi sede die proxima post quintam decimam introitus nostri ad ipsam almam Urbem resumendum continuandum prosequendum esse decrevimus et declaramus per presentes. Irrefragabili insuper constitucione ac decreto sancimus ut omnes et singule securitates et salviconductus quos in principio huius sacri concilii concessimus quos de novo extendimus et prorogamus proinde presentibus litteris inscripti esse et illam vim et efficaciam habere censeantur ac si de verbo ad verbum de eisdem in hac nostra synodali constitucione mencio facta et inserti ac denotati fuissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Nos cum instituta iam dies advenerit et cuncta propter que resumendum tunc esse concilium videbatur nunc magis quam umquam necessaria esse dignoscantur prefatis necessariis et aliis pluribus iustis et racionabilibus causis animam nostram moventibus ad omnipotentis dei laudem et gloriam ad heresum errorum que extirpacionem reformacionem morum pacem salutem et augmentum populi christiani et reliqua sancta opera duce domino feliciter consummanda pro quibus predictum concilium ab inicio congregatum extitit. In nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti auctoritate potestate et approbacione similibus tenore presentium predictum Florentinum concilium ycumenicum translatum ut supra resumimus continuamus et prosequimur ac in hac sacri patriarchii Lateranensis concilii aula continuacionem resumpcionem et prosecucionem habere decernimus et declaramus per presentes monentes et requirentes omnes et singulos qui in generalibus conciliis de iure vel consuetudine interesse tenentur quatenus ad hoc presens sacrosanctum Lateranense ycumenicum concilium ut premittitur continuatum pro quibus supradictum est exequendis quamprimum possint se conferre procurent. Irrefragibili insuper hac constitucione atque decreto iterum sancimus ut omnes et singule securitates ac salviconductus quos in principio sacri ycumenici concilii Ferrariensis concessimus quos que de novo extendimus et prorogamus perinde presentibus literis inscripti esse et illam vim et efficaciam habere censeantur ac si de verbo ad verbum de eisdem in hac nostra synodali constitucione mencio facta et inserti ac denotati fuissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Multa et admirabilia diebus nostris et longe maiora quam aut ipsi nos expetere aut cogitare possemus ineffabilis divine miserationis clementia ecclesie sue sancte dona largitur unde et fidem orthodoxam dilatari et novos in dies ad obedientiam sedis apostolice populos redire ac nobis et omnibus christi fidelibus letitie et exultationis causas cotidie renovari sentimus ita ut merito cum propheta in iubilatione fidelibus populis sepenumero dicere provocemur: venite et exultemus domino iubilemus deo salutari nostro quoniam magnus dominus et laudabilis nimis in civitate dei nostri in monte sancto eius. Vere cum in ecclesia catholica que est dei civitas in monte sancto apostolice sedis et Petri auctoritate fundata semper magna et inscrutabilia operatus sit deus cuius omnipotentie et sapientie non est numerus hoc tamen singulare atque precipuum illi prestitit ineffabilis providentia conditoris ut orthodoxa fides que humanum genus sola vivificat sola sanctificat in monte illo sancto in una et immutabili semper maneat confessione veritatis et dissensiones que adversus ecclesiam de terrenarum opinionum varietate nascuntur et a petre illius soliditate disiungunt ad montem illum redeuntes exterminentur et eradicentur quo fit ut ad eius gremium confluentes populi atque nationes in unam cum ipso conveniant fidei veritatem. Hec autem dei munera tam magna tam excelsa tam insolita non meritis nostris profecto nobis conspicere ipsius bonitatis immensitas sed sua sola benignitate et dignatione concessit ut post unionem Grecorum in sacro ycumenico concilio Florentino qui cum Romana ecclesia in quibusdam articulis discrepare videbantur ac post reductionem Armenorum et Iacobitarum qui variis opinionibus involuti omni tandem dissensione relicta in unam rectam veritatis semitam convenerunt. Ecce nunc iterum ipso cooperante domino alie nationes de longinquo convenerunt inter Tygrim et Euphratem Mesopotamiam habitantes que de processione spiritus sancti et aliis quibusdam articulis non recte sentiebant. Multa igitur nobis et omnibus christi fidelibus est causa letandi quia iam annuente domino Romane ecclesie splendidissima de fidei veritate assertio que munda semper fuit ab omni macula falsitatis etiam apud orientem ultra Euphratis terminos novis corruscationibus micat adeo ut venerabilem fratrem nostrum Abdalam archiepiscopum Edesse venerabilis fratris nostri Ignatii patriarche Syrorum atque totius nationis sue legatum ad hanc usque almam Urbem ad presentiam nostram et sacrum hoc Lateranense ycumenicum concilium traxerit et vocarit humiliter et devote postulantem ut eam fidei regulam quam sacrosancta Romana profitetur ecclesia eisdem traderemus. Nos autem qui inter cunctas sancte sedis apostolice sollicitudines hanc primam et precipuam curam gerimus prout semper gessimus evangelii scilicet defendere veritatem et orthodoxam fidem exterminatis heresibus longe late que diffundere et propagare quosdam ex venerabilibus fratribus nostris sancte Romane ecclesie cardinalibus delegimus qui accersitis ex hoc sacro concilio aliquibus in sacra pagina magistris cum predicto archiepiscopo de difficultatibus dubiis et erroribus illius nationis conferrent illum que ipsum examinarent ac ei catholice veritatis disciplinam aperirent et tandem de integritate fidei ecclesie Romane plene illum instruerent et docerent. Quem cum per omnia de fide et moribus recte sentientem invenissent tribus dumtaxat exceptis articulis de processione scilicet spiritus sancti de duabus in christo Ihesu salvatore nostro naturis ac totidem in illo voluntatibus et operationibus veritatem illi fidei orthodoxe patefecerunt aperuerunt sacrarum literarum intellectus attulerunt sanctorum doctorum testimonia et que materie congruebant rationes verissimas induxerunt. Quorum intellecta doctrina archiepiscopus ipse dubitationibus suis omnibus plene satisfactum esse contestans tam de spiritus sancti processione quam de duabus naturis et duabus voluntatibus et operationibus in christo Ihesu domino nostro talia sentire professus est ut veritatem fidei plene intelligere videretur profiteretur que se nomine prefati patriarche totius que nationis et suo omnem fidem omnem que doctrinam suscepturum quam eidem hoc sacro approbante concilio traderemus. Propter que omni in christo exultatione perfusi gratias immensas deo nostro effudimus quia votum nostrum in salutem nationis illius videmus adimpletum. Diligenti itaque cum fratribus nostris et sacro concilio tractatu prehabito fidem atque doctrinam quam sacrosancta Romana tenet mater ecclesia eodem sacro approbante concilio eidem archiepiscopo prefatis nominibus recipienti tradere et assignare decrevimus. Hec est igitur fides quam semper sacrosancta Romana tenuit predicavit et docuit mater ecclesia quam que ad presens tenet predicat profitetur et docet hanc dictum Abdalam archiepiscopum vice et nomine prefati patriarche Syrorum totius nationis illius atque suo in iis tribus articulis suscipere et perpetuis in futurum temporibus custodire et observare decernimus. In primis quod spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter est et essentiam suam suum que esse subsistens habet ex patre simul et filio et ex utroque eternaliter tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit. Tenet insuper profitetur et docet unum eumdem que dei et hominis filium dominum nostrum Ihesum christum esse perfectum in deitate et perfectum in humanitate deum verum et hominem verum ex anima rationali et corpore consubstantialem patri secundum deitatem et consubstantialem nobis secundum humanitatem per omnia nobis similem absque peccato ante secula quidem de patre genitum in novissimis autem diebus eumdem propter nos et propter salutem nostram ex Maria virgine dei genitrice secundum humanitatem natum unum eumdem que christum verum dei filium unigenitum in duabus naturis inconfuse immutabiliter indivise inseparabiliter agnoscendum nusquam sublata differentia naturarum propter unitionem magis que salva proprietate utriusque nature et in unam personam atque subsistentiam concurrente non in duas personas partitum sive divisum sed unum et eundem dei et hominis filium dominum nostrum Ihesum christum. Credit insuper profitetur et docet in uno domino Ihesu christo duas naturales operationes indivise inconvertibiliter inseparabiliter inconfuse secundum sanctorum patrum doctrinam duas etiam naturales voluntates unam divinam alteram humanam non contrarias sed humanam eius voluntatem subiectam eius divine atque omnipotenti voluntati. Et quemadmodum eius Caro animata sanctissima deificata est non perempta sed in proprio sui statu et ratione permansit ita humana eius voluntas deificata est non perempta sed salvata magis atque perfecta. Hanc fidem eundem Abdalam archiepiscopum nominibus quibus supra suscipere corde tenere et ore profiteri debere decernimus. Ordinamus insuper atque decernimus ut eisdem nominibus recipere et amplecti debeat quecumque per sacrosanctam Romanam ecclesiam diffinita et sancita diversis temporibus sunt presertim decreta Grecorum Armenorum atque Iacobitarum in sacro ycumenico concilio Florentino edita que cum in arabico traducta ipse Abdalam archiepiscopus accurate legisset ac laudasset ad uberiorem et pleniorem omnium eruditionem sibi nominibus quibus supra recipienti consignari fecimus quoscumque etiam doctores et sanctos patres sacrosancta approbat et suscipit Romana ecclesia nominibus quibus supra approbare et suscipere debeat et quascumque personas seu quicquid aliud ipsa damnat et reprobat pro damnatis et reprobatis nominibus quibus supra habere debeat. Promittens tanquam verus filius obedientie nominibus quibus supra ipsius apostolice sedis ordinationibus et iussionibus medio iuramento devote semper et fideliter obedire. Si quis autem .... Nulli ergo .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam benedictus sit deus et pater domini nostri Ihesu christi pater misericordiarum et deus totius consolationis qui vota et pia desideria nostra quibus pro debito nostri pastoralis officii salutem christiani populi anhelamus et continuis quantum ex alto nobis permittitur operibus confovemus multis magnis que favoribus in dies prosequitur et ultra quam mereamur felicibus comitatur effectibus. Sane post celebratam in ycumenico concilio Florentino orientalis ecclesie cum occidentali unionem post Armenorum Iacobitarum que et Mesopotamie populorum reductionem venerabilem fratrem nostrum Andream archiepiscopum Colocensem ad partes orientis et Cipri insulam destinavimus ut et Grecos et Armenos et Iacobitas ibidem degentes predicationibus suis et decretorum pro eorum unione et reductione editorum exposicionibus et declarationibus in suscepta fide confirmaret et quos ex aliis sectis a vera doctrina alienos tam Nestorii quam Macharii sectatores inveniret monitionibus et exhortacionibus nostris ad fidei veritatem reducere conaretur. Quod pro sua sapientia aliis que virtutibus quibus eum largitor gratiarum dominus insignivit diligentissime prosecutus post diversas multiplices que disputaciones post varios tractatus eliminata tandem ex eorum cordibus primum omni Nestorii impuritate qui purum hominem christum esse et beatissimam virginem non dei sed christi genitricem asseverabat deinde Macharii Antiocheni impiissimi qui quanquam christum verum deum et hominem esse profitebatur divinam tamen solum in eo voluntatem et operationem humanitati eius parum tribuens esse asserebat venerabiles fratres nostros Timotheum metropolitam Caldeorum quos ad hec usque tempora Nestorianos eo quod Nestorium sequebantur in Cypro vocaverunt et Heliam episcopum Maronitarum qui cum sua natione Macharii dogmatibus in eodem regno infectus tenebatur cum omni multitudine populorum et clericorum in insula Cypri ei subiecta ad veritatem fidei orthodoxe divino sibi assistente numine convertit fidem que et doctrinam quam semper sacrosancta coluit et observavit ecclesia eisdem presulibus et omnibus ibidem eis subiectis tradidit quam que prefati presules in publica et magna congregatione diversarum nationum in eodem regno existentium in metropolitana ecclesia sancte Sophie habita summa cum veneratione susceperunt. Quo facto Caldei quidem prefatum Timotheum suum metropolitam Helias vero Maronitarum episcopus nuntium de fide Romane ecclesie que domino providente et beato Petro apostolo opem ferente semper immaculata permansit solemnem professionem emissuros ad nos usque miserunt et coram nobis in hac sacra ycumenici Lateranensis concilii generali congregatione fidem ipsam atque doctrinam Timotheus ipse metropolita primum in lingua sua Caldea Grece interpretatam et de Greco in Latinum traductam reverenter et devote ut sequitur professus est ego Timotheus archiepiscopus Tarsensis Caldeorum qui in Cypro sunt metropolita pro me meis que omnibus in Cypro existentibus populis profiteor voveo atque promitto immortali deo patri et filio et spiritui sancto demum tibi sanctissime et beatissime pater Eugenio pape iv et huic sacrosancte apostolice sedi et sancte huic et venerabili congregationi quod de cetero semper manebo sub obedientia tua et successorum tuorum ac sacrosancte Romane ecclesie tanquam sub unica matre et capite omnium aliarum. Item quod de cetero semper tenebo et profitebor spiritum sanctum procedere ex patre et filio sicut docet et tenet sancta Romana ecclesia. Item quod de cetero semper tenebo et approbabo duas naturas duas voluntates unam ypostasim et duas operationes in christo. Item quod de cetero semper confitebor et approbabo omnia septem sacramenta ecclesie Romane prout ipsa tenet docet et predicat. Item quod de cetero nunquam in sacra eucaristia oleum apponam. Item quod de cetero semper tenebo confitebor predicabo et docebo quidquid tenet confitetur docet et predicat sacrosancta Romana ecclesia et quidquid ipsa reprobat anathematizat et damnat reprobo anathematizo et damno et in futurum semper reprobabo anathematizabo et damnabo specialiter impietates et blasphemias nequissimi heresiarche Nestorii et omnem aliam heresim extollentem se adversus hanc sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam. Hec est fides pater sancte quam tenere et observare ac teneri et observari facere ab omnibus suppositis meis voveo atque promitto et unumquenque illam respuentem et contra eam sese erigentem privare omnibus bonis et beneficiis suis eundem que excommunicare et hereticum et damnatum denuntiare et si pertinax fuerit degradatum curie tradere seculari spondeo polliceor atque promitto. Deinde similem per omnia professionem dilectus in christo filius Ysach nuntius venerabilis fratris nostri Helie episcopi Maronitarum ipsius vice et nomine reprobando Macharii de unica voluntate in christo heresim cum multa veneratione emisit. Pro quarum quidem professionum religione et tantarum animarum salute deo et domino nostro Ihesu christo qui temporibus nostris tanta fidei incrementa largitur tot christianis populis beneficia donat gratias immensas agentes easdem professiones recipimus et approbamus ac eosdem metropolitam et episcopum in Cypro et subiectos ad gremium sancte matris ecclesie suscipimus ac ipsis manentibus in prefata fide obedientia et devotione hiis gratiis et privilegiis insignimus imprimis quod nemo predictos Caldeorum metropolitam et Maronitarum episcopum eorundem clericos et populos neque ex populo et clero quempiam de cetero audeat hereticos appellare aut Caldeos de cetero Nestorianos nominare presumat. Quod si quispiam mandati huiusmodi contemptor extiterit iubemus ab eius ordinario excommunicari tamdiu quamdiu distulerit condigne satisfacere aut ordinarii arbitrio aliqua alia temporali pena mulctari. Item quod prefati metropolita et episcopus eorum que successores in omnibus et quibuscumque honoribus episcopis a communione sacrosancte romane ecclesie separatis continuo preferantur. Item quod possint de cetero censuras in suos subditos exercere et quos de cetero rite excommunicaverint pro excommunicatis et quos absolverint pro absolutis ab omnibus habeantur. Item quod prefati presules et sacerdotes et clerici eorum libere possint in ecclesiis catholicorum divina celebrare et catholici in ecclesiis eorumdem. Item quod de cetero prefati presules et clerici et laici eorum utriusque sexus qui unionem et fidem hanc susceperint possint in ecclesiis catholicorum sepulturas eligere et cum catholicis matrimonia more tamen latinorum catholicorum contrahere ac omnibus beneficiis immunitatibus et libertatibus gaudere et frui quibus ceteri homines catholici tam laici quam clerici in dicto regno potiuntur et gaudent. Nulli ergo .... Si quis autem .... [[Categoria:Documenta Ecclesiae Catholicae]] 466yydmrqlonyitossswxohrfapiwpo 263451 263449 2026-04-20T10:48:50Z Demetrius Talpa 13304 Demetrius Talpa movit paginam [[Concilium Basiliense Documenta]] ad [[Concilii Basiliensis Documenta]]: ars grammatica 263449 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Concilii Basiliensis Documenta |OperaeWikiPagina= |Annus=XV saec. |AnnusMonstratus= 1431-1445 |SubTitulus= |Genera=Acta conciliorum Ecclesiae |Editio= |Fons= }} <div class=text> 1431-1445- Concilium Basiliense ''[Basilea - Ferrara - Firenze - Roma]'' - Documenta Conc. oecum. et gener. Eccl. Cath. - Conc. Ferrariense - Florentinum - Romanum a. 1438-1445 Nos [[Scriptor:Nicolaus de Albergatis|Nicolaus apostolicae sedis legatus]] pronunciamus pro sanctissimo domino nostro papa Eugenio iv in hac sacra synodo de Basilea ad civitatem Ferrariensem translata iam que legitime congregata praesidere et hodie videlicet octava die mensis ianuarii continuationem ipsius translatae synodi factam esse a dicta que die in antea continuandam esse et continuari debere ad omnia ad quae Basiliensis synodus congregata fuerit etiam pro ycumenico concilio in quo de unione occidentalis et orientalis ecclesiae agatur et auctore domino perficiatur. Ad laudem omnipotentis dei exaltationem catholice fidei pacem que et tranquillitatem et unitatem totius populi christiani sancta universalis sinodus per ipsius dei gratiam auctorizante beatissimo domino Eugenio papa iv in hac civitate Ferrarie in spiritu sancto legitime congregata universalem ecclesiam representans presidente vice et nomine ipsius sanctissimi domini Eugenii reverendissimo in christo patre et domino domino Nicolao tituli sancte crucis in Iherusalem sancte Romane ecclesie presbytero cardinali apostolice sedis legato illius inherens firmissimo fundamento qui apostolorum principi dixit: tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam sollicita servare unitatem spiritus in vinculo pacis ut simus unum corpus et unus spiritus sicut vocati sumus in una spe vocationis nostre attendens que multa superiori tempore acta tam apud olim Basiliense concilium et post illius translationem per aliquos nulla ibidem auctoritate perseverantes quam per prefatum beatissimum papam dominum Eugenium presertim circa negocium sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie videlicet decretum decimenone sessionis olim dicti Basiliensis concilii quod incipit sicut pia mater cui sanctissimus ipse dominus Eugenius assensum per suas literas prebuit item quamdam cedulam conventionalem super electione loci pro concilii Basiliensis translatione facienda inter patres communi omnium assensu firmatum et concordatum cuius vigore ad decretum vigesime quinte sessionis olim dicti concilii processum est quod ita exorditur hec sancta synodus inter sue congregationis exordia et cetera et quod constanter a Graecorum oratoribus requisitus sanctissimus ipse pontifex per suas literas in generali consistorio Bononie datas oratoribus presentibus publicatas confirmavit pariter et recepit item literas eiusdem beatissimi Eugenii sub die xiv kalendas octobris proximi preteriti in generali consistorio Bononie publicatas in exordio que huius continuate sinodi solemniter lectas quibus Basiliense concilium de consilio et assensu reverendissimorum sancte Romane ecclesie cardinalium prelatis etiam tunc in curia existentibus et laudantibus ad hanc civitatem Ferrariensem transtulit item literas declarationis eiusdem iii kalendas ianuarii translationem predictam proxime subsecutas que omnia hec sancta synodus in actis eiusdem ad perpetuam rei memoriam de verbo ad verbum registrari mandavit prout in eisdem actibus continetur quibus omnibus et aliis plurimis debita meditatione pensatis ac per diversos tractatus mature discussis declarat translationem et declarationem predictas fuisse et esse legitimas iustas rationabiles ac urgentissima necessitate ad tollendum impedimentum sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie atque etiam ad evitandum scissuram in dei ecclesia iam imminentem pro evidenti que utilitate totius reipublice christiane fuisse et esse factas et consequenter hanc ipsam sanctam synodum ad ea omnia pro quibus dictum olim Basiliense concilium ab initio fuerat institutum presertim pro futuro ycumenico concilio pro ipsa sanctissima unione predicta in presenti civitate Ferrarie in spiritu sancto esse legitime congregatam et stabilitam continuationem que deinceps ac prosecutionem ad predicta omnia debere habere translationem ipsam cum declaratione ut premittitur subsequuta laudat suscipit et approbat exhortans in domino et requirens omnia et singula eius sancte sinodi supposita presentia et futura quatenus circa predicta pervigili cura ac sollicito studio intendant. Ex quibus ipso largiente qui cepit in nobis opus bonum ad eius gloriam et salutem totius populi christiani cuncta dirigantur et fiant. Declarat insuper hec sancta synodus quod cum notoria necessitas supradictarum causarum ipsum sanctissimum dominum Eugenium ad translationem ipsam exegerit et impulerit sub decreto octave et undecime vel cuiuscumque alterius sessionis dicti olim Basiliensis concilii ullatenus non includi. Decernens que congregationem illam Basilee et omnem aliam que ibi vel alibi sub nomine generalis concilii forsitan convenerit illegitimam potius et reprobam cumulationem et conventiculam esse censendam et censeri debere nulla que auctoritate generalis concilii posse consistere. Omnia insuper et singula que ab ipso translationis tempore in ipsa Basiliensi civitate sub nomine generalis concilii acta sunt aut ibi vel alibi sub nomine generalis concilii ut premittitur in futurum forsitan attentari contigerit cassat irritat et annullat irrita que cassa et nulla nullius que roboris vel momenti esse decernit. Si quid tamen in materia Bohemorum post translationem predictam per dictos Basilee congregatos utiliter actum fuisse cognoverit id etiam cum suppletione defectuum approbare intendit. Ut autem omnia et singula ipsius sancte synodi supposita ab omni gravamine tuta serventur omni que timoris molestie et iniurie suspicione remota in bonis etiam operibus deo secure deserviant omnes que et singulos qui quocumque nomine vel causa olim Basiliensi synodo super obligationibus aut vinculis quibuscumque se adstrinxerint iuramentis quibus plena et libera facultas huic sancte synodo obediendi et eius honorem et commodum prosequendi impediretur vel scrupulus illis quocumque modo induceretur ab illis absolvit liberat atque relaxat absolutos que ac liberos esse ac iniuramenta relaxata declarat. Statuit etiam hec sancta synodus ordinat et decernit quod nemo cuiuscumque status aut dignitatis existat ordinaria quavis vel delegata nisi a sede apostolica iurisdictione ex quacumque causa vel occasione eos omnes vel eorum singulos tam seculares quam religiosos etiam ordinum mendicantium qui nunc in presenti synodo existunt vel erunt in posterum aut qui Romanam sequuntur curiam cum inproximo ex sanctissimi domini Eugenii cum curia sua ad civitatem istam translatione indicta per affixionem cedularum secundum ipsius curie antiquam consuetudinem in ipsa synodo futuri sint in eorum dignitatibus officiis administrationibus privilegiis honoribus beneficiis bonis que aliis inquietare molestare aut perturbare presumat. Si qui vero quocumque etiam quesito colore directe vel indirecte predictorum aliquem vel aliquos in dictis eorum dignitatibus officiis administrationibus honoribus privilegiis beneficiis bonis que aliis turbare presumpserint aut ne iurisdictione fructibus et eorum emolumentis ut antea fecerunt libere uti valeant impediendo aut dignitates officia administrationes honores et beneficia ipsa etiam cuiuscumque privationis causa vel colore quesitis aliis conferendo omnes et eorum singulos etiamsi cardinali patriarchali archiepiscopali vel episcopali vel quavis alia dignitate prefulgeant aut capitula collegia conventus vel universitates fuerint nulla alia monitione premissa excommunicationis suspensionis et interdicti sententias ipso facto intendit incurrere quorum absolutionem nisi in mortis articulo soli Romano pontifici reservat decernens nihilominus quod si infra tres dies collationem vel collationes ipsos vel impedimenta predicta proxime sequentes non resipuerint illos quorum dignitates officia administrationes honores et beneficia contulerint vel quibus alias impedimenta ut supra prestiterint plenarie ut prius fuerant reintegrando suis ecclesiis et beneficiis quibuscumque sive illas aut illa in titulum commendam seu administrationem habuerint eos insuper omnes et singulos qui dignitatum officiorum administrationum honorum et beneficiorum predictorum collationes etiam motu proprio factas acceptare aut possessionem per se vel per alios intrare aut ratas habere presumpserint iure etiam si quod in illis antea sibi competiisset omnibus que aliis suis beneficiis que in titulum commendam vel administrationem tenuerint ipso facto privatos ad illa omnia que alia perpetuo inhabiles fore et per solum Romanum pontificem restitui et habilitari posse. Monet insuper et requirit hec sancta sinodus omnes et singulos qui in generalibus conciliis de iure et consuetudine interesse tenentur quatenus ad ipsam presentem Ferrariensem synodum ut premittitur continuandam pro iis de quibus supra dictum est exequendis quamprimum se conferre procurent. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Exposcit debitum pastoralis officii cui divina favente clemencia licet insufficientibus meritis presidemus ut nepharios malignorum excessus illorum presertim qui tranquillum ecclesie statum in varias periculosas que nisi obvietur procellas et perturbaciones impellere satagunt et Petri naviculam operire moliuntur oportunis remediis reprimamus ac ne in sua malicia gloriantes aliis occasionem malignandi prebeant pro excessibus per eos commissis debite ulcionis penam infligamus. Nam ut canonice continent sanctiones in culpis que multorum trahunt iacturam culpa est relaxare vindictam. Sane cum in sacro olim Basiliensi concilio de loci electione pro futuro ycumenico concilio ageretur et per eos ad quod potestas eligendi locum erat devoluta factum esset decretum ipsum que ambassiatores carissimi in christo filii nostri Iohannis imperatoris Grecorum et venerabilis fratris Ioseph patriarche Constantinopolitani ibidem existentes acceptassent ac nonnullis Avinionem vel alium locum nominantibus ad quem prefati oratores nullo modo ire velle protestabantur asserentes pro certo prefatos imperatorem et patriarcham ad dictum concilium nisi personaliter interessemus nullatenus accessuros predicti qui Avinionem petebant veriti Grecos ipsos ad eos nequaquam ituros quoddam decretum sive libellum famosum quod monitorium appellant adversus nos licet nulliter et de facto in grave scandalum et scissuram ecclesie in tan que sancti operis unionis videlicet Grecorum perturbacionem conflare ausi sunt nos pro unitate ecclesie conservanda et dicta unione Grecorum consequenda predictum Basiliense concilium ex iustis racionabilibus necessariis ac urgentibus causis de consilio et assensu venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium quamplurimis venerabilibus fratribus nostris archiepiscopis episcopis et dilectis filiis electis et abbatibus apud sanctam sedem apostolicam existentibus id laudantibus et consulentibus ad civitatem Ferrariensem et Grecis et nobis accommodam sub certis modo et forma ut illi a tam scandaloso processu merito resipiscerent apostolica auctoritate transtulimus prout in litteris superinde confectis latius continetur. Ipsi vero omnem viam pacis spernentes et in suo obstinato proposito perseverantes et litteras dicte translacionis ac omnia in eis contenta parvipendentes ac mala malis cumulantes non solum racionabilem translacionem nostram ex predictis iustissimis et urgentissimis causis ut premittitur factam non acceptarunt sed ut infra certum tempus et sub suspensionis pena predictam translacionem revocaremus monere iterata temeritate sunt ausi. Quod quidem nil aliud erat quam ut tam sancti operis tam que christianis omnibus optabilis prosecucionem deserere cogeremur. Hiis non sine animi nostri displicentia intellectis cum ea omnia non solum in destructionem tam sancti operis sed in manifestam ecclesie scissuram ut premittitur tendere videremus translacionem per nos tam necessario factam et condiciones in illa appositas purificatas fuisse ac ipsum Ferrariense concilium inchoari ac legitimam prosequucionem haberi debere prout in aliis nostris litteris plenius continetur declaravimus ad illud que inchoandum dilectum filium nostrum Nicolaum tituli sancte crucis sancte Romane ecclesie presbyterum cardinalem nostrum ac apostolice sedis legatum destinavimus. Quod quidem in non parvo prelatorum numero legitime congregatum in publica sessione translacionem et declaracionem predictas legitimas iustas ac racionabiles ac urgenti necessitate ad tollendum impedimentum prefate sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie ac eciam ad evitandam scissuram in dei ecclesia nunc imminentem pro evidenti utilitate tocius reipublice christiane fuisse et esse factas solenniter declaravit prout ex serie decreti superinde confecti liquido constat. Interea cerciores facti predictos imperatorem patriarcham et Grecos littoribus Italie appropinquare ad hoc ipsum sacrum Ferrariense concilium deo duce ea intencione et firmo proposito venimus ut non solum hoc sancte unionis opus sed ad illa etiam propter que concilium Basilee fuerat congregatum realiter et cum effectu adiuvante domino prosequeremur. Ad que etiam advertens dilectus filius noster Iulianus tituli sancte Sabine presbyter cardinalis apostolice sedis legatus cum predictos ut a tam manifestis scandalis abstinerent multis validissimis racionibus hortaretur et pro eorum obstinata mente nullatenus exaudiretur sed eos magis ad illa scandala in dei ecclesia perpetranda paratos aspiceret ne illorum impietati assistere videretur inde discessit. Illi vero neque id considerantes et nescientes in semitis pacis et iusticie dirigere gressus suos iam que cerciores effecti Grecos nullatenus ad eos accedere velle ac littoribus Italie appropinquare in sua cordis duricia perseverantes cum dictam Grecorum unionem pro qua nobis cum totis viribus ingenio et industria laborare ac nobis assistere debuissent aliter impedire et disturbare nequirent peiora peioribus adiicientes ad tantum temeritatis et audacie sunt progressi ut nos a papali administracione suspensos esse plurimis regum et principum oratoribus qui basilee erant tam nephandum scelus execrantibus et in contrarium protestantibus ausu sacrilego declarare et ad alia plura licet nulliter et de facto procedere presumpserint. Nos igitur attendentes excessus eorum adeo notorios esse ut non possint aliqua tergiversacione celari quod que error cui non resistitur approbari videtur et latum pandit delinquentibus sinum qui eorum conatibus non resistit ac nequeuntes absque gravi offensa domini nostri ihesu christi et ecclesie sue sancte tot et tantos excessus qui presertim sanctam et optatissimam unionem Grecorum impedire disturbare et penitus tollere videantur ulterius tolerare adversus prefatos in Basilea existentes hoc sancto approbante concilio in virtute altissimi decernimus iusticia mediante quantum oporteat procedendum. Quapropter matura deliberacione cum hac sancta synodo prehabita omnes et singulos Basilee sub pretensi concilii nomine quod verius conventiculum dici debet contra translacionem et declaracionem predictas convenientes ac tam scandalosa et nepharia presumentes eciamsi cardinalatu patriarchali archiepiscopali episcopali abbaciali aut alia quavis dignitate ecclesiastica vel seculari prefulgeant penas excommunicacionis privationis dignitatum beneficiorum et officiorum inhabilitacionis ad futura in dictis nostris litteris translacionis contentas hoc sacro approbante concilio incidisse decernimus et declaramus. Decernentes insuper et declarantes irritum et inane ac nullius roboris vel momenti quicquid per eos tam circa predicta quam contra curiam nostram sequentes vel in sacro Ferrariensi concilio existentes a die translacionis per nos facte sub nomine concilii vel alias attemptatum fuerit vel in posterum quomodolibet contigerit attemptari. Mandantes preterea ipso eciam approbante concilio sub dictis penis et censuris et in virtute prestiti iuramenti quo sancte sedi apostolice tenentur astricti omnibus et singulis cardinalibus patriarchis archiepiscopis episcopis electis et abbatibus et ceteris cuiuscunque condicionis status et gradus existant in dicta civitate Basiliensi sub prefato pretextu concilii convenientibus quatinus infra triginta dies a die dati huius decreti debeant realiter et cum effectu ab ipsa civitate recessisse precipientes quoque magistro civium consulibus scabinis civitatem Basiliensem regentibus et gubernatoribus ceteris que officialibus quocunque nomine censeantur quatinus infra predictum triginta dierum terminum predictos non recedentes a civitate prefata expellant et a se realiter et cum effectu abiciant. Quod si infra predictum terminum facere omiserint omnes et singulos regentes et officiales predictos excommunicacionis populum vero et civitatem prefatos ecclesiastici interdicti sententias incurrere decernimus ipso facto quorum absolucionem nisi in mortis articulo interdicti vero relaxacionem nobis specialiter reservamus. Omnibus et singulis ad quorum noticiam hec pervenerint in virtute sancte obediencie et sub excommunicacionis pena precipimus et mandamus ut si predicti in Basilea convenientes cives que ipsi nobis non obedientes fuerint contumaces nullus post dictum terminum ad dictam civitatem Basiliensem accedat sed ipsis denegent mercimonia et cuncta ad usum hominum necessaria. Mercatores quoque qui causa dicti olim concilii ibi convenerunt cuiuscunque condicionis existant sub eadem excommunicacionis pena inde omnino discedant. Si qui vero hec nostra mandata contempserint elapso dicto termino Basiliensibus in contumacia persistentibus aliqua forsan portare presumentes cum scriptum sit: iusti tulerunt spolia impiorum possint tales huiusmodi bonis a quibuscunque christifidelibus impune spoliari bona que ipsa prius capiencium dominio cedant. Verumtamen quia redeuntibus gremium suum nunquam claudit ecclesia si predicti in Basilea convenientes vel ipsorum aliqui infra predictum terminum triginta dierum a die date presencium ut premittitur ad cor redierint et a dicta civitate recesserint predictas penas quoad obedientes predicto sacro concilio approbante remittimus et plenarie relaxamus eas que pro infectis ab earum data et quecumque inde secuta haberi volumus decernimus et mandamus supplentes prefato approbante concilio omnes defectus si qui forsan ex solennitate iuris in premissis vel ex omissione aliqua intervenissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Magnas omnipotenti deo gratias referre nos convenit qui antique miserationis sue non immemor ecclesiam suam fecundioribus semper cumulat incrementis et licet hanc iactari interdum temptationum ac pressurarum fluctibus sinat nunquam tamen patitur mergi sed inter undarum moles inviolabilem servat facit que ineffabili clementia sua ut inter angustias varias robustior illa semper assurgat. Ecce enim occidentales et orientales populi diu ab invicem separati unum concordie et unitatis fedus inire festinant et qui a se ipsis longo se dissidio avulsos ut equum erat moleste ferebant post multa tandem secula ipso utique auctore a quo omne datum optimum provenit sancte unionis desiderio corporaliter hoc in loco conveniunt. Nostrum autem et totius ecclesie munus est et esse intelligimus viribus omnibus eniti ut hec felicia cepta iugi solicitudine felicem progressum exitum que consequantur ut cooperatores dei et esse et dici mereamur. Denique carissimus filius noster Iohannes Paleologus Romeorum imperator una cum venerabili fratre Ioseph Constantinopolitano patriarcha et aliarum patriarchalium sedium apocrisiariis magna que cum archiepiscoporum et ecclesiasticorum nobilium que multitudine octava februarii mensis proxime preteriti Venetias ad ultimum scilicet applicuit portum ubi sicut antea sepius fecerat Basileam iustis ex causis ratione ycumenici seu universalis concilii celebrandi se ire non posse patenter expressit id que Basilee congregatis per litteras intimavit exhortans ac requirens omnes uti Ferrariam ad huiusmodi concilium celebrandum electam pro peragendo tam pio sanctissime huius unionis opere sese transferrent. Nos itaque quibus hec sacratissima unio cordi semper fuit qui que hanc summo studio perfici cupimus decretum Basiliensis concilii cum Grecis ipsis conventum electionem que loci pro ycumenico celebrando concilio in Basiliensi synodo factam ac per nos postea Bononie instantibus etiam ipsorum imperatoris et patriarche nuntiis confirmatam et queque alia ad ipsum sancte unionis opus spectantia ut est officii et debiti nostri exequi diligenter intendimus. Omni igitur modo et forma quibus melius possumus decernimus et declaramus accedente consensu dictorum imperatoris et patriarche omnium que in presenti existentium synodo sacram esse universalem seu ycumenicam synodum in hac Ferrariensi civitate omnibus libera et secura sic que dictam synodum ab omnibus reputari et appellari debere in qua sine ulla rixosa contentione et pertinacia atque cum omni caritate sacrum hoc unionis negotium tractandum et deo propitio ut speramus felici fine claudendum est una cum sanctis operibus reliquis ad que peragenda synodus ista noscitur instituta. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Decet ycumenici concilii locum ad quem viri electi ex toto christiano orbe conveniunt talem esse in quo inter alia hominibus necessaria hoc potissimum sit aeris salubritas ne ob aeris infecti contagionem pestiferam quam cuncti naturaliter metuunt et fugiunt hii qui in concilio presentes sunt abire inde re infecta compellantur absentes vero illuc accedere recusent. Expedit profecto eos qui ad res arduas in synodis pertractandas confluunt omni alia cura omni que timore vacuos esse ut rebus publicis quiecius liberius que intendant. Optavissemus quidem ipsum universale concilium quod in hac inchoavimus civitate apud eandem continuare et in ea perfectam orientalis et occidentalis ecclesiarum unionem consummare feliciter et ibi finem optatum imponere ubi inicium dedimus et quamquam cum pestis proximo autumno hanc urbem affligeret a plerisque instancia fieret ut synodus ipsa ad locum transferretur non infectum quia tamen sicut assolet adveniente hyeme illam prorsus cessare sperabatur usque ad hunc diem dilatum exstitit. Cum vero illa in dies perseveret timeatur que verisimiliter proximo vere atque estate vehemencius invalescere omnes iudicant consulunt que non modo utile sed necessarium fore ut ad alium hoc morbo liberum confestim migrandum sit locum quocirca ex hac et aliis nonnullis racionabilibus causis consencientibus carissimo filio nostro Ioanne Paleologo Romeorum imperatore ac venerabili fratre nostro Ioseph patriarcha Constantinopolitano sacro approbante concilio ipsam ycumenicam seu universalem synodum ab hac civitate Ferrariensi ad civitatem Florentinam omnibus manifeste liberam securam pacificam et quietam aeris que salubritate letantem et ad quam inter Tirrenum Adriaticum que mare optime situm ab orientalibus et occidentalibus commode accedi potest harum serie in nomine trinitatis patris et filii et spiritus sancti ex nunc transferimus et translatam esse decernimus cum hiis plenis securitatibus et salvis conductibus quos inicio sacri concilii cunctis prebuimus. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Consentiente ad infrascripta carissimo filio nostro Iohanne Paleologo Romeorum imperatore illustri et locatenentibus venerabilium fratrum nostrorum patriarcharum et ceteris orientalem ecclesiam repraesentantibus. Letentur caeli et exultet terra. Sublatus est enim de medio paries qui occidentalem orientalem que dividebat ecclesiam et pax atque concordia rediit illo angulari lapide christo qui fecit utraque unum vinculo fortissimo caritatis et pacis utrumque iungente parietem et perpetue unitatis federe copulante ac continente post que longam meroris nebulam et dissidii diuturni atram ingratam que caliginem serenum omnibus unionis optate iubar illuxit. Gaudeat et mater ecclesia que filios suos hactenus invicem dissidentes iam videt in unitatem pacem que rediisse et que antea in eorum separatione amarissime flebat ex ipsorum modo mira concordia cum ineffabili gaudio omnipotenti deo gratias referat. Cuncti gratulentur fideles ubique per orbem et qui christiano censentur nomine matri catholice ecclesie colletentur. Ecce enim occidentales orientales que patres post longissimum dissensionis atque discordiae tempus se maris ac terrae periculis exponentes omnibus que superatis laboribus ad hoc sacrum ycumenicum concilium desiderio sacratissime unionis et antique caritatis reintegrande gratia leti alacres que convenerunt. Et intentione sua nequaquam frustrati sunt. Post longam enim laboriosam que indaginem tandem spiritus sancti clementia ipsam optatissimam sanctissimam que unionem consecuti sunt. Quis igitur dignas omnipotentis dei beneficiis gratias referre sufficiat. Quis tante divine miserationis divitias non obstupescat. Cuius vel ferreum pectus tanta superne pietatis magnitudo non molliat. Sunt ista prorsus divina opera non humane fragilitatis inventa atque ideo eximia cum veneratione suscipienda et divinis laudibus prosequenda. Tibi laus tibi gloria tibi gratiarum actio christe fons misericordiarum qui tantum boni sponse tue catholice ecclesie contulisti atque in generatione nostra tue pietatis miracula demonstrasti ut enarrent omnes mirabilia tua. Magnum siquidem divinum que munus nobis deus largitus est oculis que vidimus quod ante nos multi cum valde cupierint adspicere nequiverunt. Convenientes enim latini ac Greci in hac sacrosancta synodo ycumenica magno studio invicem usi sunt ut inter alia etiam articulus ille de divina spiritus sancti processione summa cum diligentia et assidua inquisitione discuteretur. Prolatis vero testimoniis ex divinis scripturis plurimis que auctoritatibus sanctorum doctorum orientalium et occidentalium aliquibus quidem ex patre et filio quibusdam vero ex patre per filium procedere dicentibus spiritum sanctum et ad eandem intelligentiam aspicientibus omnibus sub diversis vocabulis Greci quidem asseruerunt quod id quod dicunt spiritum sanctum ex patre procedere non hac mente proferunt ut excludant filium sed quia eis videbatur ut aiunt Latinos asserere spiritum sanctum ex patre et filio procedere tanquam ex duobus principiis et duabus spirationibus ideo abstinuerunt a dicendo quod spiritus sanctus ex patre procedat et filio. Latini vero affirmarunt non se hac mente dicere spiritum sanctum ex patre filio que procedere ut excludant patrem quin sit fons ac principium totius deitatis filii scilicet ac spiritus sancti aut quod id quod spiritus sanctus procedit ex filio filius a patre non habeat sive quod duo ponant esse principia seu duas spirationes sed ut unum tantum asserant esse principium unicam que spirationem spiritus sancti prout hactenus asseruerunt. Et cum ex his omnibus unus et idem eliciatur veritatis sensus tandem in infrascriptam sanctam et deo amabilem eodem sensu eadem que mente unionem unanimiter concordarunt et consenserunt. In nomine igitur sancte trinitatis patris filii et spiritus sancti hoc sacro universali approbante Florentino concilio diffinimus ut hec fidei veritas ab omnibus christianis credatur et suscipiatur sic que omnes profiteantur quod spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter est et essentiam suam suum que esse subsistens habet ex patre simul et filio et ex utroque eternaliter tanquam ab uno principio et unica spiratione procedit declarantes quod id quod sancti doctores et patres dicunt ex patre per filium procedere spiritum sanctum ad hanc intelligentiam tendit ut per hoc significetur filium quoque esse secundum Grecos quidem causam secundum Latinos vero principium subsistentie spiritus sancti sicut et patrem. Et quoniam omnia que patris sunt pater ipse unigenito filio suo gignendo dedit praeter esse patrem hoc ipsum quod spiritus sanctus procedit ex filio ipse filius a patre eternaliter habet a quo etiam eternaliter genitus est. Diffinimus insuper explicationem verborum illorum filio que veritatis declarande gratia et imminente tunc necessitate licite ac rationabiliter symbolo fuisse appositam. Item in azimo sive fermentato pane triticeo corpus christi veraciter confici sacerdotes que in altero ipsum domini corpus conficere debere unumquemque scilicet iuxta sue ecclesie sive occidentalis sive orientalis consuetudinem. Item si vere penitentes in dei caritate decesserint antequam dignis penitentie fructibus de commissis satisfecerint et omissis eorum animas penis purgatoriis post mortem purgari et ut a penis huiusmodi releventur prodesse eis fidelium vivorum suffragia missarum scilicet sacrificia orationes et elemosinas et alia pietatis officia que a fidelibus pro aliis fidelibus fieri consueverunt secundum ecclesie instituta. Illorum que animas qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt illas etiam que post contractam peccati maculam vel in suis corporibus vel eisdem exute corporibus prout superius dictum est sunt purgate in celum mox recipi et intueri clare ipsum deum trinum et unum sicuti est pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Illorum autem animas qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt mox in infernum descendere penis tamen disparibus puniendas. Item diffinimus sanctam apostolicam sedem et Romanum pontificem in universum orbem tenere primatum et ipsum pontificem Romanum successorem esse beati Petri principis apostolorum et verum christi vicarium totius que ecclesie caput et omnium christianorum patrem ac doctorem existere et ipsi in beato Petro pascendi regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a domino nostro Iesu christo plenam potestatem traditam esse quemadmodum etiam in gestis ycumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur. Renovantes insuper ordinem traditum in canonibus ceterorum venerabilium patriarcharum ut patriarcha Constantinopolitanus Secundus sit post sanctissimum Romanum pontificem tertius vero Alexandrinus quartus autem Antiochenus et quintus Hierosolymitanus salvis videlicet privilegiis omnibus et iuribus eorum. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Moyses vir dei populi sibi commissi salutem zelans timens que ne ob seditiosum schisma Chore Dathan et Abiron ira dei in ipsam populum si illos sequeretur insurgeret iussu domini dixit ad plebem universam: recedite a tabernaculis hominum impiorum et nolite tangere que ad eos pertinent ne involvamini in peccatis eorum senserat enim ipso domino inspirante seditiosos et schismaticos illos ultionem gravissimam excepturos sicut postmodum rei monstravit eventus dum nec ipsa terra eos potuit sustinere sed iusto dei iudicio illos absorbuit ut descenderent in infernum viventes. Sic et nos quibus licet immeritis dominus Ihesus christus populum suum committere dignatus est audientes illud execrabile scelus quod quidam perditi homines Basilee commorantes ad scindendam sancte ecclesie unitatem proximis diebus machinati sunt metuentes que ne quos incautos seducant fraudibus et venenis inficiant ad ipsum domini nostri Ihesu christi populum nobis creditum clamare pari voce compellimur: recedite a tabernaculis hominum impiorum maxime cum longe amplior sit plebs christiana quam illa tunc iudeorum ecclesia sanctior quam synagoga et christi vicarius ipso Moyse auctoritate et dignitate superior. Quam Basiliensium impietatem dudum previdere cepimus quandoquidem illud tunc Basiliense concilium intuebamur iam in tyrannidem prolabi dum multi etiam inferioris gradus ad illud tunc veniendum standum que pro libito factionis auctorum cogerentur dum nonnullorum vota et iudicia diversis artibus extorquerentur alii mendaciis et fraudibus seducerentur dum conspirationibus coniurationibus monopoliis et conventiculis pene omnia cederent et pro ambitione papatus diuturna protractio eius concilii querebatur ubi denique innumere novitates inordinationes deformitates et quasi infinita patrabantur mala ad que etiam clerici infra sacros ordines constituti ignorantes inexperti vagi discoli profugi apostate de criminibus condemnati et de carceribus fugientes nobis et suis superioribus rebelles et reliqua istiusmodi hominum monstra concurrerent qui ab ipsis scelerum magistris omnem corruptionis labem trahebant. Advertimus etiam ad illud sanctissimum opus unionis orientalis ecclesie quod per quorundam factiosorum fraudem omnino periclitari videbamus et idcirco tantis malis quantum in nobis erat providere cupientes ex predictis et aliis rationabilibus et necessariis causis de quibus in decreto translationis plene continetur prefatum tunc Basiliense concilium de venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium consilio plurimis venerabilibus fratribus et dilectis filiis archiepiscopis episcopis electis abbatibus et aliis ecclesiarum prelatis ac magistris et doctoribus id laudantibus ad civitatem Ferrariensem transtulimus ubi etiam cum occidentali et orientali ecclesia concilium ycumenicum domino disponente fundavimus. Deinde morbo pestis superveniente et continuante ad hanc civitatem Florentinam eius gratia annuente eodem sacro concilio approbante transtulimus in quo ipse piissimus et clementissimus deus ostendit mirabilia sua ut scilicet schisma illud pernitiosissimum quod in dei ecclesia per quingentos fere annos cum maximo tocius christianitatis detrimento duraverat et ad illud extirpandum plurimi sancti Romani pontifices predecessores nostri multi que reges et principes et alii christiani magnis olim laboribus et impensis durissime insudarunt post multas tandem in utroque loco disputationes publicas et privatas diversos tractatus et labores multiplices sublatum fuerit et sanctissima Latinorum et Grecorum unio feliciter consummata prout in decreto superinde confecto et solemniter promulgato plenius continetur. Ex qua re ipsi eterno deo inexhaustas gratias referentes omni que fideli populo congratulantes obtulimus illi hostiam iubilationis et laudis. Vidimus enim non gentem unam veluti hebreorum populum ad terram promissionis evocari sed multarum gentium populos nationes et linguas ad unum divine veritatis eloquium meritum que concurrere per quod etiam iam magna spes redditur ut ipse sol iusticie in oriente oriens ad aliarum multarum gentium etiam infidelium tenebras radios sue lucis extendat fiat que salus domini usque ad extremum terre. Cuius quidem rei iam optimas arras deo disponente tenemus dum ipse omnipotens deus per operam nostram Armenorum oratores ex longissimis septentrionis partibus ad nos et apostolicam sedem et sacrum hoc concilium hiis diebus cum pleno mandato pervenire concessit qui nos non aliter quam beatum Petrum apostolorum principem intuentes ac venerantes ipsam que sanctam sedem veluti matrem omnium fidelium et magistram recognoscentes ad eam et prefatum concilium pro spirituali cibo et sane doctrine veritate se venisse professi sunt. Ob quam rem deo nostro iterum gratias multas retulimus. Sed quas in prefato divino opere molestias quas impugnationes quas denique persecutiones non quidem a Teuchris aut Sarracenis sed a vocatis christianis hucusque passi fuerimus horret animus commemorare. Refert beatus Hieronymus quod ab Hadriani temporibus usque ad imperium Constantini in loco resurrectionis dominice simulacrum Iovis et in crucis rupe statua Veneris ex marmore a gentibus posita colebatur existimantibus persecutionis auctoribus tollere nobis fidem resurrectionis et crucis si sancta loca per ydola polluissent. Non dissimile a Basiliensibus illis hominibus perditissimis nobis et ecclesie dei hiis diebus fieri contigit nisi quod illud a paganis et verum deum ignorantibus factum est hoc ab hiis qui cognoverunt et oderunt et idcirco superbia eorum iuxta prophetam ascendit semper in eo periculosius quod sub reformationis specie quam in se semper horruerunt venena diffundunt. Primum quidem postquam hii qui omnis scandali patratores Basilee fuerunt Grecis in promissione defecerant cum per ipsorum Grecorum et ecclesie orientalis oratores plane intelligerent carissimum in christo filium nostrum Iohannem Paleologum Romeorum imperatorem illustrem et bone memorie Ioseph Constantinopolitanum patriarcham reliquos que tam prelatos quam alios orientalis ecclesie ad locum pro ycumenico celebrando concilio per nostros legatos et presidentes alios que ex prestantioribus ibidem existentibus ad quos ius eligendi locum iuxta conventionem communi eiusdem concilii consensu firmatam post graves suppositorum eius dissensiones devolutum erat legitime electum accedere velle cum que etiam nos hanc ipsam loci electionem ad supplicationem et instantiam maximam dictorum oratorum in generali consistorio Bononie confirmasse ac galeas et alia necessaria pro huius sanctissime unionis opere multis laboribus et impensis versus Constantinopolim destinare percepissent quoddam detestabile monitorium seu citatorium quo sanctum hoc opus interciperent contra nos et prefatos cardinales decernere ausi sunt [illud que ad prefatos imperatorem et patriarcham Constantinopolim mittere ut ipsos et omnes alios] omnino a veniendo diverterent. Sciebant enim illos ad alium locum quam electum ut premittitur nullo pacto venturos. Deinde cum predictos imperatorem et patriarcham ac reliquos pro ipso sanctissime unionis opere ad nos iam venire percepissent alium impietatis laqueum huic tam divine rei iniicere sunt conati dum quandam sacrilegam suspensionis ab administratione papatus assertam sententiam contra nos protulerunt. Postremo memorati scandalorum duces numero quidem paucissimi quorum plerique conditionis infime et nominis vere pacis odiosissimi iniquitatem super iniquitatem apponentes ut non intrarent in iusticiam domini dum spiritus sancti gratiam pro ipsorum Grecorum unione iam in nobis operari conspicerent a recta linea per anfractus erroris exhorbitantes pretensam quandam decimoseptimo kal(endas) iunii proxime preteriti sessionem fecerunt in quibusdam decretis licet per unam tantum ex tribus obedientiis post recessum Iohannis xxiii sic in eadem obedientia nuncupati Constancie schismate tunc vigente editis inherere se dicentes tres propositiones quas fidei veritates vocant quasi nos et omnes principes ac prelatos et alios fideles et devotos apostolice sedis hereticos facerent protulerunt quarum tenor sequitur in haec verba: veritas de potestate concilii generalis universalem ecclesiam representantis supra papam et quemlibet alterum declarata per Constanciense et hoc Basiliense generalia concilia est veritas fidei catholice. Veritas hec quod papa concilium generale universalem ecclesiam representans actu legitime congregatum super declaratis in prefata veritate aut aliquo eorum sine eius consensu nullatenus auctoritate potest dissolvere aut ad aliud tempus prorogare aut de loco ad locum transferre est veritas fidei catholice. Veritatibus predictis pertinaciter repugnans est censendus hereticus. In hoc perniciosissimi dum suam malignitatem sub veritatis fidei fuco colorant Constanciense concilium in malum ac reprobum sensum et a sua doctrina penitus alienum pertrahunt ceterorum schismaticorum et hereticorum doctrinam sequentes qui confictos errores et impia dogmata ex divinis scripturis et sanctis patribus perverse intellectis semper sibi astruere moliuntur. Denique avertentes penitus sensum suum et declinantes oculos suos ne viderent celum neque recordarentur iudiciorum iustorum more Dioscori et damnate Ephesine synodi ad quandam venenatam execrabilem que asserte declarationis seu privationis sententiam a dignitate et officio summi apostolatus inexpiabili quodam scelere processerunt cuius tenorem omni pie menti horribilem haberi hic volumus pro sufficienter expresso nichil omittentes quantum in eis fuit quin hoc incomparabile unionis bonum in totum everterent. O miseros et degeneres filios. O pravam et adulteram generationem. Quid hac impietate et iniquitate crudelius. Quid detestabilius horribilius atque insanius excogitari poterat. Dixerant olim nichil melius nichil gloriosius atque fructuosius hac sanctissima unione ab exordio nascentis ecclesie in populo christiano visum vel auditum fuisse neque expedire in re illa de loco contendendum fore sed pro ea consequenda nedum huius mundi substantiam sed et corpus atque animam exponi debere pro hoc toto orbe clamantes et ad id commoventes populum christianum velut in suis decretis et epistolis plene continetur nunc vero tam furiose tam impie quantum in eis est ittidem persequuntur ut ad illud Basiliense latrocinium tocius orbis demonia confluisse videantur. Et licet illorum iniquitatem sibi semper mentitam omnipotens deus hucusque prevalere non permiserit cum tamen ad eam complendam usque ad abhominationem desolationis in dei ecclesia viribus omnibus studeant nos qui sine gravissima dei offensa et imminenti periculo confusionis et abhominationis in dei ecclesia talia dissimulare nullo modo valemus iuxta pastoralis officii nostri debitum multis etiam zelo dei succensis nos ad hoc ipsum impellentibus tantis malis obviare volentes ac quantum in nobis est oportune et salubriter providere execrabilem que impietatem ac pestem pernitiosissimam a dei ecclesia eliminare predecessorum nostrorum sequentes vestigia qui ut scribit sancte memorie Nicolaus papa soliti sunt concilia etiam universorum pontificum nequiter celebrata cassare sicut in universali contigit synodo Ephesina secunda quam beatissimus Leo papa summovit et Chalcedonensem instituit solenne et salubre declarationis decretum contra sacrilegos illos auctoritate apostolica in sacro Ferrariensi generali concilio quinto decimo kal(endas) marcii per nos editum hoc sacro Florentino concilio approbante innovamus per quod quidem inter alia omnes et singulos Basilee sub pretensi concilii nomine quod verius conventiculum esse diximus contra translationem et declarationem nostras contravenientes et illa scandalosa et nefaria presumentes etiamsi cardinalatus patriarchali archiepiscopali episcopali abbatiali aut aliqua quavis dignitate ecclesiastica vel seculari prefulgerent excommunicationis privationis dignitatum beneficiorum et officiorum ac inhabilitationis ad futura penas in dictis nostris litteris translationis contentas ipso sacro Ferrariensi approbante concilio incidisse declaravimus decernentes etiam nunc ac declarantes quecumque per dictos impios homines Basilee existentes facta et attemptata de quibus in prefato nostro Ferrariensi decreto fit mentio similiter omnia et singula per predictos ex post facta gesta et attemptata specialiter in duabus pretensis sessionibus seu verius conspirationibus ultimo nominatis ac quidquid ex eis vel ab ea forsan secutum sit et in futurum sequi posset tanquam ab impiis hominibus et nullam potestatem habentibus sed a deo eiectis et reprobatis fuisse et esse nulla cassa et irrita ut de facto presumpta ac nullis penitus effectus roboris vel momenti ipsas que propositiones superius descriptas iuxta pravum ipsorum basiliensium intellectum quem facto demonstrant veluti sano sacre scripture et sanctorum patrum et ipsius Constanciensis concilii sensui contrarium necnon prefatam assertam declarationis seu privationis sententiam cum omnibus inde secutis et que in futurum sequi possent tanquam impias et scandalosas necnon in manifestam dei ecclesie scissuram ac omnis ecclesiastici ordinis et christiani principatus confusionem tendentes ipso sacro approbante concilio damnamus et reprobamus ac damnatas et reprobatas nunciamus. Decernimus etiam et declaramus omnes et singulos predictos fuisse et esse schismaticos et hereticos et ultra penas in prefato Ferrariensi concilio declaratas tanquam tales cum omnibus eorum fautoribus vel defensoribus cuiuscunque status conditionis et gradus ecclesiastici vel secularis extiterint etiam si cardinalatus patriarchali archiepiscopali episcopali abbatiali aut alia quavis dignitate prefulgeant ut cum predictis Chore Datan et Abiron meritam accipiant portionem penis condignis omnino puniendos. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Exultate deo adiutori nostro iubilate deo Iacob omnes ubique qui nomine censemini christiano. Ecce enim iterum dominus recordatus misericordie sue alium dissidii lapidem noningentis et amplius inveteratum annis de ecclesia sua auferre dignatus est. Et qui facit concordiam in sublimibus et in terra pax est hominibus bone voluntatis optatissimam Armenorum unionem sua ineffabili miseratione concessit. Benedictus deus et pater domini nostri Ihesu christi pater misericordiarum et deus totius consolationis qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Intuens namque piissimus dominus ecclesiam suam modo ab his qui foris sunt modo ab his qui intra non parvis agitari turbinibus ut inter ipsas respirare angustias et ad resistendum fortiores essurgere valeat multis eam quotidie modis consolari et roborare dignatur. Nam et pridem magnam illam Grecorum unionem multas longe late que continentium nationes et linguas hodie vero hanc ipsam Armenici populi qui per septentrionem et orientem in magna copia diffusus est in eodem fidei et caritatis vinculo cum sede apostolica stabilivit. Hec profecto tam magna et mira sunt divine pietatis beneficia ut non solum pro utroque sed ne quidem pro altero satis dignas sue maiestati referre gratias possit intellectus humanus. Quis non vehementer admiretur uno eodem que tam brevi tempore duo sic preclara et tot seculis desiderata opera in hoc sacro concilio fuisse tam feliciter consummata. Vere a domino factum est istud et est mirabile in oculis nostris. Que enim hominum prudentia vel industria nisi gratia dei et cepisset et perfecisset has tales ac tantas res explere potuisset. Laudemus iugiter et toto corde benedicamus dominum qui facit mirabilia magna solus ipsi que psallamus spiritu psallamus et mente ore que et opere quantum sinit humana fragilitas pro tantis muneribus gratias agamus orantes et obsecrantes ut quemadmodum ipsi Greci atque Armeni unum cum ecclesia Romana effecti sunt ita fiant et cetere nationes presertim christi caractere insignite et totus denique populus christianus omnibus odiis bellis que extinctis mutua invicem pace ac fraterna caritate quiescat et gaudeat. Ipsos autem Armenos magnis laudum preconiis dignos esse merito censemus. Ut primum enim a nobis ad synodum accersiti sunt tanquam ecclesiastice avidi unitatis spectabiles devotos et doctos oratores suos cum sufficienti mandato de suspiciendo videlicet quicquid spiritus sanctus hanc sanctam synodum illustraverit ex remotissimis regionibus per multos labores maris que pericula ad nos et hoc sacrum concilium destinarunt. Nos vero tota mente ut nostrum pastorale decebat officium cupientes tam sanctum perficere opus sepe cum ipsis oratoribus de hac sancta unione contulimus. Et ne vel parva huic sancte rei dilatio fieret deputavimus de omni statu huius sacri concilii viros iuris divini et humani doctissimos qui cum omni cura studio que et diligentia rem istam cum ipsis pertractarunt oratoribus ab eis accurate inquirentes eorum fidem tam circa divine unitatem essentie et divinarum personarum trinitatem quam domini nostri Ihesu christi humanitatem et septem ecclesie sacramenta et alia ad fidem orthodoxam et ritus universalis ecclesie pertinentia. Multis itaque adhibitis disputationibus collationibus et tractatibus post que non mediocrem testimoniorum inspectionem que ex sanctis ecclesie patribus et doctoribus deducta sunt et earum de quibus agebatur rerum discussionem tandem expedire iudicavimus ne ulla in futurum de fidei veritate apud ipsos Armenos hesitatio esse valeat atque idem per omnia sapiant cum sede apostolica unio que ipsa stabilis ac perpetua sine ullo scrupulo perseveret ut sub quodam brevi compendio orthodoxe fidei veritatem quam super premissis Romana profitetur ecclesia per hoc decretum sacro hoc approbante Florentino concilio ipsis oratoribus ad hoc etiam consentientibus traderemus. Imprimis ergo damus eis sanctum symbolum a centum quinquaginta episcopis in ycumenico Constantinopolitano concilio editum cum illa additione filio que ipsi symbolo declarande veritatis gratia et urgente necessitate licite ac rationabiliter apposita cuius tenor talis est: credo .... Hoc autem sanctum symbolum sicut apud latinos mos est ita decernimus per omnes Armenorum ecclesias intra missarum solennia singulis saltem diebus dominicis et maioribus festivitatibus decantari vel legi. Secundo tradimus eis diffinitionem quarti concilii Calcedonensis in quinto postea et sexto universalibus conciliis renovatam de duabus naturis in una christi persona cuius tenor talis est: sufficeret .... Tertio diffinitionem de duabus voluntatibus duabus que christi operationibus in predicto sexto concilio promulgatam cuius tenor est: sufficeret quidem et reliqua que in ipsa diffinitione concilii Calcedonensis superius enarrata sequuntur usque ad finem post quem sequitur in hunc modum: et duas .... Quarto quoniam hactenus ipsi Armeni preter has tres Nicenam Constantinopolitanam et Ephesinam primam synodos nullas alias universales postea celebratas nec ipsum beatissimum huius sancte sedis antistitem Leonem cuius auctoritate ipsa Calcedonensis synodus extitit congregata susceperunt asserentes eisdem fuisse suggestum tam synodum ipsam Calcedonensem quam memoratum Leonem secundum damnatam Nestorii heresim diffinitionem fecisse instruximus eos et declaravimus huiusmodi falsam fuisse suggestionem ipsam que synodum Calcedonensem et beatissimum Leonem sancte et recte veritatem de duabus in una persona christi naturis superius descriptam diffinivisse contra impia Nestorii et Euticis dogmata iniunximus que ut ipsum beatissimum Leonem qui vere fidei columna fuit et omni sanctitate et doctrina refertus tanquam sanctum et in cathalogo sanctorum merito descriptum de cetero reputent et venerentur atque non solum dictas tres synodos sed omnes alias universales auctoritate Romani pontificis legitime celebratas sicut et ceteri fideles reverenter suscipiant. Quinto ecclesiasticorum sacramentorum veritatem pro ipsorum Armenorum tam presentium quam futurorum faciliori doctrina sub hac brevissima redigimus formula nove legis septem sunt sacramenta videlicet baptismus confirmatio eucaristia penitentia extrema unctio ordo et matrimonium que multum a sacramentis differunt antique legis. Illa enim non causabant gratiam sed eam solum per passionem christi dandam esse figurabant. Hec vero nostra et continent gratiam et ipsam digne suscipientibus conferunt. Horum quinque prima ad spiritualem uniuscuiusque hominis in se ipso perfectionem duo ultima ad totius ecclesie regimen multiplicationem que ordinata sunt. Per baptismum enim spiritualiter renascimur per confirmationem augemur in gratia et roboramur in fide. Renati autem et roborati nutrimur divine eucaristie alimonia. Quod si per peccatum egritudinem incurrimus anime per penitentiam spiritualiter sanamur. Spiritualiter etiam et corporaliter prout anime expedit per extremam unctionem. Per ordinem vero ecclesia gubernatur et multiplicatur spiritualiter per matrimonium corporaliter augetur. Hec omnia sacramenta tribus perficiuntur videlicet rebus tanquam materia verbis tanquam forma et persona ministri conferentis sacramentum cum intentione faciendi quod facit ecclesia. Quorum si aliquod desit non perficitur sacramentum. Inter hec sacramenta tria sunt baptismus confirmatio et ordo que caracterem id est spirituale quoddam signum a ceteris distinctivum imprimunt in anima indelebile. Unde in eadem persona non reiterantur. Reliqua vero quatuor caracterem non imprimunt et reiterationem admittunt. Primum omnium sacramentorum locum tenet sanctum baptismum quod vite spiritualis ianua est per ipsum membra christi ac de corpore efficimur ecclesie. Et cum per primum hominem mors introierit in universos nisi ex aqua et spiritu renascamur non possumus ut inquit veritas in regnum celorum introire. Materia huius sacramenti est aqua vera et naturalis nec refert frigida sit an calida. Forma autem est ego te baptizo in nomine patris et filii et spiritus sancti. Non tamen negamus quin et per illa verba baptizetur talis servus christi in nomine patris et filii et spiritus sancti vel baptizatur manibus meis talis in nomine patris et filii et spiritus sancti verum perficiatur baptisma. Quoniam cum principalis causa ex qua baptisma virtutem habet sit sancta trinitas instrumentalis autem sit minister qui tradit exterius sacramentum si exprimitur actus qui per ipsum exercetur ministrum cum sancte trinitatis invocatione perficitur sacramentum. Minister huius sacramenti est sacerdos cui ex officio competit baptizare in casu autem necessitatis non solum sacerdos vel diaconus sed etiam laicus vel mulier immo paganus et hereticus baptizare potest dummodo formam servet ecclesie et facere intendat quod facit ecclesia. Huius sacramenti effectus est remissio omnis culpe originalis et actualis omnis quoque pene que pro ipsa culpa debetur propterea baptizatis nulla pro peccatis preteritis iniungenda est satisfactio sed morientes antequam culpam aliquam committant statim ad regnum celorum et dei visionem perveniunt. Secundum sacramentum est confirmatio cuius materia est crisma confectum ex oleo quod nitorem significat conscientie et balsamo qui odorem significat bone fame per episcopum benedicto. Forma autem est signo te signo crucis et confirmo te crismate salutis in nomine patris et filii et spiritus sancti. Ordinarius minister est episcopus. Et cum ceteras unctiones simplex sacerdos valeat exhibere hanc nonnisi episcopus debet conferre quia de solis apostolis legitur quorum vicem tenent episcopi quod per manus impositionem spiritum sanctum dabant quemadmodum actuum apostolorum lectio manifestat. Cum enim audissent inquit apostoli qui erant Iherosolimis quia recepisset Samaria verbum dei miserunt ad eos Petrum et Iohannem qui cum venissent oraverunt pro eis ut acciperent spiritum sanctum nondum enim in quenquam illorum venerat sed baptizati tantum erant in nomine domini Ihesu tunc imponebant manum super illos et accipiebant spiritum sanctum. Loco autem illius manus impositionis in ecclesia datur confirmatio. Legitur tamen aliquando per apostolice sedis dispensationem ex rationabili et urgenti admodum causa simplicem sacerdotem crismate per episcopum confecto hoc administrasse confirmationis sacramentum. Effectus autem huius sacramenti est quia in eo datur spiritus sanctus ad robur sicut datus est apostolis die penthecostes ut videlicet christianus audacter christi confiteatur nomen. Ideo que in fronte ubi verecundie sedes est confirmandus inungitur ne christi nomen confiteri erubescat et precipue crucem eius que iudeis est scandalum gentibus autem stultitia secundum apostolum propter quod signo crucis signatur. Tertium est eucaristie sacramentum cuius materia est panis triticeus et vinum de vite cui ante consecrationem aqua modicissima admisceri debet. Aqua autem ideo admiscetur quoniam iuxta testimonia sanctorum patrum ac doctorum ecclesie pridem in disputatione exhibita creditur ipsum dominum in vino aqua permixto hoc instituisse sacramentum deinde quia hoc convenit dominice passionis representationi. Inquit enim beatus Alexander papa v a beato Petro: in sacramentorum oblationibus que intra missarum solemnia domino offeruntur panis tantum et vinum aqua permixtum in sacrificium offerantur. Non enim debet in calice domini aut vinum solum aut aqua sola offerri sed utrunque permixtum quia utrunque id est sanguis et aqua ex latere christi profluxisse legitur tum etiam quod convenit ad significandum huius sacramenti effectum qui est unio populi christiani ad christum. Aqua enim populum significat secundum illud apochalipsis aque multe populi multi. Et Iulius papa ii post beatum Silvestrum ait Calix dominicus iuxta canonum preceptum vino et aqua permixtus debet offerri quia videmus in aqua populum intelligi in vino vero ostendi sanguinem christi ergo cum in calice vinum et aqua miscetur christo populus adunatur et fidelium plebs in quem credit copulatur et iungitur. Cum ergo tam sancta Romana ecclesia a beatissimis apostolis Petro et Paulo edocta quam relique omnes Latinorum Grecorum que ecclesie in quibus omnis sanctitatis et doctrine lumina claruerunt ab initio nascentis ecclesie sic servaverint et modo servent inconveniens admodum videtur ut alia quevis regio ab hac universali et rationabili discrepet observantia. Decernimus igitur ut etiam ipsi Armeni se cum universo orbe christiano conforment eorum que sacerdotes in calicis oblatione paululum aque prout dictum est vino admisceant. Forma huius sacramenti sunt verba salvatoris quibus hoc confecit sacramentum. Sacerdos enim in persona christi loquens hoc conficit sacramentum. Nam ipsorum verborum virtute substantia panis in corpus christi et substantia vini in sanguinem convertuntur. Ita tamen quod totus christus continetur sub specie panis et totus sub specie vini sub qualibet quoque parte hostie consecrate et vini consecrati separatione facta totus est christus. Huius sacramenti effectus quem in anima operatur digne sumentis est adunatio hominis ad christum. Et quia per gratiam homo christo incorporatur et membris eius unitur consequens est quod per hoc sacramentum in sumentibus digne gratia augeatur omnem que effectum quem materialis cibus et potus quoad vitam agunt corporalem sustentando augendo reparando et delectando sacramentum hoc quoad vitam operatur spiritualem in quo ut inquit Urbanus papa gratam Salvatoris nostri recensemus memoriam a malo retrahimur confortamur in bono et ad virtutum et gratiarum proficimus incrementum. Quartum sacramentum est penitentia cuius quasi materia sunt actus penitentis qui in tres distinguuntur partes quarum prima est cordis contritio ad quam pertinet ut doleat de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. Secunda est oris confessio ad quam pertinet ut peccator omnia peccata quorum memoriam habet suo sacerdoti confiteatur integraliter. Tertia est satisfactio pro peccatis secundum arbitrium sacerdotis que quidem precipue fit per orationem ieiunium et elemosinam. Forma huius sacramenti sunt verba absolutionis que sacerdos profert cum dicit ego te absolvo. Minister huius sacramenti est sacerdos habens auctoritatem absolvendi vel ordinariam vel ex commissione superioris. Effectus huius sacramenti est absolutio a peccatis. Quintum sacramentum est extrema unctio cuius materia est oleum olive per episcopum benedictum. Hoc sacramentum nisi infirmo de cuius morte timetur dari non debet qui in his locis ungendus est in oculis propter visum in auribus propter auditum in naribus propter odoratum in ore propter gustum vel locutionem in manibus propter tactum in pedibus propter gressum in renibus propter delectationem ibidem vigentem. Forma huius sacramenti est hec per istam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi dominus quicquid deliquisti per visum et similiter in aliis membris. Minister huius sacramenti est sacerdos. Effectus vero est mentis sanatio et in quantum anime expedit ipsius etiam corporis. De hoc sacramento inquit beatus iacobus apostolus: infirmatur quis in vobis inducat presbyteros ecclesie ut orent super eum ungentes eum oleo in nomine domini et oratio fidei salvabit infirmum et alleviabit eum dominus et si in peccatis sit dimittentur ei. Sextum est sacramentum ordinis cuius materia est illud per cuius traditionem confertur ordo. Sicut presbyteratus traditur per calicis cum vino et patene cum pane porrectionem. Diaconatus vero per libri evangeliorum dationem. Subdiaconatus vero per calicis vacui cum patena vacua superposita traditionem. Et similiter de aliis per rerum ad ministeria sua pertinentium assignationem. Forma sacerdotii est talis accipe potestatem offerendi sacrificium in ecclesia pro vivis et mortuis in nomine patris et filii et spiritus sancti. Et sic de aliorum ordinum formis prout in pontificali Romano late continetur. Ordinarius minister huius sacramenti est episcopus. Effectus est augmentum gratie ut quis sit ydoneus christi minister. Septimum est sacramentum matrimonii quod est signum coniunctionis christi et ecclesie secundum apostolum dicentem: sacramentum hoc magnum est ego autem dico in christo et in ecclesia. Causa efficiens matrimonii regulariter est mutuus consensus per verba de presenti expressus. Assignatur autem triplex bonum matrimonii. Primum est proles suscipienda et educanda ad cultum dei. Secundum est fides quam unus coniugum alteri servare debet. Tertium indivisibilitas matrimonii propter hoc quod significat indivisibilem coniunctionem christi et ecclesie. Quamvis autem ex causa fornicationis liceat thori separationem facere non tamen aliud matrimonium contrahere fas est cum matrimonii vinculum legitime contracti perpetuum sit. Sexto compendiosam illam fidei regulam per beatissimum Athanasium editam ipsis prebemus oratoribus cuius tenor talis est quicunque vult salvus esse ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem quam nisi quisque integram inviolatam que servaverit absque dubio in eternum peribit. Fides autem catholica hec est ut unum deum in trinitate et trinitatem in unitate veneremur neque confundentes personas neque substantiam separantes. Alia est enim persona patris alia filii alia spiritus sancti sed patris et filii et spiritus sancti una est divinitas equalis gloria coeterna maiestas. Qualis pater talis filius talis spiritus sanctus. Increatus pater increatus filius increatus spiritus sanctus. Immensus pater immensus filius immensus spiritus sanctus. Eternus pater eternus filius eternus spiritus sanctus. Et tamen non tres eterni sed unus eternus. Sicut non tres increati nec tres immensi sed unus increatus et unus immensus. Similiter omnipotens pater omnipotens filius omnipotens spiritus sanctus. Et tamen non tres omnipotentes sed unus omnipotens. Ita deus pater deus filius deus spiritus sanctus. Et tamen non tres dii sed unus est deus. Ita dominus pater dominus filius dominus spiritus sanctus. Et tamen non tres domini sed unus est dominus. Quia sicut singillatim unamquanque personam deum ac dominum confiteri christiana veritate compellimur ita tres deos aut dominos dicere catholica religione prohibemur. Pater a nullo est factus nec creatus nec genitus. Filius a patre solo est non factus nec creatus sed genitus. Spiritus sanctus a patre et filio non factus nec creatus nec genitus sed procedens. Unus ergo pater non tres patres. Unus filius non tres filii. Unus spiritus sanctus non tres spiritus sancti. Et in hac trinitate nichil prius aut posterius nichil maius aut minus sed tote tres persone coeterne sibi sunt et coequales. Ita ut per omnia sicut iam supradictum est et unitas in trinitate et trinitas in unitate veneranda sit. Qui vult ergo salvus esse ita de trinitate sentiat. Sed necessarium est ad eternam salutem ut incarnationem quoque domini nostri ihesu christi fideliter credat. Est ergo fides recta ut credamus et confiteamur quia dominus noster ihesus christus dei filius deus et homo est. Deus est ex substantia patris ante secula genitus et homo ex substantia matris in seculo natus. Perfectus deus perfectus homo ex anima rationali et humana Carne subsistens. Equalis patri secundum divinitatem minor patre secundum humanitatem. Qui licet deus sit et homo non duo tamen sed unus est christus. Unus autem non conversione divinitatis in Carnem sed assumptione humanitatis in deum. Unus omnino non confusione substantie sed unitate persone. Nam sicut anima rationalis et Caro unus est homo ita deus et homo unus est christus. Qui passus est pro salute nostra descendit ad inferos. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit ad celos sedet ad dexteram dei patris omnipotentis. Inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Ad cuius adventus omnes homines resurgere habent cum corporibus suis et reddituri sunt de factis propriis rationem et qui bona egerunt ibunt in vitam eternam. Qui vero mala in ignem eternum. Hec est fides catholica quam nisi quisque fideliter firmiter que crediderit salvus esse non poterit. Septimo decretum unionis cum Grecis consummate pridem in hoc sacro ycumenico Florentino concilio promulgatum cuius tenor talis est: letentur celi .... Octavo cum inter alia sit etiam cum ipsis Armenis disputatum quibus diebus festivitates annuntiationis beate Marie virginis nativitatis beati Iohannis Baptiste et consequenter nativitatis et circumcisionis domini nostri Ihesu christi ac presentationis eiusdem in templo seu purificationis beate virginis Marie celebrari debeant satis que dilucide veritas patefacta fuerit tam sanctorum patrum testimoniis quam consuetudine ecclesie Romane et omnium aliarum universaliter apud Latinos et Grecos ne igitur in tantis celebritatibus dispar sit christianorum ritus unde perturbande caritatis occasio posset oriri decernimus tanquam veritati et rationi consentaneum ut iuxta totius reliqui orbis observantiam ipsi etiam Armeni festum annuntiationis beate Marie die vicesima quinta martii nativitatis beati Iohannis Baptiste vicesima quarta iunii nativitatis vero secundum Carnem salvatoris nostri vicesima quinta decembris circumcisionis eiusdem prima ianuarii epiphanie sexta eiusdem ianuarii presentationis domini in templo seu purificationis dei genitricis Secunda februarii debeant solenniter celebrare. His omnibus explicatis predicti Armenorum oratores nomine suo et sui patriarche et omnium Armenorum hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et obedientia acceptant suscipiunt et amplectuntur. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat ipsi reverenter suscipiunt. Quascunque vero personas et quicquid ipsa ecclesia Romana reprobat et damnat ipsi pro reprobatis et damnatis habent. Profitentes tanquam veri obedientie filii nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter obtemperare. Lecto autem solenniter in nostra et huius sancte synodi presentia memorato decreto mox dilectus filius Narses Armenus nomine ipsorum oratorum in ydiomate Armeno publice hec que sequuntur legit que incontinenti dilectus filius Basilius ordinis Minorum noster et ipsorum Armenorum communis interpres publice sermone latino in hunc modum ex scripto legit: beatissime pater et sanctissima synode. Totum hoc sanctum decretum quod nunc latine coram vestra publice lectum est presentia fuit nobis pridie de verbo ad verbum in nostro ydiomate clare expositum et interpretatum quod quidem optime nobis placuit ac placet. Ad maiorem autem nostre mentis expressionem eius effectum summatim repetimus. In ipso continetur primo qualiter populo nostro Armenorum traditis sanctum symbolum Constantinopolitanum cum illa additione filio que ut in ecclesiis nostris diebus saltem dominicis maioribus que festivitatibus intra missarum solemnia decantari seu legi debeat. Secundo diffinitionem quarti universalis concilii Calcedonensis de duabus naturis in una christi persona. Tertio diffinitionem de duabus christi voluntatibus et operationibus in sexto universali concilio promulgatam. Quarto declaratis quod ipsa Calcedonensis synodus et beatissimus Leo papa recte de duabus in una persona christi naturis veritatem diffinierunt contra impia Nestorii et Euticis dogmata. Iubetis que ut ipsum beatissimum Leonem tanquam sanctum et fidei columnam veneremur atque non solum has tres synodos Nicenam Constantinopolitanam et Ephesinam primam sed et omnes alias universales auctoritate Romani pontificis legitime celebratas reverenter suscipiamus. Quinto brevem formulam septem sacramentorum ecclesie videlicet baptismi confirmationis eucaristie penitentie extreme unctionis ordinis et matrimonii declarando que sit cuiuslibet sacramenti materia forma et minister quod que in sacrificio altaris dum calix offertur vino paululum aque admisceri debet. Sexto quandam compendiosam beatissimi Athanasii fidei regulam que incipit: quicunque vult salvus esse et cetera Septimo decretum unionis concluse cum Grecis in hoc sacro concilio pridem promulgatum continens qualiter spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter procedit et quod illa additio filio que licite et rationabiliter ipsi symbolo Constantinopolitano fuit apposita. Quod que in pane triticeo azimo vel fermentato corpus domini conficitur. Quid etiam credendum sit de penis purgatorii et inferni ac vita beata et de suffragiis que pro defunctis fiunt. Item de plenitudine potestatis sedis apostolice tradita a christo beato Petro et suis successoribus atque de ordine patriarchalium sedium. Octavo decernitis ut de cetero Armeni has festivitates infrascriptis diebus more universalis ecclesie celebrare debeant videlicet annuntiationem beate Marie virginis vicesima quinta martii nativitatem beati Iohannis Baptiste vicesima quarta iunii nativitatem salvatoris nostri secundum Carnem vicesima quinta decembris circuncisionis eiusdem prima ianuarii epiphanie sexta eiusdem ianuarii presentationis domini in templo seu purificationis beate Marie Secunda februarii. Nos igitur oratores nomine nostro nostri que reverendi patriarche et omnium Armenorum sicut et vestra sanctitas in ipso decreto attestatur hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et obedientia acceptamus suscipimus et amplectimur. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat reverenter suscipimus. Quascunque vero personas et quicquid ipsa ecclesia Romana reprobat ac damnat nos pro reprobatis ac damnatis habemus profitentes tanquam veri obedientie filii nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter obtemperare. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Multa sanctorum patrum veteris et novi testamenti exempla nos admonent ut crimina presertim gravia et que in scandalum ac divisionem publicam tendunt populi nobis commissi neque pretereamus silentio neque ullatenus impunita relinquamus. Si ea enim quibus vehementer deus offenditur insequi vel ulcisci differimus ad irascendum itaque divinitatis patientiam provocamus. Nam et culpe nonnulle sunt in quibus culpa est relaxare vindictam. Iustum quidem est ac rationi consonum iuxta sanctorum patrum sententiam ut qui divina contemnunt mandata et inobedientes paternis existunt sanctionibus severioribus corrigantur vindictis quatenus et ceteri talia committere vereantur et omnes gaudeant fraterna concordia cuncti que sumant severitatis et honestatis exemplum. Nam si quod absit ecclesiasticam sollicitudinem vigorem que negligimus perdit desidia disciplinam et animabus fidelium per maxime nocebitur. Resecande sunt ergo putride Carnes et scabiosa ovis a grege repellenda est ne tota domus massa corpus et pecora ardeant corrumpantur et pereant. Nam et Arrius teste beato Hieronymo in Alexandria una scintilla fuit sed quia non est statim oppressus totum orbem eius flamma depopulata est. Propterea in persona beati Petri Romano pontifici a salvatore nostro ligandi atque solvendi date sunt claves ut a via veritatis et iustitie tramite delirantes debitis ligentur ac coerceantur poenis apostolice quippe auctoritatis exemplo didicimus errantes et alios in errorem mittentes per censuras ecclesiasticas Satane esse tradendos ut spiritus eorum salvus fiat ut et tam ipsi quam reliqui blasphemare dediscant et ut beatus inquit papa Sixtus memores simus sub illius nomine presidere ecclesie cuius confessio a domino Ihesu glorificata est et cuius fides nullam heresim numquam fovet sed omnes quidem hereses destruit. Intelligimus autem nobis aliter non licere quam ut omnes conatus nostros ei cause impendamus in qua universalis ecclesie salus infestatur. Sane proximis diebus in generali huius sacri concilii congregatione in ea nobis presidentibus dilectus filius magister Iustinus de Planta legum doctor et fisci nostri advocatus nomine dilectorum filiorum magistri Iohannis de Prato legum doctoris ipsius sacri concilii promotoris et magistri Veitini de Castello fisci camere apostolice procuratoris in legibus licentiati publice lamentabilem quandam sub his verbis querelam exposuit quamquam beatissime pater vos que alii reverendissimi reverendi que patres in hoc sacro generali et ycumenico concilio in spiritu sancto legitime congregato unam sanctam catholicam et apostolicam Romanam ecclesiam spiritus sanctus ex persona domini nostri Ihesu christi in cantico canticorum designet dicens: una est columba mea perfecta mea et una est matris sue electa genetricis et vas electionis apostolus paulus hanc ecclesie unitatem ipsius que unitatis sacramentum ostendat inquiens: unum corpus et unus spiritus una spes vocationis unus dominus et una fides unum baptisma et unus deus et ut beatus Cyprianus ait: unum caput est et una origo et una nostre fecunditatis causa adulterari non potest christi sponsa incorrupta et pudica est unam domum novit cuius cubilis sanctitatem casto pudore custodit. Et alio loco idem Cyprianus: non habet ecclesiasticam ordinationem qui ecclesie non tenet unitatem. Et ut Pelagius papa ex verbis preclarissimis doctoris ecclesie beati Augustini asserit quoniam ecclesia nulla esse non potest restat ut ea sit que est in apostolice sedis per successorem episcoporum radice constituta nihilominus ab ipsis ut ita dixerim ecclesie incunabilis quorumdam pestiferorum hominum effrenata libido hanc sanctam unitatem ecclesie scindere et lacerare tentat adversus quos divina ultio et sanctorum patrum postea auctoritas insurrexit. Quisquis ergo hanc sanctam et immaculatam ecclesie unitatem ausu sacrilego et diabolica persuasione temerare presumpserit hic ut sacri canones edocent alienus est prophanus est hostis est. Habere non potest deum patrem qui universalis ecclesie non tenet unitatem non potest cum aliquo convenire qui cum corpore ipsius ecclesie et cum universa fraternitate non convenit. Si autem cum propter ecclesiam christus passus sit et ecclesia sit corpus christi non est dubium quod qui ecclesiam dividit christi corpus lacerare convincitur. Hinc in schismaticos illa vindicta domini voluntate profecta ut Chore Dathan et Abiron contra virum dei Moysen schisma facientes hiatu terre una absorpti sunt ceteris celesti igne consumptis idololatria vero gladio punita est et exustio libri bellica cede et peregrina captivitate vindicata. Denique quam sit inseparabile unitatis sacramentum et quam sine spe sint perditionem que sibi maximam de indignatione dei acquirant qui schisma faciunt et relicto vero ecclesie sponso sibi pseudoepiscopum constituunt in libris regum scriptura divina declarat ubi cum a tribu Iuda et Beniamin decem tribus scisse fuissent et relicto suo rege alterum sibi foras constituissent indignatus est inquit dominus omni semini Israel et dedit eos in direptionem donec abiiceret eos a facie sua. Indignatum dominum esse dixit et eos in perditionem dedisse qui ab unitate dissipati alterum sibi regem constituissent et tanta indignatio domini extitit adversus illos qui schisma fecerant ut etiam cum homo dei ad Ieroboam missus esset qui ea peccata sua exprobraret atque ultionem futuram prediceret panem apud illos edere et aquam bibere vetaretur quod cum non custodisset et contra preceptum domini prandisset statim divina censura percussus est ut inde regrediens impetu ac morsu Leonis in itinere necaretur. Ex quibus ut beatus Hieronymus asserit nullus iam dubitaverit facinus schismatis sceleratius esse commissum cum sit gravius vindicatum. Sane cum olim in sacro generali concilio Constantiensi veteranum illud ac perniciosissimum schisma quod ecclesiam dei et christianam religionem magno cum animarum interitu et non solum hominum sed multarum quoque urbium et provinciarum strage crudeli et diuturno morbo afflixerat atque vexaverat fuisset per omnipotentis dei ineffabilem misericordiam multorum que regum et principum tam ecclesiasticorum quam secularium multarum insuper universitatum aliorum que christi fidelium infinitis laboribus et angustiis expensarum que profluviis tandem aliquando sedatum et universalis ecclesia tam per electionem felicis recordationis domini Martini quam post eius obitum per indubitatam sinceram unanimem atque canonicam sanctitatis vestre ad apostolatus apicem assumptionem crederetur optata cunctis pace gaudere. Ecce rursus cum Ieremia propheta multis cum lacrimis dicere compellimur: expectavimus pacem et ecce turbatio. Et iterum cum Isaia: expectavimus lucem et ecce tenebre. Nonnulli siquidem perditionis filii et iniquitatis alumni pauci numero et auctoritate leves Basilee etiam post translationem concilii quod ibidem aliquandiu viguerat per sanctitatem vestram iustis et evidentibus urgentibus et necessariis ex causis canonice et legitime factam primo sanctissimam et universo populo christiano desideratissimam Grecorum et totius orientalis ecclesie unionem totis viribus ac omni dolo astu et fallacia impedire conati sunt. Nam cum predicti scandalorum patratores qui Basilee remanserant ipsis Grecis in promissione defecissent et ab ipsorum Grecorum et orientalis ecclesie oratoribus percepissent serenissimum principem dominum Iohannem Paleologum Romeorum imperatorem et bone memorie Ioseph Constantinopolitanum patriarcham cum aliis plurimis prelatis ceteris que orientalis ecclesie viris ad locum pro celebrando ycumenico concilio electum esse venturos ac sanctitatem vestram plures prelatos et oratores cum nonnullis galeis multis que cum sumptibus et expensis destinasse ad disturbandum prefatorum imperatoris et Grecorum adventum quoddam detestabile monitorium contra sanctitatem vestram et reverendissimos dominos meos dominos sancte Romane ecclesie cardinales decernere ausi sunt et ex post cum predictos imperatorem et patriarcham alios que orientales venire percepissent quamdam sacrilegam suspensionis ab administratione papatus contra vestram sanctitatem de facto sententiam protulerunt. Quibus aliis que eorum nefariis conatibus ausibus que sacrilegis non obstantibus cum vestra huius que sacri concilii pervigili cura multis que laboribus assumptis variis que disputationibus adhibitis tandem divina misericordia concessisset ut predictum Grecorum et orientalis ecclesie schisma quod per quingentos ferme annos maxima cum totius populi iactura christiani duraverat de medio ecclesie tolleretur et optatissima unio que fieri vix posse credebatur occidentalis et orientalis ecclesie summa cum concordia sequeretur ex tam sanctis vestris et huius sacri concilii operibus qui potius vehementissime admirari et summis cum laudibus et exultationis iubilo prout tota reliqua christiana religio fecerat venerari debeant et gratias altissimo de tam admirabili dono referre crudeliores et obstinatiores effecti volentes potius predicte nequissime bellue eorum iam conceptum incendium cum totius reipublice christiane ruina ad executionem deducere in reprobum sensum dati fame sue prodigi et proprii persecutores honoris prefecti temeritate pestifera unitatem sancte Romane et universalis ecclesie ac inconsutilem domini tunicam quantum in eis est scindere moliti sunt et ipsius pie et sancte matris uterum viperinis morsibus dilaniare. Horum dux et princeps ac totius tam nefarii operis architectus extitit primogenitus ille satane infelicissimus Amedeus olim Sabaudie dux et princeps qui iam diu ista animo suo premeditans et ut a plerisque asseritur prestigiis sortilegiis ac phantasmatibus nonnullorum infelicium hominum ac muliercularum qui suo salvatore relicto retro post satanam conversi demonum illusionibus seducuntur qui vulgari nomine stregnes vel stregones seu waldenses nuncupantur et quorum in patria sua permagna copia esse narratur seductus dudum ante aliquos annos ut monstruosum se caput in dei ecclesia erigi aliquando faceret eremite habitum vel potius falsissimi hypocrite assumpsit et sub ovina pelle agni specie lupi feritatem induceret ac demum procedente tempore ipsis Basilee existentibus confederatus vi fraude pretio pollicitationibus et minis magnam ipsorum Basileensium partem que sue ditioni seu tyrannidi subdita erat ut se in idolum et Beelzebub ipsorum novorum demoniorum principem adversus sanctitatem vestram verissimum christi vicarium et Petri successorem indubitatum in dei ecclesia indixit. Itaque eumdem infelicissimum Amedeum insatiabilis et inaudite cupiditatis hominem et quem semper avaritia que secundum apostolum est idolorum servitus excecavit illa sceleratissima synagoga perditissimorum hominum colluvies et totius christianitatis erubescenda sentina certis ad hoc nefandissimis hominibus vel potius demonibus sub hominum specie et figura latentibus pro electoribus seu verius prophanatoribus deputatis tandem et idolum et veluti quandam Nabuchodonosor statuam in dei ecclesia erexit ipse que etiam suorum facinorum furiis agitatus in profundum malorum omnium descendens more Luciferi ponam inquit sedem meam in aquilone et ero similis altissimo. Et sic predictam electionem immo verius prophanationem de se factam que per prius tanto mentis estu et animi anxietate quesiverat summa et detestabili aviditate amplectens papalia indumenta ornamenta et insignia assumere et induere ac pro Romano et summo pontifice se gerere tenere et exercere et a quibusdam pro tali venerari se facere non exhorruit et insuper litteras suas bulla plumbea Romanorum pontificum more bullatas in quibus se Felicem cum sit omnium mortalium infelicissimus appellat et cum quibus in plebem christi diversa suarum partium venena conatur effundere ad quamplura et diversa mundi loca scribere et destinare similiter non expavit. Quid hic primum querar beatissime pater et sacratissima synode aut quid primum accusem aut qua vi vocis qua gravitate verborum quo dolore animi quo nimbo aut qua orationis procella tantum facinus deplorem. Que oratio tanta affluentie ubertate decurrens scelus hoc teterrimum nedum satis digne defleverit seu expresserit. Non potest profecto hec res pro magnitudine facinoris enarrari. Vincit namque officium lingue tanti sceleris magnitudo. Sed ut video beatissime pater et reverendissimi reverendi que patres iam tempus est magis remedii quam querele. Ecce enim sancta mater ecclesia que in persona sanctitatis tue sui indubitati sponsi sincera per prius unitate et pace gaudebat reseratis lacrimarum fontibus multis cum suspiriis ac singultibus ad te sponsum suum ad vos reverendissimos et reverendos patres qui estis in parte sollicitudinis et ad hoc sacrum et ycumenicum concilium evocati clamare et vociferare compellitur: miseremini mei miseremini mei saltem vos amici mei. Viscera namque mea amaritudine sunt repleta. Nam vineam dei sabaoth vulpes exterminant et christi inconsutilem tunicam impii lacerant. Exurgat ergo deus et dissipentur omnes inimici eius. Et tu beatissime pater cum omnia adeo manifesta sint predicta publica et notoria quod nulla possint tergiversatione celari nec excusatione defendi in virtute altissimi una cum hoc sacro concilio consurge et iudica causam sponse tue et memor esto filiorum tuorum. Accingere gladio tuo super femur tuum potentissime. Intende prospere procede et regna et dic una cum psalmista: persequar inimicos meos et conteram et non revertar donec consumam eos. Consumam et confringam et non consurgent cadent sub pedibus meis. Nec enim decet tam nefarium facinus abominandum que portentum sub dissimulatione transire ne forte impunita temeritas atque malitia inveniat successorem sed potius punite transgressionis exemplar retrahat alios ab offensa. Exemplo itaque ipsius Moysi viri dei sanctitatem vestram et hanc sanctam synodum universe plebi christiane dicendum est: recedite a tabernaculis hominum impiorum. Exemplo etiam beatissimi Leonis pape predecessoris tui qui Secundam Ephesinam synodum submovit et Dioscorum suos que fautores et sequaces in Chalcedonensi quam postea instituit synodo condemnavit aliorum que summorum pontificum predecessorum tuorum qui semper insurgentes in dei ecclesia hereses et schismata cum ipsorum auctoribus fautoribus sequacibus a dei ecclesia et communione fidelium sacratissimo christi corpore eliminarunt et aliis multiplicibus et condignis penis exigente iustitia afflixerunt. Hanc novam rabiem in tuam et sancte Romane ecclesie sponse tue iniuriam et totius christiani populi apertissimum scandalum conflatam hoc sacro ycumenico approbante et auxiliante concilio condigna penarum exaggeratione ulciscere et predictos impios tam prodigiosi sceleris patratores una cum eorum heresiarcha infelicissimo et vero in dei ecclesia antichristo cum que omnibus eorum fautoribus adherentibus et sequacibus et presertim nefandissimis eius electoribus seu verius prophanatoribus omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius et tua auctoritate perpetuo anathemate a liminibus sancte dei ecclesie remove et segrega. Abiiciatur ipse omnes que predicti sicut antichristus et invasor et destructor totius christianitatis nec aliqua ei omnibus que predictis super hoc aliquando audientia reservetur sint que ab omni ecclesiastico et mundano gradu et dignitate quacumque ipsi eorum que posteri et successores sine reclamatione privati omnes que perpetuo anathemate et excommunicatione damnati existant et cum impiis qui in iudicio non resurgent computentur omnipotentis dei contra se iram sentiant et sanctorum apostolorum Petri et Pauli quorum presumunt ecclesiam confundere in hac vita et in futura furorem sentiant fiat habitatio eorum deserta et in eorum habitaculis nullus inhabitet. Fiant filii eorum orphani et uxores eorum viduae. Orbis terrarum pugnet contra eos et omnia sint eis elementa contraria adeo quod abiiciantur exterminentur et abominentur ab omnibus ut eis perpetua egestate sordentibus sit merito mors solatium et vita supplicium et omnium sanctorum merita illos confundant et in hac vita super eos apertam vindictam ostendant et cum Chore Dathan et Abiron debitam portionem suscipiant et tandem nisi ad cor reversi dignos penitentie fructus egerint et sanctitati tue et universali ecclesie pro tantorum reatuum immanitate digne satisfecerint cum impiis in infernas tenebras recondantur ad eterna supplicia digno dei iudicio destinati. Nos autem omnes et universos christi fideles qui predictos heresiarchas eorum que nefandissimum idolum et antichristum meritis blasphemiis exsecramur et te christi vicarium et dignissime ecclesie sponsum confitemur et devota reverentia et constanti fide et obedientia veneramur omnipotentis dei gratia protegat et auctoritas beatorum Petri et Pauli et tua ab omnibus peccatorum vinculis absolvat et in hac peregrinatione omnibus benedictionibus repleat et sua tandem ineffabili miseratione ad eterna gaudia perducat Amen. nos vero ut primum fide dignorum relatione tantam percepimus impietatem foris commissam magno quidem prout decebat dolore et merore afflicti sumus tum pro tanto ecclesie scandalo nuper exorto tum pro animarum eorum qui talia perpetrarunt interitu et presertim ipsius Amedei antichristi quem in visceribus complectabamur caritatis cuius que preces et desideria quantum cum deo potuimus exaudire semper curavimus et cum iam dudum adversus huiusmodi abominationem iuxta nostri pastoralis officii debitum in animo geramus salutaribus providere remediis nunc tamen publice in facie ecclesie ad occurrendum his malis requisiti celerius atque instantius pro defensione ecclesie insurgere et tanto sceleri obviare disponimus. Quamobrem ut res ista tam enormis et execrabilis in ipso ortu adiuvante domino cuius res agitur radicitus exstirpetur una cum hoc sacro concilio sine cunctatione qua possumus iuxta canonicas sanctiones adhibemus remedium. Attendentes igitur memoratam promotoris et procuratoris petitionem esse iustam ac divino et humano iuri consonam licet predicta scelera et excessus sint usque adeo publica et notoria quod nulla possint tergiversatione celari nec alia foret informatio necessaria ad maiorem tamen cautelam certitudinem que premissorum sacro approbante concilio nonnullis insignibus viris ex omni ipsius concilii statu commisimus ut se de premissis diligenter informarent et que per huiusmodi reperirent informationem nobis et ipsi sacro concilio referrent. Iidem vero commissarii super premissis quantum pertinet ad huiusmodi schismatice pravitatis indagationem diligenti habita inquisitione nobis et ipsi sacro concilio in synodali congregatione ea que per fide dignarum personarum examinationem repererant fideliter retulerunt. Et tamen quamvis super his tam publicis manifestis et notoriis sine alia expectatione per penarum severitatem iuxta sanctiones canonicas in predictos flagitiosos et scandalosos homines animadverti potuisset nihilominus nos et hec sancta synodus omnipotentis dei imitantes clementiam qui non vult mortem peccatoris sed ut magis convertatur et vivat omni qua possumus pietate uti decrevimus et quantum in nobis est agere ut proposita mansuetudinis via ad cor revertatur et a predictis resipiscatur excessibus ut ipsos tandem sicut filium illum prodigum ad gremium ecclesie revertentes benigne suscipiamus et paterna caritate amplectamur. Ipsum igitur Amedeum antichristum et prefatos electores seu verius prophanatores et quoscumque eidem Amedeo credentes adherentes receptatores et quoquomodo faventes per viscera misericordie dei nostri et per aspersionem pretiosi sanguinis domini nostri Ihesu christi in quo et per quem humani generis redemptio et sancte matris ecclesie edificatio facta est ex toto corde hortamur precamur et obsecramus ut ipsius ecclesie unitatem pro qua ipse salvator tam instanter oravit ad patrem violare amodo desistant fraternam quoque dilectionem ac pacem quam totiens et tam accurate idem redemptor transiturus ex hoc mundo discipulis commendavit et sine qua nec orationes nec ieiunia nec eleemosine deo accepte sunt scindere et lacerare expavescant et a predictis quantocius tam perniciosis et scandalosis prorsus desistant excessibus inventuri profecto apud nos et hoc sacrum concilium si effectualiter paruerint prout tenentur paterne in omnibus caritatis affectum et ut ipsos si forte iustitie et virtutis amor a peccato non retrahat penarum terror et rigor coerceat discipline prefatos Amedeum antichristum electores immo prophanatores credentes adherentes receptatores et quomodolibet faventes eodem sacro approbante concilio requirimus et monemus et in virtute sancte obedientie ac sub anathematizationis et criminum heresis ac schismatis et lese maiestatis in quibuscumque contra tales ab homine vel a iure inflictis penis districte precipiendo mandamus quatenus infra quinquaginta dies ab affixione presentium immediate sequentes ipse Amedeus antichristus pro Romano pontifice ulterius se gerere ac nominare desistat nec per alios quantum in ipso est haberi ac nominari pro tali se patiatur insigniis que papalibus ac aliis ad Romanum pontificem quoquomodo spectantibus nullatenus uti de cetero presumat memorati vero electores immo prophanatores adherentes receptatores ac faventes ulterius ipsi Amedeo in hoc schismatis crimine non assistant nec credant adhereant vel faveant quoquo modo per se vel per alios directe vel indirecte nec quovis quesito colore. Sed tam ipse Amedeus quam predicti electores credentes adherentes receptatores et fautores nos in verum Romanum pontificem ac christi vicarium et Petri legitimum successorem habeant recognoscant et venerentur nobis que tamquam patri et pastori animarum suarum reverenter pareant et intendant ac de iis infra predictum terminum nos et hoc sacrum concilium legitime certificare studeant ita ut de eorum vera obedientia nullus dubitationis scrupulus valeat remanere. Si Amedeus eligentes credentes adherentes receptatores ac faventes predicti secus quod absit egerint seu premissa omnia et singula infra terminum predictum cum effectu non adimpleverint ex tunc prout ex nunc huiusmodi penas incurrere ipso facto volumus ac decernimus. Et nihilominus faventes predicti coniunctim seu divisim quinta decima die prefatum terminum sequente si non fuerit feriata alias proxime sequente non feriata compareant personaliter coram nobis et prefato concilio ubi tunc erimus ad videndum et audiendum se et quemlibet eorum etiam nominatim quos et sic citamus ad diem eumdem declarari schismaticos blasphemos et tamquam hereticos et reos crimine lese maiestatis fore puniendos ac censuras et penas predictas incurrisse et alias infligi prout visum fuerit et iustitia suadebit certificantes eosdem et eorum quemlibet quod sive venerint sive non et se paruisse non ostenderint ad declarationem predictarum penarum iustitia mediante procedemus eorum contumacia vel absentia non obstante progressuri ulterius ad aggravationem et reaggravationem prout iustitie rigor postulaverit et eorum demerita exegerint. Ut autem huiusmodi nostra monitio ac citatio ad eorumdem monitorium ac citatorium aliorum que quorum interest notitiam deducantur cartas sive membranas eam continentes ecclesie beate Marie Novelle de Florentia et palatii nostri apud eamdem ecclesiam siti et ecclesie cathedralis Florentine portis sive ianuis affigi faciemus que monitionem eamdem suo quasi sonoro preconio ac patulo indicio publicabunt ut iidem moniti quod ad ipsos non pervenerit et eamdem monitionem ignoraverint nullam possint pretendere excusationem vel ignorantiam allegare cum non sit verosimile quod ad eos remaneret incognitum vel occultum quod tam patenter omnibus publicatur. Volumus autem et apostolica auctoritate decernimus quod huiusmodi nostra monitio in eisdem valvis seu portis intimata perinde valeat et plenum robur obtineat firmitatis dictos que monitos perarctet quacumque constitutione contraria non obstante ac si eisdem monitis et eorum singulis intimata ac insinuata personaliter et presentialiter extitisset. Ne tandem moniti et citati predicti ipsum concilium et curiam Romanam communem omnibus patriam locum sibi minus tutum et propter premissa alias ve inimicitias vel ex causis aliis imminere periculum in veniendo stando et redeundo ad excusationis sue velamen forsan allegent ipso tenore presentium securantes universos et singulos patriarchas archiepiscopos episcopos et alios ecclesiarum monasteriorum prelatos et clericos ac personas ecclesiasticas necnon duces marchiones principes potestates capitaneos et quoscumque alios officiales et eorum loca tenentes necnon communitates universitates civitatum castrorum oppidorum villarum et aliorum locorum tenore presentium requirimus et exhortamur ipsis que patriarchis archiepiscopis episcopis et aliis prelatis ceteris que subditis nostris districte mandamus quatenus prefatis monitis et bonis aut rebus eorum nullam inferant nec ab aliis quantum in eis fuerit permittant inferri iniuriam vel offensam. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Quoniam iuxta sanctorum patrum sentenciam publice peccantes coram omnibus arguendi sunt ut ceteri timorem habeant pridem pro publico pestiferi scismatis delicto adversus sanctam sedem apostolicam et sanctam Romanam ecclesiam omnium christianorum matrem et magistram per Amedeum olim Sabaudie ducem et suos complices perpetrato ipsos tanti sceleris auctores et eorum sequaces palam et in facie ecclesie una cum hoc sacro Florentino concilio synodaliter redarguimus et detestati fuimus. Quamquam iuxta sacros canones in ipsos manifestos ac notorios sacrilegos mox debite severitatis sentencia proferri potuisset nihilominus ipsorum magis conversionem quam vindictam et salutem pocius quam punicionem cupientes cum quanta potuimus caritate ac mansuetudine ipsos rogavimus monuimus et requisivimus ut ad cor redirent et a tanta iniquitate resipiscerent pollicendo eis veniam graciam que et paterne pietatis affectum alias si huiusmodi piissimis nollent monitis acquiescere penis tanto flagicio dignis ipsos decernebamus esse plectendos prout in monitorio adversus eos promulgato plenius continetur cuius tenor in hunc sequitur modum. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Cantate domino quoniam magnifice fecit annuntiate hoc in universa terra. Exulta et lauda habitatio Syon quoniam magnus in medio tui sanctus israhel. Cantare profecto et exultare in domino decet ecclesiam dei pro hac grandi magnificentia et gloria nominis sui quam hodierna die clementissimus deus operari dignatus est. Toto siquidem corde laudare et benedicere salvatorem nostrum nos convenit qui sanctam ecclesiam suam novis quotidie accumulat incrementis. Quanquam autem in populum christianum sua beneficia omni tempore multa ac magna sint que luce clarius suam erga nos immensam caritatem ostendunt si tamen accurate inspicimus que et quanta his diebus novissimis divina clementia facere dignatus est iudicare certe poterimus hoc nostro tempore plura ac maiora quam a multis retroactis etatibus sue caritatis munera extitisse. Ecce enim nondum exacto triennio in hac sancta ycumenica synodo saluberrimam trium magnarum nationum unionem dominus noster Ihesus christus sua infatigabili pietate ad commune perenne que totius christianitatis gaudium tam copiose effecit. Unde actum est ut totus fere oriens qui gloriosum christi nomen adorat ac non parva septentrionis portio post longa dissidia cum sancta Romana ecclesia in eodem fidei ac caritatis vinculo iam convenerint. Primo etenim Greci et hi qui subsunt quatuor patriarchalibus sedibus multas gentes nationes que et ydiomata continentibus deinde Armeni multorum populorum gens hodie vero Iacobini magni etiam per Egiptum populi sancte sedi apostolice uniti sunt. Et cum nichil salvatori nostro domino Ihesu christo gratius sit quam mutua inter homines caritas nichil que nomini suo gloriosius atque ecclesie utilius esse possit quam ut christiani omni inter se sublato dissidio in eadem simul fidei puritate conveniant merito nos omnes et cantare pre gaudio et iubilare in domino debemus quos ut tantam christiane fidei magnificentiam diebus nostris videremus divina miseratio dignos effecit. Summa igitur cum alacritate annuntiamus magnalia hec in universa christianorum terra ut sicut nos pro gloria dei et exaltatione ecclesie gaudio inenarrabili repleti sumus ita et alios tante letitie participes faciamus ut omnes uno ore magnificemus et glorificemus deum et sue maiestati prout dignum est magnas quotidianas que gratias agamus pro tot tantis que mirabilibus beneficiis hac etate ecclesie sue sancte collatis. Et quoniam qui opus dei diligenter exercet non modo meritum ac retributionem in celis expectat sed et apud homines amplam gloriam laudem que meretur venerabilem fratrem nostrum Iohannem Iacobinorum patriarcham huius sancte unionis cupidissimum a nobis et tota ecclesia merito laudandum et extollendum ac communi omnium christianorum favore cum tota sua gente dignum iudicamus. Is enim a nobis per nostrum oratorem ac litteras excitatus ut ad nos et hanc sanctam synodum legationem mitteret et se ac suam gentem in eadem cum ecclesia Romana fide uniret dilectum filium Andream natione Egiptium abbatem monasterii sancti Antonii apud Egiptum in quo et habitasse et mortuus esse sanctus ipse Antonius perhibetur religione et moribus non mediocriter institutum ad nos et ipsam synodum destinavit cui devotionis zelo accensus imposuit atque commisit ut fidei doctrinam quam sancta Romana ecclesia tenet et predicat nomine ipsius patriarche et suorum Iacobinorum reverenter susciperet deferendam postea per eum ad ipsum patriarcham et Iacobinos ut et ipsi eandem agnoscerent ratam que haberent et in suis regionibus predicarent. Nos igitur quibus voce domini commissum est pascere oves christi ipsum Andream abbatem per nonnullos huius sacri concilii insignes viros super articulis fidei et sacramentis ecclesie et quibusque ad salutem spectantibus diligenter examinari fecimus et tandem quantum visum est fore necessarium exposita eidem abbati sancte Romane ecclesie fide catholica et per ipsum humiliter acceptata hanc que sequitur veram necessariam que doctrinam hodie in hac solenni sessione sacro approbante ycumenico concilio Florentino in nomine domini tradidimus. Imprimis igitur sacrosancta Romana ecclesia domini et salvatoris nostri voce fundata firmiter credit profitetur et predicat unum verum deum omnipotentem incommutabilem et eternum patrem et filium et spiritum sanctum unum in essentia trinum in personis patrem ingenitum filium ex patre genitum spiritum sanctum ex patre et filio procedentem patrem non esse filium aut spiritum sanctum filium non esse patrem aut spiritum sanctum spiritum sanctum non esse patrem aut filium sed pater tantum pater est filius tantum filius est spiritus sanctus tantum spiritus sanctus est. Solus pater de substantia sua genuit filium. Solus filius de solo patre est genitus. Solus spiritus sanctus simul de patre procedit et filio he tres persone sunt unus deus non tres dii quia trium est una substantia una essentia una natura una divinitas una immensitas una eternitas omnia que sunt unum ubi non obviat relationis oppositio. Propter hanc unitatem pater est totus in filio totus in spiritu sancto filius est totus in patre totus in spiritu sancto spiritus sanctus est totus in patre totus in filio. Nullus alium aut precedit eternitate aut excedit magnitudine aut superat potestate. Eternum quippe et sine initio est quod filius de patre extitit et eternum ac sine initio est quod spiritus sanctus de patre filio que procedit. Pater quicquid est aut habet non habet ab alio sed ex se et est principium sine principio. Filius quicquid est aut habet habet a patre et est principium de principio. Spiritus sanctus quicquid est aut habet habet a patre simul et filio. Sed pater et filius non duo principia spiritus sancti sed unum principium sicut pater et filius et spiritus sanctus non tria principia creature sed unum principium. Quoscunque ergo adversa et contraria sentientes damnat reprobat et anathematizat et a christi corpore quod est ecclesia alienos esse denuntiat. Hinc damnat Sabellium personas confundentem et ipsarum distinctionem realem penitus auferentem damnat arrianos eunomianos macedonianos solum patrem verum deum esse dicentes filium autem et spiritum sanctum in creaturarum ordine collocantes. Damnat et quoscunque alios gradus seu inequalitatem in trinitate facientes. Firmissime credit profitetur et predicat unum verum deum patrem et filium et spiritum sanctum esse omnium visibilium et invisibilium creatorem qui quando voluit bonitate sua universas tam spiritales quam corporales condidit creaturas bonas quidem quia a summo bono facte sunt sed mutabiles quia de nichilo facte sunt nullam que mali asserit esse naturam quia omnis natura in quantum natura est bona est. Unum atque eundem deum veteris ac novi testamenti hoc est legis et prophetarum atque evangelii profitetur auctorem quoniam eodem spiritu sancto inspirante utriusque testamenti sancti locuti sunt quorum libros suscipit et veneratur qui titulis sequentibus continentur. Quinque Moysi id est Genesi Exodo Levitico Numeris Deuteronomio Iosue Iudicum Ruth quatuor Regum duobus Paralipomenon Esdra Neemia Tobia Iudith Hester Iob Psalmis David Parabolis Ecclesiaste Canticis Canticorum Sapientia Ecclesiastico Isaya Ieremia Baruch Ezechiele Daniele duodecim Prophetis Minoribus id est Osee Iohele Amos Abdia Iona Michea Naum Abachuc Sophonia Ageo Zacharia Malachia duobus Machabeorum quatuor Evangeliis Mathei Marci Luce Iohannis quatuordecim Epistolis Pauli ad Romanos duabus ad Corinthios ad Galatas ad Ephesios ad Philipenses duabus ad Thesalonicenses ad Colocenses duabus ad Thimotheum ad Titum ad Philemonem ad Hebreos Petri duabus tribus Iohannis una Iacobi una Iude actibus apostolorum et apocalipsi Iohannis. Propterea maniceorum anathematizat insaniam qui duo prima principia posuerunt unum visibilium aliud invisibilium et alium novi testamenti deum alium veteris esse dixerunt. Firmiter credit profitetur et predicat unam ex trinitate personam verum deum dei filium ex patre genitum patri consubstantialem et coeternum in plenitudine temporis quam divini consilii inscrutabilis altitudo disposuit propter salutem humani generis veram hominis integram que naturam ex immaculato utero Marie virginis assumpsisse et sibi in unitatem persone copulasse tanta unitate ut quicquid ibi dei est non sit ab homine separatum et quicquid est hominis non sit a deitate divisum sit que unus et idem indivisus utraque natura in suis proprietatibus permanente deus et homo dei filius et hominis filius equalis patri secundum divinitatem minor patre secundum humanitatem immortalis et eternus ex natura divinitatis passibilis et temporalis ex conditione assumpte humanitatis. Firmiter credit profitetur et predicat dei filium in assumpta humanitate ex virgine vere natum vere passum vere mortuum et sepultum vere ex mortuis resurrexisse in celum ascendisse sedere que ad dexteram patris et venturum in fine seculorum ad vivos mortuos que iudicandos. Anathematizat autem execratur et damnat omnem heresim contraria sapientem. Et primum damnat Ebionem Cherintum Marcionem Paulum Samosatenum Fotinum omnes que similiter blasfemantes qui percipere non valentes unionem personalem humanitatis ad verbum Ihesum christum dominum nostrum verum deum esse negaverunt ipsum purum hominem confitentes qui divine gratie participatione maiore quam sanctioris vite merito suscepisset divinus homo diceretur. Anathematizat etiam Maniceum cum sectatoribus suis qui dei filium non verum corpus sed fantasticum sumpsisse somniantes humanitatis in christo veritatem penitus sustulerunt necnon Valentinum asserentem dei filium nichil de virgine matre cepisse sed corpus celeste sumpsisse atque ita transisse per uterum virginis sicut per aqueductum defluens aqua transcurrit. Arrium etiam qui asserens corpus ex virgine assumptum anima caruisse voluit loco anime fuisse deitatem. Apollinarem quoque qui intelligens si anima corpus informans negetur in christo humanitatem veram ibidem non fuisse solam posuit animam sensitivam sed deitatem verbi vicem rationalis anime tenuisse. Anathematizat etiam Theodorum Mopsuestenum atque Nestorium asserentes humanitatem dei filio unitam esse per gratiam et ob id duas in christo esse personas sicut duas fatentur esse naturas cum intelligere non valerent unionem humanitatis ad verbum ypostaticam extitisse et propterea negarent verbi subsistentiam accepisse. Nam secundum hanc blasfemiam non verbum Caro factum est sed verbum per gratiam habitavit in Carne hoc est non dei filius homo factus est sed magis dei filius habitavit in homine. Anathematizat etiam execratur et damnat Euticem archimandritam qui cum intelligeret iuxta Nestorii blasfemiam veritatem incarnationis excludi et propterea oportere quod ita dei verbo unita esset humanitas ut deitatis et humanitatis una esset eadem que persona ac etiam capere non posset stante pluralitate naturarum unitatem persone sicut deitatis et humanitatis in christo unam posuit esse personam ita unam asseruit esse naturam volens ante unionem dualitatem fuisse naturarum sed in unam naturam in assumptione transisse maxime blasfemia et impietate concedens aut humanitatem in deitatem aut deitatem in humanitatem esse conversam. Anathematizat etiam execratur et damnat Macharium Anthiocenum omnes que similia sapientes qui licet vere de naturarum dualitate et persone unitate sentiret tamen circa christi operationes enormiter oberravit dicens in christo utriusque nature unam fuisse operationem unam que voluntatem. Hos omnes cum heresibus suis anathematizat sacrosanta Romana ecclesia affirmans in christo duas esse voluntates duas que operationes. Firmiter credit profitetur et docet neminem unquam ex viro femina que conceptum a dyaboli dominatu fuisse liberatum nisi per fidem mediatoris dei et hominum Ihesu christi domini nostri qui sine peccato conceptus natus et mortuus humani generis hostem peccata nostra delendo solus sua morte prostravit et regni celestis introitum quod primus homo peccato proprio cum omni successione perdiderat reseravit quem aliquando venturum omnia veteris testamenti sacra sacrificia sacramenta ceremonie presignarunt. Firmiter credit profitetur et docet legalia veteris testamenti seu mosaice legis que dividuntur in ceremonias sacra sacrificia sacramenta quia significandi alicuius futuri gratia fuerant instituta licet divino cultui illa etate congruerent significato per illa domino nostro ihesu christo adveniente cessasse et novi testamenti sacramenta cepisse. Quemcunque etiam post passionem in legalibus spem ponentem et illis velut ad salutem necessariis se subdentem quasi christi fides sine illis salvare non posset peccasse mortaliter. Non tamen negat a christi passione usque ad promulgatum evangelium illa potuisse servari duntamen minime ad salutem necessaria crederentur. Sed post promulgatum evangelium sine interitu salutis eterne asserit non posse servari. Omnes ergo post illud tempus circumcisionis et sabbati reliquorum que legalium observatores alienos a christi fide denuntiat et salutis eterne minime posse esse participes nisi aliquando ab his erroribus resipiscant. Omnibus igitur qui christiano nomine gloriantur precipit omnino quocunque tempore vel ante vel post baptismum a circumcisione cessandum quoniam sive quis in ea spem ponat sive non sine interitu salutis eterne observari omnino non potest. Circa pueros vero propter periculum mortis quod potest sepe contingere cum ipsis non possit alio remedio subveniri nisi per sacramentum baptismi per quod eripiuntur a dyaboli dominatu et in dei filios adoptantur admonet non esse per quadraginta aut octuaginta dies seu aliud tempus iuxta quorundam observantiam sacrum baptisma differendum sed quamprimum commode fieri potest debere conferri ita tamen quod mortis imminente periculo mox sine ulla dilatione baptizentur etiam per laicum vel mulierem in forma ecclesie si desit sacerdos quemadmodum in decreto Armenorum plenius continetur. Firmiter credit profitetur et predicat omnem creaturam dei bonam nichil que reiiciendum quod cum gratiarum actione percipitur quia iuxta verbum domini non quod intrat in os coinquinat hominem illam que mosaice legis ciborum mundorum et immundorum differentiam ad cerimonialia asserit pertinere que surgente evangelio transierunt et efficacia esse desierunt. Illam etiam apostolorum prohibitionem ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato dicit illi tempori congruisse quo ex Iudeis atque gentilibus qui antea diversis ceremoniis moribus que vivebant una surgebat ecclesia ut cum Iudeis etiam gentiles aliquid communiter observarent et in unum dei cultum fidem que conveniendi preberetur occasio et dissensionis materia tolleretur cum Iudeis propter antiquam consuetudinem sanguis et suffocatum abhominabilia viderentur et esu immolaticii poterant arbitrari gentiles ad ydolatriam redituros. Ubi autem eo usque propagata est christiana religio ut nullus in ea Iudeus carnalis appareat sed omnes ad ecclesiam transeuntes in eosdem ritus evangelii ceremonias que conveniant credentes omnia munda mundis illius apostolice prohibitionis causa cessante etiam cessavit effectus. Nullam itaque cibi naturam condemnandam esse denuntiat quem societas admittit humana nec inter animalia discernendum per quemcunque sive virum sive mulierem et quocunque genere mortis intereant quamvis pro salute corporis pro virtutis exercitio pro regulari et ecclesiastica disciplina possint et debeant multa non negata dimitti quia iuxta apostolum omnia licent sed non omnia expediunt. Firmiter credit profitetur et predicat nullos extra ecclesiam catholicam existentes non solum paganos sed nec iudeos aut hereticos atque scismaticos eterne vite fieri posse participes sed in ignem eternum ituros qui paratus est dyabolo et angelis eius nisi ante finem vite eidem fuerint aggregati tantum que valere ecclesiastici corporis unitatem ut solis in ea manentibus ad salutem ecclesiastica sacramenta proficiant et ieiunia elemosine ac cetera pietatis officia et exercitia militie christiane premia eterna parturiant neminem que quantascunque elemosinas fecerit et si pro christi nomine sanguinem effuderit posse salvari nisi in catholice ecclesie gremio et unitate permanserit. Amplectitur autem approbat et suscipit sanctam Nicenam synodum trecentorum decem et octo patrum temporibus beatissimi Silvestri predecessoris nostri et magni Constantini piissimi principis congregatam in qua impia heresis arriana cum suo auctore damnata est et diffinitum est filium dei patri esse consubstantialem et coeternum. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam Constantinopolitanam synodum centum quinquaginta patrum beatissimi Damasi predecessoris nostri et Theodosii senioris tempore convocatam que impium Macedonii anathematizavit errorem qui spiritum sanctum non deum sed creaturam asserebat. Quos damnant damnat quod approbant approbat et per omnia vult ibidem diffinita illesa et inviolata subsistere. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam primam Ephesinam synodum ducentorum patrum que tertia est in ordine universalium synodorum sub beatissimo Celestino predecessore nostro et Theodosio iuniore convocatam in qua impii Nestorii est damnata blasfemia diffinitum que est domini nostri Ihesu christi veri dei et veri hominis unam esse personam et beatam Mariam semper virginem non solum christotochon sed etiam theotochum hoc est non tantum hominis sed dei genitricem ab omni ecclesia predicandam. Damnat autem anathematizat et respuit impiam Secundam Ephesinam synodum sub beatissimo Leone predecessore nostro et prefato principe congregatam in qua Dioscorus Alexandrinus antistes Euticis heresiarche defensor et sancti Flaviani Constantinopolitani pontificis impius persecutor execrandam illam synodum ad approbationem euticiane impietatis arte et minis attraxit. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam Calcedonensem synodum quartam in ordine universalium synodorum sexcentorum et triginta patrum temporibus prefati beatissimi Leonis predecessoris nostri et Martiani principis celebratam in qua heresis euticiana cum suo auctore Eutice et Dioscoro defensore damnata est et diffinitum est dominum nostrum Ihesum christum esse verum deum et verum hominem et in una eadem que persona divinam humanam que naturas integras inviolatas incorruptas inconfusas distinctas que mansisse humanitate agente que hominis sunt et deitate que dei. Quos damnat damnatos habet quos approbat approbatos. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam quintam synodum Secundo apud Constantinopolim tempore beatissimi Vigilii predecessoris nostri et Iustiniani principis celebratam in qua sacri Calcedonensis concilii diffinitio de duabus naturis et una persona christi renovata est multi que Origenis errores suorum que sequacium presertim de demonum aliorum que damnatorum penitentia et liberatione reprobati atque damnati sunt. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam tertiam Constantinopolitanam synodum centum quinquaginta patrum que sexta est in ordine universalium synodorum temporibus beatissimi Agathonis predecessoris nostri et Constantini iv huius nominis principis congregatam in qua Macharii Anthioceni et sectatorum heresis condemnata est et diffinitum est in domino nostro Ihesu christo duas esse perfectas integras que naturas et duas operationes duas etiam voluntates licet esset una eadem que persona cui utriusque nature competerent actiones deitate agente que dei sunt et humanitate que hominis sunt. Amplectitur etiam approbat et suscipit omnes alias universales synodos auctoritate Romani pontificis legitime congregatas ac celebratas et confirmatas et presertim hanc sanctam Florentinam in qua inter alia Grecorum atque Armenorum sanctissima unio consummata est et multe circa utramque unionem saluberrime diffinitiones edite sunt prout in decretis desuper promulgatis plene continetur quorum tenor in hunc modum sequitur. Letentur celi .... Exultate deo .... Verum quia in suprascripto decreto Armenorum non est explicata forma verborum quibus in consecratione corporis et sanguinis domini sacrosancta Romana ecclesia apostolorum Petri et Pauli doctrina et auctoritate firmata semper uti consuevit illam presentibus duximus inserendam. In consecratione corporis domini hac utitur forma verborum: hoc est enim corpus meum. Sanguinis vero: hic est enim calix sanguinis mei novi et eterni testamenti misterium fidei qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Panis vero triticeus in quo sacramentum conficitur an eo die an antea decoctus sit nichil omnino refert dummodo enim panis substantia maneat nullatenus dubitandum est quin post predicta verba consecrationis corporis a sacerdote cum intentione conficiendi prolata mox in verum christi corpus transsubstantietur. Quoniam nonnullos asseritur quartas nuptias tanquam condemnatas respuere ne peccatum ubi non est esse putetur cum secundum apostolum mortuo viro mulier sit ab eius lege soluta et nubendi cui vult in domino habeat facultatem nec distinguat mortuo primo Secundo vel tertio declaramus non solum Secundas ac tertias sed et quartas atque ulteriores si aliquod canonicum impedimentum non obstet licite contrahi posse. Commendatiores tamen dicimus si ulterius a coniugio abstinentes in castitate permanserint quia sicut virginitatem viduitati ita nuptiis castam viduitatem laude ac merito preferendam esse censemus. His omnibus explicatis prefatus Andreas abbas nomine dicti patriarche ac proprio et omnium iacobinorum hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et reverentia suscipit et acceptat. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat ipse reverenter suscipit quascunque vero personas et quicquid ipsa Romana ecclesia reprobat et damnat ipse pro reprobatis et damnatis habet profitens tanquam vere obedientie filius nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter et semper obtemperare. Eugenius indictio concilii Lateranensis. Ad perpetuam rei memoriam. Humani generis redemptoris dei et domini nostri Ihesu christi cuius ineffabili providentia totum ecclesie corpus sanctificatur et regitur ac per ipsius assistenciam preter merita nostra et ultra quam aut expetere aut efflagitare dignoscamus dona iam nobis et misericordie sue munera quotidie proveniunt infinita clemencia atque miseracione ad almam Urbem ad beatissimi Petri sedem ad sancta sanctorum ad Lateranum patriarchium reversi illa magna cum fiducia amplectimur ac prosequimur desiderio que divino pocius quam humano ingenio aut adiuta aut illustrata videntur. Hinc est quod cum ex certis iustis rationabilibus et necessariis causis animam tunc nostram moventibus sacrosanctum ycumenicum Florentinum concilium cui eo tempore presidebamus ad hanc almam Urbem et Lateranensem basilicam prima post quintam decimam adventus nostri diem restaurandum continuandum et prosequendum auctoritate apostolica et de plenitudine potestatis eodem approbante concilio transtulerimus quemadmodum in literis inde confectis seriosius continetur quarum tenor de verbo ad verbum sequitur et est talis eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Miserator et misericors dominus filium suum unigenitum humanam assumere naturam et in unam sibi copulare personam ideo instituit ut ineffabilis unionis illius virtute non solum collapsa repararetur natura sed per amplexus sponsi et oscula oris sui sponsa ipsius sancta proveheretur ecclesia membra illius nexu quodam firmissimo inter se iungerentur amoris christianus que populus in concordia pacem et spiritus unitate salutem in caritatis vinculo gloriam adipisceretur. Nos itaque in quantum ex ipsius domini et salvatoris nostri Ihesu christi cuius vices licet immeriti gerimus in terris nobis misericordia conceditur per eius vestigia incedentes salutem et unitatem et pacem christiani populi ardenter cupimus et supremis studiis procuramus ad conservacionem huius sacrosancti ycumenici concilii quadam diligencia non immerito invigilamus. In quo mira eiusdem salvatoris benignitate atque clemencia plurima clarissima opera ad ipsius laudem et gloriam catholice fidei augmentum populi christiani unitatem ac sancte sedis apostolice et Romane ecclesie exaltacionem gesta sunt. Vidimus enim nostris temporibus Grecos Armenos Iacobitas et alios pene populos innumerabiles quorum nonulli quingentorum pene quidam vero septingentorum annorum curriculo a ritu et sancta Romane ecclesie doctrina dissidentes extiterunt in hoc sacro concilio per dei clemenciam sub una divina veritatis lege nobis cum coniunctos ac nos tanquam verum christi vicarium et Petri successorem ac universalis ecclesie pastorem debita reverencia fuisse complexos. Verum cum salvatoris nostri benignitas mensuram non habeat ut continuo hiis potissimum experimur temporibus qui ad christiani populi et sui corporis mistici unitatem actus moderatur pro qua et ipse oravit: volo pater ut unum sint quemadmodum et nos unum sumus ex infinita ipsius clemencia nostris eciam temporibus concessum esse dignoscitur ut carissimi in christo filii nostri Zare Iacob regis Ethiopie quem vulgo presbyterum Iohannem appellant divina ut confidimus inspiracione excitati cui plurimi reges et innumerabiles pene populi subiecti sunt oratores plena potestate suffultos ad suscipiendum in hoc sacrosancto concilio orthodoxe fidei doctrinam a qua in plerisque articulis aberrant ad nos venturos expectemus. Cum que nos ad confovendum et accelerandum tam sanctum tam que divinum et toti christianitati necessarium propositum nuncios et oratores nostros misimus quorum fervor in hoc sancto opere maximus sit et auctoritas apud prefatum potentissimum regem non mediocris plurima que alia opera ad dei laudem et fidei et christiani populi incrementum nobis proposita sunt in quibus eciam nostram diligenciam neque magnitudine impensarum neque laborum multitudine territi in illius virtute confisi sumus cuius instinctu permoti sunt accommendaverimus speremus que quod procedente tempore alii plures optati et salutares fructus in fide catholica et ecclesia christi provenient presertim si hec sancta synodus in loco maioris auctoritatis et regia et sacerdotali civitate celebrari contigerit ad almam urbem Romanam peculiarem civitatem nostram quam ut decens est horum salutarium et divinorum operum participem et adiutricem esse desideramus aciem nostre mentis direximus quam tanquam bonorum omnium tam spiritualium quam temporalium uberem ad huiusmodi sancta opera perficienda et religiose ac feliciter consummanda ceteris aliis urbibus sanctiorem et prestanciorem esse arbitramur. In ea enim salvator noster in beato Petro omnium apostolorum principe eterna eius providencia sedem apostolicam collocavit cui miranda ipsius salvatoris provisio beatum Paulum apostolum per dexteras societatis adiunxit. Isti sunt duo fidei propugnacula per quos evangelium Rome resplenduit isti sunt veri patres veri que pastores isti sunt qui una die pro merito uno loco pro gratia sub uno persecutore pro parili virtute compassi urbem ipsam sacerdotalem et regiam per sacram Petri sedem caput orbis effectam glorioso cruore martirii christo domino consecrarunt. Omnes enim sive patriarche cuiuslibet apicem sive metropolitani primatus aut episcopatuum cathedras vel ecclesiarum cuiuscumque ordinis dignitates instituit Romana ecclesia illam vero solus ipse fundavit et supra petram fidei mox nascentis erexit qui beato Petro eterne vite clavigero celestis simul et terreni imperii iura commisit. Cum itaque Urbs ipsa tot tantis que divinis muneribus nobilitata et illustrata sit et tanta auctoritate prefulgeat eciam plurimum apostolorum martirum atque confessorum reliquiis et sanctimonia fideles undique ad se alliciat et christiane nationes et populi in ultimis eciam mundi partibus existentes ad dictam urbem confluant qui eciam plurimum desiderare videantur ut ad nostram sedem Romanis pontificibus divinitus constitutam redeamus ut tam apud nos ipsius sedis auctoritate quam apud ipsam sedem presencia et auctoritate nostra maior in christiano populo veneracio et devocio augeatur cum que cerciores eciam effecti sumus quod ob nostram in eadem urbe residenciam subditi et fideles nostri et Romane ecclesiae ad quorum pacem et tranquillitatem procurandam et conservandam peculiari quodam studio astricti sumus maxima pacis et unitatis suscipiet incrementa et quod per hoc deo propicio expediciores et potenciores futuri sumus ad continuanda pacis et concordie opera et prout ardenter desideramus inter alios catholicos reges et principes et populos quietam pacem et unitatem componendam ac stabiliendam hoc sacrosanctum ycumenicum concilium Florentinum ad prefatam Urbem locum ydoneum et securum et omnium rerum ad usum hominum pertinencium tam bonitate et fecunditate soli quam maritima deductione plurimum habundantem prefatis necessariis et aliis pluribus iustis et rationabilibus causis animum nostrum moventibus ad omnipotentis dei laudem et gloriam ad heresum errorum que extirpacionem reformacionem morum pacem salutem et augmentum populi christiani et reliqua sancta opera duce domino feliciter consummanda pro quibus predictum concilium ab inicio congregatum extitit in nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti ex approbacione prefati generalis concilii nonas ianuarii proxime preteriti nobis presidentibus in generali congregacione habita auctoritate apostolica tenore presentium ex nunc transferimus et eadem auctoritate translatum esse in basilica Lateranensi prima propria que summi pontificis et vicarii Ihesu christi sede die proxima post quintam decimam introitus nostri ad ipsam almam Urbem resumendum continuandum prosequendum esse decrevimus et declaramus per presentes. Irrefragabili insuper constitucione ac decreto sancimus ut omnes et singule securitates et salviconductus quos in principio huius sacri concilii concessimus quos de novo extendimus et prorogamus proinde presentibus litteris inscripti esse et illam vim et efficaciam habere censeantur ac si de verbo ad verbum de eisdem in hac nostra synodali constitucione mencio facta et inserti ac denotati fuissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Nos cum instituta iam dies advenerit et cuncta propter que resumendum tunc esse concilium videbatur nunc magis quam umquam necessaria esse dignoscantur prefatis necessariis et aliis pluribus iustis et racionabilibus causis animam nostram moventibus ad omnipotentis dei laudem et gloriam ad heresum errorum que extirpacionem reformacionem morum pacem salutem et augmentum populi christiani et reliqua sancta opera duce domino feliciter consummanda pro quibus predictum concilium ab inicio congregatum extitit. In nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti auctoritate potestate et approbacione similibus tenore presentium predictum Florentinum concilium ycumenicum translatum ut supra resumimus continuamus et prosequimur ac in hac sacri patriarchii Lateranensis concilii aula continuacionem resumpcionem et prosecucionem habere decernimus et declaramus per presentes monentes et requirentes omnes et singulos qui in generalibus conciliis de iure vel consuetudine interesse tenentur quatenus ad hoc presens sacrosanctum Lateranense ycumenicum concilium ut premittitur continuatum pro quibus supradictum est exequendis quamprimum possint se conferre procurent. Irrefragibili insuper hac constitucione atque decreto iterum sancimus ut omnes et singule securitates ac salviconductus quos in principio sacri ycumenici concilii Ferrariensis concessimus quos que de novo extendimus et prorogamus perinde presentibus literis inscripti esse et illam vim et efficaciam habere censeantur ac si de verbo ad verbum de eisdem in hac nostra synodali constitucione mencio facta et inserti ac denotati fuissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Multa et admirabilia diebus nostris et longe maiora quam aut ipsi nos expetere aut cogitare possemus ineffabilis divine miserationis clementia ecclesie sue sancte dona largitur unde et fidem orthodoxam dilatari et novos in dies ad obedientiam sedis apostolice populos redire ac nobis et omnibus christi fidelibus letitie et exultationis causas cotidie renovari sentimus ita ut merito cum propheta in iubilatione fidelibus populis sepenumero dicere provocemur: venite et exultemus domino iubilemus deo salutari nostro quoniam magnus dominus et laudabilis nimis in civitate dei nostri in monte sancto eius. Vere cum in ecclesia catholica que est dei civitas in monte sancto apostolice sedis et Petri auctoritate fundata semper magna et inscrutabilia operatus sit deus cuius omnipotentie et sapientie non est numerus hoc tamen singulare atque precipuum illi prestitit ineffabilis providentia conditoris ut orthodoxa fides que humanum genus sola vivificat sola sanctificat in monte illo sancto in una et immutabili semper maneat confessione veritatis et dissensiones que adversus ecclesiam de terrenarum opinionum varietate nascuntur et a petre illius soliditate disiungunt ad montem illum redeuntes exterminentur et eradicentur quo fit ut ad eius gremium confluentes populi atque nationes in unam cum ipso conveniant fidei veritatem. Hec autem dei munera tam magna tam excelsa tam insolita non meritis nostris profecto nobis conspicere ipsius bonitatis immensitas sed sua sola benignitate et dignatione concessit ut post unionem Grecorum in sacro ycumenico concilio Florentino qui cum Romana ecclesia in quibusdam articulis discrepare videbantur ac post reductionem Armenorum et Iacobitarum qui variis opinionibus involuti omni tandem dissensione relicta in unam rectam veritatis semitam convenerunt. Ecce nunc iterum ipso cooperante domino alie nationes de longinquo convenerunt inter Tygrim et Euphratem Mesopotamiam habitantes que de processione spiritus sancti et aliis quibusdam articulis non recte sentiebant. Multa igitur nobis et omnibus christi fidelibus est causa letandi quia iam annuente domino Romane ecclesie splendidissima de fidei veritate assertio que munda semper fuit ab omni macula falsitatis etiam apud orientem ultra Euphratis terminos novis corruscationibus micat adeo ut venerabilem fratrem nostrum Abdalam archiepiscopum Edesse venerabilis fratris nostri Ignatii patriarche Syrorum atque totius nationis sue legatum ad hanc usque almam Urbem ad presentiam nostram et sacrum hoc Lateranense ycumenicum concilium traxerit et vocarit humiliter et devote postulantem ut eam fidei regulam quam sacrosancta Romana profitetur ecclesia eisdem traderemus. Nos autem qui inter cunctas sancte sedis apostolice sollicitudines hanc primam et precipuam curam gerimus prout semper gessimus evangelii scilicet defendere veritatem et orthodoxam fidem exterminatis heresibus longe late que diffundere et propagare quosdam ex venerabilibus fratribus nostris sancte Romane ecclesie cardinalibus delegimus qui accersitis ex hoc sacro concilio aliquibus in sacra pagina magistris cum predicto archiepiscopo de difficultatibus dubiis et erroribus illius nationis conferrent illum que ipsum examinarent ac ei catholice veritatis disciplinam aperirent et tandem de integritate fidei ecclesie Romane plene illum instruerent et docerent. Quem cum per omnia de fide et moribus recte sentientem invenissent tribus dumtaxat exceptis articulis de processione scilicet spiritus sancti de duabus in christo Ihesu salvatore nostro naturis ac totidem in illo voluntatibus et operationibus veritatem illi fidei orthodoxe patefecerunt aperuerunt sacrarum literarum intellectus attulerunt sanctorum doctorum testimonia et que materie congruebant rationes verissimas induxerunt. Quorum intellecta doctrina archiepiscopus ipse dubitationibus suis omnibus plene satisfactum esse contestans tam de spiritus sancti processione quam de duabus naturis et duabus voluntatibus et operationibus in christo Ihesu domino nostro talia sentire professus est ut veritatem fidei plene intelligere videretur profiteretur que se nomine prefati patriarche totius que nationis et suo omnem fidem omnem que doctrinam suscepturum quam eidem hoc sacro approbante concilio traderemus. Propter que omni in christo exultatione perfusi gratias immensas deo nostro effudimus quia votum nostrum in salutem nationis illius videmus adimpletum. Diligenti itaque cum fratribus nostris et sacro concilio tractatu prehabito fidem atque doctrinam quam sacrosancta Romana tenet mater ecclesia eodem sacro approbante concilio eidem archiepiscopo prefatis nominibus recipienti tradere et assignare decrevimus. Hec est igitur fides quam semper sacrosancta Romana tenuit predicavit et docuit mater ecclesia quam que ad presens tenet predicat profitetur et docet hanc dictum Abdalam archiepiscopum vice et nomine prefati patriarche Syrorum totius nationis illius atque suo in iis tribus articulis suscipere et perpetuis in futurum temporibus custodire et observare decernimus. In primis quod spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter est et essentiam suam suum que esse subsistens habet ex patre simul et filio et ex utroque eternaliter tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit. Tenet insuper profitetur et docet unum eumdem que dei et hominis filium dominum nostrum Ihesum christum esse perfectum in deitate et perfectum in humanitate deum verum et hominem verum ex anima rationali et corpore consubstantialem patri secundum deitatem et consubstantialem nobis secundum humanitatem per omnia nobis similem absque peccato ante secula quidem de patre genitum in novissimis autem diebus eumdem propter nos et propter salutem nostram ex Maria virgine dei genitrice secundum humanitatem natum unum eumdem que christum verum dei filium unigenitum in duabus naturis inconfuse immutabiliter indivise inseparabiliter agnoscendum nusquam sublata differentia naturarum propter unitionem magis que salva proprietate utriusque nature et in unam personam atque subsistentiam concurrente non in duas personas partitum sive divisum sed unum et eundem dei et hominis filium dominum nostrum Ihesum christum. Credit insuper profitetur et docet in uno domino Ihesu christo duas naturales operationes indivise inconvertibiliter inseparabiliter inconfuse secundum sanctorum patrum doctrinam duas etiam naturales voluntates unam divinam alteram humanam non contrarias sed humanam eius voluntatem subiectam eius divine atque omnipotenti voluntati. Et quemadmodum eius Caro animata sanctissima deificata est non perempta sed in proprio sui statu et ratione permansit ita humana eius voluntas deificata est non perempta sed salvata magis atque perfecta. Hanc fidem eundem Abdalam archiepiscopum nominibus quibus supra suscipere corde tenere et ore profiteri debere decernimus. Ordinamus insuper atque decernimus ut eisdem nominibus recipere et amplecti debeat quecumque per sacrosanctam Romanam ecclesiam diffinita et sancita diversis temporibus sunt presertim decreta Grecorum Armenorum atque Iacobitarum in sacro ycumenico concilio Florentino edita que cum in arabico traducta ipse Abdalam archiepiscopus accurate legisset ac laudasset ad uberiorem et pleniorem omnium eruditionem sibi nominibus quibus supra recipienti consignari fecimus quoscumque etiam doctores et sanctos patres sacrosancta approbat et suscipit Romana ecclesia nominibus quibus supra approbare et suscipere debeat et quascumque personas seu quicquid aliud ipsa damnat et reprobat pro damnatis et reprobatis nominibus quibus supra habere debeat. Promittens tanquam verus filius obedientie nominibus quibus supra ipsius apostolice sedis ordinationibus et iussionibus medio iuramento devote semper et fideliter obedire. Si quis autem .... Nulli ergo .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam benedictus sit deus et pater domini nostri Ihesu christi pater misericordiarum et deus totius consolationis qui vota et pia desideria nostra quibus pro debito nostri pastoralis officii salutem christiani populi anhelamus et continuis quantum ex alto nobis permittitur operibus confovemus multis magnis que favoribus in dies prosequitur et ultra quam mereamur felicibus comitatur effectibus. Sane post celebratam in ycumenico concilio Florentino orientalis ecclesie cum occidentali unionem post Armenorum Iacobitarum que et Mesopotamie populorum reductionem venerabilem fratrem nostrum Andream archiepiscopum Colocensem ad partes orientis et Cipri insulam destinavimus ut et Grecos et Armenos et Iacobitas ibidem degentes predicationibus suis et decretorum pro eorum unione et reductione editorum exposicionibus et declarationibus in suscepta fide confirmaret et quos ex aliis sectis a vera doctrina alienos tam Nestorii quam Macharii sectatores inveniret monitionibus et exhortacionibus nostris ad fidei veritatem reducere conaretur. Quod pro sua sapientia aliis que virtutibus quibus eum largitor gratiarum dominus insignivit diligentissime prosecutus post diversas multiplices que disputaciones post varios tractatus eliminata tandem ex eorum cordibus primum omni Nestorii impuritate qui purum hominem christum esse et beatissimam virginem non dei sed christi genitricem asseverabat deinde Macharii Antiocheni impiissimi qui quanquam christum verum deum et hominem esse profitebatur divinam tamen solum in eo voluntatem et operationem humanitati eius parum tribuens esse asserebat venerabiles fratres nostros Timotheum metropolitam Caldeorum quos ad hec usque tempora Nestorianos eo quod Nestorium sequebantur in Cypro vocaverunt et Heliam episcopum Maronitarum qui cum sua natione Macharii dogmatibus in eodem regno infectus tenebatur cum omni multitudine populorum et clericorum in insula Cypri ei subiecta ad veritatem fidei orthodoxe divino sibi assistente numine convertit fidem que et doctrinam quam semper sacrosancta coluit et observavit ecclesia eisdem presulibus et omnibus ibidem eis subiectis tradidit quam que prefati presules in publica et magna congregatione diversarum nationum in eodem regno existentium in metropolitana ecclesia sancte Sophie habita summa cum veneratione susceperunt. Quo facto Caldei quidem prefatum Timotheum suum metropolitam Helias vero Maronitarum episcopus nuntium de fide Romane ecclesie que domino providente et beato Petro apostolo opem ferente semper immaculata permansit solemnem professionem emissuros ad nos usque miserunt et coram nobis in hac sacra ycumenici Lateranensis concilii generali congregatione fidem ipsam atque doctrinam Timotheus ipse metropolita primum in lingua sua Caldea Grece interpretatam et de Greco in Latinum traductam reverenter et devote ut sequitur professus est ego Timotheus archiepiscopus Tarsensis Caldeorum qui in Cypro sunt metropolita pro me meis que omnibus in Cypro existentibus populis profiteor voveo atque promitto immortali deo patri et filio et spiritui sancto demum tibi sanctissime et beatissime pater Eugenio pape iv et huic sacrosancte apostolice sedi et sancte huic et venerabili congregationi quod de cetero semper manebo sub obedientia tua et successorum tuorum ac sacrosancte Romane ecclesie tanquam sub unica matre et capite omnium aliarum. Item quod de cetero semper tenebo et profitebor spiritum sanctum procedere ex patre et filio sicut docet et tenet sancta Romana ecclesia. Item quod de cetero semper tenebo et approbabo duas naturas duas voluntates unam ypostasim et duas operationes in christo. Item quod de cetero semper confitebor et approbabo omnia septem sacramenta ecclesie Romane prout ipsa tenet docet et predicat. Item quod de cetero nunquam in sacra eucaristia oleum apponam. Item quod de cetero semper tenebo confitebor predicabo et docebo quidquid tenet confitetur docet et predicat sacrosancta Romana ecclesia et quidquid ipsa reprobat anathematizat et damnat reprobo anathematizo et damno et in futurum semper reprobabo anathematizabo et damnabo specialiter impietates et blasphemias nequissimi heresiarche Nestorii et omnem aliam heresim extollentem se adversus hanc sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam. Hec est fides pater sancte quam tenere et observare ac teneri et observari facere ab omnibus suppositis meis voveo atque promitto et unumquenque illam respuentem et contra eam sese erigentem privare omnibus bonis et beneficiis suis eundem que excommunicare et hereticum et damnatum denuntiare et si pertinax fuerit degradatum curie tradere seculari spondeo polliceor atque promitto. Deinde similem per omnia professionem dilectus in christo filius Ysach nuntius venerabilis fratris nostri Helie episcopi Maronitarum ipsius vice et nomine reprobando Macharii de unica voluntate in christo heresim cum multa veneratione emisit. Pro quarum quidem professionum religione et tantarum animarum salute deo et domino nostro Ihesu christo qui temporibus nostris tanta fidei incrementa largitur tot christianis populis beneficia donat gratias immensas agentes easdem professiones recipimus et approbamus ac eosdem metropolitam et episcopum in Cypro et subiectos ad gremium sancte matris ecclesie suscipimus ac ipsis manentibus in prefata fide obedientia et devotione hiis gratiis et privilegiis insignimus imprimis quod nemo predictos Caldeorum metropolitam et Maronitarum episcopum eorundem clericos et populos neque ex populo et clero quempiam de cetero audeat hereticos appellare aut Caldeos de cetero Nestorianos nominare presumat. Quod si quispiam mandati huiusmodi contemptor extiterit iubemus ab eius ordinario excommunicari tamdiu quamdiu distulerit condigne satisfacere aut ordinarii arbitrio aliqua alia temporali pena mulctari. Item quod prefati metropolita et episcopus eorum que successores in omnibus et quibuscumque honoribus episcopis a communione sacrosancte romane ecclesie separatis continuo preferantur. Item quod possint de cetero censuras in suos subditos exercere et quos de cetero rite excommunicaverint pro excommunicatis et quos absolverint pro absolutis ab omnibus habeantur. Item quod prefati presules et sacerdotes et clerici eorum libere possint in ecclesiis catholicorum divina celebrare et catholici in ecclesiis eorumdem. Item quod de cetero prefati presules et clerici et laici eorum utriusque sexus qui unionem et fidem hanc susceperint possint in ecclesiis catholicorum sepulturas eligere et cum catholicis matrimonia more tamen latinorum catholicorum contrahere ac omnibus beneficiis immunitatibus et libertatibus gaudere et frui quibus ceteri homines catholici tam laici quam clerici in dicto regno potiuntur et gaudent. Nulli ergo .... Si quis autem .... [[Categoria:Documenta Ecclesiae Catholicae]] 466yydmrqlonyitossswxohrfapiwpo 263456 263451 2026-04-20T10:57:16Z Demetrius Talpa 13304 263456 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Concilii Basiliensis Documenta |OperaeWikiPagina= |Annus=XV saec. |AnnusMonstratus= 1431-1445 |SubTitulus= |Genera=Acta conciliorum Ecclesiae |Editio= |Fons= http://www.ldysinger.com/@magist/1431_Florence-Basel-Ferrara-Rome_ec17/02_Florence_01-07.htm }} <div class=text> 1431-1445- Concilium Basiliense ''[Basilea - Ferrara - Firenze - Roma]'' - Documenta Conc. oecum. et gener. Eccl. Cath. - Conc. Ferrariense - Florentinum - Romanum a. 1438-1445 Nos [[Scriptor:Nicolaus de Albergatis|Nicolaus apostolicae sedis legatus]] pronunciamus pro sanctissimo domino nostro papa Eugenio iv in hac sacra synodo de Basilea ad civitatem Ferrariensem translata iam que legitime congregata praesidere et hodie videlicet octava die mensis ianuarii continuationem ipsius translatae synodi factam esse a dicta que die in antea continuandam esse et continuari debere ad omnia ad quae Basiliensis synodus congregata fuerit etiam pro ycumenico concilio in quo de unione occidentalis et orientalis ecclesiae agatur et auctore domino perficiatur. Ad laudem omnipotentis dei exaltationem catholice fidei pacem que et tranquillitatem et unitatem totius populi christiani sancta universalis sinodus per ipsius dei gratiam auctorizante beatissimo domino Eugenio papa iv in hac civitate Ferrarie in spiritu sancto legitime congregata universalem ecclesiam representans presidente vice et nomine ipsius sanctissimi domini Eugenii reverendissimo in christo patre et domino domino Nicolao tituli sancte crucis in Iherusalem sancte Romane ecclesie presbytero cardinali apostolice sedis legato illius inherens firmissimo fundamento qui apostolorum principi dixit: tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam sollicita servare unitatem spiritus in vinculo pacis ut simus unum corpus et unus spiritus sicut vocati sumus in una spe vocationis nostre attendens que multa superiori tempore acta tam apud olim Basiliense concilium et post illius translationem per aliquos nulla ibidem auctoritate perseverantes quam per prefatum beatissimum papam dominum Eugenium presertim circa negocium sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie videlicet decretum decimenone sessionis olim dicti Basiliensis concilii quod incipit sicut pia mater cui sanctissimus ipse dominus Eugenius assensum per suas literas prebuit item quamdam cedulam conventionalem super electione loci pro concilii Basiliensis translatione facienda inter patres communi omnium assensu firmatum et concordatum cuius vigore ad decretum vigesime quinte sessionis olim dicti concilii processum est quod ita exorditur hec sancta synodus inter sue congregationis exordia et cetera et quod constanter a Graecorum oratoribus requisitus sanctissimus ipse pontifex per suas literas in generali consistorio Bononie datas oratoribus presentibus publicatas confirmavit pariter et recepit item literas eiusdem beatissimi Eugenii sub die xiv kalendas octobris proximi preteriti in generali consistorio Bononie publicatas in exordio que huius continuate sinodi solemniter lectas quibus Basiliense concilium de consilio et assensu reverendissimorum sancte Romane ecclesie cardinalium prelatis etiam tunc in curia existentibus et laudantibus ad hanc civitatem Ferrariensem transtulit item literas declarationis eiusdem iii kalendas ianuarii translationem predictam proxime subsecutas que omnia hec sancta synodus in actis eiusdem ad perpetuam rei memoriam de verbo ad verbum registrari mandavit prout in eisdem actibus continetur quibus omnibus et aliis plurimis debita meditatione pensatis ac per diversos tractatus mature discussis declarat translationem et declarationem predictas fuisse et esse legitimas iustas rationabiles ac urgentissima necessitate ad tollendum impedimentum sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie atque etiam ad evitandum scissuram in dei ecclesia iam imminentem pro evidenti que utilitate totius reipublice christiane fuisse et esse factas et consequenter hanc ipsam sanctam synodum ad ea omnia pro quibus dictum olim Basiliense concilium ab initio fuerat institutum presertim pro futuro ycumenico concilio pro ipsa sanctissima unione predicta in presenti civitate Ferrarie in spiritu sancto esse legitime congregatam et stabilitam continuationem que deinceps ac prosecutionem ad predicta omnia debere habere translationem ipsam cum declaratione ut premittitur subsequuta laudat suscipit et approbat exhortans in domino et requirens omnia et singula eius sancte sinodi supposita presentia et futura quatenus circa predicta pervigili cura ac sollicito studio intendant. Ex quibus ipso largiente qui cepit in nobis opus bonum ad eius gloriam et salutem totius populi christiani cuncta dirigantur et fiant. Declarat insuper hec sancta synodus quod cum notoria necessitas supradictarum causarum ipsum sanctissimum dominum Eugenium ad translationem ipsam exegerit et impulerit sub decreto octave et undecime vel cuiuscumque alterius sessionis dicti olim Basiliensis concilii ullatenus non includi. Decernens que congregationem illam Basilee et omnem aliam que ibi vel alibi sub nomine generalis concilii forsitan convenerit illegitimam potius et reprobam cumulationem et conventiculam esse censendam et censeri debere nulla que auctoritate generalis concilii posse consistere. Omnia insuper et singula que ab ipso translationis tempore in ipsa Basiliensi civitate sub nomine generalis concilii acta sunt aut ibi vel alibi sub nomine generalis concilii ut premittitur in futurum forsitan attentari contigerit cassat irritat et annullat irrita que cassa et nulla nullius que roboris vel momenti esse decernit. Si quid tamen in materia Bohemorum post translationem predictam per dictos Basilee congregatos utiliter actum fuisse cognoverit id etiam cum suppletione defectuum approbare intendit. Ut autem omnia et singula ipsius sancte synodi supposita ab omni gravamine tuta serventur omni que timoris molestie et iniurie suspicione remota in bonis etiam operibus deo secure deserviant omnes que et singulos qui quocumque nomine vel causa olim Basiliensi synodo super obligationibus aut vinculis quibuscumque se adstrinxerint iuramentis quibus plena et libera facultas huic sancte synodo obediendi et eius honorem et commodum prosequendi impediretur vel scrupulus illis quocumque modo induceretur ab illis absolvit liberat atque relaxat absolutos que ac liberos esse ac iniuramenta relaxata declarat. Statuit etiam hec sancta synodus ordinat et decernit quod nemo cuiuscumque status aut dignitatis existat ordinaria quavis vel delegata nisi a sede apostolica iurisdictione ex quacumque causa vel occasione eos omnes vel eorum singulos tam seculares quam religiosos etiam ordinum mendicantium qui nunc in presenti synodo existunt vel erunt in posterum aut qui Romanam sequuntur curiam cum inproximo ex sanctissimi domini Eugenii cum curia sua ad civitatem istam translatione indicta per affixionem cedularum secundum ipsius curie antiquam consuetudinem in ipsa synodo futuri sint in eorum dignitatibus officiis administrationibus privilegiis honoribus beneficiis bonis que aliis inquietare molestare aut perturbare presumat. Si qui vero quocumque etiam quesito colore directe vel indirecte predictorum aliquem vel aliquos in dictis eorum dignitatibus officiis administrationibus honoribus privilegiis beneficiis bonis que aliis turbare presumpserint aut ne iurisdictione fructibus et eorum emolumentis ut antea fecerunt libere uti valeant impediendo aut dignitates officia administrationes honores et beneficia ipsa etiam cuiuscumque privationis causa vel colore quesitis aliis conferendo omnes et eorum singulos etiamsi cardinali patriarchali archiepiscopali vel episcopali vel quavis alia dignitate prefulgeant aut capitula collegia conventus vel universitates fuerint nulla alia monitione premissa excommunicationis suspensionis et interdicti sententias ipso facto intendit incurrere quorum absolutionem nisi in mortis articulo soli Romano pontifici reservat decernens nihilominus quod si infra tres dies collationem vel collationes ipsos vel impedimenta predicta proxime sequentes non resipuerint illos quorum dignitates officia administrationes honores et beneficia contulerint vel quibus alias impedimenta ut supra prestiterint plenarie ut prius fuerant reintegrando suis ecclesiis et beneficiis quibuscumque sive illas aut illa in titulum commendam seu administrationem habuerint eos insuper omnes et singulos qui dignitatum officiorum administrationum honorum et beneficiorum predictorum collationes etiam motu proprio factas acceptare aut possessionem per se vel per alios intrare aut ratas habere presumpserint iure etiam si quod in illis antea sibi competiisset omnibus que aliis suis beneficiis que in titulum commendam vel administrationem tenuerint ipso facto privatos ad illa omnia que alia perpetuo inhabiles fore et per solum Romanum pontificem restitui et habilitari posse. Monet insuper et requirit hec sancta sinodus omnes et singulos qui in generalibus conciliis de iure et consuetudine interesse tenentur quatenus ad ipsam presentem Ferrariensem synodum ut premittitur continuandam pro iis de quibus supra dictum est exequendis quamprimum se conferre procurent. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Exposcit debitum pastoralis officii cui divina favente clemencia licet insufficientibus meritis presidemus ut nepharios malignorum excessus illorum presertim qui tranquillum ecclesie statum in varias periculosas que nisi obvietur procellas et perturbaciones impellere satagunt et Petri naviculam operire moliuntur oportunis remediis reprimamus ac ne in sua malicia gloriantes aliis occasionem malignandi prebeant pro excessibus per eos commissis debite ulcionis penam infligamus. Nam ut canonice continent sanctiones in culpis que multorum trahunt iacturam culpa est relaxare vindictam. Sane cum in sacro olim Basiliensi concilio de loci electione pro futuro ycumenico concilio ageretur et per eos ad quod potestas eligendi locum erat devoluta factum esset decretum ipsum que ambassiatores carissimi in christo filii nostri Iohannis imperatoris Grecorum et venerabilis fratris Ioseph patriarche Constantinopolitani ibidem existentes acceptassent ac nonnullis Avinionem vel alium locum nominantibus ad quem prefati oratores nullo modo ire velle protestabantur asserentes pro certo prefatos imperatorem et patriarcham ad dictum concilium nisi personaliter interessemus nullatenus accessuros predicti qui Avinionem petebant veriti Grecos ipsos ad eos nequaquam ituros quoddam decretum sive libellum famosum quod monitorium appellant adversus nos licet nulliter et de facto in grave scandalum et scissuram ecclesie in tan que sancti operis unionis videlicet Grecorum perturbacionem conflare ausi sunt nos pro unitate ecclesie conservanda et dicta unione Grecorum consequenda predictum Basiliense concilium ex iustis racionabilibus necessariis ac urgentibus causis de consilio et assensu venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium quamplurimis venerabilibus fratribus nostris archiepiscopis episcopis et dilectis filiis electis et abbatibus apud sanctam sedem apostolicam existentibus id laudantibus et consulentibus ad civitatem Ferrariensem et Grecis et nobis accommodam sub certis modo et forma ut illi a tam scandaloso processu merito resipiscerent apostolica auctoritate transtulimus prout in litteris superinde confectis latius continetur. Ipsi vero omnem viam pacis spernentes et in suo obstinato proposito perseverantes et litteras dicte translacionis ac omnia in eis contenta parvipendentes ac mala malis cumulantes non solum racionabilem translacionem nostram ex predictis iustissimis et urgentissimis causis ut premittitur factam non acceptarunt sed ut infra certum tempus et sub suspensionis pena predictam translacionem revocaremus monere iterata temeritate sunt ausi. Quod quidem nil aliud erat quam ut tam sancti operis tam que christianis omnibus optabilis prosecucionem deserere cogeremur. Hiis non sine animi nostri displicentia intellectis cum ea omnia non solum in destructionem tam sancti operis sed in manifestam ecclesie scissuram ut premittitur tendere videremus translacionem per nos tam necessario factam et condiciones in illa appositas purificatas fuisse ac ipsum Ferrariense concilium inchoari ac legitimam prosequucionem haberi debere prout in aliis nostris litteris plenius continetur declaravimus ad illud que inchoandum dilectum filium nostrum Nicolaum tituli sancte crucis sancte Romane ecclesie presbyterum cardinalem nostrum ac apostolice sedis legatum destinavimus. Quod quidem in non parvo prelatorum numero legitime congregatum in publica sessione translacionem et declaracionem predictas legitimas iustas ac racionabiles ac urgenti necessitate ad tollendum impedimentum prefate sanctissime unionis occidentalis et orientalis ecclesie ac eciam ad evitandam scissuram in dei ecclesia nunc imminentem pro evidenti utilitate tocius reipublice christiane fuisse et esse factas solenniter declaravit prout ex serie decreti superinde confecti liquido constat. Interea cerciores facti predictos imperatorem patriarcham et Grecos littoribus Italie appropinquare ad hoc ipsum sacrum Ferrariense concilium deo duce ea intencione et firmo proposito venimus ut non solum hoc sancte unionis opus sed ad illa etiam propter que concilium Basilee fuerat congregatum realiter et cum effectu adiuvante domino prosequeremur. Ad que etiam advertens dilectus filius noster Iulianus tituli sancte Sabine presbyter cardinalis apostolice sedis legatus cum predictos ut a tam manifestis scandalis abstinerent multis validissimis racionibus hortaretur et pro eorum obstinata mente nullatenus exaudiretur sed eos magis ad illa scandala in dei ecclesia perpetranda paratos aspiceret ne illorum impietati assistere videretur inde discessit. Illi vero neque id considerantes et nescientes in semitis pacis et iusticie dirigere gressus suos iam que cerciores effecti Grecos nullatenus ad eos accedere velle ac littoribus Italie appropinquare in sua cordis duricia perseverantes cum dictam Grecorum unionem pro qua nobis cum totis viribus ingenio et industria laborare ac nobis assistere debuissent aliter impedire et disturbare nequirent peiora peioribus adiicientes ad tantum temeritatis et audacie sunt progressi ut nos a papali administracione suspensos esse plurimis regum et principum oratoribus qui basilee erant tam nephandum scelus execrantibus et in contrarium protestantibus ausu sacrilego declarare et ad alia plura licet nulliter et de facto procedere presumpserint. Nos igitur attendentes excessus eorum adeo notorios esse ut non possint aliqua tergiversacione celari quod que error cui non resistitur approbari videtur et latum pandit delinquentibus sinum qui eorum conatibus non resistit ac nequeuntes absque gravi offensa domini nostri ihesu christi et ecclesie sue sancte tot et tantos excessus qui presertim sanctam et optatissimam unionem Grecorum impedire disturbare et penitus tollere videantur ulterius tolerare adversus prefatos in Basilea existentes hoc sancto approbante concilio in virtute altissimi decernimus iusticia mediante quantum oporteat procedendum. Quapropter matura deliberacione cum hac sancta synodo prehabita omnes et singulos Basilee sub pretensi concilii nomine quod verius conventiculum dici debet contra translacionem et declaracionem predictas convenientes ac tam scandalosa et nepharia presumentes eciamsi cardinalatu patriarchali archiepiscopali episcopali abbaciali aut alia quavis dignitate ecclesiastica vel seculari prefulgeant penas excommunicacionis privationis dignitatum beneficiorum et officiorum inhabilitacionis ad futura in dictis nostris litteris translacionis contentas hoc sacro approbante concilio incidisse decernimus et declaramus. Decernentes insuper et declarantes irritum et inane ac nullius roboris vel momenti quicquid per eos tam circa predicta quam contra curiam nostram sequentes vel in sacro Ferrariensi concilio existentes a die translacionis per nos facte sub nomine concilii vel alias attemptatum fuerit vel in posterum quomodolibet contigerit attemptari. Mandantes preterea ipso eciam approbante concilio sub dictis penis et censuris et in virtute prestiti iuramenti quo sancte sedi apostolice tenentur astricti omnibus et singulis cardinalibus patriarchis archiepiscopis episcopis electis et abbatibus et ceteris cuiuscunque condicionis status et gradus existant in dicta civitate Basiliensi sub prefato pretextu concilii convenientibus quatinus infra triginta dies a die dati huius decreti debeant realiter et cum effectu ab ipsa civitate recessisse precipientes quoque magistro civium consulibus scabinis civitatem Basiliensem regentibus et gubernatoribus ceteris que officialibus quocunque nomine censeantur quatinus infra predictum triginta dierum terminum predictos non recedentes a civitate prefata expellant et a se realiter et cum effectu abiciant. Quod si infra predictum terminum facere omiserint omnes et singulos regentes et officiales predictos excommunicacionis populum vero et civitatem prefatos ecclesiastici interdicti sententias incurrere decernimus ipso facto quorum absolucionem nisi in mortis articulo interdicti vero relaxacionem nobis specialiter reservamus. Omnibus et singulis ad quorum noticiam hec pervenerint in virtute sancte obediencie et sub excommunicacionis pena precipimus et mandamus ut si predicti in Basilea convenientes cives que ipsi nobis non obedientes fuerint contumaces nullus post dictum terminum ad dictam civitatem Basiliensem accedat sed ipsis denegent mercimonia et cuncta ad usum hominum necessaria. Mercatores quoque qui causa dicti olim concilii ibi convenerunt cuiuscunque condicionis existant sub eadem excommunicacionis pena inde omnino discedant. Si qui vero hec nostra mandata contempserint elapso dicto termino Basiliensibus in contumacia persistentibus aliqua forsan portare presumentes cum scriptum sit: iusti tulerunt spolia impiorum possint tales huiusmodi bonis a quibuscunque christifidelibus impune spoliari bona que ipsa prius capiencium dominio cedant. Verumtamen quia redeuntibus gremium suum nunquam claudit ecclesia si predicti in Basilea convenientes vel ipsorum aliqui infra predictum terminum triginta dierum a die date presencium ut premittitur ad cor redierint et a dicta civitate recesserint predictas penas quoad obedientes predicto sacro concilio approbante remittimus et plenarie relaxamus eas que pro infectis ab earum data et quecumque inde secuta haberi volumus decernimus et mandamus supplentes prefato approbante concilio omnes defectus si qui forsan ex solennitate iuris in premissis vel ex omissione aliqua intervenissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Magnas omnipotenti deo gratias referre nos convenit qui antique miserationis sue non immemor ecclesiam suam fecundioribus semper cumulat incrementis et licet hanc iactari interdum temptationum ac pressurarum fluctibus sinat nunquam tamen patitur mergi sed inter undarum moles inviolabilem servat facit que ineffabili clementia sua ut inter angustias varias robustior illa semper assurgat. Ecce enim occidentales et orientales populi diu ab invicem separati unum concordie et unitatis fedus inire festinant et qui a se ipsis longo se dissidio avulsos ut equum erat moleste ferebant post multa tandem secula ipso utique auctore a quo omne datum optimum provenit sancte unionis desiderio corporaliter hoc in loco conveniunt. Nostrum autem et totius ecclesie munus est et esse intelligimus viribus omnibus eniti ut hec felicia cepta iugi solicitudine felicem progressum exitum que consequantur ut cooperatores dei et esse et dici mereamur. Denique carissimus filius noster Iohannes Paleologus Romeorum imperator una cum venerabili fratre Ioseph Constantinopolitano patriarcha et aliarum patriarchalium sedium apocrisiariis magna que cum archiepiscoporum et ecclesiasticorum nobilium que multitudine octava februarii mensis proxime preteriti Venetias ad ultimum scilicet applicuit portum ubi sicut antea sepius fecerat Basileam iustis ex causis ratione ycumenici seu universalis concilii celebrandi se ire non posse patenter expressit id que Basilee congregatis per litteras intimavit exhortans ac requirens omnes uti Ferrariam ad huiusmodi concilium celebrandum electam pro peragendo tam pio sanctissime huius unionis opere sese transferrent. Nos itaque quibus hec sacratissima unio cordi semper fuit qui que hanc summo studio perfici cupimus decretum Basiliensis concilii cum Grecis ipsis conventum electionem que loci pro ycumenico celebrando concilio in Basiliensi synodo factam ac per nos postea Bononie instantibus etiam ipsorum imperatoris et patriarche nuntiis confirmatam et queque alia ad ipsum sancte unionis opus spectantia ut est officii et debiti nostri exequi diligenter intendimus. Omni igitur modo et forma quibus melius possumus decernimus et declaramus accedente consensu dictorum imperatoris et patriarche omnium que in presenti existentium synodo sacram esse universalem seu ycumenicam synodum in hac Ferrariensi civitate omnibus libera et secura sic que dictam synodum ab omnibus reputari et appellari debere in qua sine ulla rixosa contentione et pertinacia atque cum omni caritate sacrum hoc unionis negotium tractandum et deo propitio ut speramus felici fine claudendum est una cum sanctis operibus reliquis ad que peragenda synodus ista noscitur instituta. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Decet ycumenici concilii locum ad quem viri electi ex toto christiano orbe conveniunt talem esse in quo inter alia hominibus necessaria hoc potissimum sit aeris salubritas ne ob aeris infecti contagionem pestiferam quam cuncti naturaliter metuunt et fugiunt hii qui in concilio presentes sunt abire inde re infecta compellantur absentes vero illuc accedere recusent. Expedit profecto eos qui ad res arduas in synodis pertractandas confluunt omni alia cura omni que timore vacuos esse ut rebus publicis quiecius liberius que intendant. Optavissemus quidem ipsum universale concilium quod in hac inchoavimus civitate apud eandem continuare et in ea perfectam orientalis et occidentalis ecclesiarum unionem consummare feliciter et ibi finem optatum imponere ubi inicium dedimus et quamquam cum pestis proximo autumno hanc urbem affligeret a plerisque instancia fieret ut synodus ipsa ad locum transferretur non infectum quia tamen sicut assolet adveniente hyeme illam prorsus cessare sperabatur usque ad hunc diem dilatum exstitit. Cum vero illa in dies perseveret timeatur que verisimiliter proximo vere atque estate vehemencius invalescere omnes iudicant consulunt que non modo utile sed necessarium fore ut ad alium hoc morbo liberum confestim migrandum sit locum quocirca ex hac et aliis nonnullis racionabilibus causis consencientibus carissimo filio nostro Ioanne Paleologo Romeorum imperatore ac venerabili fratre nostro Ioseph patriarcha Constantinopolitano sacro approbante concilio ipsam ycumenicam seu universalem synodum ab hac civitate Ferrariensi ad civitatem Florentinam omnibus manifeste liberam securam pacificam et quietam aeris que salubritate letantem et ad quam inter Tirrenum Adriaticum que mare optime situm ab orientalibus et occidentalibus commode accedi potest harum serie in nomine trinitatis patris et filii et spiritus sancti ex nunc transferimus et translatam esse decernimus cum hiis plenis securitatibus et salvis conductibus quos inicio sacri concilii cunctis prebuimus. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Consentiente ad infrascripta carissimo filio nostro Iohanne Paleologo Romeorum imperatore illustri et locatenentibus venerabilium fratrum nostrorum patriarcharum et ceteris orientalem ecclesiam repraesentantibus. Letentur caeli et exultet terra. Sublatus est enim de medio paries qui occidentalem orientalem que dividebat ecclesiam et pax atque concordia rediit illo angulari lapide christo qui fecit utraque unum vinculo fortissimo caritatis et pacis utrumque iungente parietem et perpetue unitatis federe copulante ac continente post que longam meroris nebulam et dissidii diuturni atram ingratam que caliginem serenum omnibus unionis optate iubar illuxit. Gaudeat et mater ecclesia que filios suos hactenus invicem dissidentes iam videt in unitatem pacem que rediisse et que antea in eorum separatione amarissime flebat ex ipsorum modo mira concordia cum ineffabili gaudio omnipotenti deo gratias referat. Cuncti gratulentur fideles ubique per orbem et qui christiano censentur nomine matri catholice ecclesie colletentur. Ecce enim occidentales orientales que patres post longissimum dissensionis atque discordiae tempus se maris ac terrae periculis exponentes omnibus que superatis laboribus ad hoc sacrum ycumenicum concilium desiderio sacratissime unionis et antique caritatis reintegrande gratia leti alacres que convenerunt. Et intentione sua nequaquam frustrati sunt. Post longam enim laboriosam que indaginem tandem spiritus sancti clementia ipsam optatissimam sanctissimam que unionem consecuti sunt. Quis igitur dignas omnipotentis dei beneficiis gratias referre sufficiat. Quis tante divine miserationis divitias non obstupescat. Cuius vel ferreum pectus tanta superne pietatis magnitudo non molliat. Sunt ista prorsus divina opera non humane fragilitatis inventa atque ideo eximia cum veneratione suscipienda et divinis laudibus prosequenda. Tibi laus tibi gloria tibi gratiarum actio christe fons misericordiarum qui tantum boni sponse tue catholice ecclesie contulisti atque in generatione nostra tue pietatis miracula demonstrasti ut enarrent omnes mirabilia tua. Magnum siquidem divinum que munus nobis deus largitus est oculis que vidimus quod ante nos multi cum valde cupierint adspicere nequiverunt. Convenientes enim latini ac Greci in hac sacrosancta synodo ycumenica magno studio invicem usi sunt ut inter alia etiam articulus ille de divina spiritus sancti processione summa cum diligentia et assidua inquisitione discuteretur. Prolatis vero testimoniis ex divinis scripturis plurimis que auctoritatibus sanctorum doctorum orientalium et occidentalium aliquibus quidem ex patre et filio quibusdam vero ex patre per filium procedere dicentibus spiritum sanctum et ad eandem intelligentiam aspicientibus omnibus sub diversis vocabulis Greci quidem asseruerunt quod id quod dicunt spiritum sanctum ex patre procedere non hac mente proferunt ut excludant filium sed quia eis videbatur ut aiunt Latinos asserere spiritum sanctum ex patre et filio procedere tanquam ex duobus principiis et duabus spirationibus ideo abstinuerunt a dicendo quod spiritus sanctus ex patre procedat et filio. Latini vero affirmarunt non se hac mente dicere spiritum sanctum ex patre filio que procedere ut excludant patrem quin sit fons ac principium totius deitatis filii scilicet ac spiritus sancti aut quod id quod spiritus sanctus procedit ex filio filius a patre non habeat sive quod duo ponant esse principia seu duas spirationes sed ut unum tantum asserant esse principium unicam que spirationem spiritus sancti prout hactenus asseruerunt. Et cum ex his omnibus unus et idem eliciatur veritatis sensus tandem in infrascriptam sanctam et deo amabilem eodem sensu eadem que mente unionem unanimiter concordarunt et consenserunt. In nomine igitur sancte trinitatis patris filii et spiritus sancti hoc sacro universali approbante Florentino concilio diffinimus ut hec fidei veritas ab omnibus christianis credatur et suscipiatur sic que omnes profiteantur quod spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter est et essentiam suam suum que esse subsistens habet ex patre simul et filio et ex utroque eternaliter tanquam ab uno principio et unica spiratione procedit declarantes quod id quod sancti doctores et patres dicunt ex patre per filium procedere spiritum sanctum ad hanc intelligentiam tendit ut per hoc significetur filium quoque esse secundum Grecos quidem causam secundum Latinos vero principium subsistentie spiritus sancti sicut et patrem. Et quoniam omnia que patris sunt pater ipse unigenito filio suo gignendo dedit praeter esse patrem hoc ipsum quod spiritus sanctus procedit ex filio ipse filius a patre eternaliter habet a quo etiam eternaliter genitus est. Diffinimus insuper explicationem verborum illorum filio que veritatis declarande gratia et imminente tunc necessitate licite ac rationabiliter symbolo fuisse appositam. Item in azimo sive fermentato pane triticeo corpus christi veraciter confici sacerdotes que in altero ipsum domini corpus conficere debere unumquemque scilicet iuxta sue ecclesie sive occidentalis sive orientalis consuetudinem. Item si vere penitentes in dei caritate decesserint antequam dignis penitentie fructibus de commissis satisfecerint et omissis eorum animas penis purgatoriis post mortem purgari et ut a penis huiusmodi releventur prodesse eis fidelium vivorum suffragia missarum scilicet sacrificia orationes et elemosinas et alia pietatis officia que a fidelibus pro aliis fidelibus fieri consueverunt secundum ecclesie instituta. Illorum que animas qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt illas etiam que post contractam peccati maculam vel in suis corporibus vel eisdem exute corporibus prout superius dictum est sunt purgate in celum mox recipi et intueri clare ipsum deum trinum et unum sicuti est pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Illorum autem animas qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt mox in infernum descendere penis tamen disparibus puniendas. Item diffinimus sanctam apostolicam sedem et Romanum pontificem in universum orbem tenere primatum et ipsum pontificem Romanum successorem esse beati Petri principis apostolorum et verum christi vicarium totius que ecclesie caput et omnium christianorum patrem ac doctorem existere et ipsi in beato Petro pascendi regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a domino nostro Iesu christo plenam potestatem traditam esse quemadmodum etiam in gestis ycumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur. Renovantes insuper ordinem traditum in canonibus ceterorum venerabilium patriarcharum ut patriarcha Constantinopolitanus Secundus sit post sanctissimum Romanum pontificem tertius vero Alexandrinus quartus autem Antiochenus et quintus Hierosolymitanus salvis videlicet privilegiis omnibus et iuribus eorum. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Moyses vir dei populi sibi commissi salutem zelans timens que ne ob seditiosum schisma Chore Dathan et Abiron ira dei in ipsam populum si illos sequeretur insurgeret iussu domini dixit ad plebem universam: recedite a tabernaculis hominum impiorum et nolite tangere que ad eos pertinent ne involvamini in peccatis eorum senserat enim ipso domino inspirante seditiosos et schismaticos illos ultionem gravissimam excepturos sicut postmodum rei monstravit eventus dum nec ipsa terra eos potuit sustinere sed iusto dei iudicio illos absorbuit ut descenderent in infernum viventes. Sic et nos quibus licet immeritis dominus Ihesus christus populum suum committere dignatus est audientes illud execrabile scelus quod quidam perditi homines Basilee commorantes ad scindendam sancte ecclesie unitatem proximis diebus machinati sunt metuentes que ne quos incautos seducant fraudibus et venenis inficiant ad ipsum domini nostri Ihesu christi populum nobis creditum clamare pari voce compellimur: recedite a tabernaculis hominum impiorum maxime cum longe amplior sit plebs christiana quam illa tunc iudeorum ecclesia sanctior quam synagoga et christi vicarius ipso Moyse auctoritate et dignitate superior. Quam Basiliensium impietatem dudum previdere cepimus quandoquidem illud tunc Basiliense concilium intuebamur iam in tyrannidem prolabi dum multi etiam inferioris gradus ad illud tunc veniendum standum que pro libito factionis auctorum cogerentur dum nonnullorum vota et iudicia diversis artibus extorquerentur alii mendaciis et fraudibus seducerentur dum conspirationibus coniurationibus monopoliis et conventiculis pene omnia cederent et pro ambitione papatus diuturna protractio eius concilii querebatur ubi denique innumere novitates inordinationes deformitates et quasi infinita patrabantur mala ad que etiam clerici infra sacros ordines constituti ignorantes inexperti vagi discoli profugi apostate de criminibus condemnati et de carceribus fugientes nobis et suis superioribus rebelles et reliqua istiusmodi hominum monstra concurrerent qui ab ipsis scelerum magistris omnem corruptionis labem trahebant. Advertimus etiam ad illud sanctissimum opus unionis orientalis ecclesie quod per quorundam factiosorum fraudem omnino periclitari videbamus et idcirco tantis malis quantum in nobis erat providere cupientes ex predictis et aliis rationabilibus et necessariis causis de quibus in decreto translationis plene continetur prefatum tunc Basiliense concilium de venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie cardinalium consilio plurimis venerabilibus fratribus et dilectis filiis archiepiscopis episcopis electis abbatibus et aliis ecclesiarum prelatis ac magistris et doctoribus id laudantibus ad civitatem Ferrariensem transtulimus ubi etiam cum occidentali et orientali ecclesia concilium ycumenicum domino disponente fundavimus. Deinde morbo pestis superveniente et continuante ad hanc civitatem Florentinam eius gratia annuente eodem sacro concilio approbante transtulimus in quo ipse piissimus et clementissimus deus ostendit mirabilia sua ut scilicet schisma illud pernitiosissimum quod in dei ecclesia per quingentos fere annos cum maximo tocius christianitatis detrimento duraverat et ad illud extirpandum plurimi sancti Romani pontifices predecessores nostri multi que reges et principes et alii christiani magnis olim laboribus et impensis durissime insudarunt post multas tandem in utroque loco disputationes publicas et privatas diversos tractatus et labores multiplices sublatum fuerit et sanctissima Latinorum et Grecorum unio feliciter consummata prout in decreto superinde confecto et solemniter promulgato plenius continetur. Ex qua re ipsi eterno deo inexhaustas gratias referentes omni que fideli populo congratulantes obtulimus illi hostiam iubilationis et laudis. Vidimus enim non gentem unam veluti hebreorum populum ad terram promissionis evocari sed multarum gentium populos nationes et linguas ad unum divine veritatis eloquium meritum que concurrere per quod etiam iam magna spes redditur ut ipse sol iusticie in oriente oriens ad aliarum multarum gentium etiam infidelium tenebras radios sue lucis extendat fiat que salus domini usque ad extremum terre. Cuius quidem rei iam optimas arras deo disponente tenemus dum ipse omnipotens deus per operam nostram Armenorum oratores ex longissimis septentrionis partibus ad nos et apostolicam sedem et sacrum hoc concilium hiis diebus cum pleno mandato pervenire concessit qui nos non aliter quam beatum Petrum apostolorum principem intuentes ac venerantes ipsam que sanctam sedem veluti matrem omnium fidelium et magistram recognoscentes ad eam et prefatum concilium pro spirituali cibo et sane doctrine veritate se venisse professi sunt. Ob quam rem deo nostro iterum gratias multas retulimus. Sed quas in prefato divino opere molestias quas impugnationes quas denique persecutiones non quidem a Teuchris aut Sarracenis sed a vocatis christianis hucusque passi fuerimus horret animus commemorare. Refert beatus Hieronymus quod ab Hadriani temporibus usque ad imperium Constantini in loco resurrectionis dominice simulacrum Iovis et in crucis rupe statua Veneris ex marmore a gentibus posita colebatur existimantibus persecutionis auctoribus tollere nobis fidem resurrectionis et crucis si sancta loca per ydola polluissent. Non dissimile a Basiliensibus illis hominibus perditissimis nobis et ecclesie dei hiis diebus fieri contigit nisi quod illud a paganis et verum deum ignorantibus factum est hoc ab hiis qui cognoverunt et oderunt et idcirco superbia eorum iuxta prophetam ascendit semper in eo periculosius quod sub reformationis specie quam in se semper horruerunt venena diffundunt. Primum quidem postquam hii qui omnis scandali patratores Basilee fuerunt Grecis in promissione defecerant cum per ipsorum Grecorum et ecclesie orientalis oratores plane intelligerent carissimum in christo filium nostrum Iohannem Paleologum Romeorum imperatorem illustrem et bone memorie Ioseph Constantinopolitanum patriarcham reliquos que tam prelatos quam alios orientalis ecclesie ad locum pro ycumenico celebrando concilio per nostros legatos et presidentes alios que ex prestantioribus ibidem existentibus ad quos ius eligendi locum iuxta conventionem communi eiusdem concilii consensu firmatam post graves suppositorum eius dissensiones devolutum erat legitime electum accedere velle cum que etiam nos hanc ipsam loci electionem ad supplicationem et instantiam maximam dictorum oratorum in generali consistorio Bononie confirmasse ac galeas et alia necessaria pro huius sanctissime unionis opere multis laboribus et impensis versus Constantinopolim destinare percepissent quoddam detestabile monitorium seu citatorium quo sanctum hoc opus interciperent contra nos et prefatos cardinales decernere ausi sunt [illud que ad prefatos imperatorem et patriarcham Constantinopolim mittere ut ipsos et omnes alios] omnino a veniendo diverterent. Sciebant enim illos ad alium locum quam electum ut premittitur nullo pacto venturos. Deinde cum predictos imperatorem et patriarcham ac reliquos pro ipso sanctissime unionis opere ad nos iam venire percepissent alium impietatis laqueum huic tam divine rei iniicere sunt conati dum quandam sacrilegam suspensionis ab administratione papatus assertam sententiam contra nos protulerunt. Postremo memorati scandalorum duces numero quidem paucissimi quorum plerique conditionis infime et nominis vere pacis odiosissimi iniquitatem super iniquitatem apponentes ut non intrarent in iusticiam domini dum spiritus sancti gratiam pro ipsorum Grecorum unione iam in nobis operari conspicerent a recta linea per anfractus erroris exhorbitantes pretensam quandam decimoseptimo kal(endas) iunii proxime preteriti sessionem fecerunt in quibusdam decretis licet per unam tantum ex tribus obedientiis post recessum Iohannis xxiii sic in eadem obedientia nuncupati Constancie schismate tunc vigente editis inherere se dicentes tres propositiones quas fidei veritates vocant quasi nos et omnes principes ac prelatos et alios fideles et devotos apostolice sedis hereticos facerent protulerunt quarum tenor sequitur in haec verba: veritas de potestate concilii generalis universalem ecclesiam representantis supra papam et quemlibet alterum declarata per Constanciense et hoc Basiliense generalia concilia est veritas fidei catholice. Veritas hec quod papa concilium generale universalem ecclesiam representans actu legitime congregatum super declaratis in prefata veritate aut aliquo eorum sine eius consensu nullatenus auctoritate potest dissolvere aut ad aliud tempus prorogare aut de loco ad locum transferre est veritas fidei catholice. Veritatibus predictis pertinaciter repugnans est censendus hereticus. In hoc perniciosissimi dum suam malignitatem sub veritatis fidei fuco colorant Constanciense concilium in malum ac reprobum sensum et a sua doctrina penitus alienum pertrahunt ceterorum schismaticorum et hereticorum doctrinam sequentes qui confictos errores et impia dogmata ex divinis scripturis et sanctis patribus perverse intellectis semper sibi astruere moliuntur. Denique avertentes penitus sensum suum et declinantes oculos suos ne viderent celum neque recordarentur iudiciorum iustorum more Dioscori et damnate Ephesine synodi ad quandam venenatam execrabilem que asserte declarationis seu privationis sententiam a dignitate et officio summi apostolatus inexpiabili quodam scelere processerunt cuius tenorem omni pie menti horribilem haberi hic volumus pro sufficienter expresso nichil omittentes quantum in eis fuit quin hoc incomparabile unionis bonum in totum everterent. O miseros et degeneres filios. O pravam et adulteram generationem. Quid hac impietate et iniquitate crudelius. Quid detestabilius horribilius atque insanius excogitari poterat. Dixerant olim nichil melius nichil gloriosius atque fructuosius hac sanctissima unione ab exordio nascentis ecclesie in populo christiano visum vel auditum fuisse neque expedire in re illa de loco contendendum fore sed pro ea consequenda nedum huius mundi substantiam sed et corpus atque animam exponi debere pro hoc toto orbe clamantes et ad id commoventes populum christianum velut in suis decretis et epistolis plene continetur nunc vero tam furiose tam impie quantum in eis est ittidem persequuntur ut ad illud Basiliense latrocinium tocius orbis demonia confluisse videantur. Et licet illorum iniquitatem sibi semper mentitam omnipotens deus hucusque prevalere non permiserit cum tamen ad eam complendam usque ad abhominationem desolationis in dei ecclesia viribus omnibus studeant nos qui sine gravissima dei offensa et imminenti periculo confusionis et abhominationis in dei ecclesia talia dissimulare nullo modo valemus iuxta pastoralis officii nostri debitum multis etiam zelo dei succensis nos ad hoc ipsum impellentibus tantis malis obviare volentes ac quantum in nobis est oportune et salubriter providere execrabilem que impietatem ac pestem pernitiosissimam a dei ecclesia eliminare predecessorum nostrorum sequentes vestigia qui ut scribit sancte memorie Nicolaus papa soliti sunt concilia etiam universorum pontificum nequiter celebrata cassare sicut in universali contigit synodo Ephesina secunda quam beatissimus Leo papa summovit et Chalcedonensem instituit solenne et salubre declarationis decretum contra sacrilegos illos auctoritate apostolica in sacro Ferrariensi generali concilio quinto decimo kal(endas) marcii per nos editum hoc sacro Florentino concilio approbante innovamus per quod quidem inter alia omnes et singulos Basilee sub pretensi concilii nomine quod verius conventiculum esse diximus contra translationem et declarationem nostras contravenientes et illa scandalosa et nefaria presumentes etiamsi cardinalatus patriarchali archiepiscopali episcopali abbatiali aut aliqua quavis dignitate ecclesiastica vel seculari prefulgerent excommunicationis privationis dignitatum beneficiorum et officiorum ac inhabilitationis ad futura penas in dictis nostris litteris translationis contentas ipso sacro Ferrariensi approbante concilio incidisse declaravimus decernentes etiam nunc ac declarantes quecumque per dictos impios homines Basilee existentes facta et attemptata de quibus in prefato nostro Ferrariensi decreto fit mentio similiter omnia et singula per predictos ex post facta gesta et attemptata specialiter in duabus pretensis sessionibus seu verius conspirationibus ultimo nominatis ac quidquid ex eis vel ab ea forsan secutum sit et in futurum sequi posset tanquam ab impiis hominibus et nullam potestatem habentibus sed a deo eiectis et reprobatis fuisse et esse nulla cassa et irrita ut de facto presumpta ac nullis penitus effectus roboris vel momenti ipsas que propositiones superius descriptas iuxta pravum ipsorum basiliensium intellectum quem facto demonstrant veluti sano sacre scripture et sanctorum patrum et ipsius Constanciensis concilii sensui contrarium necnon prefatam assertam declarationis seu privationis sententiam cum omnibus inde secutis et que in futurum sequi possent tanquam impias et scandalosas necnon in manifestam dei ecclesie scissuram ac omnis ecclesiastici ordinis et christiani principatus confusionem tendentes ipso sacro approbante concilio damnamus et reprobamus ac damnatas et reprobatas nunciamus. Decernimus etiam et declaramus omnes et singulos predictos fuisse et esse schismaticos et hereticos et ultra penas in prefato Ferrariensi concilio declaratas tanquam tales cum omnibus eorum fautoribus vel defensoribus cuiuscunque status conditionis et gradus ecclesiastici vel secularis extiterint etiam si cardinalatus patriarchali archiepiscopali episcopali abbatiali aut alia quavis dignitate prefulgeant ut cum predictis Chore Datan et Abiron meritam accipiant portionem penis condignis omnino puniendos. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Exultate deo adiutori nostro iubilate deo Iacob omnes ubique qui nomine censemini christiano. Ecce enim iterum dominus recordatus misericordie sue alium dissidii lapidem noningentis et amplius inveteratum annis de ecclesia sua auferre dignatus est. Et qui facit concordiam in sublimibus et in terra pax est hominibus bone voluntatis optatissimam Armenorum unionem sua ineffabili miseratione concessit. Benedictus deus et pater domini nostri Ihesu christi pater misericordiarum et deus totius consolationis qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Intuens namque piissimus dominus ecclesiam suam modo ab his qui foris sunt modo ab his qui intra non parvis agitari turbinibus ut inter ipsas respirare angustias et ad resistendum fortiores essurgere valeat multis eam quotidie modis consolari et roborare dignatur. Nam et pridem magnam illam Grecorum unionem multas longe late que continentium nationes et linguas hodie vero hanc ipsam Armenici populi qui per septentrionem et orientem in magna copia diffusus est in eodem fidei et caritatis vinculo cum sede apostolica stabilivit. Hec profecto tam magna et mira sunt divine pietatis beneficia ut non solum pro utroque sed ne quidem pro altero satis dignas sue maiestati referre gratias possit intellectus humanus. Quis non vehementer admiretur uno eodem que tam brevi tempore duo sic preclara et tot seculis desiderata opera in hoc sacro concilio fuisse tam feliciter consummata. Vere a domino factum est istud et est mirabile in oculis nostris. Que enim hominum prudentia vel industria nisi gratia dei et cepisset et perfecisset has tales ac tantas res explere potuisset. Laudemus iugiter et toto corde benedicamus dominum qui facit mirabilia magna solus ipsi que psallamus spiritu psallamus et mente ore que et opere quantum sinit humana fragilitas pro tantis muneribus gratias agamus orantes et obsecrantes ut quemadmodum ipsi Greci atque Armeni unum cum ecclesia Romana effecti sunt ita fiant et cetere nationes presertim christi caractere insignite et totus denique populus christianus omnibus odiis bellis que extinctis mutua invicem pace ac fraterna caritate quiescat et gaudeat. Ipsos autem Armenos magnis laudum preconiis dignos esse merito censemus. Ut primum enim a nobis ad synodum accersiti sunt tanquam ecclesiastice avidi unitatis spectabiles devotos et doctos oratores suos cum sufficienti mandato de suspiciendo videlicet quicquid spiritus sanctus hanc sanctam synodum illustraverit ex remotissimis regionibus per multos labores maris que pericula ad nos et hoc sacrum concilium destinarunt. Nos vero tota mente ut nostrum pastorale decebat officium cupientes tam sanctum perficere opus sepe cum ipsis oratoribus de hac sancta unione contulimus. Et ne vel parva huic sancte rei dilatio fieret deputavimus de omni statu huius sacri concilii viros iuris divini et humani doctissimos qui cum omni cura studio que et diligentia rem istam cum ipsis pertractarunt oratoribus ab eis accurate inquirentes eorum fidem tam circa divine unitatem essentie et divinarum personarum trinitatem quam domini nostri Ihesu christi humanitatem et septem ecclesie sacramenta et alia ad fidem orthodoxam et ritus universalis ecclesie pertinentia. Multis itaque adhibitis disputationibus collationibus et tractatibus post que non mediocrem testimoniorum inspectionem que ex sanctis ecclesie patribus et doctoribus deducta sunt et earum de quibus agebatur rerum discussionem tandem expedire iudicavimus ne ulla in futurum de fidei veritate apud ipsos Armenos hesitatio esse valeat atque idem per omnia sapiant cum sede apostolica unio que ipsa stabilis ac perpetua sine ullo scrupulo perseveret ut sub quodam brevi compendio orthodoxe fidei veritatem quam super premissis Romana profitetur ecclesia per hoc decretum sacro hoc approbante Florentino concilio ipsis oratoribus ad hoc etiam consentientibus traderemus. Imprimis ergo damus eis sanctum symbolum a centum quinquaginta episcopis in ycumenico Constantinopolitano concilio editum cum illa additione filio que ipsi symbolo declarande veritatis gratia et urgente necessitate licite ac rationabiliter apposita cuius tenor talis est: credo .... Hoc autem sanctum symbolum sicut apud latinos mos est ita decernimus per omnes Armenorum ecclesias intra missarum solennia singulis saltem diebus dominicis et maioribus festivitatibus decantari vel legi. Secundo tradimus eis diffinitionem quarti concilii Calcedonensis in quinto postea et sexto universalibus conciliis renovatam de duabus naturis in una christi persona cuius tenor talis est: sufficeret .... Tertio diffinitionem de duabus voluntatibus duabus que christi operationibus in predicto sexto concilio promulgatam cuius tenor est: sufficeret quidem et reliqua que in ipsa diffinitione concilii Calcedonensis superius enarrata sequuntur usque ad finem post quem sequitur in hunc modum: et duas .... Quarto quoniam hactenus ipsi Armeni preter has tres Nicenam Constantinopolitanam et Ephesinam primam synodos nullas alias universales postea celebratas nec ipsum beatissimum huius sancte sedis antistitem Leonem cuius auctoritate ipsa Calcedonensis synodus extitit congregata susceperunt asserentes eisdem fuisse suggestum tam synodum ipsam Calcedonensem quam memoratum Leonem secundum damnatam Nestorii heresim diffinitionem fecisse instruximus eos et declaravimus huiusmodi falsam fuisse suggestionem ipsam que synodum Calcedonensem et beatissimum Leonem sancte et recte veritatem de duabus in una persona christi naturis superius descriptam diffinivisse contra impia Nestorii et Euticis dogmata iniunximus que ut ipsum beatissimum Leonem qui vere fidei columna fuit et omni sanctitate et doctrina refertus tanquam sanctum et in cathalogo sanctorum merito descriptum de cetero reputent et venerentur atque non solum dictas tres synodos sed omnes alias universales auctoritate Romani pontificis legitime celebratas sicut et ceteri fideles reverenter suscipiant. Quinto ecclesiasticorum sacramentorum veritatem pro ipsorum Armenorum tam presentium quam futurorum faciliori doctrina sub hac brevissima redigimus formula nove legis septem sunt sacramenta videlicet baptismus confirmatio eucaristia penitentia extrema unctio ordo et matrimonium que multum a sacramentis differunt antique legis. Illa enim non causabant gratiam sed eam solum per passionem christi dandam esse figurabant. Hec vero nostra et continent gratiam et ipsam digne suscipientibus conferunt. Horum quinque prima ad spiritualem uniuscuiusque hominis in se ipso perfectionem duo ultima ad totius ecclesie regimen multiplicationem que ordinata sunt. Per baptismum enim spiritualiter renascimur per confirmationem augemur in gratia et roboramur in fide. Renati autem et roborati nutrimur divine eucaristie alimonia. Quod si per peccatum egritudinem incurrimus anime per penitentiam spiritualiter sanamur. Spiritualiter etiam et corporaliter prout anime expedit per extremam unctionem. Per ordinem vero ecclesia gubernatur et multiplicatur spiritualiter per matrimonium corporaliter augetur. Hec omnia sacramenta tribus perficiuntur videlicet rebus tanquam materia verbis tanquam forma et persona ministri conferentis sacramentum cum intentione faciendi quod facit ecclesia. Quorum si aliquod desit non perficitur sacramentum. Inter hec sacramenta tria sunt baptismus confirmatio et ordo que caracterem id est spirituale quoddam signum a ceteris distinctivum imprimunt in anima indelebile. Unde in eadem persona non reiterantur. Reliqua vero quatuor caracterem non imprimunt et reiterationem admittunt. Primum omnium sacramentorum locum tenet sanctum baptismum quod vite spiritualis ianua est per ipsum membra christi ac de corpore efficimur ecclesie. Et cum per primum hominem mors introierit in universos nisi ex aqua et spiritu renascamur non possumus ut inquit veritas in regnum celorum introire. Materia huius sacramenti est aqua vera et naturalis nec refert frigida sit an calida. Forma autem est ego te baptizo in nomine patris et filii et spiritus sancti. Non tamen negamus quin et per illa verba baptizetur talis servus christi in nomine patris et filii et spiritus sancti vel baptizatur manibus meis talis in nomine patris et filii et spiritus sancti verum perficiatur baptisma. Quoniam cum principalis causa ex qua baptisma virtutem habet sit sancta trinitas instrumentalis autem sit minister qui tradit exterius sacramentum si exprimitur actus qui per ipsum exercetur ministrum cum sancte trinitatis invocatione perficitur sacramentum. Minister huius sacramenti est sacerdos cui ex officio competit baptizare in casu autem necessitatis non solum sacerdos vel diaconus sed etiam laicus vel mulier immo paganus et hereticus baptizare potest dummodo formam servet ecclesie et facere intendat quod facit ecclesia. Huius sacramenti effectus est remissio omnis culpe originalis et actualis omnis quoque pene que pro ipsa culpa debetur propterea baptizatis nulla pro peccatis preteritis iniungenda est satisfactio sed morientes antequam culpam aliquam committant statim ad regnum celorum et dei visionem perveniunt. Secundum sacramentum est confirmatio cuius materia est crisma confectum ex oleo quod nitorem significat conscientie et balsamo qui odorem significat bone fame per episcopum benedicto. Forma autem est signo te signo crucis et confirmo te crismate salutis in nomine patris et filii et spiritus sancti. Ordinarius minister est episcopus. Et cum ceteras unctiones simplex sacerdos valeat exhibere hanc nonnisi episcopus debet conferre quia de solis apostolis legitur quorum vicem tenent episcopi quod per manus impositionem spiritum sanctum dabant quemadmodum actuum apostolorum lectio manifestat. Cum enim audissent inquit apostoli qui erant Iherosolimis quia recepisset Samaria verbum dei miserunt ad eos Petrum et Iohannem qui cum venissent oraverunt pro eis ut acciperent spiritum sanctum nondum enim in quenquam illorum venerat sed baptizati tantum erant in nomine domini Ihesu tunc imponebant manum super illos et accipiebant spiritum sanctum. Loco autem illius manus impositionis in ecclesia datur confirmatio. Legitur tamen aliquando per apostolice sedis dispensationem ex rationabili et urgenti admodum causa simplicem sacerdotem crismate per episcopum confecto hoc administrasse confirmationis sacramentum. Effectus autem huius sacramenti est quia in eo datur spiritus sanctus ad robur sicut datus est apostolis die penthecostes ut videlicet christianus audacter christi confiteatur nomen. Ideo que in fronte ubi verecundie sedes est confirmandus inungitur ne christi nomen confiteri erubescat et precipue crucem eius que iudeis est scandalum gentibus autem stultitia secundum apostolum propter quod signo crucis signatur. Tertium est eucaristie sacramentum cuius materia est panis triticeus et vinum de vite cui ante consecrationem aqua modicissima admisceri debet. Aqua autem ideo admiscetur quoniam iuxta testimonia sanctorum patrum ac doctorum ecclesie pridem in disputatione exhibita creditur ipsum dominum in vino aqua permixto hoc instituisse sacramentum deinde quia hoc convenit dominice passionis representationi. Inquit enim beatus Alexander papa v a beato Petro: in sacramentorum oblationibus que intra missarum solemnia domino offeruntur panis tantum et vinum aqua permixtum in sacrificium offerantur. Non enim debet in calice domini aut vinum solum aut aqua sola offerri sed utrunque permixtum quia utrunque id est sanguis et aqua ex latere christi profluxisse legitur tum etiam quod convenit ad significandum huius sacramenti effectum qui est unio populi christiani ad christum. Aqua enim populum significat secundum illud apochalipsis aque multe populi multi. Et Iulius papa ii post beatum Silvestrum ait Calix dominicus iuxta canonum preceptum vino et aqua permixtus debet offerri quia videmus in aqua populum intelligi in vino vero ostendi sanguinem christi ergo cum in calice vinum et aqua miscetur christo populus adunatur et fidelium plebs in quem credit copulatur et iungitur. Cum ergo tam sancta Romana ecclesia a beatissimis apostolis Petro et Paulo edocta quam relique omnes Latinorum Grecorum que ecclesie in quibus omnis sanctitatis et doctrine lumina claruerunt ab initio nascentis ecclesie sic servaverint et modo servent inconveniens admodum videtur ut alia quevis regio ab hac universali et rationabili discrepet observantia. Decernimus igitur ut etiam ipsi Armeni se cum universo orbe christiano conforment eorum que sacerdotes in calicis oblatione paululum aque prout dictum est vino admisceant. Forma huius sacramenti sunt verba salvatoris quibus hoc confecit sacramentum. Sacerdos enim in persona christi loquens hoc conficit sacramentum. Nam ipsorum verborum virtute substantia panis in corpus christi et substantia vini in sanguinem convertuntur. Ita tamen quod totus christus continetur sub specie panis et totus sub specie vini sub qualibet quoque parte hostie consecrate et vini consecrati separatione facta totus est christus. Huius sacramenti effectus quem in anima operatur digne sumentis est adunatio hominis ad christum. Et quia per gratiam homo christo incorporatur et membris eius unitur consequens est quod per hoc sacramentum in sumentibus digne gratia augeatur omnem que effectum quem materialis cibus et potus quoad vitam agunt corporalem sustentando augendo reparando et delectando sacramentum hoc quoad vitam operatur spiritualem in quo ut inquit Urbanus papa gratam Salvatoris nostri recensemus memoriam a malo retrahimur confortamur in bono et ad virtutum et gratiarum proficimus incrementum. Quartum sacramentum est penitentia cuius quasi materia sunt actus penitentis qui in tres distinguuntur partes quarum prima est cordis contritio ad quam pertinet ut doleat de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero. Secunda est oris confessio ad quam pertinet ut peccator omnia peccata quorum memoriam habet suo sacerdoti confiteatur integraliter. Tertia est satisfactio pro peccatis secundum arbitrium sacerdotis que quidem precipue fit per orationem ieiunium et elemosinam. Forma huius sacramenti sunt verba absolutionis que sacerdos profert cum dicit ego te absolvo. Minister huius sacramenti est sacerdos habens auctoritatem absolvendi vel ordinariam vel ex commissione superioris. Effectus huius sacramenti est absolutio a peccatis. Quintum sacramentum est extrema unctio cuius materia est oleum olive per episcopum benedictum. Hoc sacramentum nisi infirmo de cuius morte timetur dari non debet qui in his locis ungendus est in oculis propter visum in auribus propter auditum in naribus propter odoratum in ore propter gustum vel locutionem in manibus propter tactum in pedibus propter gressum in renibus propter delectationem ibidem vigentem. Forma huius sacramenti est hec per istam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi dominus quicquid deliquisti per visum et similiter in aliis membris. Minister huius sacramenti est sacerdos. Effectus vero est mentis sanatio et in quantum anime expedit ipsius etiam corporis. De hoc sacramento inquit beatus iacobus apostolus: infirmatur quis in vobis inducat presbyteros ecclesie ut orent super eum ungentes eum oleo in nomine domini et oratio fidei salvabit infirmum et alleviabit eum dominus et si in peccatis sit dimittentur ei. Sextum est sacramentum ordinis cuius materia est illud per cuius traditionem confertur ordo. Sicut presbyteratus traditur per calicis cum vino et patene cum pane porrectionem. Diaconatus vero per libri evangeliorum dationem. Subdiaconatus vero per calicis vacui cum patena vacua superposita traditionem. Et similiter de aliis per rerum ad ministeria sua pertinentium assignationem. Forma sacerdotii est talis accipe potestatem offerendi sacrificium in ecclesia pro vivis et mortuis in nomine patris et filii et spiritus sancti. Et sic de aliorum ordinum formis prout in pontificali Romano late continetur. Ordinarius minister huius sacramenti est episcopus. Effectus est augmentum gratie ut quis sit ydoneus christi minister. Septimum est sacramentum matrimonii quod est signum coniunctionis christi et ecclesie secundum apostolum dicentem: sacramentum hoc magnum est ego autem dico in christo et in ecclesia. Causa efficiens matrimonii regulariter est mutuus consensus per verba de presenti expressus. Assignatur autem triplex bonum matrimonii. Primum est proles suscipienda et educanda ad cultum dei. Secundum est fides quam unus coniugum alteri servare debet. Tertium indivisibilitas matrimonii propter hoc quod significat indivisibilem coniunctionem christi et ecclesie. Quamvis autem ex causa fornicationis liceat thori separationem facere non tamen aliud matrimonium contrahere fas est cum matrimonii vinculum legitime contracti perpetuum sit. Sexto compendiosam illam fidei regulam per beatissimum Athanasium editam ipsis prebemus oratoribus cuius tenor talis est quicunque vult salvus esse ante omnia opus est ut teneat catholicam fidem quam nisi quisque integram inviolatam que servaverit absque dubio in eternum peribit. Fides autem catholica hec est ut unum deum in trinitate et trinitatem in unitate veneremur neque confundentes personas neque substantiam separantes. Alia est enim persona patris alia filii alia spiritus sancti sed patris et filii et spiritus sancti una est divinitas equalis gloria coeterna maiestas. Qualis pater talis filius talis spiritus sanctus. Increatus pater increatus filius increatus spiritus sanctus. Immensus pater immensus filius immensus spiritus sanctus. Eternus pater eternus filius eternus spiritus sanctus. Et tamen non tres eterni sed unus eternus. Sicut non tres increati nec tres immensi sed unus increatus et unus immensus. Similiter omnipotens pater omnipotens filius omnipotens spiritus sanctus. Et tamen non tres omnipotentes sed unus omnipotens. Ita deus pater deus filius deus spiritus sanctus. Et tamen non tres dii sed unus est deus. Ita dominus pater dominus filius dominus spiritus sanctus. Et tamen non tres domini sed unus est dominus. Quia sicut singillatim unamquanque personam deum ac dominum confiteri christiana veritate compellimur ita tres deos aut dominos dicere catholica religione prohibemur. Pater a nullo est factus nec creatus nec genitus. Filius a patre solo est non factus nec creatus sed genitus. Spiritus sanctus a patre et filio non factus nec creatus nec genitus sed procedens. Unus ergo pater non tres patres. Unus filius non tres filii. Unus spiritus sanctus non tres spiritus sancti. Et in hac trinitate nichil prius aut posterius nichil maius aut minus sed tote tres persone coeterne sibi sunt et coequales. Ita ut per omnia sicut iam supradictum est et unitas in trinitate et trinitas in unitate veneranda sit. Qui vult ergo salvus esse ita de trinitate sentiat. Sed necessarium est ad eternam salutem ut incarnationem quoque domini nostri ihesu christi fideliter credat. Est ergo fides recta ut credamus et confiteamur quia dominus noster ihesus christus dei filius deus et homo est. Deus est ex substantia patris ante secula genitus et homo ex substantia matris in seculo natus. Perfectus deus perfectus homo ex anima rationali et humana Carne subsistens. Equalis patri secundum divinitatem minor patre secundum humanitatem. Qui licet deus sit et homo non duo tamen sed unus est christus. Unus autem non conversione divinitatis in Carnem sed assumptione humanitatis in deum. Unus omnino non confusione substantie sed unitate persone. Nam sicut anima rationalis et Caro unus est homo ita deus et homo unus est christus. Qui passus est pro salute nostra descendit ad inferos. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit ad celos sedet ad dexteram dei patris omnipotentis. Inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Ad cuius adventus omnes homines resurgere habent cum corporibus suis et reddituri sunt de factis propriis rationem et qui bona egerunt ibunt in vitam eternam. Qui vero mala in ignem eternum. Hec est fides catholica quam nisi quisque fideliter firmiter que crediderit salvus esse non poterit. Septimo decretum unionis cum Grecis consummate pridem in hoc sacro ycumenico Florentino concilio promulgatum cuius tenor talis est: letentur celi .... Octavo cum inter alia sit etiam cum ipsis Armenis disputatum quibus diebus festivitates annuntiationis beate Marie virginis nativitatis beati Iohannis Baptiste et consequenter nativitatis et circumcisionis domini nostri Ihesu christi ac presentationis eiusdem in templo seu purificationis beate virginis Marie celebrari debeant satis que dilucide veritas patefacta fuerit tam sanctorum patrum testimoniis quam consuetudine ecclesie Romane et omnium aliarum universaliter apud Latinos et Grecos ne igitur in tantis celebritatibus dispar sit christianorum ritus unde perturbande caritatis occasio posset oriri decernimus tanquam veritati et rationi consentaneum ut iuxta totius reliqui orbis observantiam ipsi etiam Armeni festum annuntiationis beate Marie die vicesima quinta martii nativitatis beati Iohannis Baptiste vicesima quarta iunii nativitatis vero secundum Carnem salvatoris nostri vicesima quinta decembris circumcisionis eiusdem prima ianuarii epiphanie sexta eiusdem ianuarii presentationis domini in templo seu purificationis dei genitricis Secunda februarii debeant solenniter celebrare. His omnibus explicatis predicti Armenorum oratores nomine suo et sui patriarche et omnium Armenorum hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et obedientia acceptant suscipiunt et amplectuntur. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat ipsi reverenter suscipiunt. Quascunque vero personas et quicquid ipsa ecclesia Romana reprobat et damnat ipsi pro reprobatis et damnatis habent. Profitentes tanquam veri obedientie filii nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter obtemperare. Lecto autem solenniter in nostra et huius sancte synodi presentia memorato decreto mox dilectus filius Narses Armenus nomine ipsorum oratorum in ydiomate Armeno publice hec que sequuntur legit que incontinenti dilectus filius Basilius ordinis Minorum noster et ipsorum Armenorum communis interpres publice sermone latino in hunc modum ex scripto legit: beatissime pater et sanctissima synode. Totum hoc sanctum decretum quod nunc latine coram vestra publice lectum est presentia fuit nobis pridie de verbo ad verbum in nostro ydiomate clare expositum et interpretatum quod quidem optime nobis placuit ac placet. Ad maiorem autem nostre mentis expressionem eius effectum summatim repetimus. In ipso continetur primo qualiter populo nostro Armenorum traditis sanctum symbolum Constantinopolitanum cum illa additione filio que ut in ecclesiis nostris diebus saltem dominicis maioribus que festivitatibus intra missarum solemnia decantari seu legi debeat. Secundo diffinitionem quarti universalis concilii Calcedonensis de duabus naturis in una christi persona. Tertio diffinitionem de duabus christi voluntatibus et operationibus in sexto universali concilio promulgatam. Quarto declaratis quod ipsa Calcedonensis synodus et beatissimus Leo papa recte de duabus in una persona christi naturis veritatem diffinierunt contra impia Nestorii et Euticis dogmata. Iubetis que ut ipsum beatissimum Leonem tanquam sanctum et fidei columnam veneremur atque non solum has tres synodos Nicenam Constantinopolitanam et Ephesinam primam sed et omnes alias universales auctoritate Romani pontificis legitime celebratas reverenter suscipiamus. Quinto brevem formulam septem sacramentorum ecclesie videlicet baptismi confirmationis eucaristie penitentie extreme unctionis ordinis et matrimonii declarando que sit cuiuslibet sacramenti materia forma et minister quod que in sacrificio altaris dum calix offertur vino paululum aque admisceri debet. Sexto quandam compendiosam beatissimi Athanasii fidei regulam que incipit: quicunque vult salvus esse et cetera Septimo decretum unionis concluse cum Grecis in hoc sacro concilio pridem promulgatum continens qualiter spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter procedit et quod illa additio filio que licite et rationabiliter ipsi symbolo Constantinopolitano fuit apposita. Quod que in pane triticeo azimo vel fermentato corpus domini conficitur. Quid etiam credendum sit de penis purgatorii et inferni ac vita beata et de suffragiis que pro defunctis fiunt. Item de plenitudine potestatis sedis apostolice tradita a christo beato Petro et suis successoribus atque de ordine patriarchalium sedium. Octavo decernitis ut de cetero Armeni has festivitates infrascriptis diebus more universalis ecclesie celebrare debeant videlicet annuntiationem beate Marie virginis vicesima quinta martii nativitatem beati Iohannis Baptiste vicesima quarta iunii nativitatem salvatoris nostri secundum Carnem vicesima quinta decembris circuncisionis eiusdem prima ianuarii epiphanie sexta eiusdem ianuarii presentationis domini in templo seu purificationis beate Marie Secunda februarii. Nos igitur oratores nomine nostro nostri que reverendi patriarche et omnium Armenorum sicut et vestra sanctitas in ipso decreto attestatur hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et obedientia acceptamus suscipimus et amplectimur. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat reverenter suscipimus. Quascunque vero personas et quicquid ipsa ecclesia Romana reprobat ac damnat nos pro reprobatis ac damnatis habemus profitentes tanquam veri obedientie filii nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter obtemperare. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Multa sanctorum patrum veteris et novi testamenti exempla nos admonent ut crimina presertim gravia et que in scandalum ac divisionem publicam tendunt populi nobis commissi neque pretereamus silentio neque ullatenus impunita relinquamus. Si ea enim quibus vehementer deus offenditur insequi vel ulcisci differimus ad irascendum itaque divinitatis patientiam provocamus. Nam et culpe nonnulle sunt in quibus culpa est relaxare vindictam. Iustum quidem est ac rationi consonum iuxta sanctorum patrum sententiam ut qui divina contemnunt mandata et inobedientes paternis existunt sanctionibus severioribus corrigantur vindictis quatenus et ceteri talia committere vereantur et omnes gaudeant fraterna concordia cuncti que sumant severitatis et honestatis exemplum. Nam si quod absit ecclesiasticam sollicitudinem vigorem que negligimus perdit desidia disciplinam et animabus fidelium per maxime nocebitur. Resecande sunt ergo putride Carnes et scabiosa ovis a grege repellenda est ne tota domus massa corpus et pecora ardeant corrumpantur et pereant. Nam et Arrius teste beato Hieronymo in Alexandria una scintilla fuit sed quia non est statim oppressus totum orbem eius flamma depopulata est. Propterea in persona beati Petri Romano pontifici a salvatore nostro ligandi atque solvendi date sunt claves ut a via veritatis et iustitie tramite delirantes debitis ligentur ac coerceantur poenis apostolice quippe auctoritatis exemplo didicimus errantes et alios in errorem mittentes per censuras ecclesiasticas Satane esse tradendos ut spiritus eorum salvus fiat ut et tam ipsi quam reliqui blasphemare dediscant et ut beatus inquit papa Sixtus memores simus sub illius nomine presidere ecclesie cuius confessio a domino Ihesu glorificata est et cuius fides nullam heresim numquam fovet sed omnes quidem hereses destruit. Intelligimus autem nobis aliter non licere quam ut omnes conatus nostros ei cause impendamus in qua universalis ecclesie salus infestatur. Sane proximis diebus in generali huius sacri concilii congregatione in ea nobis presidentibus dilectus filius magister Iustinus de Planta legum doctor et fisci nostri advocatus nomine dilectorum filiorum magistri Iohannis de Prato legum doctoris ipsius sacri concilii promotoris et magistri Veitini de Castello fisci camere apostolice procuratoris in legibus licentiati publice lamentabilem quandam sub his verbis querelam exposuit quamquam beatissime pater vos que alii reverendissimi reverendi que patres in hoc sacro generali et ycumenico concilio in spiritu sancto legitime congregato unam sanctam catholicam et apostolicam Romanam ecclesiam spiritus sanctus ex persona domini nostri Ihesu christi in cantico canticorum designet dicens: una est columba mea perfecta mea et una est matris sue electa genetricis et vas electionis apostolus paulus hanc ecclesie unitatem ipsius que unitatis sacramentum ostendat inquiens: unum corpus et unus spiritus una spes vocationis unus dominus et una fides unum baptisma et unus deus et ut beatus Cyprianus ait: unum caput est et una origo et una nostre fecunditatis causa adulterari non potest christi sponsa incorrupta et pudica est unam domum novit cuius cubilis sanctitatem casto pudore custodit. Et alio loco idem Cyprianus: non habet ecclesiasticam ordinationem qui ecclesie non tenet unitatem. Et ut Pelagius papa ex verbis preclarissimis doctoris ecclesie beati Augustini asserit quoniam ecclesia nulla esse non potest restat ut ea sit que est in apostolice sedis per successorem episcoporum radice constituta nihilominus ab ipsis ut ita dixerim ecclesie incunabilis quorumdam pestiferorum hominum effrenata libido hanc sanctam unitatem ecclesie scindere et lacerare tentat adversus quos divina ultio et sanctorum patrum postea auctoritas insurrexit. Quisquis ergo hanc sanctam et immaculatam ecclesie unitatem ausu sacrilego et diabolica persuasione temerare presumpserit hic ut sacri canones edocent alienus est prophanus est hostis est. Habere non potest deum patrem qui universalis ecclesie non tenet unitatem non potest cum aliquo convenire qui cum corpore ipsius ecclesie et cum universa fraternitate non convenit. Si autem cum propter ecclesiam christus passus sit et ecclesia sit corpus christi non est dubium quod qui ecclesiam dividit christi corpus lacerare convincitur. Hinc in schismaticos illa vindicta domini voluntate profecta ut Chore Dathan et Abiron contra virum dei Moysen schisma facientes hiatu terre una absorpti sunt ceteris celesti igne consumptis idololatria vero gladio punita est et exustio libri bellica cede et peregrina captivitate vindicata. Denique quam sit inseparabile unitatis sacramentum et quam sine spe sint perditionem que sibi maximam de indignatione dei acquirant qui schisma faciunt et relicto vero ecclesie sponso sibi pseudoepiscopum constituunt in libris regum scriptura divina declarat ubi cum a tribu Iuda et Beniamin decem tribus scisse fuissent et relicto suo rege alterum sibi foras constituissent indignatus est inquit dominus omni semini Israel et dedit eos in direptionem donec abiiceret eos a facie sua. Indignatum dominum esse dixit et eos in perditionem dedisse qui ab unitate dissipati alterum sibi regem constituissent et tanta indignatio domini extitit adversus illos qui schisma fecerant ut etiam cum homo dei ad Ieroboam missus esset qui ea peccata sua exprobraret atque ultionem futuram prediceret panem apud illos edere et aquam bibere vetaretur quod cum non custodisset et contra preceptum domini prandisset statim divina censura percussus est ut inde regrediens impetu ac morsu Leonis in itinere necaretur. Ex quibus ut beatus Hieronymus asserit nullus iam dubitaverit facinus schismatis sceleratius esse commissum cum sit gravius vindicatum. Sane cum olim in sacro generali concilio Constantiensi veteranum illud ac perniciosissimum schisma quod ecclesiam dei et christianam religionem magno cum animarum interitu et non solum hominum sed multarum quoque urbium et provinciarum strage crudeli et diuturno morbo afflixerat atque vexaverat fuisset per omnipotentis dei ineffabilem misericordiam multorum que regum et principum tam ecclesiasticorum quam secularium multarum insuper universitatum aliorum que christi fidelium infinitis laboribus et angustiis expensarum que profluviis tandem aliquando sedatum et universalis ecclesia tam per electionem felicis recordationis domini Martini quam post eius obitum per indubitatam sinceram unanimem atque canonicam sanctitatis vestre ad apostolatus apicem assumptionem crederetur optata cunctis pace gaudere. Ecce rursus cum Ieremia propheta multis cum lacrimis dicere compellimur: expectavimus pacem et ecce turbatio. Et iterum cum Isaia: expectavimus lucem et ecce tenebre. Nonnulli siquidem perditionis filii et iniquitatis alumni pauci numero et auctoritate leves Basilee etiam post translationem concilii quod ibidem aliquandiu viguerat per sanctitatem vestram iustis et evidentibus urgentibus et necessariis ex causis canonice et legitime factam primo sanctissimam et universo populo christiano desideratissimam Grecorum et totius orientalis ecclesie unionem totis viribus ac omni dolo astu et fallacia impedire conati sunt. Nam cum predicti scandalorum patratores qui Basilee remanserant ipsis Grecis in promissione defecissent et ab ipsorum Grecorum et orientalis ecclesie oratoribus percepissent serenissimum principem dominum Iohannem Paleologum Romeorum imperatorem et bone memorie Ioseph Constantinopolitanum patriarcham cum aliis plurimis prelatis ceteris que orientalis ecclesie viris ad locum pro celebrando ycumenico concilio electum esse venturos ac sanctitatem vestram plures prelatos et oratores cum nonnullis galeis multis que cum sumptibus et expensis destinasse ad disturbandum prefatorum imperatoris et Grecorum adventum quoddam detestabile monitorium contra sanctitatem vestram et reverendissimos dominos meos dominos sancte Romane ecclesie cardinales decernere ausi sunt et ex post cum predictos imperatorem et patriarcham alios que orientales venire percepissent quamdam sacrilegam suspensionis ab administratione papatus contra vestram sanctitatem de facto sententiam protulerunt. Quibus aliis que eorum nefariis conatibus ausibus que sacrilegis non obstantibus cum vestra huius que sacri concilii pervigili cura multis que laboribus assumptis variis que disputationibus adhibitis tandem divina misericordia concessisset ut predictum Grecorum et orientalis ecclesie schisma quod per quingentos ferme annos maxima cum totius populi iactura christiani duraverat de medio ecclesie tolleretur et optatissima unio que fieri vix posse credebatur occidentalis et orientalis ecclesie summa cum concordia sequeretur ex tam sanctis vestris et huius sacri concilii operibus qui potius vehementissime admirari et summis cum laudibus et exultationis iubilo prout tota reliqua christiana religio fecerat venerari debeant et gratias altissimo de tam admirabili dono referre crudeliores et obstinatiores effecti volentes potius predicte nequissime bellue eorum iam conceptum incendium cum totius reipublice christiane ruina ad executionem deducere in reprobum sensum dati fame sue prodigi et proprii persecutores honoris prefecti temeritate pestifera unitatem sancte Romane et universalis ecclesie ac inconsutilem domini tunicam quantum in eis est scindere moliti sunt et ipsius pie et sancte matris uterum viperinis morsibus dilaniare. Horum dux et princeps ac totius tam nefarii operis architectus extitit primogenitus ille satane infelicissimus Amedeus olim Sabaudie dux et princeps qui iam diu ista animo suo premeditans et ut a plerisque asseritur prestigiis sortilegiis ac phantasmatibus nonnullorum infelicium hominum ac muliercularum qui suo salvatore relicto retro post satanam conversi demonum illusionibus seducuntur qui vulgari nomine stregnes vel stregones seu waldenses nuncupantur et quorum in patria sua permagna copia esse narratur seductus dudum ante aliquos annos ut monstruosum se caput in dei ecclesia erigi aliquando faceret eremite habitum vel potius falsissimi hypocrite assumpsit et sub ovina pelle agni specie lupi feritatem induceret ac demum procedente tempore ipsis Basilee existentibus confederatus vi fraude pretio pollicitationibus et minis magnam ipsorum Basileensium partem que sue ditioni seu tyrannidi subdita erat ut se in idolum et Beelzebub ipsorum novorum demoniorum principem adversus sanctitatem vestram verissimum christi vicarium et Petri successorem indubitatum in dei ecclesia indixit. Itaque eumdem infelicissimum Amedeum insatiabilis et inaudite cupiditatis hominem et quem semper avaritia que secundum apostolum est idolorum servitus excecavit illa sceleratissima synagoga perditissimorum hominum colluvies et totius christianitatis erubescenda sentina certis ad hoc nefandissimis hominibus vel potius demonibus sub hominum specie et figura latentibus pro electoribus seu verius prophanatoribus deputatis tandem et idolum et veluti quandam Nabuchodonosor statuam in dei ecclesia erexit ipse que etiam suorum facinorum furiis agitatus in profundum malorum omnium descendens more Luciferi ponam inquit sedem meam in aquilone et ero similis altissimo. Et sic predictam electionem immo verius prophanationem de se factam que per prius tanto mentis estu et animi anxietate quesiverat summa et detestabili aviditate amplectens papalia indumenta ornamenta et insignia assumere et induere ac pro Romano et summo pontifice se gerere tenere et exercere et a quibusdam pro tali venerari se facere non exhorruit et insuper litteras suas bulla plumbea Romanorum pontificum more bullatas in quibus se Felicem cum sit omnium mortalium infelicissimus appellat et cum quibus in plebem christi diversa suarum partium venena conatur effundere ad quamplura et diversa mundi loca scribere et destinare similiter non expavit. Quid hic primum querar beatissime pater et sacratissima synode aut quid primum accusem aut qua vi vocis qua gravitate verborum quo dolore animi quo nimbo aut qua orationis procella tantum facinus deplorem. Que oratio tanta affluentie ubertate decurrens scelus hoc teterrimum nedum satis digne defleverit seu expresserit. Non potest profecto hec res pro magnitudine facinoris enarrari. Vincit namque officium lingue tanti sceleris magnitudo. Sed ut video beatissime pater et reverendissimi reverendi que patres iam tempus est magis remedii quam querele. Ecce enim sancta mater ecclesia que in persona sanctitatis tue sui indubitati sponsi sincera per prius unitate et pace gaudebat reseratis lacrimarum fontibus multis cum suspiriis ac singultibus ad te sponsum suum ad vos reverendissimos et reverendos patres qui estis in parte sollicitudinis et ad hoc sacrum et ycumenicum concilium evocati clamare et vociferare compellitur: miseremini mei miseremini mei saltem vos amici mei. Viscera namque mea amaritudine sunt repleta. Nam vineam dei sabaoth vulpes exterminant et christi inconsutilem tunicam impii lacerant. Exurgat ergo deus et dissipentur omnes inimici eius. Et tu beatissime pater cum omnia adeo manifesta sint predicta publica et notoria quod nulla possint tergiversatione celari nec excusatione defendi in virtute altissimi una cum hoc sacro concilio consurge et iudica causam sponse tue et memor esto filiorum tuorum. Accingere gladio tuo super femur tuum potentissime. Intende prospere procede et regna et dic una cum psalmista: persequar inimicos meos et conteram et non revertar donec consumam eos. Consumam et confringam et non consurgent cadent sub pedibus meis. Nec enim decet tam nefarium facinus abominandum que portentum sub dissimulatione transire ne forte impunita temeritas atque malitia inveniat successorem sed potius punite transgressionis exemplar retrahat alios ab offensa. Exemplo itaque ipsius Moysi viri dei sanctitatem vestram et hanc sanctam synodum universe plebi christiane dicendum est: recedite a tabernaculis hominum impiorum. Exemplo etiam beatissimi Leonis pape predecessoris tui qui Secundam Ephesinam synodum submovit et Dioscorum suos que fautores et sequaces in Chalcedonensi quam postea instituit synodo condemnavit aliorum que summorum pontificum predecessorum tuorum qui semper insurgentes in dei ecclesia hereses et schismata cum ipsorum auctoribus fautoribus sequacibus a dei ecclesia et communione fidelium sacratissimo christi corpore eliminarunt et aliis multiplicibus et condignis penis exigente iustitia afflixerunt. Hanc novam rabiem in tuam et sancte Romane ecclesie sponse tue iniuriam et totius christiani populi apertissimum scandalum conflatam hoc sacro ycumenico approbante et auxiliante concilio condigna penarum exaggeratione ulciscere et predictos impios tam prodigiosi sceleris patratores una cum eorum heresiarcha infelicissimo et vero in dei ecclesia antichristo cum que omnibus eorum fautoribus adherentibus et sequacibus et presertim nefandissimis eius electoribus seu verius prophanatoribus omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius et tua auctoritate perpetuo anathemate a liminibus sancte dei ecclesie remove et segrega. Abiiciatur ipse omnes que predicti sicut antichristus et invasor et destructor totius christianitatis nec aliqua ei omnibus que predictis super hoc aliquando audientia reservetur sint que ab omni ecclesiastico et mundano gradu et dignitate quacumque ipsi eorum que posteri et successores sine reclamatione privati omnes que perpetuo anathemate et excommunicatione damnati existant et cum impiis qui in iudicio non resurgent computentur omnipotentis dei contra se iram sentiant et sanctorum apostolorum Petri et Pauli quorum presumunt ecclesiam confundere in hac vita et in futura furorem sentiant fiat habitatio eorum deserta et in eorum habitaculis nullus inhabitet. Fiant filii eorum orphani et uxores eorum viduae. Orbis terrarum pugnet contra eos et omnia sint eis elementa contraria adeo quod abiiciantur exterminentur et abominentur ab omnibus ut eis perpetua egestate sordentibus sit merito mors solatium et vita supplicium et omnium sanctorum merita illos confundant et in hac vita super eos apertam vindictam ostendant et cum Chore Dathan et Abiron debitam portionem suscipiant et tandem nisi ad cor reversi dignos penitentie fructus egerint et sanctitati tue et universali ecclesie pro tantorum reatuum immanitate digne satisfecerint cum impiis in infernas tenebras recondantur ad eterna supplicia digno dei iudicio destinati. Nos autem omnes et universos christi fideles qui predictos heresiarchas eorum que nefandissimum idolum et antichristum meritis blasphemiis exsecramur et te christi vicarium et dignissime ecclesie sponsum confitemur et devota reverentia et constanti fide et obedientia veneramur omnipotentis dei gratia protegat et auctoritas beatorum Petri et Pauli et tua ab omnibus peccatorum vinculis absolvat et in hac peregrinatione omnibus benedictionibus repleat et sua tandem ineffabili miseratione ad eterna gaudia perducat Amen. nos vero ut primum fide dignorum relatione tantam percepimus impietatem foris commissam magno quidem prout decebat dolore et merore afflicti sumus tum pro tanto ecclesie scandalo nuper exorto tum pro animarum eorum qui talia perpetrarunt interitu et presertim ipsius Amedei antichristi quem in visceribus complectabamur caritatis cuius que preces et desideria quantum cum deo potuimus exaudire semper curavimus et cum iam dudum adversus huiusmodi abominationem iuxta nostri pastoralis officii debitum in animo geramus salutaribus providere remediis nunc tamen publice in facie ecclesie ad occurrendum his malis requisiti celerius atque instantius pro defensione ecclesie insurgere et tanto sceleri obviare disponimus. Quamobrem ut res ista tam enormis et execrabilis in ipso ortu adiuvante domino cuius res agitur radicitus exstirpetur una cum hoc sacro concilio sine cunctatione qua possumus iuxta canonicas sanctiones adhibemus remedium. Attendentes igitur memoratam promotoris et procuratoris petitionem esse iustam ac divino et humano iuri consonam licet predicta scelera et excessus sint usque adeo publica et notoria quod nulla possint tergiversatione celari nec alia foret informatio necessaria ad maiorem tamen cautelam certitudinem que premissorum sacro approbante concilio nonnullis insignibus viris ex omni ipsius concilii statu commisimus ut se de premissis diligenter informarent et que per huiusmodi reperirent informationem nobis et ipsi sacro concilio referrent. Iidem vero commissarii super premissis quantum pertinet ad huiusmodi schismatice pravitatis indagationem diligenti habita inquisitione nobis et ipsi sacro concilio in synodali congregatione ea que per fide dignarum personarum examinationem repererant fideliter retulerunt. Et tamen quamvis super his tam publicis manifestis et notoriis sine alia expectatione per penarum severitatem iuxta sanctiones canonicas in predictos flagitiosos et scandalosos homines animadverti potuisset nihilominus nos et hec sancta synodus omnipotentis dei imitantes clementiam qui non vult mortem peccatoris sed ut magis convertatur et vivat omni qua possumus pietate uti decrevimus et quantum in nobis est agere ut proposita mansuetudinis via ad cor revertatur et a predictis resipiscatur excessibus ut ipsos tandem sicut filium illum prodigum ad gremium ecclesie revertentes benigne suscipiamus et paterna caritate amplectamur. Ipsum igitur Amedeum antichristum et prefatos electores seu verius prophanatores et quoscumque eidem Amedeo credentes adherentes receptatores et quoquomodo faventes per viscera misericordie dei nostri et per aspersionem pretiosi sanguinis domini nostri Ihesu christi in quo et per quem humani generis redemptio et sancte matris ecclesie edificatio facta est ex toto corde hortamur precamur et obsecramus ut ipsius ecclesie unitatem pro qua ipse salvator tam instanter oravit ad patrem violare amodo desistant fraternam quoque dilectionem ac pacem quam totiens et tam accurate idem redemptor transiturus ex hoc mundo discipulis commendavit et sine qua nec orationes nec ieiunia nec eleemosine deo accepte sunt scindere et lacerare expavescant et a predictis quantocius tam perniciosis et scandalosis prorsus desistant excessibus inventuri profecto apud nos et hoc sacrum concilium si effectualiter paruerint prout tenentur paterne in omnibus caritatis affectum et ut ipsos si forte iustitie et virtutis amor a peccato non retrahat penarum terror et rigor coerceat discipline prefatos Amedeum antichristum electores immo prophanatores credentes adherentes receptatores et quomodolibet faventes eodem sacro approbante concilio requirimus et monemus et in virtute sancte obedientie ac sub anathematizationis et criminum heresis ac schismatis et lese maiestatis in quibuscumque contra tales ab homine vel a iure inflictis penis districte precipiendo mandamus quatenus infra quinquaginta dies ab affixione presentium immediate sequentes ipse Amedeus antichristus pro Romano pontifice ulterius se gerere ac nominare desistat nec per alios quantum in ipso est haberi ac nominari pro tali se patiatur insigniis que papalibus ac aliis ad Romanum pontificem quoquomodo spectantibus nullatenus uti de cetero presumat memorati vero electores immo prophanatores adherentes receptatores ac faventes ulterius ipsi Amedeo in hoc schismatis crimine non assistant nec credant adhereant vel faveant quoquo modo per se vel per alios directe vel indirecte nec quovis quesito colore. Sed tam ipse Amedeus quam predicti electores credentes adherentes receptatores et fautores nos in verum Romanum pontificem ac christi vicarium et Petri legitimum successorem habeant recognoscant et venerentur nobis que tamquam patri et pastori animarum suarum reverenter pareant et intendant ac de iis infra predictum terminum nos et hoc sacrum concilium legitime certificare studeant ita ut de eorum vera obedientia nullus dubitationis scrupulus valeat remanere. Si Amedeus eligentes credentes adherentes receptatores ac faventes predicti secus quod absit egerint seu premissa omnia et singula infra terminum predictum cum effectu non adimpleverint ex tunc prout ex nunc huiusmodi penas incurrere ipso facto volumus ac decernimus. Et nihilominus faventes predicti coniunctim seu divisim quinta decima die prefatum terminum sequente si non fuerit feriata alias proxime sequente non feriata compareant personaliter coram nobis et prefato concilio ubi tunc erimus ad videndum et audiendum se et quemlibet eorum etiam nominatim quos et sic citamus ad diem eumdem declarari schismaticos blasphemos et tamquam hereticos et reos crimine lese maiestatis fore puniendos ac censuras et penas predictas incurrisse et alias infligi prout visum fuerit et iustitia suadebit certificantes eosdem et eorum quemlibet quod sive venerint sive non et se paruisse non ostenderint ad declarationem predictarum penarum iustitia mediante procedemus eorum contumacia vel absentia non obstante progressuri ulterius ad aggravationem et reaggravationem prout iustitie rigor postulaverit et eorum demerita exegerint. Ut autem huiusmodi nostra monitio ac citatio ad eorumdem monitorium ac citatorium aliorum que quorum interest notitiam deducantur cartas sive membranas eam continentes ecclesie beate Marie Novelle de Florentia et palatii nostri apud eamdem ecclesiam siti et ecclesie cathedralis Florentine portis sive ianuis affigi faciemus que monitionem eamdem suo quasi sonoro preconio ac patulo indicio publicabunt ut iidem moniti quod ad ipsos non pervenerit et eamdem monitionem ignoraverint nullam possint pretendere excusationem vel ignorantiam allegare cum non sit verosimile quod ad eos remaneret incognitum vel occultum quod tam patenter omnibus publicatur. Volumus autem et apostolica auctoritate decernimus quod huiusmodi nostra monitio in eisdem valvis seu portis intimata perinde valeat et plenum robur obtineat firmitatis dictos que monitos perarctet quacumque constitutione contraria non obstante ac si eisdem monitis et eorum singulis intimata ac insinuata personaliter et presentialiter extitisset. Ne tandem moniti et citati predicti ipsum concilium et curiam Romanam communem omnibus patriam locum sibi minus tutum et propter premissa alias ve inimicitias vel ex causis aliis imminere periculum in veniendo stando et redeundo ad excusationis sue velamen forsan allegent ipso tenore presentium securantes universos et singulos patriarchas archiepiscopos episcopos et alios ecclesiarum monasteriorum prelatos et clericos ac personas ecclesiasticas necnon duces marchiones principes potestates capitaneos et quoscumque alios officiales et eorum loca tenentes necnon communitates universitates civitatum castrorum oppidorum villarum et aliorum locorum tenore presentium requirimus et exhortamur ipsis que patriarchis archiepiscopis episcopis et aliis prelatis ceteris que subditis nostris districte mandamus quatenus prefatis monitis et bonis aut rebus eorum nullam inferant nec ab aliis quantum in eis fuerit permittant inferri iniuriam vel offensam. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Quoniam iuxta sanctorum patrum sentenciam publice peccantes coram omnibus arguendi sunt ut ceteri timorem habeant pridem pro publico pestiferi scismatis delicto adversus sanctam sedem apostolicam et sanctam Romanam ecclesiam omnium christianorum matrem et magistram per Amedeum olim Sabaudie ducem et suos complices perpetrato ipsos tanti sceleris auctores et eorum sequaces palam et in facie ecclesie una cum hoc sacro Florentino concilio synodaliter redarguimus et detestati fuimus. Quamquam iuxta sacros canones in ipsos manifestos ac notorios sacrilegos mox debite severitatis sentencia proferri potuisset nihilominus ipsorum magis conversionem quam vindictam et salutem pocius quam punicionem cupientes cum quanta potuimus caritate ac mansuetudine ipsos rogavimus monuimus et requisivimus ut ad cor redirent et a tanta iniquitate resipiscerent pollicendo eis veniam graciam que et paterne pietatis affectum alias si huiusmodi piissimis nollent monitis acquiescere penis tanto flagicio dignis ipsos decernebamus esse plectendos prout in monitorio adversus eos promulgato plenius continetur cuius tenor in hunc sequitur modum. Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Cantate domino quoniam magnifice fecit annuntiate hoc in universa terra. Exulta et lauda habitatio Syon quoniam magnus in medio tui sanctus israhel. Cantare profecto et exultare in domino decet ecclesiam dei pro hac grandi magnificentia et gloria nominis sui quam hodierna die clementissimus deus operari dignatus est. Toto siquidem corde laudare et benedicere salvatorem nostrum nos convenit qui sanctam ecclesiam suam novis quotidie accumulat incrementis. Quanquam autem in populum christianum sua beneficia omni tempore multa ac magna sint que luce clarius suam erga nos immensam caritatem ostendunt si tamen accurate inspicimus que et quanta his diebus novissimis divina clementia facere dignatus est iudicare certe poterimus hoc nostro tempore plura ac maiora quam a multis retroactis etatibus sue caritatis munera extitisse. Ecce enim nondum exacto triennio in hac sancta ycumenica synodo saluberrimam trium magnarum nationum unionem dominus noster Ihesus christus sua infatigabili pietate ad commune perenne que totius christianitatis gaudium tam copiose effecit. Unde actum est ut totus fere oriens qui gloriosum christi nomen adorat ac non parva septentrionis portio post longa dissidia cum sancta Romana ecclesia in eodem fidei ac caritatis vinculo iam convenerint. Primo etenim Greci et hi qui subsunt quatuor patriarchalibus sedibus multas gentes nationes que et ydiomata continentibus deinde Armeni multorum populorum gens hodie vero Iacobini magni etiam per Egiptum populi sancte sedi apostolice uniti sunt. Et cum nichil salvatori nostro domino Ihesu christo gratius sit quam mutua inter homines caritas nichil que nomini suo gloriosius atque ecclesie utilius esse possit quam ut christiani omni inter se sublato dissidio in eadem simul fidei puritate conveniant merito nos omnes et cantare pre gaudio et iubilare in domino debemus quos ut tantam christiane fidei magnificentiam diebus nostris videremus divina miseratio dignos effecit. Summa igitur cum alacritate annuntiamus magnalia hec in universa christianorum terra ut sicut nos pro gloria dei et exaltatione ecclesie gaudio inenarrabili repleti sumus ita et alios tante letitie participes faciamus ut omnes uno ore magnificemus et glorificemus deum et sue maiestati prout dignum est magnas quotidianas que gratias agamus pro tot tantis que mirabilibus beneficiis hac etate ecclesie sue sancte collatis. Et quoniam qui opus dei diligenter exercet non modo meritum ac retributionem in celis expectat sed et apud homines amplam gloriam laudem que meretur venerabilem fratrem nostrum Iohannem Iacobinorum patriarcham huius sancte unionis cupidissimum a nobis et tota ecclesia merito laudandum et extollendum ac communi omnium christianorum favore cum tota sua gente dignum iudicamus. Is enim a nobis per nostrum oratorem ac litteras excitatus ut ad nos et hanc sanctam synodum legationem mitteret et se ac suam gentem in eadem cum ecclesia Romana fide uniret dilectum filium Andream natione Egiptium abbatem monasterii sancti Antonii apud Egiptum in quo et habitasse et mortuus esse sanctus ipse Antonius perhibetur religione et moribus non mediocriter institutum ad nos et ipsam synodum destinavit cui devotionis zelo accensus imposuit atque commisit ut fidei doctrinam quam sancta Romana ecclesia tenet et predicat nomine ipsius patriarche et suorum Iacobinorum reverenter susciperet deferendam postea per eum ad ipsum patriarcham et Iacobinos ut et ipsi eandem agnoscerent ratam que haberent et in suis regionibus predicarent. Nos igitur quibus voce domini commissum est pascere oves christi ipsum Andream abbatem per nonnullos huius sacri concilii insignes viros super articulis fidei et sacramentis ecclesie et quibusque ad salutem spectantibus diligenter examinari fecimus et tandem quantum visum est fore necessarium exposita eidem abbati sancte Romane ecclesie fide catholica et per ipsum humiliter acceptata hanc que sequitur veram necessariam que doctrinam hodie in hac solenni sessione sacro approbante ycumenico concilio Florentino in nomine domini tradidimus. Imprimis igitur sacrosancta Romana ecclesia domini et salvatoris nostri voce fundata firmiter credit profitetur et predicat unum verum deum omnipotentem incommutabilem et eternum patrem et filium et spiritum sanctum unum in essentia trinum in personis patrem ingenitum filium ex patre genitum spiritum sanctum ex patre et filio procedentem patrem non esse filium aut spiritum sanctum filium non esse patrem aut spiritum sanctum spiritum sanctum non esse patrem aut filium sed pater tantum pater est filius tantum filius est spiritus sanctus tantum spiritus sanctus est. Solus pater de substantia sua genuit filium. Solus filius de solo patre est genitus. Solus spiritus sanctus simul de patre procedit et filio he tres persone sunt unus deus non tres dii quia trium est una substantia una essentia una natura una divinitas una immensitas una eternitas omnia que sunt unum ubi non obviat relationis oppositio. Propter hanc unitatem pater est totus in filio totus in spiritu sancto filius est totus in patre totus in spiritu sancto spiritus sanctus est totus in patre totus in filio. Nullus alium aut precedit eternitate aut excedit magnitudine aut superat potestate. Eternum quippe et sine initio est quod filius de patre extitit et eternum ac sine initio est quod spiritus sanctus de patre filio que procedit. Pater quicquid est aut habet non habet ab alio sed ex se et est principium sine principio. Filius quicquid est aut habet habet a patre et est principium de principio. Spiritus sanctus quicquid est aut habet habet a patre simul et filio. Sed pater et filius non duo principia spiritus sancti sed unum principium sicut pater et filius et spiritus sanctus non tria principia creature sed unum principium. Quoscunque ergo adversa et contraria sentientes damnat reprobat et anathematizat et a christi corpore quod est ecclesia alienos esse denuntiat. Hinc damnat Sabellium personas confundentem et ipsarum distinctionem realem penitus auferentem damnat arrianos eunomianos macedonianos solum patrem verum deum esse dicentes filium autem et spiritum sanctum in creaturarum ordine collocantes. Damnat et quoscunque alios gradus seu inequalitatem in trinitate facientes. Firmissime credit profitetur et predicat unum verum deum patrem et filium et spiritum sanctum esse omnium visibilium et invisibilium creatorem qui quando voluit bonitate sua universas tam spiritales quam corporales condidit creaturas bonas quidem quia a summo bono facte sunt sed mutabiles quia de nichilo facte sunt nullam que mali asserit esse naturam quia omnis natura in quantum natura est bona est. Unum atque eundem deum veteris ac novi testamenti hoc est legis et prophetarum atque evangelii profitetur auctorem quoniam eodem spiritu sancto inspirante utriusque testamenti sancti locuti sunt quorum libros suscipit et veneratur qui titulis sequentibus continentur. Quinque Moysi id est Genesi Exodo Levitico Numeris Deuteronomio Iosue Iudicum Ruth quatuor Regum duobus Paralipomenon Esdra Neemia Tobia Iudith Hester Iob Psalmis David Parabolis Ecclesiaste Canticis Canticorum Sapientia Ecclesiastico Isaya Ieremia Baruch Ezechiele Daniele duodecim Prophetis Minoribus id est Osee Iohele Amos Abdia Iona Michea Naum Abachuc Sophonia Ageo Zacharia Malachia duobus Machabeorum quatuor Evangeliis Mathei Marci Luce Iohannis quatuordecim Epistolis Pauli ad Romanos duabus ad Corinthios ad Galatas ad Ephesios ad Philipenses duabus ad Thesalonicenses ad Colocenses duabus ad Thimotheum ad Titum ad Philemonem ad Hebreos Petri duabus tribus Iohannis una Iacobi una Iude actibus apostolorum et apocalipsi Iohannis. Propterea maniceorum anathematizat insaniam qui duo prima principia posuerunt unum visibilium aliud invisibilium et alium novi testamenti deum alium veteris esse dixerunt. Firmiter credit profitetur et predicat unam ex trinitate personam verum deum dei filium ex patre genitum patri consubstantialem et coeternum in plenitudine temporis quam divini consilii inscrutabilis altitudo disposuit propter salutem humani generis veram hominis integram que naturam ex immaculato utero Marie virginis assumpsisse et sibi in unitatem persone copulasse tanta unitate ut quicquid ibi dei est non sit ab homine separatum et quicquid est hominis non sit a deitate divisum sit que unus et idem indivisus utraque natura in suis proprietatibus permanente deus et homo dei filius et hominis filius equalis patri secundum divinitatem minor patre secundum humanitatem immortalis et eternus ex natura divinitatis passibilis et temporalis ex conditione assumpte humanitatis. Firmiter credit profitetur et predicat dei filium in assumpta humanitate ex virgine vere natum vere passum vere mortuum et sepultum vere ex mortuis resurrexisse in celum ascendisse sedere que ad dexteram patris et venturum in fine seculorum ad vivos mortuos que iudicandos. Anathematizat autem execratur et damnat omnem heresim contraria sapientem. Et primum damnat Ebionem Cherintum Marcionem Paulum Samosatenum Fotinum omnes que similiter blasfemantes qui percipere non valentes unionem personalem humanitatis ad verbum Ihesum christum dominum nostrum verum deum esse negaverunt ipsum purum hominem confitentes qui divine gratie participatione maiore quam sanctioris vite merito suscepisset divinus homo diceretur. Anathematizat etiam Maniceum cum sectatoribus suis qui dei filium non verum corpus sed fantasticum sumpsisse somniantes humanitatis in christo veritatem penitus sustulerunt necnon Valentinum asserentem dei filium nichil de virgine matre cepisse sed corpus celeste sumpsisse atque ita transisse per uterum virginis sicut per aqueductum defluens aqua transcurrit. Arrium etiam qui asserens corpus ex virgine assumptum anima caruisse voluit loco anime fuisse deitatem. Apollinarem quoque qui intelligens si anima corpus informans negetur in christo humanitatem veram ibidem non fuisse solam posuit animam sensitivam sed deitatem verbi vicem rationalis anime tenuisse. Anathematizat etiam Theodorum Mopsuestenum atque Nestorium asserentes humanitatem dei filio unitam esse per gratiam et ob id duas in christo esse personas sicut duas fatentur esse naturas cum intelligere non valerent unionem humanitatis ad verbum ypostaticam extitisse et propterea negarent verbi subsistentiam accepisse. Nam secundum hanc blasfemiam non verbum Caro factum est sed verbum per gratiam habitavit in Carne hoc est non dei filius homo factus est sed magis dei filius habitavit in homine. Anathematizat etiam execratur et damnat Euticem archimandritam qui cum intelligeret iuxta Nestorii blasfemiam veritatem incarnationis excludi et propterea oportere quod ita dei verbo unita esset humanitas ut deitatis et humanitatis una esset eadem que persona ac etiam capere non posset stante pluralitate naturarum unitatem persone sicut deitatis et humanitatis in christo unam posuit esse personam ita unam asseruit esse naturam volens ante unionem dualitatem fuisse naturarum sed in unam naturam in assumptione transisse maxime blasfemia et impietate concedens aut humanitatem in deitatem aut deitatem in humanitatem esse conversam. Anathematizat etiam execratur et damnat Macharium Anthiocenum omnes que similia sapientes qui licet vere de naturarum dualitate et persone unitate sentiret tamen circa christi operationes enormiter oberravit dicens in christo utriusque nature unam fuisse operationem unam que voluntatem. Hos omnes cum heresibus suis anathematizat sacrosanta Romana ecclesia affirmans in christo duas esse voluntates duas que operationes. Firmiter credit profitetur et docet neminem unquam ex viro femina que conceptum a dyaboli dominatu fuisse liberatum nisi per fidem mediatoris dei et hominum Ihesu christi domini nostri qui sine peccato conceptus natus et mortuus humani generis hostem peccata nostra delendo solus sua morte prostravit et regni celestis introitum quod primus homo peccato proprio cum omni successione perdiderat reseravit quem aliquando venturum omnia veteris testamenti sacra sacrificia sacramenta ceremonie presignarunt. Firmiter credit profitetur et docet legalia veteris testamenti seu mosaice legis que dividuntur in ceremonias sacra sacrificia sacramenta quia significandi alicuius futuri gratia fuerant instituta licet divino cultui illa etate congruerent significato per illa domino nostro ihesu christo adveniente cessasse et novi testamenti sacramenta cepisse. Quemcunque etiam post passionem in legalibus spem ponentem et illis velut ad salutem necessariis se subdentem quasi christi fides sine illis salvare non posset peccasse mortaliter. Non tamen negat a christi passione usque ad promulgatum evangelium illa potuisse servari duntamen minime ad salutem necessaria crederentur. Sed post promulgatum evangelium sine interitu salutis eterne asserit non posse servari. Omnes ergo post illud tempus circumcisionis et sabbati reliquorum que legalium observatores alienos a christi fide denuntiat et salutis eterne minime posse esse participes nisi aliquando ab his erroribus resipiscant. Omnibus igitur qui christiano nomine gloriantur precipit omnino quocunque tempore vel ante vel post baptismum a circumcisione cessandum quoniam sive quis in ea spem ponat sive non sine interitu salutis eterne observari omnino non potest. Circa pueros vero propter periculum mortis quod potest sepe contingere cum ipsis non possit alio remedio subveniri nisi per sacramentum baptismi per quod eripiuntur a dyaboli dominatu et in dei filios adoptantur admonet non esse per quadraginta aut octuaginta dies seu aliud tempus iuxta quorundam observantiam sacrum baptisma differendum sed quamprimum commode fieri potest debere conferri ita tamen quod mortis imminente periculo mox sine ulla dilatione baptizentur etiam per laicum vel mulierem in forma ecclesie si desit sacerdos quemadmodum in decreto Armenorum plenius continetur. Firmiter credit profitetur et predicat omnem creaturam dei bonam nichil que reiiciendum quod cum gratiarum actione percipitur quia iuxta verbum domini non quod intrat in os coinquinat hominem illam que mosaice legis ciborum mundorum et immundorum differentiam ad cerimonialia asserit pertinere que surgente evangelio transierunt et efficacia esse desierunt. Illam etiam apostolorum prohibitionem ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato dicit illi tempori congruisse quo ex Iudeis atque gentilibus qui antea diversis ceremoniis moribus que vivebant una surgebat ecclesia ut cum Iudeis etiam gentiles aliquid communiter observarent et in unum dei cultum fidem que conveniendi preberetur occasio et dissensionis materia tolleretur cum Iudeis propter antiquam consuetudinem sanguis et suffocatum abhominabilia viderentur et esu immolaticii poterant arbitrari gentiles ad ydolatriam redituros. Ubi autem eo usque propagata est christiana religio ut nullus in ea Iudeus carnalis appareat sed omnes ad ecclesiam transeuntes in eosdem ritus evangelii ceremonias que conveniant credentes omnia munda mundis illius apostolice prohibitionis causa cessante etiam cessavit effectus. Nullam itaque cibi naturam condemnandam esse denuntiat quem societas admittit humana nec inter animalia discernendum per quemcunque sive virum sive mulierem et quocunque genere mortis intereant quamvis pro salute corporis pro virtutis exercitio pro regulari et ecclesiastica disciplina possint et debeant multa non negata dimitti quia iuxta apostolum omnia licent sed non omnia expediunt. Firmiter credit profitetur et predicat nullos extra ecclesiam catholicam existentes non solum paganos sed nec iudeos aut hereticos atque scismaticos eterne vite fieri posse participes sed in ignem eternum ituros qui paratus est dyabolo et angelis eius nisi ante finem vite eidem fuerint aggregati tantum que valere ecclesiastici corporis unitatem ut solis in ea manentibus ad salutem ecclesiastica sacramenta proficiant et ieiunia elemosine ac cetera pietatis officia et exercitia militie christiane premia eterna parturiant neminem que quantascunque elemosinas fecerit et si pro christi nomine sanguinem effuderit posse salvari nisi in catholice ecclesie gremio et unitate permanserit. Amplectitur autem approbat et suscipit sanctam Nicenam synodum trecentorum decem et octo patrum temporibus beatissimi Silvestri predecessoris nostri et magni Constantini piissimi principis congregatam in qua impia heresis arriana cum suo auctore damnata est et diffinitum est filium dei patri esse consubstantialem et coeternum. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam Constantinopolitanam synodum centum quinquaginta patrum beatissimi Damasi predecessoris nostri et Theodosii senioris tempore convocatam que impium Macedonii anathematizavit errorem qui spiritum sanctum non deum sed creaturam asserebat. Quos damnant damnat quod approbant approbat et per omnia vult ibidem diffinita illesa et inviolata subsistere. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam primam Ephesinam synodum ducentorum patrum que tertia est in ordine universalium synodorum sub beatissimo Celestino predecessore nostro et Theodosio iuniore convocatam in qua impii Nestorii est damnata blasfemia diffinitum que est domini nostri Ihesu christi veri dei et veri hominis unam esse personam et beatam Mariam semper virginem non solum christotochon sed etiam theotochum hoc est non tantum hominis sed dei genitricem ab omni ecclesia predicandam. Damnat autem anathematizat et respuit impiam Secundam Ephesinam synodum sub beatissimo Leone predecessore nostro et prefato principe congregatam in qua Dioscorus Alexandrinus antistes Euticis heresiarche defensor et sancti Flaviani Constantinopolitani pontificis impius persecutor execrandam illam synodum ad approbationem euticiane impietatis arte et minis attraxit. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam Calcedonensem synodum quartam in ordine universalium synodorum sexcentorum et triginta patrum temporibus prefati beatissimi Leonis predecessoris nostri et Martiani principis celebratam in qua heresis euticiana cum suo auctore Eutice et Dioscoro defensore damnata est et diffinitum est dominum nostrum Ihesum christum esse verum deum et verum hominem et in una eadem que persona divinam humanam que naturas integras inviolatas incorruptas inconfusas distinctas que mansisse humanitate agente que hominis sunt et deitate que dei. Quos damnat damnatos habet quos approbat approbatos. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam quintam synodum Secundo apud Constantinopolim tempore beatissimi Vigilii predecessoris nostri et Iustiniani principis celebratam in qua sacri Calcedonensis concilii diffinitio de duabus naturis et una persona christi renovata est multi que Origenis errores suorum que sequacium presertim de demonum aliorum que damnatorum penitentia et liberatione reprobati atque damnati sunt. Amplectitur etiam approbat et suscipit sanctam tertiam Constantinopolitanam synodum centum quinquaginta patrum que sexta est in ordine universalium synodorum temporibus beatissimi Agathonis predecessoris nostri et Constantini iv huius nominis principis congregatam in qua Macharii Anthioceni et sectatorum heresis condemnata est et diffinitum est in domino nostro Ihesu christo duas esse perfectas integras que naturas et duas operationes duas etiam voluntates licet esset una eadem que persona cui utriusque nature competerent actiones deitate agente que dei sunt et humanitate que hominis sunt. Amplectitur etiam approbat et suscipit omnes alias universales synodos auctoritate Romani pontificis legitime congregatas ac celebratas et confirmatas et presertim hanc sanctam Florentinam in qua inter alia Grecorum atque Armenorum sanctissima unio consummata est et multe circa utramque unionem saluberrime diffinitiones edite sunt prout in decretis desuper promulgatis plene continetur quorum tenor in hunc modum sequitur. Letentur celi .... Exultate deo .... Verum quia in suprascripto decreto Armenorum non est explicata forma verborum quibus in consecratione corporis et sanguinis domini sacrosancta Romana ecclesia apostolorum Petri et Pauli doctrina et auctoritate firmata semper uti consuevit illam presentibus duximus inserendam. In consecratione corporis domini hac utitur forma verborum: hoc est enim corpus meum. Sanguinis vero: hic est enim calix sanguinis mei novi et eterni testamenti misterium fidei qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Panis vero triticeus in quo sacramentum conficitur an eo die an antea decoctus sit nichil omnino refert dummodo enim panis substantia maneat nullatenus dubitandum est quin post predicta verba consecrationis corporis a sacerdote cum intentione conficiendi prolata mox in verum christi corpus transsubstantietur. Quoniam nonnullos asseritur quartas nuptias tanquam condemnatas respuere ne peccatum ubi non est esse putetur cum secundum apostolum mortuo viro mulier sit ab eius lege soluta et nubendi cui vult in domino habeat facultatem nec distinguat mortuo primo Secundo vel tertio declaramus non solum Secundas ac tertias sed et quartas atque ulteriores si aliquod canonicum impedimentum non obstet licite contrahi posse. Commendatiores tamen dicimus si ulterius a coniugio abstinentes in castitate permanserint quia sicut virginitatem viduitati ita nuptiis castam viduitatem laude ac merito preferendam esse censemus. His omnibus explicatis prefatus Andreas abbas nomine dicti patriarche ac proprio et omnium iacobinorum hoc saluberrimum synodale decretum cum omnibus suis capitulis declarationibus diffinitionibus traditionibus preceptis et statutis omnem que doctrinam in ipso descriptam necnon quicquid tenet et docet sancta sedes apostolica et Romana ecclesia cum omni devotione et reverentia suscipit et acceptat. Illos quoque doctores et sanctos patres quos ecclesia Romana approbat ipse reverenter suscipit quascunque vero personas et quicquid ipsa Romana ecclesia reprobat et damnat ipse pro reprobatis et damnatis habet profitens tanquam vere obedientie filius nomine quo supra ipsius sedis apostolice ordinationibus et iussionibus fideliter et semper obtemperare. Eugenius indictio concilii Lateranensis. Ad perpetuam rei memoriam. Humani generis redemptoris dei et domini nostri Ihesu christi cuius ineffabili providentia totum ecclesie corpus sanctificatur et regitur ac per ipsius assistenciam preter merita nostra et ultra quam aut expetere aut efflagitare dignoscamus dona iam nobis et misericordie sue munera quotidie proveniunt infinita clemencia atque miseracione ad almam Urbem ad beatissimi Petri sedem ad sancta sanctorum ad Lateranum patriarchium reversi illa magna cum fiducia amplectimur ac prosequimur desiderio que divino pocius quam humano ingenio aut adiuta aut illustrata videntur. Hinc est quod cum ex certis iustis rationabilibus et necessariis causis animam tunc nostram moventibus sacrosanctum ycumenicum Florentinum concilium cui eo tempore presidebamus ad hanc almam Urbem et Lateranensem basilicam prima post quintam decimam adventus nostri diem restaurandum continuandum et prosequendum auctoritate apostolica et de plenitudine potestatis eodem approbante concilio transtulerimus quemadmodum in literis inde confectis seriosius continetur quarum tenor de verbo ad verbum sequitur et est talis eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Miserator et misericors dominus filium suum unigenitum humanam assumere naturam et in unam sibi copulare personam ideo instituit ut ineffabilis unionis illius virtute non solum collapsa repararetur natura sed per amplexus sponsi et oscula oris sui sponsa ipsius sancta proveheretur ecclesia membra illius nexu quodam firmissimo inter se iungerentur amoris christianus que populus in concordia pacem et spiritus unitate salutem in caritatis vinculo gloriam adipisceretur. Nos itaque in quantum ex ipsius domini et salvatoris nostri Ihesu christi cuius vices licet immeriti gerimus in terris nobis misericordia conceditur per eius vestigia incedentes salutem et unitatem et pacem christiani populi ardenter cupimus et supremis studiis procuramus ad conservacionem huius sacrosancti ycumenici concilii quadam diligencia non immerito invigilamus. In quo mira eiusdem salvatoris benignitate atque clemencia plurima clarissima opera ad ipsius laudem et gloriam catholice fidei augmentum populi christiani unitatem ac sancte sedis apostolice et Romane ecclesie exaltacionem gesta sunt. Vidimus enim nostris temporibus Grecos Armenos Iacobitas et alios pene populos innumerabiles quorum nonulli quingentorum pene quidam vero septingentorum annorum curriculo a ritu et sancta Romane ecclesie doctrina dissidentes extiterunt in hoc sacro concilio per dei clemenciam sub una divina veritatis lege nobis cum coniunctos ac nos tanquam verum christi vicarium et Petri successorem ac universalis ecclesie pastorem debita reverencia fuisse complexos. Verum cum salvatoris nostri benignitas mensuram non habeat ut continuo hiis potissimum experimur temporibus qui ad christiani populi et sui corporis mistici unitatem actus moderatur pro qua et ipse oravit: volo pater ut unum sint quemadmodum et nos unum sumus ex infinita ipsius clemencia nostris eciam temporibus concessum esse dignoscitur ut carissimi in christo filii nostri Zare Iacob regis Ethiopie quem vulgo presbyterum Iohannem appellant divina ut confidimus inspiracione excitati cui plurimi reges et innumerabiles pene populi subiecti sunt oratores plena potestate suffultos ad suscipiendum in hoc sacrosancto concilio orthodoxe fidei doctrinam a qua in plerisque articulis aberrant ad nos venturos expectemus. Cum que nos ad confovendum et accelerandum tam sanctum tam que divinum et toti christianitati necessarium propositum nuncios et oratores nostros misimus quorum fervor in hoc sancto opere maximus sit et auctoritas apud prefatum potentissimum regem non mediocris plurima que alia opera ad dei laudem et fidei et christiani populi incrementum nobis proposita sunt in quibus eciam nostram diligenciam neque magnitudine impensarum neque laborum multitudine territi in illius virtute confisi sumus cuius instinctu permoti sunt accommendaverimus speremus que quod procedente tempore alii plures optati et salutares fructus in fide catholica et ecclesia christi provenient presertim si hec sancta synodus in loco maioris auctoritatis et regia et sacerdotali civitate celebrari contigerit ad almam urbem Romanam peculiarem civitatem nostram quam ut decens est horum salutarium et divinorum operum participem et adiutricem esse desideramus aciem nostre mentis direximus quam tanquam bonorum omnium tam spiritualium quam temporalium uberem ad huiusmodi sancta opera perficienda et religiose ac feliciter consummanda ceteris aliis urbibus sanctiorem et prestanciorem esse arbitramur. In ea enim salvator noster in beato Petro omnium apostolorum principe eterna eius providencia sedem apostolicam collocavit cui miranda ipsius salvatoris provisio beatum Paulum apostolum per dexteras societatis adiunxit. Isti sunt duo fidei propugnacula per quos evangelium Rome resplenduit isti sunt veri patres veri que pastores isti sunt qui una die pro merito uno loco pro gratia sub uno persecutore pro parili virtute compassi urbem ipsam sacerdotalem et regiam per sacram Petri sedem caput orbis effectam glorioso cruore martirii christo domino consecrarunt. Omnes enim sive patriarche cuiuslibet apicem sive metropolitani primatus aut episcopatuum cathedras vel ecclesiarum cuiuscumque ordinis dignitates instituit Romana ecclesia illam vero solus ipse fundavit et supra petram fidei mox nascentis erexit qui beato Petro eterne vite clavigero celestis simul et terreni imperii iura commisit. Cum itaque Urbs ipsa tot tantis que divinis muneribus nobilitata et illustrata sit et tanta auctoritate prefulgeat eciam plurimum apostolorum martirum atque confessorum reliquiis et sanctimonia fideles undique ad se alliciat et christiane nationes et populi in ultimis eciam mundi partibus existentes ad dictam urbem confluant qui eciam plurimum desiderare videantur ut ad nostram sedem Romanis pontificibus divinitus constitutam redeamus ut tam apud nos ipsius sedis auctoritate quam apud ipsam sedem presencia et auctoritate nostra maior in christiano populo veneracio et devocio augeatur cum que cerciores eciam effecti sumus quod ob nostram in eadem urbe residenciam subditi et fideles nostri et Romane ecclesiae ad quorum pacem et tranquillitatem procurandam et conservandam peculiari quodam studio astricti sumus maxima pacis et unitatis suscipiet incrementa et quod per hoc deo propicio expediciores et potenciores futuri sumus ad continuanda pacis et concordie opera et prout ardenter desideramus inter alios catholicos reges et principes et populos quietam pacem et unitatem componendam ac stabiliendam hoc sacrosanctum ycumenicum concilium Florentinum ad prefatam Urbem locum ydoneum et securum et omnium rerum ad usum hominum pertinencium tam bonitate et fecunditate soli quam maritima deductione plurimum habundantem prefatis necessariis et aliis pluribus iustis et rationabilibus causis animum nostrum moventibus ad omnipotentis dei laudem et gloriam ad heresum errorum que extirpacionem reformacionem morum pacem salutem et augmentum populi christiani et reliqua sancta opera duce domino feliciter consummanda pro quibus predictum concilium ab inicio congregatum extitit in nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti ex approbacione prefati generalis concilii nonas ianuarii proxime preteriti nobis presidentibus in generali congregacione habita auctoritate apostolica tenore presentium ex nunc transferimus et eadem auctoritate translatum esse in basilica Lateranensi prima propria que summi pontificis et vicarii Ihesu christi sede die proxima post quintam decimam introitus nostri ad ipsam almam Urbem resumendum continuandum prosequendum esse decrevimus et declaramus per presentes. Irrefragabili insuper constitucione ac decreto sancimus ut omnes et singule securitates et salviconductus quos in principio huius sacri concilii concessimus quos de novo extendimus et prorogamus proinde presentibus litteris inscripti esse et illam vim et efficaciam habere censeantur ac si de verbo ad verbum de eisdem in hac nostra synodali constitucione mencio facta et inserti ac denotati fuissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Nos cum instituta iam dies advenerit et cuncta propter que resumendum tunc esse concilium videbatur nunc magis quam umquam necessaria esse dignoscantur prefatis necessariis et aliis pluribus iustis et racionabilibus causis animam nostram moventibus ad omnipotentis dei laudem et gloriam ad heresum errorum que extirpacionem reformacionem morum pacem salutem et augmentum populi christiani et reliqua sancta opera duce domino feliciter consummanda pro quibus predictum concilium ab inicio congregatum extitit. In nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti auctoritate potestate et approbacione similibus tenore presentium predictum Florentinum concilium ycumenicum translatum ut supra resumimus continuamus et prosequimur ac in hac sacri patriarchii Lateranensis concilii aula continuacionem resumpcionem et prosecucionem habere decernimus et declaramus per presentes monentes et requirentes omnes et singulos qui in generalibus conciliis de iure vel consuetudine interesse tenentur quatenus ad hoc presens sacrosanctum Lateranense ycumenicum concilium ut premittitur continuatum pro quibus supradictum est exequendis quamprimum possint se conferre procurent. Irrefragibili insuper hac constitucione atque decreto iterum sancimus ut omnes et singule securitates ac salviconductus quos in principio sacri ycumenici concilii Ferrariensis concessimus quos que de novo extendimus et prorogamus perinde presentibus literis inscripti esse et illam vim et efficaciam habere censeantur ac si de verbo ad verbum de eisdem in hac nostra synodali constitucione mencio facta et inserti ac denotati fuissent. Nulli ergo .... Si quis autem .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam. Multa et admirabilia diebus nostris et longe maiora quam aut ipsi nos expetere aut cogitare possemus ineffabilis divine miserationis clementia ecclesie sue sancte dona largitur unde et fidem orthodoxam dilatari et novos in dies ad obedientiam sedis apostolice populos redire ac nobis et omnibus christi fidelibus letitie et exultationis causas cotidie renovari sentimus ita ut merito cum propheta in iubilatione fidelibus populis sepenumero dicere provocemur: venite et exultemus domino iubilemus deo salutari nostro quoniam magnus dominus et laudabilis nimis in civitate dei nostri in monte sancto eius. Vere cum in ecclesia catholica que est dei civitas in monte sancto apostolice sedis et Petri auctoritate fundata semper magna et inscrutabilia operatus sit deus cuius omnipotentie et sapientie non est numerus hoc tamen singulare atque precipuum illi prestitit ineffabilis providentia conditoris ut orthodoxa fides que humanum genus sola vivificat sola sanctificat in monte illo sancto in una et immutabili semper maneat confessione veritatis et dissensiones que adversus ecclesiam de terrenarum opinionum varietate nascuntur et a petre illius soliditate disiungunt ad montem illum redeuntes exterminentur et eradicentur quo fit ut ad eius gremium confluentes populi atque nationes in unam cum ipso conveniant fidei veritatem. Hec autem dei munera tam magna tam excelsa tam insolita non meritis nostris profecto nobis conspicere ipsius bonitatis immensitas sed sua sola benignitate et dignatione concessit ut post unionem Grecorum in sacro ycumenico concilio Florentino qui cum Romana ecclesia in quibusdam articulis discrepare videbantur ac post reductionem Armenorum et Iacobitarum qui variis opinionibus involuti omni tandem dissensione relicta in unam rectam veritatis semitam convenerunt. Ecce nunc iterum ipso cooperante domino alie nationes de longinquo convenerunt inter Tygrim et Euphratem Mesopotamiam habitantes que de processione spiritus sancti et aliis quibusdam articulis non recte sentiebant. Multa igitur nobis et omnibus christi fidelibus est causa letandi quia iam annuente domino Romane ecclesie splendidissima de fidei veritate assertio que munda semper fuit ab omni macula falsitatis etiam apud orientem ultra Euphratis terminos novis corruscationibus micat adeo ut venerabilem fratrem nostrum Abdalam archiepiscopum Edesse venerabilis fratris nostri Ignatii patriarche Syrorum atque totius nationis sue legatum ad hanc usque almam Urbem ad presentiam nostram et sacrum hoc Lateranense ycumenicum concilium traxerit et vocarit humiliter et devote postulantem ut eam fidei regulam quam sacrosancta Romana profitetur ecclesia eisdem traderemus. Nos autem qui inter cunctas sancte sedis apostolice sollicitudines hanc primam et precipuam curam gerimus prout semper gessimus evangelii scilicet defendere veritatem et orthodoxam fidem exterminatis heresibus longe late que diffundere et propagare quosdam ex venerabilibus fratribus nostris sancte Romane ecclesie cardinalibus delegimus qui accersitis ex hoc sacro concilio aliquibus in sacra pagina magistris cum predicto archiepiscopo de difficultatibus dubiis et erroribus illius nationis conferrent illum que ipsum examinarent ac ei catholice veritatis disciplinam aperirent et tandem de integritate fidei ecclesie Romane plene illum instruerent et docerent. Quem cum per omnia de fide et moribus recte sentientem invenissent tribus dumtaxat exceptis articulis de processione scilicet spiritus sancti de duabus in christo Ihesu salvatore nostro naturis ac totidem in illo voluntatibus et operationibus veritatem illi fidei orthodoxe patefecerunt aperuerunt sacrarum literarum intellectus attulerunt sanctorum doctorum testimonia et que materie congruebant rationes verissimas induxerunt. Quorum intellecta doctrina archiepiscopus ipse dubitationibus suis omnibus plene satisfactum esse contestans tam de spiritus sancti processione quam de duabus naturis et duabus voluntatibus et operationibus in christo Ihesu domino nostro talia sentire professus est ut veritatem fidei plene intelligere videretur profiteretur que se nomine prefati patriarche totius que nationis et suo omnem fidem omnem que doctrinam suscepturum quam eidem hoc sacro approbante concilio traderemus. Propter que omni in christo exultatione perfusi gratias immensas deo nostro effudimus quia votum nostrum in salutem nationis illius videmus adimpletum. Diligenti itaque cum fratribus nostris et sacro concilio tractatu prehabito fidem atque doctrinam quam sacrosancta Romana tenet mater ecclesia eodem sacro approbante concilio eidem archiepiscopo prefatis nominibus recipienti tradere et assignare decrevimus. Hec est igitur fides quam semper sacrosancta Romana tenuit predicavit et docuit mater ecclesia quam que ad presens tenet predicat profitetur et docet hanc dictum Abdalam archiepiscopum vice et nomine prefati patriarche Syrorum totius nationis illius atque suo in iis tribus articulis suscipere et perpetuis in futurum temporibus custodire et observare decernimus. In primis quod spiritus sanctus ex patre et filio eternaliter est et essentiam suam suum que esse subsistens habet ex patre simul et filio et ex utroque eternaliter tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit. Tenet insuper profitetur et docet unum eumdem que dei et hominis filium dominum nostrum Ihesum christum esse perfectum in deitate et perfectum in humanitate deum verum et hominem verum ex anima rationali et corpore consubstantialem patri secundum deitatem et consubstantialem nobis secundum humanitatem per omnia nobis similem absque peccato ante secula quidem de patre genitum in novissimis autem diebus eumdem propter nos et propter salutem nostram ex Maria virgine dei genitrice secundum humanitatem natum unum eumdem que christum verum dei filium unigenitum in duabus naturis inconfuse immutabiliter indivise inseparabiliter agnoscendum nusquam sublata differentia naturarum propter unitionem magis que salva proprietate utriusque nature et in unam personam atque subsistentiam concurrente non in duas personas partitum sive divisum sed unum et eundem dei et hominis filium dominum nostrum Ihesum christum. Credit insuper profitetur et docet in uno domino Ihesu christo duas naturales operationes indivise inconvertibiliter inseparabiliter inconfuse secundum sanctorum patrum doctrinam duas etiam naturales voluntates unam divinam alteram humanam non contrarias sed humanam eius voluntatem subiectam eius divine atque omnipotenti voluntati. Et quemadmodum eius Caro animata sanctissima deificata est non perempta sed in proprio sui statu et ratione permansit ita humana eius voluntas deificata est non perempta sed salvata magis atque perfecta. Hanc fidem eundem Abdalam archiepiscopum nominibus quibus supra suscipere corde tenere et ore profiteri debere decernimus. Ordinamus insuper atque decernimus ut eisdem nominibus recipere et amplecti debeat quecumque per sacrosanctam Romanam ecclesiam diffinita et sancita diversis temporibus sunt presertim decreta Grecorum Armenorum atque Iacobitarum in sacro ycumenico concilio Florentino edita que cum in arabico traducta ipse Abdalam archiepiscopus accurate legisset ac laudasset ad uberiorem et pleniorem omnium eruditionem sibi nominibus quibus supra recipienti consignari fecimus quoscumque etiam doctores et sanctos patres sacrosancta approbat et suscipit Romana ecclesia nominibus quibus supra approbare et suscipere debeat et quascumque personas seu quicquid aliud ipsa damnat et reprobat pro damnatis et reprobatis nominibus quibus supra habere debeat. Promittens tanquam verus filius obedientie nominibus quibus supra ipsius apostolice sedis ordinationibus et iussionibus medio iuramento devote semper et fideliter obedire. Si quis autem .... Nulli ergo .... Eugenius episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam benedictus sit deus et pater domini nostri Ihesu christi pater misericordiarum et deus totius consolationis qui vota et pia desideria nostra quibus pro debito nostri pastoralis officii salutem christiani populi anhelamus et continuis quantum ex alto nobis permittitur operibus confovemus multis magnis que favoribus in dies prosequitur et ultra quam mereamur felicibus comitatur effectibus. Sane post celebratam in ycumenico concilio Florentino orientalis ecclesie cum occidentali unionem post Armenorum Iacobitarum que et Mesopotamie populorum reductionem venerabilem fratrem nostrum Andream archiepiscopum Colocensem ad partes orientis et Cipri insulam destinavimus ut et Grecos et Armenos et Iacobitas ibidem degentes predicationibus suis et decretorum pro eorum unione et reductione editorum exposicionibus et declarationibus in suscepta fide confirmaret et quos ex aliis sectis a vera doctrina alienos tam Nestorii quam Macharii sectatores inveniret monitionibus et exhortacionibus nostris ad fidei veritatem reducere conaretur. Quod pro sua sapientia aliis que virtutibus quibus eum largitor gratiarum dominus insignivit diligentissime prosecutus post diversas multiplices que disputaciones post varios tractatus eliminata tandem ex eorum cordibus primum omni Nestorii impuritate qui purum hominem christum esse et beatissimam virginem non dei sed christi genitricem asseverabat deinde Macharii Antiocheni impiissimi qui quanquam christum verum deum et hominem esse profitebatur divinam tamen solum in eo voluntatem et operationem humanitati eius parum tribuens esse asserebat venerabiles fratres nostros Timotheum metropolitam Caldeorum quos ad hec usque tempora Nestorianos eo quod Nestorium sequebantur in Cypro vocaverunt et Heliam episcopum Maronitarum qui cum sua natione Macharii dogmatibus in eodem regno infectus tenebatur cum omni multitudine populorum et clericorum in insula Cypri ei subiecta ad veritatem fidei orthodoxe divino sibi assistente numine convertit fidem que et doctrinam quam semper sacrosancta coluit et observavit ecclesia eisdem presulibus et omnibus ibidem eis subiectis tradidit quam que prefati presules in publica et magna congregatione diversarum nationum in eodem regno existentium in metropolitana ecclesia sancte Sophie habita summa cum veneratione susceperunt. Quo facto Caldei quidem prefatum Timotheum suum metropolitam Helias vero Maronitarum episcopus nuntium de fide Romane ecclesie que domino providente et beato Petro apostolo opem ferente semper immaculata permansit solemnem professionem emissuros ad nos usque miserunt et coram nobis in hac sacra ycumenici Lateranensis concilii generali congregatione fidem ipsam atque doctrinam Timotheus ipse metropolita primum in lingua sua Caldea Grece interpretatam et de Greco in Latinum traductam reverenter et devote ut sequitur professus est ego Timotheus archiepiscopus Tarsensis Caldeorum qui in Cypro sunt metropolita pro me meis que omnibus in Cypro existentibus populis profiteor voveo atque promitto immortali deo patri et filio et spiritui sancto demum tibi sanctissime et beatissime pater Eugenio pape iv et huic sacrosancte apostolice sedi et sancte huic et venerabili congregationi quod de cetero semper manebo sub obedientia tua et successorum tuorum ac sacrosancte Romane ecclesie tanquam sub unica matre et capite omnium aliarum. Item quod de cetero semper tenebo et profitebor spiritum sanctum procedere ex patre et filio sicut docet et tenet sancta Romana ecclesia. Item quod de cetero semper tenebo et approbabo duas naturas duas voluntates unam ypostasim et duas operationes in christo. Item quod de cetero semper confitebor et approbabo omnia septem sacramenta ecclesie Romane prout ipsa tenet docet et predicat. Item quod de cetero nunquam in sacra eucaristia oleum apponam. Item quod de cetero semper tenebo confitebor predicabo et docebo quidquid tenet confitetur docet et predicat sacrosancta Romana ecclesia et quidquid ipsa reprobat anathematizat et damnat reprobo anathematizo et damno et in futurum semper reprobabo anathematizabo et damnabo specialiter impietates et blasphemias nequissimi heresiarche Nestorii et omnem aliam heresim extollentem se adversus hanc sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam. Hec est fides pater sancte quam tenere et observare ac teneri et observari facere ab omnibus suppositis meis voveo atque promitto et unumquenque illam respuentem et contra eam sese erigentem privare omnibus bonis et beneficiis suis eundem que excommunicare et hereticum et damnatum denuntiare et si pertinax fuerit degradatum curie tradere seculari spondeo polliceor atque promitto. Deinde similem per omnia professionem dilectus in christo filius Ysach nuntius venerabilis fratris nostri Helie episcopi Maronitarum ipsius vice et nomine reprobando Macharii de unica voluntate in christo heresim cum multa veneratione emisit. Pro quarum quidem professionum religione et tantarum animarum salute deo et domino nostro Ihesu christo qui temporibus nostris tanta fidei incrementa largitur tot christianis populis beneficia donat gratias immensas agentes easdem professiones recipimus et approbamus ac eosdem metropolitam et episcopum in Cypro et subiectos ad gremium sancte matris ecclesie suscipimus ac ipsis manentibus in prefata fide obedientia et devotione hiis gratiis et privilegiis insignimus imprimis quod nemo predictos Caldeorum metropolitam et Maronitarum episcopum eorundem clericos et populos neque ex populo et clero quempiam de cetero audeat hereticos appellare aut Caldeos de cetero Nestorianos nominare presumat. Quod si quispiam mandati huiusmodi contemptor extiterit iubemus ab eius ordinario excommunicari tamdiu quamdiu distulerit condigne satisfacere aut ordinarii arbitrio aliqua alia temporali pena mulctari. Item quod prefati metropolita et episcopus eorum que successores in omnibus et quibuscumque honoribus episcopis a communione sacrosancte romane ecclesie separatis continuo preferantur. Item quod possint de cetero censuras in suos subditos exercere et quos de cetero rite excommunicaverint pro excommunicatis et quos absolverint pro absolutis ab omnibus habeantur. Item quod prefati presules et sacerdotes et clerici eorum libere possint in ecclesiis catholicorum divina celebrare et catholici in ecclesiis eorumdem. Item quod de cetero prefati presules et clerici et laici eorum utriusque sexus qui unionem et fidem hanc susceperint possint in ecclesiis catholicorum sepulturas eligere et cum catholicis matrimonia more tamen latinorum catholicorum contrahere ac omnibus beneficiis immunitatibus et libertatibus gaudere et frui quibus ceteri homines catholici tam laici quam clerici in dicto regno potiuntur et gaudent. Nulli ergo .... Si quis autem .... [[Categoria:Documenta Ecclesiae Catholicae]] lpu7d50g352c1t2j1q2a5y9jqs75gof 1 36292 263453 121015 2026-04-20T10:48:50Z Demetrius Talpa 13304 Demetrius Talpa movit paginam [[Disputatio:Concilium Basiliense Documenta]] ad [[Disputatio:Concilii Basiliensis Documenta]]: ars grammatica 121015 wikitext text/x-wiki {{OperisInfo |Editio= |Fons= |Alii Fontēs= |Conlationes= |Qualitas= |Nota= |Bislectus= }} 8tuxdvn822fe051j6smnejt89mxinia 0 37223 263385 179905 2026-04-19T19:09:01Z Demetrius Talpa 13304 263385 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Thomas Campion |OperaeTitulus=De pulverea coniuratione |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo XVII (?) |Genera=Historia, res politicae, carmina |SubTitulus= |Editio=Dana Sutton, 1997 |Fons=[https://philological.cal.bham.ac.uk/campion/ The Philological Museum] }} THOMAE CAMPIANI LONDINATIS, D. MED. DE PULVEREA CONIURATIONE LIBRI 2 POTENTISSIMO SERENISSIMOQUE IACOBO MAGNAE BRITANNIAE FRANCIAE ET HIBERNIAE REGI &. Triumphanti hodie tibi (invictissime monarcha) serena affulgeat quinta Novembris lux; redeat vero quotannis ad laetitiam, ad salutem, ad gloriam. opusculum hoc quo Dei optimi maximi infinita bonitas vestrae autem divinae prudentiae in pulverea coniuratione relegenda foelicitas celebrata est absolutum iam sub hac faustissima luce sacris tuis manibus offerre haud ineptum fore iudicem. accipe igitur, clementissime potentissimeque patrone, plusquam longius forsan aevi munusculum, vivatius futurum si in lucem exeunti vestra benignitas inspiraverit. vive quam diutissme; perpetuo vale, foeliciter impera, sic nunc ut semper precatur. Vestrae maiestati humillime addictus, T:HOMAS CAMPIANUS AD AUGUSTISSIMUM, SERENISSIMUMQUE IACOBUM MAGNAE BRITANNIAE REGEM &. <poem> Querna corona Iovi datur olim, laurea Phoebo, Myrtea dulce caput Cypridis umbra tegit; Spicea sed Cererem cingunt, hederacea Bacchum Serta, decus veteres, sic tribuere deis Pro meritis cuicunque suum; nec debita facto 5 Siqua erat, authori gratia parca fuit. Coelestes pius hinc mortalibus error honores Indulsit, memor et numina fecit amor. Humano generi gratis neque profuit ullus Orbe novo, Graiis si sit habenda fides. 10 Quales ergo tibi, rex maxime, solvet honores Gens Britonum, quasi nunc orbe renata suo? Quam tua restituit prudentia coelitus orta, Servavitque dolo cum ruitura foret. Pars ego tam magni populi levis, hoc tibi struxi 15 Laudis opus, cecinit quod pia musa mihi; Ultima quod maneat precor usque in secla superstes, hostibus officium triste, salubre tibi. IN IESUITAS EPIGRAMMA 1 Olim neci datis lupis Britannicis Cum nuspiam pateret exteris locus Astu supervenere Romani lupi, Tecti cucullis, devorant impune oves Nihil timentes, donec indutus pari 5 Pastor cucullo clanculum Germanicus Orbem soporum suscitat, nubem exuit, Taxans luporum proprio vultu dolos. His denuo pulsis gregi accedit salus Antiqua; fraudem Roma sed supplet novam, 10 Gentique veste consona vulpes tegit Furtim irruentes horridas caudis faces, Vanis ferentes horridas caudis faces, Queis amputatis, tertium Britannia Canit triumphum; numquid haec ultra potest 15 Pullo Latinus igne, aut arte Tartarus? EPIGRAMMA 2 Romani veteres tribus fuere Noti nominibus satis superque, Sed vix ter totidem, quaterve nosci Possunt Londinia urbe Iesuitae. EPIGRAMMA 3 Anglus nomine Iesuita mire Gaudet multiplici, novem, decemve Usurpat varie, et subinde plura, Sed ficta omnia, nam suum tacere Verum falsiloquus cavet perite. 5 Nunc istam mihi gratiam mereri Fas sit, nominaque nidere aptiora Illi quot lubet, esse vel paterno Quae plus propria nemo denegabit. Desertor patriae, pudor parentum, 10 Exul, transfuga, proditor spuendus, Stultorum dominus, superbientum Servus, Romulae rei veredus, Hispanus iocus atque sycophanta, Sermonis dubii pater, piusque 15 Mendax, tum generi haud nimis pudicus Suasor foemineo, cruentus, audax, Bellorum institor, atque regicida. Illi haec nomina si sciam placere, Mox plura adiiciam, nec est verendum 20 Ne non copia suppetat novorum. EPIGRAMMA 4 Quos vocat haereticis studet Anglis Roma mederi Pulvere nec sancto, nec diacatholico; Catholicos quamvis et sanctos vendicat una, Pulvere sed monachi disdiadaemonico. ALLUDENS AD IGNATI CONCLAVI IOHANNIS DUN DOCTORIS THEOLOGIAE Dun taxat libro Iesuitas non tamen uno Duntaxat, lingua ridet at Ausonia; Ausonia in lingua semel est dun sillaba prima Duntaxat, primas Dun ubi taxat habet. LIBER I ARGUMENTUM Alma Dei prior acta refert, et daemonis iras, Spes sua suasore hoc falsa est a relligione Missa Catisbaeo, socios is convocat, et rem Pulveream inducit, consultusque approbat illam Garnetus; Faucum transmittit Belgia, coeptis 5 Qui fossis praeit. Hinc ad busta precatur Elizae Flens pia Relligio, coeli cui subvenit ales; Temporaque indicti sunt interrupta senatus. Littera Monteglo datur, hanc rex discutit, inde Pulveris exponens, cui iussa est cautio, technam. 10 Patroni magnum cano, mirum opus omnipotentis, Dulce, salutiferum, quantum non praestitit olim Cum fidit exulibus mare pronosque obruit hostes; Quantum non Solymae infestas cum dispulit uno Ingentes acies ictu super astra triumphans. 5 Hoc solo minus esse iuvat, cui maxima cedunt; Scilicet unigenae charo cum sanguine fuso, Et victa sibi morte Deus revocaverat orbem. Tu tua celsa mihi, ter maxime, facta canenti Adde animum, mentique aciem; de pectore curas 10 Pelle graves, oculisque obiectas discute nubes. Inferni reserem intrepidus scelera alta tyranni In terram immeritam, atque tuam: nova dira nefanda, Horrida divini sub cultus nomine coepta. O miseram, o nullam prope, magna Britannia, gentem 15 Ni respexisset pater optimus, atque ruenti Divinum auxilium nullo metuente tulisset. Illius aeterno celebremus carmine munus, Omnis posteritas memori quod mente revolvat. Humani generis vetus et non flexilis hostis, 20 Umbrarum dominus, summi semperque colendi Numinis invisor, iucundae lucis et osor, Versutus, vanus, nulli non fomes et author Dissidio (multum fletae post funus Elizae Pacifico tandem sceptro cedente monarchae 25 Iure suo) ut primum firmatas undique vidit Res Britonum dubias, oleaque per omnia pacem Ire coronatam, templis accrescere sacros Cultus, laetitiam silvis resonare decusque, Multiplici pompa replere palatia et urbes; 30 Nil prodesse dolos, sancto se sternere regi Nequidquam insidias; ultro iam ponere suetas Hesperios iras, sociasque extendere dextras; Nunc et Hybernorum requiescere conscia tela, Nullum adeo superesse locum crepitantibus armis, 35 Seu tacitae fraudi; sensit mox Tartareus vim Coelestem, nec enim sine numine talia fiunt, Impius ergo tremit, simul et fremit ore canino Diras eructans, et coelum voce lacessit. “Nec mihi fas,” ait, “o superi, nec denique cordi est 40 Aurea stelliferi tolli ad laquearia coeli Lucentesque domos, vobis sublimia habete. Imperium terrestre, et nigri iura profundi Nolite invidisse mihi, nec numina vestra Immiscete meis rebus, lucemve tenebris. 45 Nonne odium regina meum matura sepulchro Condidit illaesum corpus, celebrata trophaeis Magnificae pacis populo post fata relictae Multum dilecto, multo dilectior ipsa? Quidque mihi toties mors exoptata deinde 50 Profuerit defunctae hostis? Novus ecce superstes Imminet huic capiti infestus magis, atque tremendus, Quo magis instructus mentem est coelestibus armis. Vestrum opus, o superi, vestrum est hoc omne, nec intra Tanta cadunt animi humani miracula vires. 55 Heu quantas frustra fabricas admovimus? Haerent, Semper et haerebunt vestro sub tegmine tuti Numen qui norunt misere lenire precando. Divorum ergo mihi merito est invisa potestas, Lux odio et coelum est, et pulchri quicquid uterque 60 Sustinet axe polus.” Verbis nec supplicat ultra Impurus daemon, celeri ferit astra boatu, Ingentesque globos tenebrarum montibus aequos Aerata iaculare manu, tegere aethera nube, Et quantum ex ira potuit confundere mundum. 65 Formas mille subit monstrosas, mille Chimaeras Insano simulat vultu, nunc tortilis anguis Reptat, nunc sursum volitat draco, mox fremit ursus, Tartara mox lupus impensis ululatibus urget, Taurus et horrendum mugit modo cornua vibrans, 70 Trux modo frendet aper. species tunc undique miscet Immanes. Quicquid truculenti est arte nefanda Ut sibi concivit pallentes territat umbras, Sed fesso immodicus simul aestus corde quievit. Ecce cucullatus reliquis audentior ipsum 75 Slloquitur daemon: “ne te, supreme patrone, Romanae causae plus aequo cura ruentis Tangat. Quid populo si res modo tota patescit Lutheri invidia? Mitra nil notius? esto; Paucorum manibus patrari magna solebant, 80 Et nisi mens laeva est, etiam nunc maxima possunt. Se Britones tutos maris intra moenia iactant, Et procul irrident Romana tonitrua, fulmen Attamen invita cogentur voce fateri. Sunt, pater, addictae summis conventibus aedes 85 Antiquae, quas rex proceresque subire statuto Assensere die, et melioris portio plebis, Has simul impletae sunt uno dirue flatu. Sulphureus tibi pulvis adest, ignisque sepultus: Inventum hoc nostrum est, talesque creatur in usus.” 90 Consilium inferno placet, authorisque coronat Cupresso rasum caput, omine laetus uterque est. Compertum esse duas iamdudum est relligiones. Altera de coelo in terras descendit, amica Pacis, inops cultus, humilis, tamen ore decoro, 95 Constantique animo et vultu: comes assidet illi Ingenuus Metus, et Spes usque erecta, futurae Laetitiae praesaga, et semper conscia veri. Lusca sed ex caecis auri est emissa fodinis Altera, celsa, minax, presso insidiosave fastu, 100 Expers nativi decoris, fuco sibi formam Concilians, variis vanisque ornata lapillis. Servilis sequitur pavor hanc, incertaque gressus Ebria Spes, audax tamen. Alti in vertice montis Splendescit speciosa domus, distinctaque pictis 105 Turribus; exterius quamvis venerabilis, intus Horridus spectanti est. Stant mille et mille deorum Postibus effigies referentes ora ferarum, Daemonaque, et quicquid pavor atque insania finxit. Dimidium haud capiunt centum capitolia, centum 110 Vix fando aequabunt tonsores, totve cuculli . Appositam diris altaribus Iphianissam Cernere erit misere flentem, patrisque vocantem Necquicquam auxilium: solus licet imperet, astus Praevalet irati vatis, cadit hostia ventis, 115 Quos placat, toto sed vix ita sanguine vatem. Heu quantum sceleris peragis, quantum invehis orbi, Impia relligio? Sed et haec levia esse fatemur Ludicraque, improbitas primo quae prodidit aevo, Nostra praeut nova quae fert, atque instructior aetas 120 Quodcunque in facinus. Natos occidere reges, Iamque uno triplicem pervertere flamine gentem Suave et honorificum est: vae vae tibi, turbida Roma, Dedecus imperii, atque animorum pervaga pestis. Vestibuli ad laevum patet ingens porticus, auro 125 Argentoque insignitis suspensa columnis: Turgit imaginibus locus, expressique resurgunt Pontifices triplo diademete, vesteque picta Usque a Bonifacio, duce quo nova Roma triumphat. Sanctorum necnon statuis, stultisque tumescit 130 Relliquiis, quales in risum aut vertere possunt Totum te, Heraclite, in fletum aut fundere totum. Hic se delectat, multum hic dea lusca moratur, Hic Erebi rex aggreditur sua dira precantem Teutonicae fidei, Batavisque, piisque Britannis. 135 Tartareum ut vidit, cupide mox applicat eius Dicto aurem, exponit Stygius de pulvere totam Ordine rem: coeptis tam tetris esse colore Multo opus. Ornatam mittat Spem poscit, ut urat Voce Catisbaeum, caedisque incendant amore: 140 Stare animo in patriam averso, rerumque novarum Imprimis avido; Grantam illi, aptumque Rucodem Omnibus in rebus sociosque paresque futuros. Vinterum, Vritumque, et te, nequissime Perci, Ex notis esse, et causae communis amicis. 145 Illum tendandum premit, illum poscere fata. Assensum est, Spes festinat meretricia, picta, Cultaque amatori conductum nobile scortum Ut solet. Aede sua scelerosum sorte sinistra Invenit oppressum, somni vinoque sepultum 150 Lambethi, formosa tuas prope, Thamisis, undas. ” “Surge,” ait, “heu misere dormis (mi dulcis alumne), Nec te Roma movet per te male prodita, per te, Segnitiemque tuam? Quod si haec aliena videntur, Fortunis succurre tuis, averte ruinam 155 Luxuries quam festinat, legesque minantur. Aude aliquid saltem quod spem non fallere possit, Scis ubi totius regni est conventus habendus, Idque brevi. Subtus congesto dirue gentem Pulvere fulmineo invisam. Sic victor abibis, 160 Clarus et Ausonios inter numerabere divos.” Dixit, et in tenebras levis evanescit opacas Structis insidiis. Praecordia concutit horror Dura Catisbaei, surreptaque turbat imago. Multa aegro volvente animo, ut lux reddita terris, 165 Convocat unanimes et proditionibus aptos, Quos bene cognovit, Vinterum pectore fidum Improbo, et Vritum. solito sed tardior ipsis Congressis tandem trepidante supervenit aestro Percio, et “quid,” ait, “semper loquimurne, sodales, 170 Nil agimus? Regem interimi numquid iuvat ipsum? ” En vobis hic certa manus.” Sic excipit illum Ore Catisbaeus blaeso, tamen ad mala prompto: “Iamdudum hoc agimus, Perci, nobis ut agamus Dignum aliquid, factis praeeant sed verba necesse est, 175 Cernendis veluti debentur lumina rebus. Perdere tam multa sibi prole superstite regem, Res non digna satis tanta fortissime dextra est, Ad maiora tibi vigeat dum provocat usus. Ingens coeptum animus mi parturit, artis iniquae 180 Non nihil argutans. fructum sin respicis, unum est Quod decus antiquum templis, animisque piorum Oppressis requiem certo promittere possit.” Quicquid id est, clamant, fidis ne credere cesset Auribus, et paribus per cuncta pericula votis. 185 “Quandoquidem vestris sic illud mentibus,” inquit, “Perplacitum est, paucis quod multa requirit habete. Ipsum cum populo regem prolemque senatu Tollere consilium est simul atri pulveris ictu.” Horrescunt omnes dicto, sanguisque loquentis 190 Deseruit vultus, communis pallor honesta Invitis licet, et diuturna silentia mandat. Ac veluti varia cum coepta est cantio voce Condita ad aequales, ex illis forsitan una Discors vox strepitu reliquas abrumpit amaro, 195 Aversata omnesque soni feritate quiescunt, Haud aliter siluere audito nomine tantum Pulveris horribili vastantis cuncta tumultu. Post longam dubio sic replicat ore quietem Vinterus, “non si tellus mihi tota dehiscat, 200 Omnis et inferni in memet convertitur horror, Abstineam si Roma vocat. Si cogat avitae Aurea libertas fidei, per tela, per ignes Ire iuvat, nec magna metu consulta retracto. Sed via difficilis, dumetisque obsita terret, 205 Atque bonae male re cedente calumnia causae. Praeterea nostrum pereunti candida turbae Pars conserta cadet non contemnenda, centis Ne nimis invidiosa etiam victoria fiat.” Increpat hunc primo divellens ultima verba 210 Percius, “o nimium,” exclamat, “nimiumque beati,” Telligioni tot secum mala, tot morientes Queis auferre datur discrimina, totque ruinas. Quam lubet explere hunc numerum, factoque vovere Tam pulchro hanc animam. tota cum stirpe parentes 215 Sic misti intereant potius, vindicta profanis Quam non contingat tam digna et nobilis, usu Iustitiaque omnes superans quibus imbuit aures Fama meas. Nam quid magis aequum, sydera testor, Nos iisdem quam caede locis ulciscier hostes, 220 In vitas quibus et fortunas fulmina nostras Mittere pro libito, nullo cohibente, solebant Vi decretorum sub avarae nubibis artis?” His liquido acclamat dictis Vritus, et effert Laudibus authorem, technamque stupescere gestit 225 Sulphurei cineris: nil certius omnia turbis Momento immiscere, novis seu motibus ansam Posse dare, aut veterem fidei languentis honorem Spem restaurandi fessis renovare Britannis. Impia sic portenta animo pietatis obumbrant. 230 “Pergite quo properatis,” ait Vinterus. “iniquum Aequum, si vobis id visum est, haud moror, ibo Quos nos cunque trahunt communia fata. Recedat Pectore nunc omnis pietas in memet, et omnes: Dispereat quisquis facti successibus obstat. 235 At sapiens leni primum medicamini Cous Tentandos morbos docet: id si iuverit, ultra Nil opus est; quod si facilis medicina fefellit, Maiori pugnat, ferro in mala tanta vel igne. Si placet hunc imitemur, et advenientis Iberi 240 Oremus legati operam, si flectere possit Duri in nos animum regis quos abdicat, ut ius In patria commune velit concedere terra, Ac libertatem sacrorum, o Roma, tuorum. Belgarum remoratur adhuc Hispanus in oris 245 Quo propero, fidum mox conventurus Oenum, Charum principibus, nostris et rebus amicum. Tentandi dubiam, si quid promittere possit, Legati Hesperii mea sit provincia mentem: Quae mihi pro votis si non successerit, ultra 250 Progrediamur, et extremos redeamus ad ignes.” “Recte Vinterus sapit, et bene consulit,” infit Percius, “at vereor nimium ne frigida spes sit, Proposito insistat tamen, haec sententia nostra est.” Ista Catisbaeus nil contra, sedulus urget 255 Ut peragat Vinterus iter: tum si quid Oenus Possit id imprimis videat, post illa secutum Castra diu Austriaco popularem sub duce Faucum Conveniat, profugumque ad littora nota reducat. Caetera si nil proficiunt, et ad ultima ventum est, 260 Non fidendum operi gnarus ni accesserit artis Quae praeeat fossis, et caecos dirigat ignes. “Aedes curet," ait, “prope fundamenta senatus Percius, ut quocunque vacent pretio, ipse satelles Regius haud aegre proprios suadebit in usus 265 Cedere, sat numero cum sint, aulaeque propinquae. Pulvis at his nostris ampla ut sit mole paratus Id mecum Vritus percaute munus obibit, Unde scaphis tuto transferri singula possint.” Convenit ut subeant partita negotia, natae 270 Sed ius suspitioni aliquod ne forte relinquant, Commissi arcani dant iuramenta tacendi Mutua, et uberius quo res nova credita crescat, His sacrum coenale superstitione tumentes Adnectunt, et opem vanis conatibus orant. 275 Proh pudor, et coelum spectant, ipsumque bonorum Fontem, aversoremque mali, quo vindice solo Plectitur omne nefas, demens audacia partem Tam foedi in sceleris vocat, appellantque Iehovam Non nunc ut testem, funestis sed caput ausis. 280 His ita compositis, nigri dominator Averni De grege daemonico spatiosis eligit alis Umbram, qua non est pernicior altera, sed nec Doctior humanos volitando fallere visus. Imperat huic dorso Vinterum ut tollat opaco 285 Quoque tendit iter, propereque per aethera vectet. Nec mora, sublati superant haud segnius Euris Substratum mare, et optato potiuntur Oeno. Crescenti interea conducit Percius aedes Addictas sceleri, quod, ut omnis scrupulus absit, 290 Ore Catisbaeus sacro studet esse probatum. Ordo sacerdotum novus est qui nomen Iesus Privatim usurpant, erat his Ignatius author, Unde Ignatistae dicti melioribus annis, At nunc Ignistae, merito quod nomen ab igne 295 Pulvereo traxere sibi. Tagus aureus hydram Edidit hanc, facie pulchram satis, atque decoram Intuitu primo, verum si lumina cautus Acrius infigas, nil turpius horridiusve Infamis Lernae tulit unquam foeta veneni 300 Faex vel Avernales, Graiis fingentibus, undae. In visceribus technas haec monstra, incendia, caedes, Cultra, venena, tumultus, et non iusta recondunt Bella. Nec hos regio serpentes una coercet, Omnes quin circumvolitent pernicibus alis 305 Caecam in perniciem, non speratamque ruinam. Pax milvis, Iovis alitibus nam retia tendunt; Nec timidae cervae, sed dente ac ungue leoni Spreto nativis nunc insidiantur in antris. Sancta cohors Stygio longe gratissima regi 310 Digna bonis docet esse viris mendacia, menti Verbaque iurantem contraria cudere linguam. Heu qualis probitas, heu quam nova, quamque stupenda! Patribus haud dubie nostris incognita, simplex Aetas illa fuit prior, indulgentior orbem 315 Iam pater aethereus maiori lumine lustrat. Tristis in hanc pestem stabilitur pyramis olim Gallica, quae simul est sublata, Henrice, peristi, Bellorum nec te clarissima fama tuorum, Non armata satellitii vis, iamque propinquae 320 Viribus inconcussae acies potuere tueri Unius a vili dextra, ferroque cruento. Non ita mille dolis licet insidiisque petita Concidit aeterni cura ingens patris Elizae. Illa fide nunquam defecit, sed cita nantes 325 Visit Iberorum turres, ac denique vicit Freta piis precibus, coelique potentibus armis. Festinata proin sua classis ne cadat, illi Aethera pugnabant, fretaque, aligeraeque phalanges. Iamque Ignistarum, solis Garnetus at Anglis, 330 Praeses agendorum ius clam determinat, ipsi Quaqua affluxuris citra mare (Belgia sacrae Cresselli obsequitur, Baldini Hispania voci). Quanto annis gravior, tanto iste tenebrio doctas Promptior in fraudes, arcana ac publica novit, 335 Et personata didicit pietate iuventam Ludere, dementesque animas anuumque senumque. Rure habitat vacuo, procul urbe, senique ministrat Pulchra domo plena et generosae foemina stirpis, Nec desunt homini timidae solatia vitae. 340 Tecta Catisbaeus petit haec, quibus haud alienus Excipitur, multumque patri praefatus honorem Consilio arcano privatam supplicat aurem. Tuic facile auriculas vulpes concedit utrasque, Testibus et procul amotis compellat amanter: 345 “Fare, age, mi fili, secure quicquid acerbi Ambiguive animo nunc fluctuat, en tibi fido Pectore consilium do, solamenque paternum.” Ille pius statim trepide rogat, anne liceret Sic punire malos, cadat ut bonus unus et alter, 350 Quos fatum immeritos scelerato sparsit acervo. “Quid in hoc,” praesul ait, “si publica commoda poscunt Et licet, et iubeo. datur urbs obsessa, moretur Excidiumne manu nostra positum atque paratum, Si duo nostrorum, tresve, intra moenia soli 355 Permaneant? Quos hostili subducere cladi Cum non concessum est, pereant fas. utile multis Quod sit ut impediat tenuis iactura pusillum Ridiculumque foret, privatis publica praesint.” Hoc sibi concesso, quo nil optatius, audax 360 Iam scelus omne Catisbaeus concredere sanctis Auribus haud dubitat, neuter tamen ore rubescit. Qualis (pro pietas) vita est haec, quamque pudenda Relligiosorum, qui coelum et Tartara miscent? Si sibi conducit facinus iustum est, licet ipsum 365 Horreret Siculus genio cogente tyrannus. Perdere sed patriam properanti solvere fraena, Pro qua nemo mori metuit bonus atque fidelis, Quin magis admotis suspensum impellere flammis, Consiliisque iuvare, hoc sancti, praesidis hoc est? 370 Insidiatori porro sociisque fit author Fingendi varios sensus, ut tuta loquantur, Atque reservata totum confundere parte Praecipit arte nova: veniam dat talibus, etsi Summa salus animae premitur pretiumque futurae 375 Aeternae vitae. his arreptis proditor armis Et confirmata iam peior mente recedit. Fama sub haec Britonum, Fauco comitante, susurrat Applicuisse oris Vinterum. protinus omnes Anguineo retinet quos coniuratio nexu 380 Accelerant, et laudato cum milite laetum Excipiunt socium sceleris, fatique latentis. Ille fidelem animum studiumque extollit Oeni, Nullam in legato spem, paci se dare totos Hesperios, rebusque suis: extrema necesse 385 Esse vel invitis tentanda, moram esse timendam Magnis consiliis, inimicaque frigora flammis. Ergo Catisbaeus, “non me praesaga fefellit mens,” ait. “externis plus aequo credimus, illud Quod prope, quod nostrum est frigescit. ducimur umbris 390 Non minus exangues, sed iam novus excitet ardor Languentes, pensetque moras. res clarius ipsa Nunc loquitur, summi postquam sententia patris Hanc pia Garneti iustam pronunciat. Eccum Me testem, orac’lum quo consultore receptum est.” 395 Tanto laeti omnes authore impensius ardent In facinus, coepti maior fiducia surgit. Faucus in hunc numerum venit, Vritique minorem Adiungunt fratrem, iuratos attamen ambos, Et sacramento suscepta silentia firmant. 400 Accingunt operi se, tectos nocte ligones Rutraque transportant taciti per limina caeca, Lignea defossis et sustentacula muris. Pulveris ignivomi flammam strepitumque prementis Momen in horrendum multa vi dolia replent, 405 Dein sibi prospiciunt vino dapibusque sepultis. Ingressus nec enim retro est via, ne nota crebri, Concursusque novi suspectos reddat. ad usus Quae faciunt Faucus parat ipse ignotus, et alter Nomine iam longe mutata sorte: minister 410 Creditur esse tuus, Perci, simulatque peritus. Impiger at nihilominus his Acheronticus addit Lucifugos clausis comites, qui nocte dieque Nunquam desistant scelerum monuisse novorum, Occulta lue pestiferi, immunesque figurae 415 Depositis tandem generosis ensibus armos Expediunt, aptant manibus ruralia tela, Fossorumque alias despecto munere laeti Funguntur, fluit incomptis de crinibus imber. Inter opus vario casus sermone futuros 420 Exagitant: princeps, ut si conventibus absit Unde capi possit, vel dux, si perditur ille, Regia seu virgo; procerum quibus (utile si sit) Parcendum; illorumque citi sub fulminis ictum Cui summa imperii tradant. dein extera pensant 425 Auxilia: Hispanos nimium tardare, timenda Agmina Gallorum temeraria, Lutheranis Si Batava accedat sociali foedere classis. Talia nequicquam sermone et mente volutant, Spemque metumque interpositi sibi somnia fingunt. 430 Interea sanctae tumulos invisit Elizae Relligio pro more suo coelestis, et expers Terrenae molis, simulatos marmore vultus Et decus antiquum reginae inspectat amatae, Reginae cuius divino pectore sedit 435 Insignis pietas olim, virtusque virilis. Artibus ergo domi pacis clarissima facta est, Bellorum et fama celebrata, quod extera late Vis sensit, proprio sed castigata flagello. Imperio terraeque potens, tumidique profundi440 Regnis auxilio sociis fuit, unde triumphis Claruit externis, ipsi mirabilis hosti, Innuba cum foret, et tantis sic una praeesset Foemina sola viris, nusquam ut victoria pugnae Desereret dominos ipsa dominante Britannos. 445 Ritus sacrorum revocat veneranda vetustos, Pura mente Deum recolens, et simplice cultu, Per templa explosis nugis, fucoque Latino. Hinc natae insidiae, bella hinc exorta, sed unus Romanis sanctis nihil advertentibus, illam 450 Texit amore suo Deus, eripuitque periclis. Illius umbram obtuta, memorque notabilis aevi Nomen Elizaeum quod in omnia saecula sanxit, Vivida Relligio fundit solemnia verba. “Non equidem, regina, pari tua dulcis imago 455 Maiestate refert te, qualem vidimus olim Ingenti pompa populo spectante senatum Cum peteres, seu legatis cum doctior illis Iisdem mox responsa dares constantia linguis. Sed vere effigians magis, ut vivacior omni 460 Marmore fama tibi monumenta perennia condet, Qualia custodi servata Britannia debet. Hic tibi pos’ta tamen foeliciter ossa quiescant, Magni quae tumulo genitoris funditus olim Eruere ut sacris fierent ludibria flammis 465 Ingens sperabat furor, id nisi fata vetassent. Haec nova dicentem subit indignatio, flexis Propterea genibus, duplicique ad sidera verso Lumine trinum uno numen sic ore precata est. “Despice de coelo, rex o supreme, paterque 470 Vere sanctorum, tenebras et viscera terrae Qui pernici acie penetras, motusque animorum, Abstrusos solus cernis, miserere tuorum; Fac torpere malis nervos, consultaque eorum Destrue, nec regem (qui sceptra potitur Elizae 475 Magnificeque gerit) te pure animoque colentem Desere, seu ferrum intentat Romana tyrannis, Degeneremve dolum, seu gentem evertere totam Cogitat occulta, non sperataque ruina. Nam magis atque magis numero turba improba crescit 480 Iamque aliquid minitatur. At, o tu maxime custos, Sis vigil usque precor, Britonumque tuere salutem, Nec grex ille tui turgens sub nomine nati, Cunctorum exuperans longe malefacta suorum, Pestifer in vitas valeat tumulosve bonorum.” 485 Haec pia vaticinans lachrimis remoratur abortis. Ecce repentinus demissa in lumina fulgor Claros insinuat radios. Caput ergo caducum Paulatim relevans ardentem conspicit alis Sidereis iuvenem, specie qui pulchrior omni 490 Emicat humanus quam visus percipit, aut mens. Attonitaeque favens iucunde talia fatur. “Ne tu nunc ultra charum, sanctissima virgo, Perge malis Anglorum animum cruciare timendis. Assiduae valuere preces, pater optimus aurem 495 Reclusit, casti vincit constantia voti. De summo elapsum me conditor orbis Olympo Dat vigilem fatis regni, regisque Britanni.” Dixerat, et leviter tenues se fudit in auras. Illa, die veluti sacro pulsa organa templis 500 Cum resonant cantante choro, de pectore tollit Ingenti coeleste melos, latera alta sacelli Pressa gemunt, magna monumentaque saxea voce, Omnia donantis dum laudes enthea cantat, Et nullis aequanda sonis opera omnipotentis. 505 “Te templis recinam, te celsis montibus,” inquit, “Alme pater, media urbe, inter deserta ferarum, Nec loca sunt tam sola quibus non inclita splendent Signa potestatis vestrae, vel pignus amoris.” Grataque tum longa serie primo orbis ab ortu 510 Admiranda Dei memori de pectore promit. Dum vetera enumerat, crescunt nova facta, nec unquam Dormiscit bonitas summi aeternique parentis. Caeca etenim motu prudentia ducta superno, Vicini quasi praevideat iam fata diei, 515 Prorogat indictum nova per consulta senatum. Hinc atrum turbatur opus, mediumque relinquunt Diri fossores, sed mens eadem ipsa nocendi Indefessa manet, praeterlapsisque diebus In fossas redeunt alacres, muroque minantur. 520 Praesagos ignes silici dum cuspide stringunt Vani fatidici, subito magnoque fragore Terrentur, sed res placet explorata, relictam Inveniunt siquidem cameram quae proxima muro est. Illam conducunt, illuc vim sulphuris omnem 525 Traiiciunt, miscent cum pulvere ferramenta, Et super impositis lignis, carbonesque multo Aggestisque cadis zithi cellaria fingunt. Exigitur nullis opus observantibus, omnis Tuta loco spes est studiis fatalibus apto. 530 Iamque tremendi ictus momentum triste propinquat, Et votis spacium breve tantum immanibus obstat, Cum celebris nova conventus suspensio plures Delati in lunas (monitu illam rege iubente Non sine divino) securos opprimit, et spes 535 Illusas veluti suavissima somnia grandi Turbinis abrumpit stridore. Huc ergo redacti Consiliis habitis privatos quisque recessus Divisi repetunt: suspectos se fore iunctos Credebant siquidem, et solis opus esse tenebris. 540 Sic ubi munita conclusi nave feruntur Ausis terribiles magis ingenioque nocivo Quam tumidi numero pirataeper vada noctu, Oppidulum nulla pensata fraude quietum Oppressuri, Euris adversis saepe repulsi 545 Spe praedae toties redeunt, totiesque recedunt Sublatis ventis, metuentes denique lucis Indicium sese subducunt, et procul abdunt, Donec tempestas spoliis matura recurrit, Haud secus horribiles obfirmatique latrones 550 Funeribus nostris inhiant, tecteque repressis Prospiciunt flammis, sitiunt praecordia caedem. Fauci praecipua est celandi primaque cura, Ne personatum prodat mora longa. proinde Ad Belgas missus redit ut committat Oeno 555 Pulveris arcanum, et Stanlaeum in crimina iungat, Magnas qui virtutis opes dare transfuga turpi Non metuit sceleri, et dominis sua iura superbis, Sic ut iam facti nil poenituisse iuvabit. Ad mare promissis hos auxiliaribus armis 560 Admonet expectent ut prima incendia, turbis Succedantque novis, ipsisque authoribus adsint Mature, facilem dum se victoria praebet. Garneti pariter Baldino cognita signo Scripta dat, ambo patres cum sint, et munere fratres. 565 Iamque pari in rabiem Romanam pectore surgunt, In scelus et caedem immensam, Albionumque ruinam. Nuntius ex Anglis itidem praemittitur oris Summo pontifici, sancti qui perferat huius Famam operis, decoris pleni, meritique beati. 570 Praefixoque die Ausoniae pietatis alumni Quotquot erant, terra late licet, aequore et amplo Partiti, prece communi iunctisque querelis Numina sollicitant sua. Libertatis avitae Ex his festinum reditum conatibus orant, 575 Ignotis tamen et lachrymarum gurgite. sparsim Vota immunda lavant, sed quae non eluet imus Oceanus fluviis adiutus et imbribus altis. Fama duos perhibet latos multumque profundos Esse lacus, lachrymis miserorum utrosque dicatos. 580 Puris conspiciendus aquis stat limphidus unus, Floribus ad ripas toto vernantibus anno, Et (si fas uti) generosis viribus herbis. Sidereus vigil hinc abigit mergosque, strigesque, Omnigenasque feras. namque huc lachrymata piorum 585 Flumina lecta ferunt superi, aligerique ministri, Et caste servant chari monumenta doloris. Gurgite coenosus sed cernitur alter opaco, Serpentum genitor, tollens animalcula visu Horrida, mortiferis variisque referta venenis. 590 At foris exudat monachorum aconita cucullos, Solanumque furens, risu et quod sternit amaro Sardiniae laethum, Colchorum dulceque virus. Infestas lachrymas simul exprimit improba turba Huc raptas cogunt liventis Alastoris umbrae, 595 Conduntque ut testes olim maeroris iniqui. Atque ibidem nova nunc Stygius fleta aequora visens Tantis optantum studiis horrenda triumphat. Sacrifici interea rem maturare laborant, Et coniurati rata nunc ad foedera plures 600 Alliciunt: Vinterum annis opibusque priorem Fratre infoelici, Grantam, unanimumque Rucodem, Tressainumque agris et avita gente superbum, Et clarum Digbaeum equitem, Caiumque, Batumque, Quem modo Tesmundus nutantem, animoque cruentum 605 Horrentem facinus firmaverat. hos aliosque Illaqueant, et equos belloque occulta futuro Arma parant, loca disponunt et tempora rebus. Omnia festinant, nam laetus et integer illis Gaudet adhuc properare dies, optatus et instat. 610 Externas quoque spes rediens confirmat abunde Faucus, et incendit mercata laude furentes. Iamque catervatim sopitam suscitat urbem Rhedarumque equitumque fragor, toto undique regno Confluit ut populus solleni more vocatus. 615 Spectandum plebi ad pompam subsellia prostant Consuetis erecta locis, magnoque propinquas Conducunt pretio meliori ex sorte fenestras. Regem reginamque, et te, charissime princeps, Visendi fit tantus amor, dum fata sinebant, 620 Crescentemque in regna ducem (si forte tenellus Accedat numero) nunc cernere magna lubido est. Templorum decus atque fori, venerandaque regni Canities gravitate sua spectabilis ipsa est, Insignes et equis phaleratis agmine longo 625 Coccineisque togis proceres incedere pulchrum. Tanta sed haec, nisi prospiciat Deus, ultima nostris Gloria replendens post secula multa futura est. Pernicies suprema latet, quam praecipit ales Aethereus, iussuque Dei, cui sedulus uni 630 Paret, mortales facili molimine vultus Induit, at quales ignota in plebe videre est, Servulis facies, habitusque oblonga statura. Talis litterulas signatas vespere defert Montegli famulo, domino mox reddat ut illas. 635 Dein se subduxit, levibusque immiscuit auris Perlegit has iuvenis veteri qui stemmate clarus Cum sibi nescio quid magni promittere visae. Nec tamen apparens author, vel nuntius illis, Caecilium festinus adit, cui tradita regni 640 Cura, dat inque manus privatas nobile scriptum, Et procerum ut decet exceptus cum laude recedit. Convocat eximios aliquot sibi, munera quorum In commune eadem sunt, et clam providus ille Discutit obscurae quae sit sententia chartae. 645 Magnanimusque licet contemnere talia suevit, Nunc haeret, sensus turbata mente volutans Ambiguos, sed nequicquam. Deus abnegat illis Hunc tantum soli quem sceptro assignat honorem. Ergo fatigati studio (ceu Delphica quondam 650 Templa) adeunt thalamos maiori numine regis Imbuti, turgens tribuit quam Graecia Phoebo. Illius experto implorant ab acumine, scripto Oblato, auxilium lucemque huic nube remota. Ponderat acceptam schedulam rex, terque quaterque 655 Percurrens oculique acie mentisque beatae. Consulit haec procer abstineat se charta senatu Primo sole, diem fore nam coeuntibus illum Infaustum, quos non sensuros opprimet ictus Terribilis, turbis haud apparentibus ullis. 660 Ac veluti recta pulvis ratione paratus Flammifer admotos facile mox sentiet ignes, Pulveream haud aliter (trutinatis ordine verbis) Terribili exposito fraudem rex concipit ictu. Omnes cui merito applaudunt, proin acrius illuc 665 Tenditur ut loca sint caute scrutanda senatus, Quo dolus aut pateat, lateat vel causa timoris. Ast operae Cnevetus eques bene cognitus ipsi Praeficitur, color amissas est quaerere furto Reginae vestes, surrepta aulaeaque regis. 670 Tessera caerulea — commentariolum. Tessera rubicunda — nota textualis. Tessera viridis — translatio. LIBER II ARGUMENTUM Faucus ut opportune opera fatoque prehensus Cneveti scelus expandit, cameramque secundus Persequitur liber. excusso nova gaudia somno Rex placide admittit, toto quae, luce renata, Urbe calent. Studio capiendae fingit Elizae 5 Venatum multis Digbaeus cinctus amicis. Vindictam statuit populo acclamante senatus, Ignati umbra animos impellit ad arma rebelles. Coniuratorum foedantur pulvere vultus, Pugna mox caesi qui sunt, captive sub umbra. 10 His vix digestis premit oras Oceani sol Mane. Cui ignaro spectacula quanta parantur, Quam taciti sceleris plena, et maeroris acerbi? Sed neque prodigiosi ignes nec turbinis atri Insolitus fragor ardentes terrebat equorum 5 Praecipitantum animos, non fluxum aut pensile monstrum Nox tenebris contenta suis, et luna vetustis Sideribus, nec spectra solo dant, nec nova coelo Signa, sed innocue per amica silentia vadunt. Eduntur clausis suspiria nulla sepulchris 10 Non audita strigum vox, non ignoti ululatus, Tympana nulla tremunt, nec murmura maesta tubarum. Numinis offensi nondum praenunciat iram, Occultive metum portenti inamabile quidquam. Tempus erat penitus victis mortalia curi 15 Alta inspiratos traherent cum pectora somnos. Ante fores Faucus (vacua cui Percius aede Omnia permisit) stat solus, et ultimus ausi Tanti, parque actor. Sed enim quid mentis habere Impius, aut animi potuit? Fastigia templi 20 Si dubia forsan licuit pertingere luce, Perdita seu tantum versus loca lumina sacra Tenderet, antiquis regum veneranda sepulchris, Omnia momento quae fundere sperat et audet? Sacra prophana unum est, scelus imperterritus ardet, 25 Quicquid et ingentem poterit celebrare ruinam. Hinc ibi Cnevetus cunctantem ut cernit (adesse Quem vigilum stipante globo iam fata monebant) Prendi suspectum iubet, et numquid tegat arcte Quaeri. Funiculos ad sola incendia natos 30 Et quae conducunt his instrumenta scelesti Vestibus expromunt rimantes. Nec mora: captus Denudatusque intrepido coeptum ore fatetur, Ac veluti iusto turget, coelemque merenti, Nec nisi non facto dolet. Horribilisque recluso 35 Fornice letiferum cumulum mirantibus addit, Faucum istic, dudum quo festinabat, adortum Tota cum turba succensa mole seipsum Flammis devovisse prius quam vincula ferret. Tam miro ambiguos nectit Deus ordine casus. 40 Praepositis camerae custodibus, illico vinctum Monstrum execrantes ad sacra palatia ducunt, Ut fit ubi fidis canibus latrantibus ursum Concurrente trahunt multa per compita plebe. Insomnes aula proceres quid pulveris affert 45 Nuncius expectant, nova qui pandente stupescunt Cneveto, nec se retinent, quin protinus omnes Nocte intempesta licet haec sua gaudia vati Sceptigero asportent, ceu visa insomnia somno. Praecedit reliquos thalamorum munere custos 50 Excelso duce prognatus, Suffolcius heros, Quo patriae nec erat, nec regis amantior alter, Impatiensque morae vix dum satis experrectum Inclamat dominum. “Patet omnis fraus, patet ingens Infandumque scelus, loca sunt suspecta senatus 55 Pulvere onusta. Tenet tanti custodia furti Artificem. Regum o decus, o ter maxime vates, Te populo, populumque tibi, tria regnaque solus Servasti, tua nos nunquam praesagia fallunt. Per te diva uxor, per te tua regia proles, 60 Per te iam numenque tuum nos vivimus omnes Spiramusque. Tibi debetur civica laurus, Et capiti veris diademata lucida stellis.” Laetus, et ut sanctum decuit, mox lumina coelo Attollens sacrasque manus rex fervidus infert: 65 “Haec tua sunt, patrone Deus, tua sola fatemur Sunt immensa opera, at multo clementia maior.” Liberiore dein sermone sopore fugato Laetitiam celebrant hanc festam, quamque quotannis Natos natorum semper renovare iuvabit. 70 Sic tandem tenebris exhaustis quinta Novembris Candida lux coelo surgit, qua faustior aevo Non ulla exposuit radios, nec postera promet. Iamque exurgenti factis operisque diurnis Urbanae plebi simul horum fama notescit, 75 Heu quantus stupor acc7essit! quam vivida fervent Gaudia! Nec capiunt eventus saepe volutos Exiguae mentes, nec se satiare loquendo Possunt, nec satis illa sibi fecisse putando. Venatum simulat Digbaeus rure frequentem 80 Oblectamentum, quo nil prius, et minus ipsa Natura nocuum, lepori detexere gressus Sive lubet, celeres seu cursu evincere cervos. Longe aliud Digbaeus agit, nec vultibus aegrum Dissimulare animum potuit, nec voce sagaces 85 Pro more exhilarare canes. stupet anxius, et se Neglecto suspendit equo, sibi pondus, et illi. Accelerans fatum, capienda regia virgo Sollicitant hominem sua quem fortuna beavit. Horum sed nil te metuentum, o dulcis Eliza, 90 Exercet pietatis amore, virtutis et artes Augustae et quales debentur mollibus annis. Vultu candor inest, mens candida, sideris instar Luce micas plena semper, sine labe vel umbra. Per te aditum sperare audet scelus? Horrida per te 95 Bella ciere tubis quas dira inflabit Erinnys? Post fratres caesos, commactatosque parentes Solane tu regnare potes, vel praeda coacta Sanguineum patrio capes ex hoste maritum? Te dea, te leviora manent, melioraque fata, 100 Grata Palatini quondam connubia nectes, Atque triumphali duce Rhenum ardebis amore Visere, natorum mox foelicissima mater. Perpetuusque viae comes hinc cum coniuge fida Ibit Haringtonus, cuius nunc sub lare tuto 105 Flos sacer invitis praedonibus ipsa virescis, Amborum pia cura, et delectabile pignus. Sed reducem sua tecta senem (sic astra minantur) Haud unquam excipient, nec cernet patria tellus, Mors iter obsidio premet, affectusque seniles. 110 Musa reflecte gradum, vocat urbs, ardensque senatus Vindicta, atque odio iuste execrabilis ausi. Sanctis ergo Deo votis templo ante solutis Assueta ingreditur pompa rex aureus aedes E flamma ereptas, solioque insedit avito. 115 Principibusque viris in morem utrinque locatis, Surgit Elismerus, sua nude iura crepantis Qui legis moderator erat, custosque sigilli, Utque erat insigni gravitate verendus et ore, Sic prior excelsi est pro ritu muneris orsus. 120 “Quae mihi sunt huic apta loco meditata, reique Propositae, tibi soli, o rex, praevisa repressit Res nova, res maior quam possit vocibus ullis Aequari, mente extensa vel tota subiri. Nil aevo tale, o patres proceresque, priori 125 Auditum, haec quoque vix credent fortasse minores. Vixque sui fecere fidem licet eruta vulgi Eminuere oculis sceleris documenta nefandi: Quamlibet et clare monstri caput omnia profert Veris insanus fari maiora videtur. 130 Certa nimis tamen his latuere pericula tectis, Pernicies aderat prope, sed propior Deus, atris Fulminibus foetam qui nubem luce retexit Uni praemissa regi vatique Iacobo. Illi laus igitur sit, in omneque gloria seclum, 135 Huic vero ut patriae sit gratia summa parenti. Unde autem scelus hoc manat si quaeritis, alma Fit rea relligio, pietas caedem atque rapinam Nempe sitit: ‘clemens Deus haec incendia poscit .’ Authores Romae servos habet, ultimus actor 140 Molem cuius erat funestam accendere munus. Solus turre nimis digna custode tenetur, Urbe latent reliqui, obscuri vel rure vagantur. Insidiis olim hinc satis urgebamur et armis, Substrato nunc igne: quid expectabimus ultra? 145 Spem regni et decus omne uno sufflamine (totus Horresco referens) rutilas sparsisse per auras Sperabant occulti hostes, nec parcere regi Tam placido, abstinuisse suis nec denique norunt. Pulveris his ergo ruituri in fulgura tectis 150 Pondera supposuere cadis ingentia plenis Nostram in pernitiem, mista et ferrugine multa Aetnaeas implent latebras quo certior ictu Undique securos maiori strage feriret, Cum capite et sacro simul omnes perderet artus. 155 Heu quibus orba suo miseranda Britannia sole Plangeret in tenebris, luna, atque minoribus astris, Principe sublato duce, syderiisque puellis? Quis templis lumen praeberet? Rura quis arte Aspera corrigerent, pacemque imponeret armis? 160 Per fora quis lites sedaret iure paterno? Quae demum insultus externos cura caveret? Vincentis quae vis sceleris fraenare furorem Grassantem interne poterat? Matrumve levare Ixorum aut luctus quae tum solatia possent, 165 Momento clades si tantaque, tamque inopina Vontigerat media positis in pace Britannis, Cunctis ordinibus velut uno fulmine fusis? Sic tua, Roma, furit rabies, horrendaque proles Ignati, ambiguus commisto daemone partus. 170 Quo, rex, usque feres mala tot mitissime multa? Infoelix sibi quem statuet patientia finem? Iam placabilitas nocet, impunitaque crescet Nequitia in seram tandem nutrita ruinam. Non est quod metuas labem meruisse tyranni 175 Cunctos si perimit sontes nunc poena repertos. Crudelis, si mitis, eris. Par opprimat aestus Vitio pestiferos, tua quos prudentia mire Avertit, superaque sinus cor luce refertum.” His graviter dictis, sic regius incipit ardor. 180 “Soli nostra salus summo aeternoque parenti Debita sit, tantis eius clementia nullum Laudibus admittit socium, atque immensa potestas. Effugisse sat est hostilia fulmina nobis, Istos ingrati nequid meditemur honores.”185 Exorsus tali pius est sermone monarcha. Verborum sed enim cur haud superabile flumen Ingredior? Cymbaque levi feror altus in aequor Immensum, celsis mox exorbendus ab undis? Sic Phoebi puer egit equos, ita parva cicada 190 Exili tonitru Iovis assimulabit hiatu. Pascua nam veluti cum ver infantibus ornat Floribus, egelidae solvuntur in aethere nubes, Et placide dulces succedunt imbribus imbres, Nil saevi si non cogente Aquilone minantes, 195 Vocibus haud aliter iucundis ora liquescunt Sceptiferi dicentis, et aurea flumina fundunt, Quae modo si fervent facere hoc invita videntur, Flatibus et tanquam adversis animata feruntur. Ingratos prout et facili castigat abusos 200 Papicolas bonitate sua rex concitus aestu Fulmineo, nolensque ardet, dum saeva recenset Prodigia, et tribus intentata pericula regnis Per scelus, atque dolum, et quo nil violentius, ignem. Irae non igitur reprimendae laxat habenas, 205 Sopitumque diu vagina diripit ensem, Elata magnum dimittens voce senatum. “Tempus,” ait, “veteres nunc est defendere leges, Non reperire novas. vindictam sumite, nostra Iam nihil impediet clementia, victa recessit. 210 quilibet ergo suas sedes petat, undique sparsos Suppliciis multate hostes, dignoque cruore Eluite hance labem, ac terram purgate Britannam.” Dixit: prosequiturque abeuntem murmure laeto Tota cohors, lenemque vocat iustumque Iacobum. 215 Sed conspirati scelerum discussa suorum Nubila cernentes, et nuda fronte patere Coepta horrenda tremunt, turpes ceu Gorgones unda Cum se tranquilla aspiciunt, pudor et metus urgent. Ac veluti tragico cum turget scena cothurno, 220 Alcidesque furens agitur, fataleque Nessi Induitur donum, fumat vel coena Thyestei, Spectante Althea vel stipes luridus ardet, Instruitur tristi crudelis fabula pompa, Emergunt Cocyto umbrae miseranda malorum 225 Omnia ructantes, proceditque unus et alter Belle actus. Lachrimis turgessere lumina tandem Spectantum incipiunt extremus ut advenit horror, Dum latera actores rumpunt, tanguntque coronam. Sed mox deficiunt scena sive voce silenti, 230 Explosique moram metuunt, latebrasque petiscunt. Sic ubi summa operis, messisque, et palma vocaret Ad praedam coniuratos, et saeva trophaea, Fornice detecto mutescunt. obvia passim Sanguineae Nemesis disclusos terret imago, 235 Credunt iam tenebris potius quam viribus ullis Vitas incertas et spes. mediaeque sub umbra Noctis Lambethi coeunt, eventaque volvunt. conqueritur primo Vritus. “Quid doemonis atri Protulit occultum facinus? Namque haud Deus,” inquit, 240 “Sanctorumve aliquis tam pulchros proderet ausus. Occidimus: spes, o socii, iam corruit ingens, Et meriti decus in lacrimas vanescit et umbras. Quem portum petimus? Votis contrarius Auster Propositum turbavit iter, coelumque procellis 245 Undique crudescit, Syrtes atque aspera saxa Obiectans oculis, Scillasque et mille Charibdes.” Armis nulla salus, nec si fuga forte deceret Tam sublime ausos quicquam prodesset. ubique Ignotus speculator adest, quotque ora tot hostes 250 Aspicimus. certam promittunt omnia cladem.” Ttardius aut citius genitum quidcunque peribit.” Percius exclamat, “liceat mortalibus esse, Nec coepti nos poeniteat, nec sortis iniquae: Quod nequeas mutare feras. Non omnibus unum 255 Impendet fatum, impendet tamen omnibus unum. Sic iter ingressus coelo fortasse sereno Perpetuam per planitiem sterilemque viator, Non illic hominum apparent, non tecta ferarum, Non virgultum humilem nec dumus proiicit umbram, 260 Terra Iovi patet omnis et irascentibus Euris. Ille via laetatur adhuc radiisque benignis, Aetheris at si sit facies mutata repente, Si fulmen tonitrusque fremant, premat imbribus Auster, Quid faciat miser? Incoeptum num deserat ergo 265 Exanimatus iter? Reliquum imperterritus omni Conatu an peraget, feret et quae ferre necessse est? Deficiente dolo, quid in considimus armis? Virtutem exacuant nunc ipsa pericula nostram. Nellum finis erat, quo nondum utamur adempto.” 270 Percius arma, fugam laudat Vinterus, et aptam Pollicitus navem dubio praeponit honesto Utile, quod certam possit spondere salutem. “Quo tandem, aut ad quos fugientia tendimus,” inquit, “Vela?” Catesbeius. “Quos imploremus amicos? 275 Anne illos quorum vano molimine causam Perdidimus? Temere quorum violavimus aras? Coepta peracta licet grata et speciosa fuissent Nostra, infecta odium parient, spretisque pudorem. Quin aliquod demum factum edimus, imus ad arma, 280 Sic non indecores, sic non moriemur inulti.” Haec fato furiali omnes “arma, arma” tumultu Ingeminant, tollunt animos virtute coacta, Ceu cum nulla fugae reliqua est via, nulla saluti, Obvertunt cervi canibus se, in cornua surgunt, 285 Et sine spe tremulo contra luctamine tendunt. Maxima consilii vis ad nova bella cienda Est data Iesuitis, eadem quos culpa prophanis Miscet, et eiusdem stimulat mens conscia causae. Nocte igitur praemissus eques luctum explicat omnem 290 Garneto, extremo in casu decretaque bella. Ille metu trepidans socios arcessit, acerba Praescripti degustata novitate pericli Exacuens prius, obtusis mora ne quid obesset. Convenere patres, venerabile nomine solo 295 Concilium, nam voce metum vultuque fatentur Pertimidi, primis nec adhaerent proxima verba. Tandem Garneti effundit se viribus auctis, Copia solliciti sed et haec quoque plena timoris. “Heu quantis nos foeta malis sors obsidet,” inquit, 300 “O socii, ah metuo hinc noster iam funditus ordo Ne cadat, abruptique gemat sub pondere coepti. Usque adeo indignam sapit, et quam quilibet horret Barbariem, licet hoc aliam fortasse peractum Indueret speciem, commutaretque colorem, 305 Quodque atrum nunc conspicitur remearet in album. Quis fidei pactae oblitus nostrique suique, Indicium dedit extrema emolitus in hora Infoelix animaque suae, nostraeque saluti? Sed tam dira Deo credo molimina nunquam 310 Sat placuisse, aliud prorsum clementia patris Aetherei exposcit, miserorum animusque misertus. Quid memorem extinctae plusquam miranda misellae Reginae effugia? Exemplo mihi sufficit unus Interpres verax nimium, nimiumque benigno 315 Afflatu adiutus, scriptum qui debile vertit Nostram in pernitiem, frustra quam tendimus illi. Insidias nondum natus contempsit, et ipsis In cunis magno potuit plus Hercule, binos Quem manibus colubros extinguere Graecia fingit. 320 Iupiter huic fertur pater et patronus, at illi est Verus, et omnipotens, et ad omnia numine praesens.” “Res magis eventis cur censes,” increpat Hallus, “Quam recta ratione, pater? divina voluntas Quas acies olim instruxit bis fuderat hostis, 325 Peiores igitur tibi, contemptaeque videntur? Pulsus et a Turcis rex Gallicus, an minor ergo Causa, ut sorte fuit? Num classica digna triumpho Quae capta cecinere Rhode, aut meliora putemus, Obsessos quod iniqua pios victoria sprevit? 330 Nobis fas, nostrae non est diffidere causae.” Haec disceptari Gerrardus tempore tali Tesmundusque vetant, sibi nunc opus esse suisque Mox ut succurrant re, consilio, auxilioque. Arma movenda premunt, nec in his mora tuta movendis. 335 Garnetus nondum quassato robore regni, Rege vigente, in vindictam populoque furente, Difficile esse armis contra contendere suadet. Hallus huic haeret parti, nec convenit illis Inter se, variat dubias sententia mentes. 340 Ex improviso attonitis sese obiicit umbra Ignati, tristi aspectu, saevumque minanti; Olim qualis erat, cum publica castra sequendo Fessus militiae valedixit, et ordinis author Esse novi voluit, metuit nec nomen abuti 345 Audito quo terra tremit, quo sternitur Orcus. Hisque ferus pavidos incessit vocibus ultro. “Unde animis tantus labor? Eccum Ignatius adsum Loyola, patronumque ducemque agnoscite vestrum. Ah pudet, o socii, vel vos Phlegetonte vomenti 350 Terrores flecti, nostrum pallere nefas sit. Vos pedibus regum par est capita aurea vestris Calcare, atque omnes rerum contemnere casus, Adversis etiam pandentes vela procellis. Magno equidem incaepto laudem meruisse fatebor 355 Ingentem utcumque est voto fraudata voluntas: Quod lepide modo cessisset, fataleque pulvis Fecerat officium, sparsusque senatus in auras Fulmine Romano totus cum rege perisset, O quantum decus hinc? Qualis mihi fama meisque 360 Iure affulsisset? Magnum ut terroribus orbem Noster adimplesset cunctis mirabilis ordo! Gloria sed nobis se invidit tanta, suosque Nectare quos aluit Spes felle fefellit alumnos. Utraque nunc igitur valeat dea, spes nova vestris 365 Mentibus accedat, nova gloria laeta sequetur. Arma animis versate, nec his dolus exulet armis: Principio passim rumores spargite vanos, Papicolasque metu caedis terrete futurae; Impendere illis communem fingite cladem, 370 Occulte peragi rem, maturamque minari Vim subitam, nisi vi contra maturius itur. Vocibus interea vosmet spaciosius ipsis Currite circumquaque, recurrite, et undique notos Sollicitate viros, miserisque implete querelis 375 Foemineum genus, immensi loca cuncta onerate Suspicione mali, nihil ut sit tutius armis. Ipse ego Tartareosque Metus Furiasque ciebo Diras, atque imis quicquid saevi abditur umbris.” Vix ea fatus erat, subtus cum terra dehiscens 380 Pandit Avernales flammis crepitantibus undas, Misceturque suis Ignatius, omnia turbans Adventu primo. Dirarum nomina rauca Voce tonat, trepidosque Metus vocat, excitat omnes Impiger e caveis Furias, ignobilis addens 385 Horribilem vulgi numero sine et ordine turbam. Sic aciem instructam superas agit acer in auras, Ignitum quatiens dextra intentansque flagellum, Tartareo spectante, suo nec poenitet ipsum Cedere iam de iure pari, unum pectus utrisque est. 390 Visa sed haec oculis spectantum excussa repente Restituere solum, divulsaque Tartara claudunt. Terruit, ac merito, patres mirabile spectrum, Et consternatis si non Ignatius illas Firmasset, rigido mentes horrore fugasset. 395 Omnia sed tumidis animis despecta minori Iam facie apparent: Alcides maximus illis Antaeum attollens Pigmaeus cum grue certans Vix foret, aut gestans lactentem simia pupum. Flumine sic atro turgent, ita sceptra sacrata 400 Et regum elati prae se diademata temnunt, Heroes nunc orbe novi, ac domini dominantum. Iamque exclusa Erebo furiarum maxima bellum Quae serit, et cui regnorum discordia cordi est, Flammam Iesuitis Stygiam ceu fulmen in ora 405 Coniicit, ima petit vesanus viscera fervor. Praecipitesque agitat diversos, arma frementes, Implentesque sacris sua classica dira susurris. Verum accendenti maiori lampade Martem Garneto, occurrit peracuta armata securi 410 Immensaque ferox Nemesis, taboque madenti, Intentamque aciem vibrans haec intonat ore: “Cur bellum concire opera contendis inani, Vecors, aut fatis ultra te opponere tentas? Plus satis admisti sceleris, tua perdita facta 415 Prodita iam poenam exposcunt quam sanguine solves, Nec tua multorum marcescens vita dierum est. Externam malefidus opem, ne credulus erres, Distrahit Oceanus, procul hinc tibi Roma vocanti. Quid coelum, magnis coelum si sontibus ullum est?” 420 Talia vaticanata fugit velut umbra, relinquens Exanimem, mortisque metu prope iam morientem At scelera his tandem lucem didicere magistris Ferre, palam coeunt turbae, atque hostilia tentant. Aedes invadunt alienas, limina clausa 425 Vi penetrant, rapiunt in fortia praelia doctos Sicubi equos, vetitisque trahunt de postibus arma. Illis urbani, maior quos concitat ardor, Assiduo socii miscentur, et undique crescunt, Aequore tranquillo ceu quando inopina virescit 430 Tempestas, ruit hinc Notus, hinc ferus involat Eurus, Tolluntur fluctus paulatim, nubila coelo Se produnt, magis atque magis iam iamque timere Incipiunt nautae sibi divitibusque carinis. Sic etiam subitis cum rura tumultibus ardent 435 (Alta quibus facilisque quies assueverat olim) Quasque magis metuit plebs quam sua numina leges Contemni, nihilique videt nunc esse. Furori Cedere ius, ferroque geri rem. Quisque minatur Naufragium sibi, se vix tectis aut sua credit. 440 Gens ita nunc natis horret Cornavia turbis Perpetuos quorum placide praeterfluit agros Dulcis Avona, ortu decursuque aemula solis. Ante alios annis gravis, ingenioque Grevillus Turbida cui ceu custodi provincia cessit, 445 Rumores varios spargi, admittique rapinas Audit, nil magni, nil tanto at nomine dignum. Vultu sed Stygiam dum vim fugat aethere ab alto Sidereus iuvenis, subtus tremit imaque turma, Ceu sternuntur aves aquila volitante minores. 450 Aspicit ecce senem cunctantem, animoque futura Delibantem, igitur densa nube undique tectus Advolat, et roseis digitis simul eximit unum Ex illis radiis circum aurea tempora qui stant Perpetuum in sertum glomerantes, sideris instar. 455 Ille, viri dextrum, iubar hoc iaculatus, ocellum Percutit, auratisque petit summa aethera pennis. Protinus horrescit coelesti percitus ictu Mortalis, sentit maiori lumine totum Perfundi caput et pectus. Videt omnia multo 460 Acrius, atque sapit praesentia sive futura. Quos modo contempsit rumores nunc timet, ante Dicta audita simul trutinata lance coercens. Principia haud ita magna graves portendere motus Aestimat interea, quos vel componere miti 465 Arte parat, vel vi stimulata extinguere saltem. Cogitat ingentes quandoque existere flammas Parva ex scintilla quia sit neglecta furenti: Caute vel in minimis prodest vigilantia rebus. Non bene custodita suae primum ergo redegit 470 Arma potestati, fortes sermone bonosque Prudenti exacuans, quosque aut fortuna genusve Extulit hortatur memorans sortemque genusque. At patriae cunctos communi incendit amore, Aspergens odio turbas probrisque rebelles: 475 Excultaeque adeo valuit facundia linguae Ut contempti hostes desertique ocius ultro Diffugiant, quam vis neque deses cogere posset. Praetereunt celeres faecundae pascua Avonae, Adversisque alte nemora assurgentia ripis, 480 Inque tuis fessi tandem Sabrina residunt Vicinis campis. Ast omnem hance excipit una Colluviem privata domus, quam debilis ardor Nequicquam munire parat pugnaque tueri. Holbechi retinet nomen locus, haud malus, huius 485 Conscius hospitii quod erat, si fama taceret. Ecce autem nunquam fidus, nulloque ligandus Pacto Tartareus, quos sustulit ante beatos, Nunc odio miseros necat, atque ut inutile pondus Abiicit, impendentem amat accelerare ruinam. 490 Funereas igitur Dirarum immitit in aedes Unam, sed maestis aptam, summeque nocivam. Deiectis datur illa comes, noctesque diesque Assidet horrorem incutiens, et tristia visa Praetendens, animisque aegris fastidia vitae 495 Suadet, et immaturo obiectat corpora letho. Occultae rerum naturae gnara, trementes (O sacrum artificem) venas succo imbuit atro Involvens tenebris mentem, peioraque spectris Somnia sopitis, noctem vigilantibus infert. 500 Huic pesti infoelix est Desperatio nomen, Illa remollitos curis quae perdit amantes, Dedecore afflictos, vel paupertate gravatos, Sive fruendarum quos cepit nausea rerum; Lubrica pernicies, tabe exitiosior omni, 505 Non aliena tamen nunc, aptaque talibus hospes. Vinterum fratri quem sors mutata minori Exequat, cultu spoliatum reque paterna, In somnis dira aggreditur praesagaque veris. Territat omnibus iucundae inimica quieti. 510 Templorum erectos obeliscos aere tonantes Intervalla cavo obliquos, velutique ruentes Ostendit, sacrisque aditis (quae visus adire est) Horribiles vultus praefert, quos nec bene novit Nec prorsum ignorat. Dubie miser omnia cernens 515 Conceptoque metu perfundit tempora ardor. Sed nova sollicitos lux, et cita tympana somnos Excutiunt, subito tenues nam milite muros Valseus obsedit, pulsa qui pelle sonora Verba interclusos ad mutua provocat hostes. 520 Tum pacem ac veniae spem desertoribus offert, Ignarus scelerum tantorum. at conscia turba Oblata irridens vim contra se ocius armat. Aptant horrisona in pugnam tormenta, propinquam Pulvis et humescens nimium nitrosus ad ignem 525 Siccatur, sed lenta foco dum ligna minister Suscitat, ecce manum (nulli conspecta) trementis Dira rapit, prunasque nigra commiscet arena. Concipit haec cito flammae, et tecti (fulminis instar) Culmine pertuso erumpit, semustaque turpat 530 Ora virum, tetra confundens omnia nocte. Sed simul exclusis nidoribus alma diei Lux redit, horrificosque datur distinguere vultus. “En hos,” Vinterus clamat, “nempe hos ego vidi In somnis vultus, irae heu nimis omnia vera 535 Divinae! Heu nostris quam digna incendia coeptis.” Ad coelum palmas atque ora immania tendunt, Horrendo veniam incoepto pacemque precantes. Dira sed hanc propere pietatem avertit, ad aures Tympana mille sonans placidas simulata per auras. 540 Surgit ad arma cohors, portisque patentibus exit, Haud vincendi spe, studio sed mortis honestae. Contra contendit crudo cum milite Valseus. Percius occursu primo, et cadit ictus eadem Glande Catisbaeus, iuxtaque Vritus uterque 545 Purpureas fundit animas. Sed Granta, Rocodes, Vinterique ambo capti ducuntur ab hoste, Et Batus et Caius. Multum nec dispare fato Poenas mox omnes merito cum sanguine solvunt. </poem> Finis swk9q3z157ydic1xgek8csicybvdwn4 0 37398 263374 263282 2026-04-19T18:04:38Z Hilarius fluminensis 32257 263374 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Caelius Firmianus Lactantius |OperaeTitulus=Divinarum institutionum |OperaeWikiPagina= |Annus=saeculo IV |SubTitulus=Liber VII }} {{Liber |Ante=VI |AnteNomen= Divinarum institutionum/VI |Post= |PostNomen= }} ==1== {{pn|1.1}}Bene habet, iacta sunt fundamenta, ut ait eximius orator. uerum nos non fundamenta solum iecimus quae firma et idonea essent operi perferendo, sed magnis robustisque molibus aedificium totum paene usque ad summa perduximus. {{pn|1.2}}restat, id quod est multo facilius, uel tegere uel ornare, sine quo tamen priora opera et inutilia sunt et ingrata. {{pn|1.3}}nam quid prodest aut falsis religionibus liberari aut intellegere ueram? quid aut uanitatem falsae sapientiae peruidere aut quae sit uera cognoscere? quid, inquam, prodest caelestem illam iustitiam defendere? quid cum magnis difficultatibus cultum dei tenere, quae est summa uirtus, nisi eam diuinum praemium beatitudinis perpetuae subsequatur? {{pn|1.4}}de qua nobis est in hoc libro disserendum, ne priora omnia irrita et infructuosa uideantur, si hoc cuius causa illa suscepta sunt incertum relinquamus, ne quis forte arbitretur tantos labores in cassum suscipi, dum eorum caelesti mercede diffidit, quam deus statuit ei qui haec suauia terrae bona prae sola nudaque uirtute contempserit. {{pn|1.5}}satis et huic parti faciamus cum testimoniis diuinarum litterarum tum etiam probabilibus argumentis, ut aeque clarum sit et futura praesentibus et diuina terrenis et perpetua breuibus esse anteponenda, quoniam temporalia sunt praemia uitiorum, sempiterna uirtutum. {{pn|1.6}}exponam igitur rationem mundi, ut facile possit intellegi et quando et quare sit effectus a deo, quod Plato, qui de mundi fabricatione disseruit, nec scire poterat nec explicare: quippe qui caeleste mysterium, quod non nisi prophetis ac deo docente discitur, ignorabat ideoque in perpetuum dixit esse fabricatum. quod longe secus est, quoniam quidquid est solido et graui corpore ut initium cepit aliquando, ita finem capiat necesse est. {{pn|1.7}}nam Aristoteles, qui cum non uideret quemadmodum posset tanta rerum magnitudo interire, et hanc praescriptionem uellet effugere, semper ait fuisse mundum ac semper fu- {{pn|1.8}}turum, prorsus nihil uidit, quia quidquid est necesse est habuerit aliquando principium nec omnino quicquam potest esse nisi coeperit. nam cum terram et aquam et ignem disperire consumi extinguique uideamus, quae sunt utique mundi partes, intellegitur id totum esse mortale cuius sunt membra mortalia. {{pn|1.9}}ita fit ut natum sit quidquid potest interire. sed et omne quod sub uisum oculorum uenit, et corporale, ut ait so Plato, et solubile sit necesse est. {{pn|1.10}}unus igitur Epicurus auctore Democrito ueridicus in hac re fuit, qui ait et ortum aliquando et aliquando esse periturum. nec tamen rationem reddere ullam potuit aut quibus de causis tantum hoc opus aut quo tempore resoluatur. {{pn|1.11}}quod quoniam nobis deus reuelauit nec coniecturis id adsequimur sed traditione caelesti, docebimus sedulo, ut tandem studiosis ueritatis appareat non uidisse neque conprehendisse philosophos ueritatem, sed ita leuiter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suauis, tam iucundus adflauerit, nullo modo senserint.. {{pn|1.12}}interim necessarium puto admonere lecturos quod haec nostra quae tradimus prauae uitiosaeque mentes aut omnino non intellegent — hebetatur enim acies eorum terrenis cupiditatibus, quae sensus omnes grauant inbecillosque reddunt — aut etiamsi intellegent, dissimulabunt tamen et haec uera esse nolent, quia trahuntur a uitiis et scientes malis suis fauent, quorum suauitate capiuntur, et uirtutis uiam deserunt, cuius acerbitate offenduntur. {{pn|1.13}}nam quia auaritia et opum inexplebili quadam siti flagrant, quia non possunt uenditis aut dilargitis quae amant tenui cultu uitam degere, sine dubio malunt id esse fictum quo desideriis suis renuntiare coguntur. {{pn|1.14}}item qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta, in furias ignemque ruunt, utique incredibilia nos adferre dicunt, quia uulnerant aures eorum praecepta continentiae, quae illos uoluptatibus suis prohibent quibus animam suam cum corpore adiudicauerunt. {{pn|1.15}}qui uero ambitione inflati aut amore potentiae inflammati omne studium suum ad honores adquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum gestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et referre nolint, si acceperint. {{pn|1.16}}hi sunt homines qui contra ueritatem clausis oculis quoquo modo latrant. qui autem sani erunt, id est non ita uitiis inmersi, ut insanabiles sint, et credent his et libenter accedent, et quaecumque dicimus aperta plana simplicia et, quod maxime opus est, uera et inexpugnabilia illis uidebuntur. {{pn|1.17}}nemo uirtuti fauet nisi qui sequi potest, sequi autem non facile est omnibus: ii possunt quos paupertas et rerum indigentia exercuit et capaces uirtutis effecit. {{pn|1.18}}nam si uirtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo uirtutem qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt neque ferre possunt adsuetudine ac desiderio bonorum, quae sola nouerunt. {{pn|1.19}}eo fit ut pauperes et humiles deo credant facilius, qui sunt expediti, quam diuites, qui sunt inpedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad nutum dominae cupiditatis, quae illos inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. {{pn|1.20}}uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus. {{pn|1.21}}nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mortis incedunt, quae latissima est, quoniam late perditio dominatur. {{pn|1.22}}his acerba sunt, his uenena quae deus ad iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimus. quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse est uirtutis iustitiaeque fateantur. {{pn|1.23}}Adgrediar nunc quod superest, ut finis operi possit inponi, id autem superest ut de iudicio dei disseramus: quod tum constituetur, cum dominus noster redierit in terram, ut uni cuique pro merito aut praemium persoluat aut poenam. {{pn|1.24}}itaque ut in quarto libro de primo aduentu eius diximus, sic in hoc secundum referemus aduentum, quem Iudaei quoque et confitentur et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius uenerat. {{pn|1.25}}nam qui uiolarunt impie humilem, sentient in potestate uictorem eaque omnia quae legunt et non intellegunt deo repensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati et insuper sancto cruore perfusi ab illo ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati. {{pn|1.26}}sed erit nobis contra Iudaeos separata materia, in qua illos erroris et sceleris reuincemus. ==2== {{pn|2.1}}Nunc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat. {{pn|2.2}}in primis causa errorum omnium philosophis haec fuit, quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non conprehenderunt. {{pn|2.3}}ea uero sensu proprio et interna intellegentia non potest conprehendi: quod illi sine doctore per se ipsos facere noluerunt. itaque in uarias sibique saepe contrarias sententias inciderunt ex quibus exitum non haberent, et in eodem luto, sicut comicus ait, haesitauerunt, scilicet adsumtionibus eorum non respondente ratione, cura adsumpsissent quidem uera, sed quae adfirmari probarique non possent sine scientia ueritatis rerumque caelestium: quae, ut saepe iam dixi, non potest esse in homine nisi deo docente percepta. {{pn|2.4}}nam si potest homo intellegere diuina, poterit et facere: nam intellegere est quasi e uestigio subsequi. non potest autem facere quae deus, quia mortali corpore indutus est, ergo ne intellegere quidem potest quae facit deus: quod an fieri possit, ex inmensitate rerum atque operum diuinorum facile est uni cuique metiri. {{pn|2.5}}nam si mundum cura omnibus quae sunt in eo contemplari uelis, intellegas profecto quantum dei opus humanis operibus antistet. ita quantum inter opera diuina et humana interest, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse est. {{pn|2.6}}nam quia deus incorruptus atque inmortalis est et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque eius perinde ut ipse perfecta est nec obstare illi quicquam potest, quia nulli rei deus ipse subiectus est. {{pn|2.7}}homo autem quia subiectus est passioni, subiecta est et sapientia eius errori, et sicut hominis uitam multae res inpediunt, quominus possit esse perpetua, ita sapientiam quoque eius multis rebus inpediri necesse est, quominus in perspicienda penitus ueritate perfecta sit. {{pn|2.8}}ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem ueri scientiamque nitatur, quoniam mens hominis cum fragili corpore inligata et in tenebroso domicilio inclusa neque liberius euagari neque clarius perspicere ueritatem potest, cuius notitia diuinae condicionis est. deo enim soli opera sua nota sunt. {{pn|2.9}}homo autem non cogitando aut disputando adsequi eam potest, sed discendo et audiendo ab eo qui scire solus potest et docere. {{pn|2.10}}ideo Marcus Tulius sententiam Socratis de Platone transferens dicentis uenisse tempus ut ipse migraret e uita, illos autem aput quos causam suam perorabat agere uitam, utrum melius sit, inquit dii immortales sciunt, hominem arbitror scire neminem. {{pn|2.11}}quare necesse est omnes philosophiae sectas alienas esse a ueritate, quia homines erant qui eas constituerunt, nec ullum fundamentum aut firmitatem possunt habere quae nullis diuinarum uocum fulciuntur oraculis. ==3== {{pn|3.1}}Et quoniam de philosophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes diuidunt, unam quae efficiat, alteram quae se ad faciendum tractabilem praebeat: in illa prima esse uim sentiendi, in hac materiam nec alterum sine altero (quicquam) posse. {{pn|3.2}}quomodo potest idem esse quod tractat et quod tractatur? si quis dicat idem esse figulum quod lutum aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire uideatur? {{pn|3.3}}at isti uno naturae nomine duas res diuersissimas conprehendunt, deum et mundum, artificem et opus, dicuntque alterum sine altero nihil posse, tamquam natura sit deus mundo permixtus. nam interdum sic confundunt, ut sit deus ipse mens mundi et mundus sit corpus dei, quasi uero simul esse coeperint mundus et deus ac non ipse mundum fecerit. {{pn|3.4}}quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et esse sine mundo, si uelit, possit, siquidem deus est diuina et aeterna mens, a corpore soluta et libera. cuius uim maiestatemque quoniam intellegere non poterant, miscuerunt eum mundo id est operi suo. {{pn|3.5}}unde est illud Vergilianum: totamque infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet. {{pn|3.6}}ubi est ergo illud quod idem ipsi aiunt, et factum esse diuina prouidentia et regi? si enim fecit mundum, fuit ergo sine mundo; si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tamquam domum dominus, nauem gubernator, auriga currum, nec tamen mixti sunt iis rebus quas regunt. {{pn|3.7}}nam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt, iam insensibilis ab his constituitur deus, quoniam membra sensu carent, et mortalis, quoniam uidemus membra esse mortalia. {{pn|3.8}}possum enumerare quotiens repentinis quassatae motibus uel hiauerint terrae uel desederint in abruptum, quotiens demersae fluctibus et urbes et insulae abierint in profundum, frugiferos campos paludes inundauerint, flumina et stagna siccauerint, montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint adaequati; plurimas regiones et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. {{pn|3.9}}et hoc parum est si membris suis non parcit deus, nisi etiam homini liceat aliquid in dei corpus: maria extruuntur, montes exciduntur et ad eruendas opes interiora terrae uiscera effodiuntur. quid quod ne arari quidem sine laceratione diuini corporis potest? ut iam scelerati atque impii simus, qui dei membra uiolemus. {{pn|3.10}}patiturne ergo uexari corpus suum deus et debilem se uel ipse facit uel ab homine fieri sinit? nisi forte diuinus ille sensus qui mundo et omnibus mundi partibus mixtus est, primam terrae superficiem reliquit ac se in ima demersit, ne quid doloris de adsidua laceratione sentiret. {{pn|3.11}}quodsi hoc uanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt diuinum quidem spiritum esse ubique diffusum eoque omnia contineri, non tamen ita, ut deus ipse, qui est incorruptus, grauibus et corruptibilibus elementis misceatur. {{pn|3.12}}illut ergo rectius quod a Platone sumpserunt, a deo factum esse mundum et eiusdem prouidentia gubernari. oportebat igitur et Platonem et eos qui idem senserunt, docere atque explicare quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi, quare hoc aut cuius gratia fecerit. {{pn|3.13}}at idem Stoici 'hominum' inquiunt 'causa mundus effectus est'. audio. sed Epicurus ignorat ipsos homines quare aut quis effecerit. nam Lucretius cum mundum diceret non esse a diis constitutum, sic ait: dicere porro hominum causa uoluisse parare praeclaram mundi naturam deinde intulit: desipere est. quid enim inmortalibus atque beatis gratia nostra queat largirier emolumenti, ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur? {{pn|3.14}}merito. illi enim nullam rationem adferebant cur humanum genus uel creatum uel constitutum esset a deo: nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cuius illi expertes sacrarium ueritatis nec attingere nec uidere potuerunt. {{pn|3.15}}ergo, ut paulo ante dicebam, cum adsumpsissent id quod erat uerum, id est mundum a deo (factum) et hominum causa esse factum, tamen quoniam eos in consequentibus ratio defecit, non potuerunt defendere id quod adsumpserant. {{pn|3.16}}denique Plato ne dei opus inbecillum et ruinosum faceret, in aeternum dixit esse mansurum. si hominum causa factus est et ita factus est, ut esset aeternus, cur ergo ipsi quorum causa factus est non sunt sempiterni? si mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque solubilis: neque enim pluris est ipse quam ii quorum gratia factus est. {{pn|3.17}}quodsi ei ratio quadraret, intellegeret periturum esse quia factus est, nec posse in aeternum manere nisi quod tangi non potest. {{pn|3.18}}qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet. si enim dicit ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? quid sibi uult humani generis ceterarumque animantium fictio? cur aliena commoda intercipimus? cur denique augemur minuimur interimus? {{pn|3.19}}quid habet rationis ipsa generatio? quid perpetua successio? nimirum uidere deus uoluit et suis uariis imaginibus tamquam sigilla confingere quibus se oblectaret: et nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes praecipueque hominem, cuius imperio cuncta subiecit. {{pn|3.20}}qui autem dicunt semper fuisse mundum — omitto illut, quod esse ipsum sine aliquo principio non potest; unde se extricare non queunt — sed hoc dico: si mundus semper fuit, nullam potest habere rationem. {{pn|3.21}}quid enim potuit in eo ratio moliri quod numquam sumpsit exordium? nam priusquam fiat aliquid aut struatur, opus est consilio, ut disponi possit quemadmodum fiat, nec incipi quicquam potest sine prouisione rationis. {{pn|3.22}}itaque omne opus ratio praecedit: non habet ergo rationem quod factum non est. atquin mundus habet rationem, quia et constat et regitur: ergo factus est; si factus est, et resoluetur. {{pn|3.23}}reddant ergo isti rationem, si possunt, cur aut factus in principio sit aut postea resoluatur. quod quia docere non poterat Epicurus siue Democritus, sua sponte natum esse dixit seminibus inter se passim coeuntibus: quibus iterum resolutis discidium atque interitum secuturum. {{pn|3.24}}corrupit ergo quod recte uiderat et totam rationem penitus ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusdam uanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistet. {{pn|3.25}}cum uero mundum omnesque partes eius ut uidemus mirabilis ratio gubernet, cum caeli temperatio et aequalis in ipsa uarietate cursus astrorum luminumque caelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum uaria fecunditas, plana camporum, munimenta et aggeres montium, uiriditas ubertasque siluarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, uentorum diuersa et utilis aspiratio ceteraque omnia ratione summa constent, quis tam caecus est ut existimet sine causa esse facta in quibus mira dispositio prouidentissimae rationis elucet? {{pn|3.26}}si ergo sine causa nec est nec fit omnino quicquam, si et prouidentia summi dei ex dispositione rerum et uirtus ex magnitudine et potestas ex gubernatione manifesta est, hebetes ergo et insani qui prouidentiam non esse dixerunt. non inprobarem, si deos idcirco non esse dicerent ut unum dicerent, cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat. ==4== {{pn|4.1}}Sed de prouidentia satis in primo libro diximus: quae si est, ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem ceterasque animantes eadem prouidentia creauerit. {{pn|4.2}}uideamus ergo quae ratio fuerit fingendi generis humani, quoniam constat, id quod Stoici aiunt, hominum causa mundum esse fabricatum; quamquam in hoc ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum: unius enim singularis appellatio totum conprehendit humanum genus. {{pn|4.3}}sed hoc ideo, quia ignorant unum hominem a deo esse formatum putantque homines in omnibus terris et agris tamquam fungos esse generatos. at Hermes non ignorauit hominem et a deo et ad dei similitudinem fictum. sed redeo ad propositum. {{pn|4.4}}nihil est, ut opinor, quod sit propter se ipsum factum, sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse est. quis est enim uel tam ineptus uel tam otiosus, ut adgrediatur aliquid facere frustra ex quo nullam utilitatem, nullum commodum speret? {{pn|4.5}}qui domum aedificat, non idcirco aedificat, ut tantummodo domus sit, sed ut in ea possit habitari; qui nauem fabricat, non ideo insumit operam, ut tantum nauis appareat, sed ut in ea nauigetur; {{pn|4.6}}item qui uas aliquod instituit ac format, non propterea id facit, ut tantum fecisse uideatur, sed ut uas illut effectum capiat aliquod necessarium. similiter cetera quaecumque fiunt, non utique in superuacuum, sed ad usus aliquos utiles laborantur. {{pn|4.7}}mundus igitur a deo factus est non utique propter ipsum mundum: neque enim aut calore solis aut lumine lunae aut adspiratione uentorum aut umore imbrium aut alimonia frugum, cum sensu careat. indiget. {{pn|4.8}}sed ne illut quidem dici potest, quod deus propter se ipsum fecerit mundum, quoniam potest esse sine mundo, sicut fuit antea, et iis omnibus quae in eo sunt quaeque generantur deus ipse non utitur. {{pn|4.9}}apparet ergo animantium causa mundum esse constructum, quoniam rebus iis quibus constat animantes fruuntur: quae ut uiuere, ut constare possint, omnia iis necessaria temporibus certis sumministrantur. {{pn|4.10}}rursus ceteras animantes hominis causa esse fictas ei eo clarum est, quod homini seruiunt et tutelae eius atque usibus datae sunt, quoniam, siue terrenae sunt siue aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo. {{pn|4.11}}respondendum est hoc loco philosophis maximeque Ciceroni, qui ait: cur deus omnia nostra causa cum faceret, tantam uim natricum uiperarumque fe-' cerit? cur tam multa pestifera terra marique disperserit? {{pn|4.12}}ingens ad disputandum locus, sed ut in transcursu breuiter stringendus est. quoniam homo ex rebus diuersis ac repugnantibus configuratus est, anima et corpore, id est caelo atque terra, tenui et conprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atque bruto, luce praedito atque tenebroso, ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona homini proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, quae uitet et caueat. {{pn|4.13}}idcirco enim data est illi sapientia, ut cognita bonorum malorumque natura et in adpetendis bonis et in malis declinandis uim suae rationis exerceat. nam ceteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus et armata sunt, homini autem pro his omnibus, quod erat praecipuum, rationem solam dedit. {{pn|4.14}}itaque nudum formauit et inermem, ut eum sapientia et muniret et tegeret: munimenta et ornatum eius non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. nisi ergo essent mala, quae caueret, quae a bonis utilibusque distingueret, non esset ei sapientia necessaria. {{pn|4.15}}sciat ergo Marcus Tullius aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia et natrices uiperasque uitaret salutis suae causa, aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cuius uis omnis in discernendis bonis malisque uersatur. {{pn|4.16}}magna igitur et recta et admirabilis est uis et ratio et potestas hominis, propter quem mundum ipsum et uniuersa quaecumque sunt deus fecit tantumque illi honoris habuit, ut eum praeficeret uniuersis, quoniam solus poterat dei opera mirari. {{pn|4.17}}optime igitur Asclepiades noster de prouidentia summi dei disserens in eo libro quem scripsit ad me, atque ideo inquit merito quis arbitretur proximum sibi locum diuinam prouidentiam dedisse ei qui potuerit intellegere ordinationem suam. {{pn|4.18}}nam sol iste est: quis eum uidet ita, ut intellegat quia sol est et quantum gratiae adferat ceteris institutis? hoc caelum est: quis id suspicit? terra haec: quis eam colit? hoc pelagus: quis id nauigat? {{pn|4.19}}hic ignis est: quis eo utitur? instituit ergo &lt;cuncta.&gt; summus deus non propter se, quia nihilo eget, sed propter hominem, qui iis congruenter uteretur. ==5== {{pn|5.1}}Reddamus nunc rationem quare hominem ipsum fecerit: quod si philosophi scissent, aut defendissent illa quae uera inuenerant aut in maximos errores non incidissent. {{pn|5.2}}haec enim summa, hic cardo rerum est, quem qui non tenuerit, ueritas illi omnis elabitur, hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si adfulsisset, si sacramentum hominis omne cognossent, numquam disputationes eorum et omnem philosophiam de transuerso Academia iugulasset. {{pn|5.3}}sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum honunem propter se. {{pn|5.4}}quae utilitas deo in homine, inquit Epicurus ut eum propter se faceret? scilicet ut esset qui opera eius intellegeret, qui prouidentiam disponendi, rationem faciendi, uirtutem consummandi et sensu admirari et uoce proloqui posset: quorum omnium summa haec est, ut deum colat. {{pn|5.5}}is enim colit qui haec intellegit, is artificem rerum omnium, is uerum patrem suum debita ueneratione prosequitur qui uirtutem maiestatis eius de suorum operum inuentione inceptione « perfectione metitur. {{pn|5.6}}quod planius argumentum proferri potest et mundum hominis et hominem sua causa deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi eius ad caelum directi, facies ad deum spectans, uultus cum suo parente communis sit uideaturque hominem deus quasi porrecta manu adleuatum ex humo ad contemplationem sui excitasse? {{pn|5.7}}quid ergo inquit deo cultus hominis confert beato et nulla re indigenti? uel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum uiuentium faceret eumque diligeret tamquam filium, cur mortalem fragilemque constituit? cur omnibus malis quem diligebat obiecit, cum oporteret et beatum esse hominem tamquam coniunctum ac proximum deo et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figuratus est? {{pn|5.8}}quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus, tamen quoniam: proprie id materia nunc exigit, qua de uita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio dei et opus uoluntasque noscatur. {{pn|5.9}}cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus inmortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat, excogitauit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et inbecillis corporibus inligatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque natura uirtutem proponeret, ne immortalitatem delicate adsequerentur ac molliter, sed ad illut aeternae uitae ineloquibile praemium cum summa difficultate ac magnis laboribus peruenirent. {{pn|5.10}}ergo ut eas grauibus et uexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant ponderibus et grauitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decreuit. {{pn|5.11}}itaque lneflabili uirtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est: suspensis in altitudinem leuibus elementis et grauibus in ima depressis et caelestia : firmauit et terrena constituit. {{pn|5.12}}non est necesse nunc exsequi singula, quoniam in secundo libro uniuersa exsecuti sumus. lumina igitur posuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uoluit esse, fecunditatem uaria gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum et uirentium pro natura et usu cuiusque generis alimoniam ministraret. {{pn|5.13}}tum perfectis omnibus quae ad condicionem mundi pertinebant, hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparauit, id est spiritum suum terreno corpore induit et inuoluit, ut conpactus ex rebus diuersis ac repugnantibus bonum ac malum caperet. {{pn|5.14}}et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas, ita corpus hominis, quod adsumptum est e terra, generandi copiam facultatemque prodendae subolis accepit, ut quoniam (e) fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis uitae spatio cederet et illut, quod fragile atque inbecillum gerebat, perpetua successione renouaret. {{pn|5.15}}cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? primum, ut infinita uis animarum gigneretur omnemque terram multitudine obpleret, deinde, ut proponeret homini uirtutem id est tolerantiam malorum ac laborum, per quam posset praemium inmortalitatis adipisci. {{pn|5.16}}nam quia homo ex duabus rebus constat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum est, alterum caeleste, duae uitae homini adtributae sunt, una temporalis, quae corpori adsignatur, altera sempiterna, quae animae subiacet. {{pn|5.17}}illam nascendo accipimus, hanc adsequimur laborando ne immortalitas homini, ut ante diximus, sine ulla difficultate constaret; illa terrena est sicut corpus et ideo finitur, haec uero caelestis sicut anima et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis in uita conparare. {{pn|5.18}}idcirco hanc praesentem dedit, ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut necessitate diuina nobis data est, ita rursus diuina necessitate soluetur: ita quod finem habet, summum bonum non habet. {{pn|5.19}}in illa uero spiritali, quam per nos ipsi adquirimus. summum bonum continetur, quia nec malum potest habere nec finem. cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet. {{pn|5.20}}cetera namque animalia in humum uergunt, quia terrena sunt, nec capiunt immortalitatem, quae de caelo est, homo autem rectus in caelum spectat, quia proposita est illi immortalitas, nec tamen uenit, nisi tribuatur homini a deo: nam nihil interesset inter iustum et iniustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret. ergo immortalitas non sequella naturae, sed merces praemiumque uirtutis est. {{pn|5.21}}denique homo non statim quam natus est rectus ingreditur, sed quadrupes primo, quia ratio corporis et huius praesentis uitae communis est nobis cum mutis animalibus: post deinde confirmatis uiribus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum animal esse desinit. {{pn|5.22}}quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuere id est iustitiam sequi, quae continetur in dei cultu, cum excitauerit hominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigoris accepto fit homo perfectus ac plenus. {{pn|5.23}}ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpugnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur. {{pn|5.24}}ideo necesse est iustum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum uictrix est fortitudo, iniustos autem in diuitiis, in honore, in potestate: , haec enim bona corporalia et terrena sunt; illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae. {{pn|5.25}}quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest. {{pn|5.26}}sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in terra, ut habeat diuinum et caeleste solacium. et qui maluerit bene uiuere ad tempus, male uiuet in aeternum: damnabitur enim sententia dei ad aeternam poenam, quia caelestibus bonis terrena praeposuit. {{pn|5.27}}propterea igitur coli se deus expetit et honorari ab homine tamquam pater, ut uirtutem ac sapientiam teneat, quae sola inmortalitatem parit. nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis qua deum honorauerit hoc adficit praemio., ut sit in aeternum beatus sitque aput deum et cum deo semper. ==6== {{pn|6.1}}Nunc totam rationem breui circumscriptione signemus. idcirco mundus factus est, ut nascamur: ideo nascimur, ut adgnoscamus factorem mundi ac nostri deum: ideo adgnoscimus, ut colamus: ideo colimus, ut immortalitatem pro laborum mercede capiamus, quoniam maximis laboribus cultus dei constat: ideo praemio immortalitatis adficimur, ut similes angelis effecti summo patri ac domino in perpetuum seruiamus et simus aeternum deo regnum. {{pn|6.2}}haec summa rerum est, hoc arcanum dei, hoc mysterium mundi, a quo sunt alieni qui sequentes praesentem uoluptatem terrestribus et fragilibus se bonis addixerunt et animas ad caelestia genitas suauitatibus mortiferis tamquam luto caenoue demerserunt. {{pn|6.3}}quaeramus nunc uicissim an in cultu deorum ratio ulla subsistat. qui si multi sunt, si ideo tantum ab hominibus coluntur, ut praestent illis opes uictorias honores quaeque alia non nisi ad praesens ualent, si sine causa gignimur, si in hominibus procreandis prouidentia nulla uersatur, si casu nobismet ipsis ac uoluptatis nostrae gratia nascimur, si nihil post mortem sumus, quid potest esse tam superuacuum, tam inane, tam uanum quam humana res et quam mundus ipse, qui cum sit incredibili magnitudine, tum mirabili ratione constructus, tamen rebus ineptis uacet? {{pn|6.4}}cur etenim uentorum spiritus citent nubes? cur emicent fulgura, tonitrua mugiant, imbres cadant? cur fruges terra producat, uarios fetus alat? cur denique omnis natura rerum laboret, ne quid desit earum rerum quibus uita hominis sustinetur, si est inanis, si ad nihilum interimus, si nihil est in nobis maioris emolumenti deo? {{pn|6.5}}quod si est dictu nefas nec putandum est fieri posse ut non ob aliquam maximam rationem fuerit constitutum quod uideas maxima ratione constare, quae potest esse ratio in his erroribus prauarum religionum et in hac persuasione philosophorum qua putant animas interire? profecto nulla. {{pn|6.6}}quid enim habent dicere cur dii hominibus tam diligenter suis quaeque temporibus exhibeant? an ut illis far et merum demus et odorem turis et sanguinem pecudum? quae neque inmortalibus grata esse possunt, quia sunt fragilia, neque usui esse expertibus corporum, quia haec ad usum corporalium data sunt: et tamen si ea desiderarent, sibi ipsi possent exhibere, cum uellent. {{pn|6.7}}siue igitur intereunt animae siue in aeternum manent, quam rationem continet cultus deorum aut a quo mundus constitutus est? cur aut quando aut quousque, quatenus homines aut quam ob rem procreati? cur nascuntur intereunt succedunt renouantur? quid dii ex cultibus eorum adsecuntur qui post mortem nihil futuri sunt? quid praestant, quid pollicentur, quid minantur aut hominibus aut diis dignum? {{pn|6.8}}uel si manent animae post obitum, quid de iis faciunt facturiue sunt? quid illis opus est thesauro animarum? ipsi illi ex quo fonte oriuntur? {{pn|6.9}}quomodo aut quare aut unde multi sunt? ita fit ut si ab illa rerum summa quam superius conprehendimus aberraueris, omnis ratio intereat et ad nihilum omnia reuoluantur. ==7== {{pn|7.1}}Quam summam quia philosophi non conprehenderunt, nec ueritatem conprehendere potuerunt, quamuis ea fere quibus summa ipsa constat et uiderint et explicauerint. sed diuersi ac diuerse illa omnia protulerunt non adnectentes nec causas rerum nec consequentias nec rationes, ut summam illam quae continet uniuersa et conpingerent et inplerent. {{pn|7.2}}facile est autem docere paene uniuersam ueritatem per philosophos et sectas esse diuisam. non enim sic philosophiam nos euertimus, ut Academici solent, quibus ad omnia respondere propositum est, quod est potius cauillari et inludere, sed docemus nullam sectam fuisse tam deuiam neque philosophorum quemquam tam inanem qui non uiderit aliquid ex uero. {{pn|7.3}}sed dum contradicendi studio insaniunt, dum sua etiam falsa defendunt, aliorum etiam uera subuertunt, non tantum elapsa illis ueritas est quam se quaerere simulabant, sed ipsi eam potissimum suo uitio perdiderunt. {{pn|7.4}}quodsi extitisset aliquis qui ueritatem sparsam per singulos per sectasque diffusam colligeret in unum ac redigeret in corpus, is profecto non dissentiret a nobis. sed hoc nemo facere nisi ueri peritus ac sciens potest, uerum autem scire non nisi eius est qui sit doctus a deo. {{pn|7.5}}neque enim potest aliter repudiare quae falsa sunt, eligere ac probare quae uera: sed si uel casu id efficeret, certissime philosopharetur, et quamuis non posset diuinis testimoniis illa defendere, tamen se ipsa ueritas inlustraret suo lumine. {{pn|7.6}}quare incredibilis est error illorum qui cum aliquam sectam probauerint eique se addixerint, ceteras damnant tamquam falsas et inanes armantque se ad proeliandum nec quid defendere debeant scientes nec quid refutare incursantque passim sine dilectu omnia quae adferunt quicumque dissentiunt. {{pn|7.7}}ob has eorum pertinacissimas contentiones nulla extitit philosophia quae ad uerum propius accederet: nam particulatim ueritas ab iis tota conprehensa est. factum esse a deo mundum dixit Plato: {{pn|7.8}}idem prophetae locuntur idemque ex Sibyllae carminibus apparet. errant igitur qui uel omnia sua sponte nata esse dixerunt uel minutis seminibus conglobatis, quoniam tanta res, tam ornata, tam magna neque fieri neque disponi et ordinari sine aliquo prudentissimo auctore potuit et ea ipsa ratio qua constare ac regi omnia sentiuntur, sollertissimae mentis artificem confitetur. {{pn|7.9}}hominum causa mundum et omnia quae in eo sunt esse facta Stoici loquuntur: idem nos diuinae litterae docent. errauit ergo Democritus, qui uermiculorum modo putauit effusos esse de terra nullo auctore nullaque ratione. {{pn|7.10}}cur enim formatus sit homo, diuini sacramenti est, quod quia ille scire non poterat, humanam uitam deduxit ad nihilum. {{pn|7.11}}ad uirtutem capessendam nasci homines Ariston disseruit: idem nos monemur ac discimus a prophetis. falsus igitur Aristippus, qui hominem uoluptati hoc est malo tamquam pecudem subiugauit. {{pn|7.12}}inmortales esse animas Pherecydes et Plato disputauerunt: haec uero propria est in nostra religione doctrina. ergo Dicaearchus cum Democrito errauit, qui perire cum corpore ac dissolui argumentatus est. {{pn|7.13}}esse inferos Zeno Stoicus docuit et sedes piorum ab inpiis esse discretas et illos quidem quietas ac delectabiles incolere regiones, hos uero luere poenas in tenebrosis locis atque in caeni uoraginibus horrendis: idem nobis prophetae palam faciunt. ergo Epicurus errauit, qui poetarum id esse figmentum putauit et illas inferorum poenas quae ferantur in hac esse uita interpretatus est. {{pn|7.14}}totam igitur ueritatem et omne diuinae religionis arcanum philosophi attigerunt, sed aliis refellentibus defendere id quod inuenerant nequiuerunt, quia singulis ratio non quadrauit, nec ea quae uera senserant in summam redigere potuerunt, sicut nos superius fecimus. ==8== {{pn|8.1}}Unum est igitur summum bonum inmortalitas, ad quam capiendam et formati a principio et nati sumus. ad hanc tendimus, hanc spectat humana natura, ad hanc nos prouehit uirtus: quod bonum quia deprehendimus, superest ut etiam de ipsa inmortalitate dicamus. {{pn|8.2}}Platonis argumenta quamuis ad rem multum conferant, tamen parum habent firmitatis ad probandam et inplendam ueritatem, quoniam nec rationem totius mysterii magni consummauerat in unumque collegerat nec summum bonum conprehenderat. nam licet uerum de animae inmortalitate sentiret, tamen non ita de illa tamquam de summo bono disserebat. {{pn|8.3}}nos igitur certioribus signis eligere possumus ueritatem, qui eam non ancipiti suspicione colligimus, sed diuina traditione cognouimus. {{pn|8.4}}Plato autem sic argumentatus est: immortale esse quicquid per se ipsum et sentit et semper mouetur; quod enim principium motus non habet, nec finem habiturum, quia deseri a semet ipso non potest. quod argumentum etiam mutis animalibus aeternitatem daret, nisi adiectione sapientiae discreuisset. {{pn|8.5}}addidit ergo, ut effugeret hanc communitatem, fieri non posse quin sit inmortalis animus humanus, cuius miranda sollertia inueniendi et celeritas cogitandi et facilitas percipiendi atque discendi et memoria praeteritorum et prouidentia futurorum et artium rerumque innumerabilium scientia, qua ceterae careant animantes, diuina et caelestis appareat, {{pn|8.6}}quia et origo animi, qui tanta capiat, tanta contineat, nulla reperiatur in terra, siquidem ex concretione terrena nihil habeat admixtum: sed necesse esse in terram resolui quod est in homine ponderosum et dissolubile, quod autem tenue atque suptile, id uero esse indiuiduum ac domicilio corporis uelut carcere liberatum ad caelum et ad naturam suam peruolare. {{pn|8.7}}haec fere Platonis collecta breuiter, quae aput ipsum late copioseque explicantur. in eadem sententia fuit etiam Pythagoras antea eiusque praeceptor Pherecydes, quem Cicero tradidit primum de aeternitate animarum disputauisse. {{pn|8.8}}qui omnes licet eloquentia excellerent, tamen in hac dumtaxat contentione non minus auctoritatis habuerunt qui contra hanc sententiam disserebant, Dicaearchus primo, deinde Democritus, postremo Epicurus, adeo ut res ipsa de qua inter se pugnabant in dubium uocaretur. {{pn|8.9}}denique Tullius expositis horum omnium de inmortalitate ac morte sententiis nescire se quid sit uerum pronuntiauit. harum inquit sententiarum quae uera sit, deus aliqui uiderit. et rursus alibi quoniam utraque inquit earum sententiarum doctissimos habuit auctores nec quid certi sit diuinari potest —. {{pn|8.10}}uerum nobis diuinatione opus non est, quibus ueritatem diuinitas ipsa patefecit. ==9== {{pn|9.1}}Aliis itaque argumentis, quae nec Plato nec ullus alius inuenit, animarum aeternitas probari ac perspici potest: quae nos breuiter colligemus, quoniam properat oratio ad enarrandum iudicium dei maximum, quod in terra propinquante saeculorum fine celebrabitur. {{pn|9.2}}ante omnia, quoniam deus ab homine uideri non potest, ne quis tamen ex eo ipso putaret deum non esse, quia mortalibus oculis non uidetur, inter cetera institutorum suorum miracula fecit etiam multa quorum uis quidem apparet, substantia tamen non uidetur, sicut est uox odor uentus, ut harum rerum argumento et exemplo etiam deum, licet sub oculos non ueniret, de sua tamen ui et effectu et operibus cerneremus. {{pn|9.3}}quid uoce clarius aut uento fortius aut odore uiolentius? haec tamen cum per aerem feruntur ad sensusque nostros ueniunt et eos potentia sua inpellunt, non cernuntur acie luminum, sed aliis corporis partibus sentiuntur. {{pn|9.4}}similiter deus non aspectu nobis alioue fragili sensu conprehendendus est, sed mentis oculis intuendus, cum opera eius praeclara et miranda uideamus. {{pn|9.5}}nam illos qui nullum omnino deum esse dixerunt non modo philosophos, sed ne homines quidem fuisse dixerim, qui mutis simillimi ex solo corpore constiterunt nihil cernentes animo et ad sensum corporis cuncta referentes, qui nihil putabant esse nisi quod oculis contuebantur. {{pn|9.6}}et quia uidebant aut bonis accidere aduersa aut malis prospera, fortuito geri omnia crediderunt et natura mundum, non prouidentia constitutum. hinc iam prolapsi sunt ad deliramenta, quae talem sententiam necessario sequebantur. {{pn|9.7}}quodsi est deus et incorporalis et inuisibilis et aeternus, ergo non idcirco interire animam credibile est, quia non uidetur, postquam recessit a corpore, quoniam constat esse aliquid sentiens ac uigens quod non ueniat sub aspectum. {{pn|9.8}}at enim difficile est animo comprehendere quemadmodum possit anima retinere sensum sine iis partibus corporis in quibus inest officium sentiendi. {{pn|9.9}}quid de deo? num facile est comprehendere quemadmodum uigeat sine corpore? quodsi deos esse credunt, qui si sunt, utique animae sunt expertes corporum, necesse est humanas animas eadem ratione subsistere, quoniam ex ipsa ratione ac prudentia intellegitur esse quaedam in homine ac deo similitudo. {{pn|9.10}}denique illut argumentum, quod etiam Marcus Tullius uidit, satis firmum est, ex eo aeternitatem animae posse dinosci, quia nullum sit aliud animal quod habeat notitiam aliquam dei, religioque sit paene sola quae hominem discernat a mutis: quae cum in hominem solum cadit, profecto testatur id adfectare nos, id desiderare, id colere quod nobis familiare, quod proximum sit futurum. {{pn|9.11}}an aliquis cum ceterarum animantium naturam considerauerit, quas pronis corporibus abiectus in terramque prostratas summi dei prouidentia effecit, ut ex hoc intellegi possit nihil eas rationis habere cum caelo, potest non intellegere solum ex omnibus caeleste ac diuinum animal esse hominem, cuius corpus ab humo excitatum, uultus sublimis, status rectus originem suam quaerit et quasi contempta humilitate terrae ad altum nititur, quia sentit summum bonum in summo sibi esse quaerendum memorque condicionis suae, qua deus illum fecit eximium, ad artificem suum spectat? quam spectationem Trismegistus θεοπτίαν rectissime nominauit: quae in mutis animalibus nulla est. {{pn|9.12}}cum autem sapientia, quae soli homini data est, nihil aliut sit quam notitia dei, apparet animam non interire neque dissolui, sed manere in sempiternum, quia deum, qui sempiternus est, et quaerit et diligit, ipsa cogente natura sentiens uel unde orta sit uel quo reuersura. {{pn|9.13}}praeterea non exiguum inmortalitatis argumentum est quod homo solus caelesti elemento utitur. nam cum rerum natura his duobus elementis, quae repugnantia sibi atque inimica sunt, constet, igni et aqua, quorum alterum caelo, alterum terrae adscribitur, ceterae animantes quia terrenae mortalesque sunt, terreno et graui utuntur elemento, homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leue sublime caeleste. {{pn|9.14}}ea uero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae leuia sunt, ad uitam subleuant, quia uita in summo est, mors in imo. et ut lux esse sine igni non potest, sic uita sine luce. ignis igitur elementum est lucis ac uitae: unde apparet hominem qui eo utitur, immortalem sortitum esse condicionem, quia id illi familiare est quod facit uitam. {{pn|9.15}}uirtus quoque soli homini data magno argumento est inmortales animas esse. quae non erit secundum naturam, si anima extinguitur; huic enim praesenti uitae nocet. nam uita ista terrena, quam communem cum mutis animalibus ducimus, et uoluptatem expetit, cuius fructibus uariis ac suauibus delectatur, et dolorem fugit, cuius asperitas naturam uiuentium acerbis sensibus laedit et ad mortem perducere nititur, quae dissoluit animantem. {{pn|9.16}}si ergo uirtus et prohibet iis bonis hominem quae naturaliter adpetuntur et ad sustinenda mala inpellit quae naturaliter fugiuntur, ergo malum est uirtus et inimica naturae stultumque iudicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit et fugiendo bona praesentia et adpetendo aeque mala sine spe fructus amplioris. {{pn|9.17}}nam cum liceat nobis iucundissimis frui uoluptatibus, nonne sensu carere uideamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia uiuere aut ne uiuere quidem, sed dolore cruciari et emori, ex quibus malis nihil amplius adsequamur quo possit uoluptas omissa pensari? {{pn|9.18}}si autem uirtus malum non est facitque honeste, quod uoluptates uitiosas turpesque contemnit., et fortiter, quod nec dolorem nec mortem timet, ut officium seruet, ergo aliquod maius bonum adsequatur necesse est quam sunt illa quae spernit. at uero morte suscepta quod ulterius bonum sperari potest nisi aeternitas? ==10== {{pn|10.1}}Transeamus nunc uicissim ad ea quae uirtuti repugnant, ut etiam ex his inmortalitas animae colligatur. {{pn|10.2}}uitia omnia temporalia sunt: ad praesens enim commonentur. irae impetus recepta ultione sedatur, libidinis uoluptas corporis finis est, cupiditatem aut satietas earum rerum quas expetit aut aliorum aftectuum commotiones interimunt, ambitio postquam honores quos uoluit adepta est, consenescit; item cetera uitia consistere ac permanere non possunt, sed ipso fructu quem expetunt finiuntur. {{pn|10.3}}recedunt ergo et redeunt. uirtus autem sine ulla intermissione perpetua est nec discedere ab eo potest qui eam semel cepit. nam si habeat interuallum, si aliquando carere ea possumus, redibunt protinus uitia, quae uirtutem semper inpugnant. {{pn|10.4}}non est igitur conprehensa, si deserit, si aliquando secedit: cum uero sibi domicilium stabile conlocauit, in omni actu uersari eam necesse est nec potest fideliter depellere uitia et fugare, nisi pectus quod insedit perpetua statione munierit. {{pn|10.5}}ipsa ergo uirtutis perpetuitas indicat humanum animum, si uirtutem ceperit, permanere, quia et uirtus perpetua est et solus animus humanus uirtutem capit. {{pn|10.6}}quoniam igitur contraria sunt uitia uirtuti, omnis ratio diuersa et contraria sit necesse est. quia uitia commotiones et perturbationes animi sunt, uirtus e contrario lenitudo et tranquillitas animi est; quia uitia temporalia et breuia sunt, uirtus perpetua et constans et par sibi semper; quia uitiorum fructus id est uoluptates aeque ut ipsa breues temporalesque sunt, uirtutis ergo fructus ac praemium sempiternum est; {{pn|10.7}}quia uitiorum commodum in praesenti est, uirtutis igitur in futuro. ita fit ut in hac uita uirtutis praemium nullum sit, quia uirtus adhuc ipsa est. {{pn|10.8}}nam sicut uitia cum in actu suo finiuntur, uoluptas et praemia eorum secuntur, ita uirtus cum finita est, merces eius insequitur. uirtus autem numquam nisi morte finitur, quoniam et in morte suscipienda summum eius officium est. ergo praemium uirtutis post mortem est. {{pn|10.9}}denique Cicero in Tusculanis quamuis dubitanter tamen sensit summum homini bonum non nisi post mortem contingere. fidenti animo, inquit si ita res feret, gradietur ad mortem, in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognouimus. mors igitur non * extinguit hominem, sed ad praemium uirtutis admittit. {{pn|10.10}}qui autem se, ut ait idem, uitiis ac sceleribus contaminauerit uoluptatique seruierit, is uero damnatus aeternam luet poenam, quam diuinae litterae secundam mortem nominant: quae est et perpetua et grauissimis cruciatibus plena. {{pn|10.11}}nam sicuti duae uitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis, ita et mortes duae propositae sunt, una pertinens ad corpus, qua cunctos secundum naturam fungi necesse est, altera pertinens ad animam, quae scelere adquiritur, uirtute uitatur. ut uita haec temporalis est certosque terminos habet. quia corporis est, sic et mors aeque temporalis est certumque habet finem, quia corpus attingit. ==11== {{pn|11.1}}Inpletis igitur temporibus quae deus morti statuit terminabitur ipsa mors. et quia temporalem uitam temporalis mors sequitur, consequens est ut resurgant animae ad uitam perennem, quia finem mors temporalis accepit. {{pn|11.2}}rursus sicut uita animi sempiterna est, in qua diuinos et ineloquibiles inmortalitatis suae fructus capit, ita et mors eius perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendit. {{pn|11.3}}ergo in ea condicione res posita est, ut qui beati sunt in hac uita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri, quia iam bonis quae maluerunt potiti sunt, {{pn|11.4}}quod iis euenit qui deos adorant ac deum neglegunt, deinde qui iustitiam sequentes in hac uita miseri fuerint et contempti et inopes et ob ipsam iustitiam contumeliis et iniuriis saepe uexati, quia nec aliter uirtus teneri potest, semper beati sint futuri, ut quia mala iam pertulerunt, etiam bonis fruantur: quod iis utique contingit qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis caelestem religionem dei secuntur, cuius bona sicut ipse qui tribuit sempiterna sunt. quid? {{pn|11.5}}opera corporis atque animi nonne indicant esse animam mortis expertem? nam corpus quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. nihil enim Tullius ait esse quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur uel iniuria hominum uel ipsa confectrice rerum omnium uetustate. {{pn|11.6}}at uero animi opera uidemus aeterna. nam quicumque contemptu praesentium studentes in memoriam monumenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, hi plane mentis ac uirtutis suae nomen indelebile quaesierunt. ergo si opera corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo inmortalis appareat, quia uidemus opera eius non esse mortalia. {{pn|11.7}}eodem modo desideria quoque corporis animique decarant alterum esse mortale, alterum sempiternum. corpus enim nihil nisi temporale desiderat id est cibum potum indumentum quietem uoluptatem, et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere nec adsequi potest: animus autem per se multa desiderat quae ad officium fructumue corporis non redundent, eaque non fragilia, sed aeterna sunt, ut fama uirtutis, ut memoria nominis. {{pn|11.8}}nam cultum dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. unde credibile est non interire animam, sed dissociari a corpore, quia corpus sine animo nihil potest, animus uero potest multa et magna sine corpore. {{pn|11.9}}quid quod ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu, quia externam uim pati possunt, aeterna esse non possunt, ea uero quae neque sub tactum neque sub uisum ueniunt, sed tantummodo uis eorum et ratio et effectus apparet, aeterna sunt, quia nullam uim patiuntur extrinsecus? {{pn|11.10}}corpus autem si ideo mortale est, quia uisui pariter et tactui subiacet, ergo et anima idcirco inmortalis est, quia nec tangi potest nec uideri. ==12== {{pn|12.1}}Nunc argumenta eorum qui contra disserunt refellamus: quae Lucretius tertio libro executus est. quoniam cum corpore inquit anima nascitur, cum corpore intereat necesse est. {{pn|12.2}}at non est par utriusque ratio. solidum enim et conprehensibile corpus est et oculis et manu, anima uero tenuis et tactum uisumque fugiens. corpus e terra fictum atque solidatum est, anima nihil in se concreti, nihil ponderis terreni habet, ut Plato disserebat. nec enim tantam posset habere sollertiam, tantam uim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e caelo. {{pn|12.3}}corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento et tangibile est et uisibile, corrumpitur atque occidit nec uim repellere potest, quia sub aspectum et sub tactum uenit, anima autem quia tenuitate sua omnem tactum fugit, nullo ictu dissolui potest. {{pn|12.4}}ergo quamuis inter se coniuncta et sociata nascantur et alterum, quod est de terrena concretione formatum, quasi uasculum sit alterius, quod est a caelesti suptilitate deductum, cum uis aliqua utrumque discreuerit, quae discretio mors uocatur, utrumque in naturam suam recedit: quod ex terra fuit, id in terram resoluitur, quod ex caelesti spiritu, id constat ac uiget semper, quoniam diuinus spiritus sempiternus est. {{pn|12.5}}denique idem Lucretius oblitus quid adsereret et quod dogma defenderet, hos uersus posuit: cedit item retro, de terra quod fuit ante, in terram, sed quod missum est ex aetheris oris, id rursum caeli fulgentia templa receptant. quod eius non erat dicere qui perire animas cum corporibus disserebat: sed uictus est ueritate et inprudenti ratio uera subrepsit. {{pn|12.6}}praeterea id ipsum quod colligit, dissolui animam, hoc est simul cum corpore interire, quoniam simul nascantur, et falsum est et in contrarium conuerti potest. non enim simul interit, sed anima discedente integrum per multos dies manet et plerumque medicatum diutissime durat. {{pn|12.7}}nam si ut simul nascuntur, simul interirent, non discederet repente anima corpusque desereret, sed uno temporis puncto utrumque pariter dissiparetur et tam celeriter etiam corpus adhuc spiritu in eo manente deliquesceret ac periret, quam celeriter anima secedit, immo uero dissoluto corpore anima uanesceret uelut umor fracto uase diffusus. {{pn|12.8}}nam si terrenum et fragile corpus post secessum animae non statim diffluit in terramque tabescit, ei qua illi origo est, ergo anima, quae fragilis non est, in aeternum manet, quoniam origo eius aeterna est. {{pn|12.9}}quoniam crescit inquit mens in pueris et in iuuenibus uiget et in senibus deminuitur, apparet esse mortalem. primum non idem est anima et mens: aliut est enim quo uiuimus, aliut quo cogitamus. nam dormientium mens, non anima sopitur, et in furiosis mens extinguitur, anima manet, et ideo non exanimes, sed dementes appellantur. {{pn|12.10}}mens ergo id est intellegentia uel augetur uel minuitur pro aetate. anima in statu suo semper est, et ex quo tempore spirandi accipit facultatem, eadem usque ad ultimum durat, donec emissa corporis claustro ad sedem suam reuolet. {{pn|12.11}}deinde, quod anima quamuis a deo sit inspirata, tamen quia tenebroso domicilio terrenae carnis inclusa est, scientiam non habet, quae est diuinitatis. {{pn|12.12}}audit igitur ac discit omnia et sapientiam discendo et audiendo capit, et senectus non minuit sapientiam, sed auget, si tamen iuuenilis aetas uirtute decursa est, et si nimia senectus fregerit membra, non est animae uitium, si uisus euanuit, si lingua torpuit, si auditus obsurduit, sed corporis. {{pn|12.13}}at enim memoria deficit. quid mirum si labentis domicilii ruina premitur mens et praeterita obliuiscitur, non aliter futura diuina quam si carcerem quo cohibetur effugerit? {{pn|12.14}}uerum eadem inquit dolori et luctui obnoxia est et ebrietate dementit, unde fragilis ac mortalis adparet. {{pn|12.15}}idcirco igitur uirtus et sapientia necessaria est, ut et maeror, qui contrahitur indigna patiendo ac uidendo, fortitudine repellatur et uoluptas non modo potandi, sed etiam rerum ceterarum abstinentia superetur. nam (anima) si careat uirtute, si uoluptatibus dedita molliatur, morti fiet obnoxia, quoniam et uirtus, ut docuimus, inmortalitatis est fabricatrix et uoluptas mortis. {{pn|12.16}}mors autem, sicut ostendi, non funditus perimit ac delet, sed aeternis afficit cruciatibus. nam interire prorsus anima non potest, quoniam ex dei spiritu qui aeternus est originem cepit. {{pn|12.17}}anima inquit etiam morbum corporis sentit et obliuionem sui patitur et sicut aegrescit, ita etiam saepe sanatur. {{pn|12.18}}hoc est ergo cur maxime uirtus adhibenda sit, ne ullo corporis dolore frangatur et obliuionem sui non anima, sed mens patiatur. quae quoniam certa corporis regione consistit. cum eam partem uis aliqua morbi uitiauerit, mouetur loco et quasi conquassata sede sua emigrat reditura scilicet, cum medella et sanitas domicilium suum reformauerit. {{pn|12.19}}nam quia iuncta est anima cum corpore, si uirtute careat, contagio eius aegrescit et inbecillitas de societate fragilitatis redundat ad mentem, cum autem dissociata fuerit a corpore, uigebit ipsa per se nec ulla iam fragilitatis condicione temptabitur, quia indumentum fragile proiecit. {{pn|12.20}}sicut oculus inquit euulsus ac separatus a corpore nihil potest uidere, ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis. {{pn|12.21}}Falsum hoc et absumle est: anima enim non pars corporis, sed in corpore est. sicut id quod uase continetur, uasis pars non est nec ea quae in domo sunt, partes domus esse dicuntur, ita nec anima pars est corporis, quia corpus uel uas est animae uel receptaculum. {{pn|12.22}}iam illut argumentum multo magis inane est, quod ait animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem uideri, sed paulatim se ex omnibus membris explicet a summis pedibus incipiens: tamquam si esset aeterna, uno temporis momento erumperet, quod fit in iis qui ferro intereunt. quos autem morbus interimit, spiritum diutius exhalant, ut paulatim frigescentibus membris anima effletur. {{pn|12.23}}quae cum materia sanguinis contineatur sicut lumen oleo, ea materia febrium calore consumpta necesse est membrorum summa quaeque frigescere, quoniam uenae exiliores in extrema corporis porriguntur et extremi ac tenuiores riui deficiente uena fontis arescunt. {{pn|12.24}}nec tamen quia sensus corporis deficit, animae sensum extingui et occidere putandum est. non enim anima corpore deficiente, sed corpus anima decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum. {{pn|12.25}}cum autem praesens anima sensum tribuat corpori et uiuere id efficiat, fieri non potest ut non ipsa per se et uiuat et sentiat, quoniam ipsa est et sensus et uita. nam quod ait: {{pn|12.26}} quodsi inmortalis nostra foret mens, non tam se moriens dissolui conquereretur, sed magis ire foras uestemque relinquere, ut anguis, gauderet. equidem numquam uidi qui se quereretur in morte dissolui: {{pn|12.27}}sed ille fortasse Epicureum aliquem uiderat etiam dum moritur philosophantem ac de sui dissolutione in extremo spiritu disserentem. {{pn|12.28}}quomodo sciri potest utrum dissolui se sentiat an corpore liberari, cum in exitu lingua mutescat? nam dum sentit et loqui potest, nondum dissolutus est, ubi dissolutus est, nec sentire iam nec loqui potest: ita queri de dissolutione aut nondum potest aut iam non potest. {{pn|12.29}}at enim priusquam dissoluatur, intellegit se dissolutum iri. quid quod uidemus plerosque morientium non dissolui conquerentes, ut ait, sed exire se et proficisci et ambulare testantes idque aut gestu significant aut si adhuc possunt, et uoce pronuntiant? unde apparet non dissolutionem fieri, sed separationem, quae declarat animam permanere. {{pn|12.30}}cetera Epicurei dogmatis argumenta Pythagorae repugnant disserenti migrare animas de corporibus uetustate ac morte confectis et insinuare se nouis ac recens natis et easdem semper renasci modo in homine modo in pecude modo in bestia modo in uolucre et hac ratione inmortales esse, quod saepe uariorum ac dissimilium corporum domicilia commutent. {{pn|12.31}}quae sententia deliri hominis quoniam ridicula et mimo dignior quam scola fuit, ne refelli quidem serio debuit: quod qui facit, uidetur uereri ne quis id credat. {{pn|12.32}}praetereunda sunt igitur nobis ea quae pro falso contra falsum disserebantur: satis est ea refutasse quae contra uerum disputata sunt. ==13== {{pn|13.1}}Declaraui, ut opinor, animam non esse solubilem: superest citare testes, quorum auctoritate argumenta firmentur. {{pn|13.2}}neque nunc prophetas in testimonium uocabo, quorum ratio et diuinatio in hoc solo posita est, ut ad cultum dei et ad inmortalitatem ab eo accipiendam creari hominem doceant, sed eos potius quibus istos qui respuunt ueritatem credere sit necesse. {{pn|13.3}}Hermes naturam hominis describens, ut doceret quemadmodum esset a deo factus, haec intulit: καὶ τὸ αὐτό ἐξ ἑκατέρων φύσεων, τῆς τε ἀθανάτου καὶ τῆς θνητῆς, μίαν ἐποίει φύσιν τὴν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν αὐτὸν πὴ μὲν ἀθάνατον, πὴ δὲ θνητὸν ποιήσας, καὶ τοῦτον φέρων ἐν μέσῳ τῆς θείας και ἀθανάτου φύσεως καὶ τῆς θνητῆς καὶ μεταβλητῆς ἵδρυσεν, ἵνα πάντα μὲν ὁρῶν πάντα θαυμάζῃ. {{pn|13.4}}sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum conputet, quamuis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat quam Platoni aut Pythagorae. {{pn|13.5}}maius igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Apollinem Milesium utrumne maneat anima post mortem an dissoluatur, et respondit his uersibus: {{pn|13.6}} Ψυχὴ μὲν μέχρις οὖ δεσμοῖς πρὸς σῶμα κρατεῖται, φθαρτὰ νοοῦσα πάθη θνηταῖς ἀλγηδόσιν εἴκει· ἡνίκα δ᾽ ἀνάλυσιν βροτέην μετὰ σῶμα μαρανθὲν ὡκίστην εὔρηται, ἐς αἰθέρα πᾶσα φορεῖται αἰὲν ἀγήραος οὖσα, μένει δ᾽ εἰς πάμπαν ἀπειρὴς. πρωτόγονος γὰρ τοῦτο Θεοῦ διέταξε πρόνοια. quid? carmina Sibyllina nonne hoc ita esse declarant, cum fore aliquando denuntiant ut a deo de uiuis ac mortuis indicetur? quorum exempla paulo post inferemus. {{pn|13.7}}falsa est ergo Democriti et Epicuri et Dicaearchi de animae dissolutione sententia. qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo praesente disserere, qui sciret certis carminibus cieri ab inferis animas et adesse et praebere se humanis oculis uidendas et loqui et futura praedicere, et si auderent, re ipsa et documentis praesentibus uincerentur. {{pn|13.8}}sed quia non peruidebant animae rationem, quae tam suptilis est, ut oculos humanae mentis effugiat, interire dixerunt. {{pn|13.9}}quid Aristoxenus, qui negauit omnino ullam esse animam, etiam cum uiuit in corpore? sed sicut in fidibus ex intentione neruorum effici , concordem sonum atque cantum, quem musici harmoniam uocant, ita in corporibus ex conpage uiscerum ac uigore membrorum uim sentiendi exsistere: quo nihil dici delirius potest. {{pn|13.10}}uerum ille oculos quidem habuit incolumes, cor tamen caecum, quo uiuere se et habere mentem, qua id ipsum cogitauerat, non uidebat. {{pn|13.11}}sed plerisque hoc philosophis accidit, ut putarent omnino non esse quicquid oculis non apparet, cum mentis acies multo clarior debeat esse quam corporis ad ea perspicienda quorum uis ac ratio sentitur potius quam uidetur. ==14== {{pn|14.1}}Quoniam de immortalitate animae diximus, sequitur ut doceamus quatenus homini et quando tribuatur, ut in hoc quoque prauitatis ac stultitiae suae perspiciant errores qui mortales quosdam decretis placitisque mortalium deos esse factos opinantur, uel quod artes inuenerant uel quod usum quarundam frugum docuerant uel quod utilia uitae hominum , prodiderant uel quod inmanes bestias interemerant. {{pn|14.2}}quae, merita quam longe ab inmortalitate semota sint, et docuimus in prioribus libris et nunc docebimus, ut appareat solam esse iustitiam quae uitam homini pariat aeternam, et solum deum qui aeternae uitae praemium largiatur. {{pn|14.3}}nam illi qui suis meritis inmortales facti esse dicuntur, quia nec iustitia nec ulla in his uera uirtus fuit, non inmortalitatem sibi, sed mortem' peccatis ac libidinibus quaesierunt neque caeleste praemium, sed inferna supplicia meruerunt, quae pendent simul cum iis omnibus qui eos coluerunt. cuius iudicii propinquare tempus ostendam, ut et iustis merces digna soluatur et poena merita inpiis inrogetur. {{pn|14.4}}Plato et multi alii philosophorum cum ignorarent originem rerum supremumque illut tempus quo mundus esset effectus, multa milia saeculorum fluxisse dixerunt, ex quo hic pulcherrimus mundi extiterit ornatus, secuti fortasse Chaldaeos, qui, ut Cicero tradit in libro de diuinatione primo, quadringenta septuaginta milia annorum monumentis conprehensa se habere delirant: in quo se quia posse argui non putabant, liberum sibi crediderunt esse mentiri. {{pn|14.5}}nos autem, quos diuinae litterae ad scientiam ueritatis erudiunt, principium mundi, finemque cognouimus: de quo nunc in fine operis disseremus, quoniam de principio in secundo libro explicauimus. {{pn|14.6}}sciant igitur philosophi qui ab exordio mundi saeculorum milia enumerant, nondum sextum millesimum annum esse conclusum. quo numero expleto consummationem fieri necesse est et humanarum rerum statum in melius reformari: cuius rei argumentum prius enarrandum est, quo ratio eluceat. {{pn|14.7}}Mundum deus et hoc rerum naturae admirabile opus, sicut arcanis sacrae scripturae continetur, sex dierum spatio consummauit diemque septimum, quo ab operibus suis requieuerat, sanxit. {{pn|14.8}}hic est autem dies sabbati, qui lingua Hebraeorum a numero nomen accepit, unde septenarius numerus legitimus ac plenus est. nam et dies septem sunt quibus per uicem reuolutis orbes conficiuntur annorum et septem stellae quae non occidunt et septem sidera quae uocantur errantia, quorum dispares cursus et inaequabiles motus rerum ac temporum uarietates efficere creduntur. {{pn|14.9}}ergo quoniam sex diebus cuncta dei opera perfecta sunt, per saecula sex id est annorum sex milia manere in hoc statu mundum necesse est. dies enim magnus dei mille annorum circulo terminatur, sicut indicat propheta, qui dicit: ante oculos tuos, domine, mille anni tamquam dies unus. {{pn|14.10}}et sicut deus sex illos dies in tantis rebus fabricandis laborauit, ita et religio eius et ueritas in his sex milibus annorum laboret necesse est, malitia praeualente atque dominante. {{pn|14.11}}et rursus quoniam perfectis operibus requieuit die septimo eumque benedixit, necesse est ut in fine sexti millesimi anni malitia omnis aboleatur e terra et regnet per annos mille iustitia sitque tranquillitas et requies a laboribus quos mundus iam diu perfert. {{pn|14.12}}uerum quatenus id eueniat, ordine suo explicabo. saepe diximus minora et exigua magnorum figuras et praemonstrationes esse, ut hunc diem nostrum, qui ortu solis occasuque finitur, diei magni speciem gerere, quem circuitus annorum mille determinat. {{pn|14.13}}eodem modo etiam figuratio terreni hominis caelestis populi praeferebat in posterum fictionem. nam sicut perfectis omnibus quae in usum hominis molitus est deus ipsum hominem sexto die ultimum fecit eumque induxit in hunc mundum tamquam in domum iam diligenter instructam, ita nunc sexto die magno uerus homo uerbo dei fingitur, id est sanctus populus doctrina et praeceptis dei ad iustitiam figuratur. {{pn|14.14}}et sicut tunc mortalis atque inperfectus e terra fictus est, ut mille annis in hoc mundo uiueret, ita nunc ex hoc terrestri saeculo perfectus homo fingitur, ut uiuificatus a deo in hoc eodem mundo per annos mille dominetur. {{pn|14.15}}quomodo autem consummatio futura sit et qualis exitus humanis rebus inpendeat, si quis diuinas litteras fuerit scrutatus, inueniet. {{pn|14.16}}sed et saecularium prophetarum congruentes cum caelestibus uoces finem rerum et occasum post breue tempus adnuntiant describentes quasi fatigati et dilabentis mundi ultimam senectutem. {{pn|14.17}}quae uero a prophetis et uatibus futura esse dicantur, priusquam superueniat extrema illa conclusio, collecta ex omnibus et coaceruata subnectam. ==15== {{pn|15.1}}Est in arcanis sanctarum litterarum transcendisse in Aegyptum cogente inopia rei frumentariae principem Hebraeorum cum omni domo et cognatione. {{pn|15.2}}cuius posteri cum diutius in Aegypto commorantes in magnam gentem creuissent et graui atque intolerando seruitutis iugo premerentur, percussit Aegyptum deus insanabili plaga et populum suum liberauit traductum medio mari, cum discissis fluctibus et in utramque partem dimotis per siccum populus graderetur. {{pn|15.3}}conatusque rex Aegyptiorum profugos insequi coeunte in statum suum pelago cum omnibus copiis interceptus est. {{pn|15.4}}quod facinus tam clarum tamque mirabile quamuis ad praesens uirtutem dei hominibus ostenderet, tamen praesignificatio et figura maioris rei fuit, quam deus idem in extrema temporum consummatione facturus est: liberabit enim plebem suam de graui seruitute mundi. {{pn|15.5}}sed quoniam tunc una plebs dei et aput unam gentem fuit, Aegyptus sola percussa est, nunc autem quia populus dei ex omnibus linguis congregatus aput omnes gentes commoratur et ab his dominantibus premitur, necesse est uniuersas nationes id est orbem totum caelestibus plagis uerberari, ut iustus et cultor dei populus liberetur. {{pn|15.6}}et sicut tunc signa facta sunt quibus futura clades Aegyptiis ostenderetur, ita in ultimo fient prodigia miranda per omnia elementa mundi, quibus imminens exitus uniuersis gentibus intellegatur. {{pn|15.7}}propinquante igitur huius saeculi termino humanarum rerum statum commutari necesse est et in deterius nequitia inualesceute prolabi, ut iam nostra haec tempora, quibus iniquitas et malitia usque ad summum gradum creuit, in illius tamen insanabilis mali conparatione felicia et prope aurea possint indicari. {{pn|15.8}}ita enim iustitia rarescet, ita inpietas et auaritia et cupiditas et libido crebrescet, ut si qui forte tum fuerint boni, praedae sint sceleratis ac diuexentur undique ab iniustis, soli autem mali opulenti sint, boni uero in omnibus contumeliis atque in egestate iactentur. confundetur omne ius et leges interibunt. {{pn|15.9}}nihil quisquam tunc habebit nisi aut quaesitum aut defensum manu, audacia et uis omnia possidebunt. non fides in hominibus, non pax, non humanitas, non pudor, non ueritas erit atque ita neque securitas neque regimen neque requies a malis ulla. {{pn|15.10}}omnis enim terra tumultuabitur, frement ubique bella, omnes gentes in armis erunt et se inuicem obpugnabunt: ciuitates inter se finitimae proeliabuntur et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas et sanguine uelut flumine operietur. {{pn|15.11}}tum peragrabit gladius orbem metens omnia et tamquam messem cuncta prosternens. cuius uastitatis et confusionis haec erit causa, quod Romanum nomen, quo nunc regitur orbis — horret animus dicere, sed dicam, quia futurum est — tolletur e terra et inperium in Asiam reuertetur ac rursus oriens dominabitur atque occidens seruiet. {{pn|15.12}}nec mirum cuiquam debet uideri, si regnum tanta mole fundatum ac tamdiu per tot et tales uiros auctum, tantis denique opibus confirmatum aliquando tamen conruet. nihil est enim humanis uiribus laboratum quod non humanis aeque uiribus destrui possit, quoniam mortalia sunt opera mortalium. {{pn|15.13}}sic et alia prius regna cum diutius floruissent, nihilominus tamen occiderunt. nam et Aegyptios et Persas et Graecos et Assyrios proditum est regimen habuisse terrarum: quibus omnibus destructis ad Romanos quoque rerum summa peruenit. qui quanto ceteris omnibus regnis magnitudine antistant, tanto maiore decident lapsu, quia plus habent ponderis ad ruinam quae sunt ceteris altiora. {{pn|15.14}}non inscite Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates. primam enim dixit infantiam sub rege Romulo fuisse, a quo et genita et quasi educata sit Roma; deinde pueritiam sub ceteris regibus, a quibus et aucta sit et disciplinis pluribus institutisque formata; at uero Tarquinio regnante cum iam quasi adulta esse coepisset, seruitium non tulisse et reiecto superbae dominationis iugo maluisse legibus obtemperare quam regibus; cumque esset adulescentia eius fine Punici belli terminata, tum denique confirmatis uiribus coepisse iuuenescere. {{pn|15.15}}sublata enim Carthagine, quae tam diu aemula imperii fuit, manus suas in totum orbem terra marique porrexit, donec regibus cunctis et nationibus imperio subiugatis cum iam bellorum materia deficeret, uiribus suis male uteretur, quibus se ipsa confecit. {{pn|15.16}}haec fuit prima eius senectus, cum bellis lacerata ciuilibus atque intestino malo pressa rursus ad regimen singularis imperii reccidit quasi ad alteram infantiam reuoluta. amissa enim libertate, quam Bruto duce et auctore defenderat, ita consenuit, tamquam sustentare se ipsa non ualeret, nisi adminiculo regentium niteretur. {{pn|15.17}}quodsi haec ita sunt, quid restat nisi ut sequatur interitus senectutem? et id futurum breui contiones prophetarum denuntiant sub ambage aliorum nominum, ne facile quis intellegat. {{pn|15.18}}Sibyllae tamen aperte interituram esse Romam locuntur et quidem iudicio dei, quod nomen eius habuerit inuisum et inimica iustitiae alumnum ueritatis populum trucidarit. {{pn|15.19}}Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus, a quo amnis nomen accepit qui nunc Hydaspes dicitur, admirabile somnium sub interpretatione uaticinantis pueri ad memoriam posteris tradidit: sublatuiri ex orbe imperium nomenque Romanum multo ante praefatus est quam illa Troiana gens conderetur. ==16== {{pn|16.1}}Quomodo autem id futurum sit, ne quis incredibile arbitretur, ostendam. in primis multiplicabitur regnum et summa rerum potestas per plurimos dissipata et concisa minuetur. tum discordiae ciuiles in perpetuum serentur nec ulla requies bellis exitialibus erit, donec reges decem pariter existant, qui orbem terrae non ad regendum, sed ad consumendum partiantur. {{pn|16.2}}hi exercitibus in immensum auctis et agrorum cultibus destitutis. quod est principium euersionis et cladis. disperdent omnia et comminuent et uorabunt. {{pn|16.3}}tum repente aduersus eos hostis potentissimus ab extremis finibus plagae septentrionalis orietur, qui tribus ex eo numero deletis qui tunc Asiam obtinebunt, adsumetur in societatem a ceteris ac princeps omnium constituetur. {{pn|16.4}}hic insustentabili dominatione uexabit orbem, diuina et humana miscebit, infanda dictu et exsecrabilia molietur, noua consilia in pectore suo uolutabit, ut proprium sibi constituat imperium, leges commutet et suas sanciat, contaminabit diripiet spoliabit occidet: denique inmutato nomine atque imperii sede translata confusio ac perturbatio humani generis consequetur. {{pn|16.5}}tum uero detestabile atque abominandum tempus existet, quo nulli hominum sit uita iucunda. eruentur funditus ciuitates atque interibunt non modo ferro atque igni, uerum etiam terrae motibus adsiduis et eluuie aquarum et morbis frequentibus et fame crebra. {{pn|16.6}}aer enim uitiabitur et corruptus ac pestilens fiet modo inportunis imbribus modo inutili siccitate, nunc frigoribus nunc aestibus nimiis, nec terra homini dabit fructum: non seges quicquam, non arbor, non uitis feret, sed cum in flore spem maximam dederint, in fruge decipient. {{pn|16.7}}fontes quoque cum fluminibus arescent, ut ne potus quidem suppetat, et aquae in sanguinem aut amaritudinem mutabuntur. {{pn|16.8}}propter haec deficient et in terra quadrupedes et in aere uolucres et in mari pisces. prodigia quoque in caelo mirabilia mentes hominum maximo terrore confundent, et crines cometarum et solis tenebrae et color lunae et cadentium siderum lapsus. {{pn|16.9}}nec tamen haec usitato modo fient, sed existent subito ignota et inuisa oculis astra. sol in perpetuum fuscabitur, ut uix inter noctem diemque discernat, luna iam non tribus deficiet horis, sed perpetuo sanguine offusa meatus extraordinarios peraget, ut non sit homini promptum aut siderum cursus aut rationem temporum agnoscere: fiet enim uel aestas in hieme uel hiems in aestate. {{pn|16.10}}tunc annus breuiabitur et mensis minuetur et dies in angustum coartabitur, stellae uero creberrimae cadent, ut caelum omne caecum sine ullis luminibus appareat. {{pn|16.11}}montes quoque altissimi decident et planis aequabuntur, mare innauigabile constituetur. ac ne quid malis hominum terraeque desit, audietur e caelo tuba: quod hoc modo Sibylla denuntiat: σάλπιγξ οὐρανόθεν φωνὴν πολύθρηνον ἀφήσει. itaque trepidabunt omnes et ad luctuosum illum sonitum contremescent. {{pn|16.12}}tum uero per iram dei aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint, saeuiet ferrum ignis fames morbus, et super omnia metus semper inpendens. tunc orabunt deum et non exaudiet, optabitur mors et non ueniet. ne nox quidem requiem timori dabit nec ad oculos somnus accedet, sed animas hominum sollicitudo ac uigilia macerabit, plorabunt et gement et dentibus strident, gratulabuntur mortuis et uiuos plangent. {{pn|16.13}}his et aliis pluribus malis solitudo fiet in terra et erit deformatus orbis atque desertus: quod in carminibus Sibyllinis ita dicitur: ἔσται κόσμος ἄκοσμος ἀπολλομένων άνθρώπων. {{pn|16.14}}ita enim conficietur humanum genus, ut uix decima pars hominum relinquatur, et unde mille processerant, uix prodient centum. de cultoribus etiam dei duae partes interibunt et tertia quae fuerit probata remanebit. ==17== {{pn|17.1}}Sed planius quomodo id eueniat exponam. imminente iam temporum conclusione propheta magnus mittetur a deo, qui conuertat homines ad dei agnitionem, et accipiet potestatem mirabilia faciendi. {{pn|17.2}}ubicumque homines non audierint eum, claudet caelum et abstinebit imbres, aquam conuertet in sanguinem et cruciabit illos siti ac fame, et quicumque conabitur eum laedere, procedet ignis de ore eius atque conburet illum. his prodigiis ac uirtutibus conuertet multos ad dei cultum. peractisque operibus ipsius alter rex orietur e Syria malo spiritu genitus, euersor ac perditor generis humani, qui reliquias illius prioris mali cum ipso simul deleat. {{pn|17.3}}hic pugnabit aduersus prophetam dei et uincet et interficiet eum et insepultum iacere patietur, sed post diem tertium reuiuiscet atque inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in caelum. {{pn|17.4}}rex uero ille taeterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta, et se ipsum constituet ac uocabit deum, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, ut faciat signa et prodigia, quibus uisis inretiat homines, ut adorent eum. {{pn|17.5}}iubebit ignem descendere a caelo et solem a suis cursibus stare et imaginem loqui, et fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam sapientium plurimi adlicientur ab eo. {{pn|17.6}}tunc eruere templum dei conabitur et iustum populum persequetur et erit pressura et contritio qualis numquam fuit a principio mundi. {{pn|17.7}}quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eo tamquam pecudes, qui autem recusauerint notam eius, aut in montes fugient aut conprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur. {{pn|17.8}}idem iustos homines obuoluet libris prophetarum atque ita cremabit. et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta duobus. {{pn|17.9}}id erit tempus quo iustitia proicietur et innocentia odio erit, quo mali bonos hostiliter praedabuntur. non lex aut ordo aut militiae disciplina seruabitur, non canos quisquam reuerebitur, non officium pietatis adgnoscet, non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra iura naturae. ita quasi uno com- mumque latrocinio terra uniuersa uastabitur. {{pn|17.10}}cum haec ita erunt, tum iusti et sectatores ueritatis segregabunt se a malis et fugient in solitudines. quo audito inpius inflammatus ira ueniet cum exercitu magno et admotis omnibus copiis circumdabit montem in quo iusti morabuntur, ut eos conprehendat. {{pn|17.11}}illi uero ubi se clausos undique atque obsessos uiderint, exclamabunt ad deum uoce magna et auxilium caeleste inplorabunt, et exaudiet eos deus et mittet regem magnum de caelo, qui eos eripiat ac liberet omnesque inpios ferro ignique disperdat. ==18== {{pn|18.1}}Haec ita futura esse cum prophetae omnes ex dei spiritu tum etiam uates ex instinctu daemonum cecinerunt. {{pn|18.2}}Hystaspes enim, quem supenus nominaui, descripta iniquitate saeculi huius extremi pios ac fideles a nocentibus segregatos ait cum fletu et gemitu extenturos esse ad caelum manus et inploraturos fidem Iouis: Iouem respecturum ad terram et auditurum uoces hominum atque inpios extincturum. quae omnia uera sunt praeter unum, quod Iouem dixit illa facturum quae deus faciet. {{pn|18.3}}sed et illut non sine daemonum fraude subtractum, missum iri a patre tunc filium dei, qui deletis omnibus malis pios liberet. quod Hermes tamen non dissimulauit. in eo enim libro qui λόγος τέλειος inscribitur, post enumerationem malorum de quibus diximus subiecit haec: {{pn|18.4}}ἐπὰν δὴ ταῦτα γένηται, ὦ Ἀσκλήπιε. τότε ὁ κύριος καὶ πατὴρ καὶ θεὸς καὶ τοῦ πρώτου καὶ ἑνὸς θεοῦ δημιουργὸς ἐπιβλέψας τοῖς γενομένοις καὶ τὴν ἑαυτοῦ βούλησιν τοῦτ' ἔστιν τὸ ἀγαθὸν ἀντερείσας τῆ ἀταξίᾳ καὶ ἀνακαλεσάμενος τὴν πλάνην καὶ τὴν κακίαν ἐκκαθαρας πὴ μὲν ὕδατι πολλῷ κατακλύσας, πὴ δὲ πυρὶ ὀξυτάτῳ διακαύσας, ἑνίοτε δὲ πολέμοις καὶ λοιμοῖς ἐκπαίσας, ἤγαγεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον καὶ ἀποκατέστησεν τὸν ἑαυτοῦ κόσμον. {{pn|18.5}}Sibyllae quoque non aliter fore ostendunt quam ut dei filius a summo patre mittatur, qui et iustos liberet de manibus inpiorum et iniustos cum tyrannis saeuientibus deleat. {{pn|18.6}}e quibus una sic tradit: ἥξει καὶ μακάρων ἐθέλων πόλιν ἐξαλαπάξαι. καί κέν τις θεόθεν βασιλεὺς πεμφθεὶς ἐπὶ τοῦτον πάντας ὀλεῖ βασιλεῖς μεγάλους καὶ φῶτας ἀρίστους; εἰθ᾽ οὕτως κρίσις ἔσται ὑπ᾽ ἀφθίτου ἀνθρώποισιν. item alia: {{pn|18.7}} καὶ τότ᾽ ἀπ᾽ ἠελίου θεὸς πέμψει βασιλῆα, ὃς πᾶσαν γαῖαν παύσει πολέμοιο κακοῖο. et rursus alia: {{pn|18.8}} ὃς ῥά κε πραὺς ἰδοὺ ἤξει, ἴνα τὸ ζυγὸν ἡμῶν δοῦλον δυσβάστακτον ἐπ᾽ αὐχένι κείμενον ἄρῃ, καὶ θεσμοὺς ἀθέους λύσει, δεσμούς τε βιαίους. ==19== {{pn|19.1}}Oppresso igitur orbe terrae cura ad destruendam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, diuino auxilio tanta illa calamitas indigebit. {{pn|19.2}}commotus igitur deus et periculo ancipiti et miseranda conploratione iustorum mittet protinus liberatorem. tum aperietur caelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto lumen descendentis dei tamquam fulgur appareat; quod Sibylla his uersibus elocuta est: ὁππόταν ἔλθῃ, πῦρ ἔσται ψολόεν τι μέσσῃ ἐνὶ νυκτὶ μελαίνῃ. {{pn|19.3}}haec est nox quae a nobis propter aduentum regis ac dei nostri peruigilio celebratur: cuius noctis duplex ratio est, quod in ea et uitam tum recepit, cum passus est, et postea regnum orbis terrae recepturus est. {{pn|19.4}}hic est enim liberator et iudex et ultor et rex et deus, quem nos Christum uocamus, qui priusquam descendat, hoc signum dabit. {{pn|19.5}}cadet repente gladius e caelo, ut sciant iusti ducem sanctae militiae descensurum, et descendet comitantibus angelis in medium terrae et antecedet eum flamma inextinguibilis et uirtus angelorum tradet in manus iustorum multitudinem illam quae montem circumsederit et concidetur ab hora tertia usque in uesperum et fluet sanguis more torrentis: deletisque omnibus copiis inpius solus effugiet et peribit ab eo uirtus sua. {{pn|19.6}}hic est autem qui appellatur Antichristus, sed se ipse Christum mentietur et contra uerum dimicabit et uictus effugiet et bellum saepe renouabit et saepe uincetur, donec quarto proelio confectis omnibus impiis debellatus et captus tandem scelerum suorum luat poenas. {{pn|19.7}}sed et ceteri principes ac tyranni, qui contriuerunt orbem, simul cum eo uincti adducentur ad regem, et increpabit eos et coarguet et exprobrabit iis facinora ipsorum et damnabit eos ac mentis cruciatibus tradet. {{pn|19.8}}sic extincta malitia et inpietate conpressa requiescet orbis, qui per tot saecula subiectus' errori ac sceleri nefandam pertulit seruitutem. {{pn|19.9}}non colentur ulterius dii manu facti, sed a templis ac puluinaribus suis deturbata simulacra igni dabuntur et cum donis suis mirabilibus ardebunt: quod etiam Sibylla cum prophetis congruens futurum esse praedixit: ῥίψωσιν δ' εἴδωλα βρότοι καὶ πλοῦτον ἄπαντα. Erythraea quoque idem spopondit: ἔργα δὲ χειροποιητὰ θεῶν κατακαυθήσονται. ==20== {{pn|20.1}}Post haec aperientur inferi et surgent mortui, de quibus iudicium magnum idem ipse rex ac deus faciet cui summus pater et iudicandi et regnandi dabit maximam potestatem. de quo iudicio et regno aput Erythraeam Sibyllam sic inuenitur: {{pn|20.2}} ὁππότε δὴ καὶ τοῦτο λάβῃ τέλος αἴσιμον ἦμαρ, εἰς δὲ βροτοὺς ἥξει κρίσις ἀθανάτοιο θεοῖο, ἥξει ἑπ᾽ ἀνθρώπους μεγάλη κρίσις ἡδὲ καὶ ἀρχή. {{pn|20.3}}deinde aput aliam: ταρτάρεον δὲ χάος δείξει τότε γαῖα χανοῦσα ἥξουσιν δὲ ἐπὶ βῆμα θεοῦ βασιλῆος ἄπαντες. {{pn|20.4}}et alio loco apud eamdem: οὐρανὸν εἱλίξω, γαίης κευθμῶνας ἀνοίξω, και τότ᾽ ἀναστήσω νεκροὺς μοῖραν ἀναλύσας καὶ θανάτου κέντρον. καὶ ὕστερον εἰς κρίσιν ἄξω, κρίνων εὐσεβέων καὶ δυσσεβέων βίον ἀνδρῶν. {{pn|20.5}}nec tamen uniuersi tunc a deo iudicabuntur, sed ii tantum qui sunt in dei religione uersati. nam qui deum non adgnouerunt, quoniam sententia de his in absolutionem ferri non potest, iam indicati damnatique sunt, sanctis litteris contestantibus non resurrecturos esse inpios in iudicium. {{pn|20.6}}iudicabuntur ergo qui deum scierunt et facinora eorum id est mala opera cum bonis conlata ponderabuntur, ut si plura et graui(or)a fuerint bona iustaque, dentur ad uitam beatam, si autem mala superauerint, condemnentur ad poenam. {{pn|20.7}}hic fortasse dixerit quispiam: 'si est inmortalis anima, quomodo patibilis inducitur ac poenae sentiens? si enim ob merita punietur, sentiet utique dolorem atque ita etiam mortem: si morti non est obnoxia, ne dolori quidem: patibilis igitur non est.' huic quaestioni siue argumento a Stoicis ita occurritur: {{pn|20.8}}animas quidem hominum permanere nec interuentu mortis in nihilum resolui, sed eorum qui iusti fuerint puras et inpatibiles et beatas ad sedem caelestem, unde illis origo sit, remeare uel in campos quosdam fortunatos rapi, ubi fruantur miris uoluptatibus, {{pn|20.9}}impias uero, quoniam se malis cupiditatibus inquinauerint, mediam quandam gerere inter immortalem mortalemque naturam et habere aliquid inbecillitatis ex contagione carnis, cuius desideriis ac libidinibus addictae ineluibilem quendam fucum trahant labemque terrenam: quae cum temporis diuturnitate penitus inhaeserit, eius naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex deo sint, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae peccatis inusta sensum doloris adtribuit. {{pn|20.10}}quam sententiam poeta sic explicauit: quin et supremo cum lumine uita reliquit, non tamen omne malum miseris nec funditus omnes corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est multa diu concreta modis inolescere miris. ergo exercentur poenis ueterumque malorum supplicia expendunt. {{pn|20.11}}haec propemodum uera sunt. anima enim cum diuortium fecit a corpore, est, ut ait idem poeta, par leuibus uentis uolucrique simillima somno, quia spiritus est et ipsa tenuitate inconprehensibilis, sed nobis, qui sumus corporales, deo autem, cui subiacet posse omnia, conprehensibilis. ==21== {{pn|21.1}}Primum ergo dicimus tantam esse dei potestatem, ut etiam incorporalia conprehendat et quemadmodum uoluerit adficiat. nam et angeli deum metuunt, quia castigari ab eo possunt inenarrabili quodam modo, et daemones reformidant, quia torquentur ab eo ac puniuntur. {{pn|21.2}}quid ergo mirum, si cum sint inmortales animae, tamen patibiles sint deo? nam cum in se nihil habeant solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam uim pati possunt: sed quia in solis spiritibus uiuunt, a solo deo tractabiles sunt, cui uirtus ac substantia spiritalis est. {{pn|21.3}}sed tamen docent uos sanctae litterae quemadmodum poenas impii sint daturi. nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum soluant: et tamen non erit caro illa, quam deus homini superiecerit, huic terrenae similis, sed insolubilis ac permanens in aeternum, ut sufficere possit cruciatibus et igni sempiterno, cuius natura diuersa est ab hoc nostro, quo ad uitae necessaria utimur, qui nisi alicuius materiae fomite alatur, extinguitur. {{pn|21.4}}at ille diuinus per se ipsum semper uiuit ac uiget sine ullis alimentis nec admixtum habet fumum, sed est purus ac liquidus et in aquae modum fluidus: non enim ui aliqua sursum uersus urguetur sicut noster, quem labes, terreni corporis quo tenetur et fumus intermixtus exsilire cogit et ad caelestem naturam cum trepidatione mobili subuolare. {{pn|21.5}}idem igitur diuinus ignis una eademque ui ac potentia et cremabit inpios et recreabit et quantum e corporibus absumet, tantum reponet ac sibi ipse aeternum pabulum sumministrabit: quod poetae in uulturem Tityi transtulerunt. ita sine ullo reuirescentium corporum detrimento aduret tantum ac sensu doloris adficiet. {{pn|21.6}}sed et iustos cum iudicauerit deus, etiam igni eos examinabit. tum quorum peccata uel pondere uel numero praeualuerint, perstringentur igni atque amburentur, quos autem plena iustitia et maturitas uirtutis incoxerit, ignem illum non sentient: habent enim aliquid in se dei, quod uim flammae repellat ac respuat. {{pn|21.7}}tanta est uis innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius, quia accepit a deo hanc potentiam, ut impios urat, iustis temperet. nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus iudicari: omnes in una communique custodia detinentur, donec tempus adueniat quo maximus iudex meritorum faciat examen. {{pn|21.8}}tum quorum fuerit probata iustitia, hi praemium immortalitatis accipient, quorum autem peccata et scelera detecta, non resurgent, sed cum inpiis in easdem tenebras recondentur ad certa supplicia destinati. ==22== {{pn|22.1}}Figmenta haec esse poetarum quidam putant ignorantes unde illa poetae acceperint, ac negant haec fieri posse: nec mirum est ita illis uideri. {{pn|22.2}}aliter enim quam res habet traditur a poetis: qui licet sint multo antiquiores quam historici et oratores et cetera genera scriptorum, tamen quia mysterium diuini sacramenti nesciebant et ad eos mentio resurrectionis futurae obscuro rumore peruenerat, eam uero temere ac leniter auditam in modum commenticiae fabulae prodiderunt. {{pn|22.3}}et tamen idem testati sunt non auctorem se certum, sed opinionem sequi, ut Maro qui ait: sit mihi fas audita loqui. {{pn|22.4}}quamuis igitur ueritatis arcana in parte corruperint, tamen ipsa res eo uerior inuenitur, quod cum prophetis in parte consentiunt: quod nobis ad probationem rei satis est. {{pn|22.5}}errori tamen eorum subest ratio non nulla. nam cum prophetae adsiduis contionibus praedicarent iudicaturum esse de mortuis filium dei et haec adnuntiatio non lateret, quoniam rectorem caeli deum non alium putabant esse quam Iouem, iudicare aput inferos Iouis filium tradiderunt, sed tamen non Apollinem aut Liberum aut Mercurium, qui caelestes putantur, sed eum, qui et mortalis fuerit et iustus, uel Minoem uel Aeacum uel Rhadamanthum. {{pn|22.6}}corruperunt igitur poetica licentia quod acceperant, uel opinio ueritatem per diuersa ora sermonesque uarios dissipatam mutauit. {{pn|22.7}}nam quod peractis ad inferos mille annis rursus ad uitam restitui cecinerunt, Marone ita dicente: has omnis, ubi mille rotam uoluere per annos, Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno, scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant rursus et incipiant in corpora uelle reuerti, {{pn|22.8}}haec eos ratio fefellit, quod resurgent defuncti non post mille annos mortis suae, sed ut restituti rursus in uitam mille annis cum deo regnent. deus enim ueniet, ut orbe hoc ab omni labe purgato rediuiuas iustorum animas corporibus innouatis ad sempiternam beatitudinem suscitet. {{pn|22.9}}itaque praeter aquam obliuionis uera sunt cetera; quam idcirco finxerunt, ne quis illis opponeret: 'cur ergo non meminerint se aliquando uixisse aut qui fuerint aut quae gesserint?' sed nihilominus tamen ueri simile non putatur et res tota uelut licenter ac fabulose ficta respuitur. {{pn|22.10}}nobis autem de resurrectione adfirmantibus et docentibus animas ad alteram uitam non oblitas sui, sed in eodem sensu ac figura esse redituras illut opponitur: 'tot iam saecula transierunt: quis umquam unus ab inferis resur- {{pn|22.11}}rexit, ut exemplo eius fieri posse credamus?' at enim resurrectio fieri non potest dominante adhuc iniustitia. hoc enim saeculo necantur homines ui ferro insidiis uenenis et adficinntur iniuriis egestate carceribus tormentis proscriptionibus. {{pn|22.12}}eo accedit quod iustitia inuisa est, quod omnes, qui deum sequi uolunt, non tantum odio habentur, sed uexantur omnibus contumeliis et excruciantur multiplici genere poenarum et ad inpios cultus manu factorum deorum non ratione aut ueritate, sed nefanda corporum laceratione coguntur. {{pn|22.13}}num lgitur oportet ad haec eadem resurgere aut reuerti homines ad uitam, in qua tuti esse non possunt? cum ergo iusti tam uiles habeantur, tam facile tollantur, quid putemus futurum fuisse, si &amp; quis ab inferis rediens uitam postliminio recepisset? {{pn|22.14}}auferretur profecto ab oculis hominum, ne uiso eo uel audito deos uniuersi relinquerent et ad unius se dei cultum religionemque conuerterent. {{pn|22.15}}ergo semel fieri resurrectionem necesse est, cum malum fuerit ablatum, quoniam eos qui resurrexerint nec mori iam ulterius nec uiolari ullo modo fas est, ut beatam possint agere uitam quorum mors resignata est. {{pn|22.16}}poetae uero cum scirent hoc saeculum malis omnibus redundare, obliuionis amnem induxerunt, ne malorum ac laborum memores animae reuerti ad superos recusarent. {{pn|22.17}}unde Vergilius: o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est sublimis animas iterumque ad tarda reuerti corpora? quae lucis miseris tam dira cupido? {{pn|22.18}}ignorabant enim quomodo aut quando id fieri oporteret, itaque ] renasci eas putauerunt et denuo ad uterum reuolui atque ad infantiam regredi. {{pn|22.19}}unde etiam Plato de anima disserens ex hoc ait posse cognosci animas esse inmortales atque diuinas, quod in pueris mobilia sint ingenia et ad percipiendum facilia, quod ea quae discant ita celeriter rapiant, ut non tunc primum discere illa uideantur, sed recognoscere atque reminisci: in quo uir sapiens poetis ineptissime credidit. ==23== {{pn|23.1}}Non igitur renascentur, quod fieri non potest, sed resurgent et a deo corporibus induentur et prioris uitae factorumque omnium memores erunt et in bonis caelestibus conlocati ac fruentes iucunditate innumerabilium copiarum praesenti deo gratias agent, quod malum omne deleuerit, quod eos ad regnum uitamque perpetuam suscitarit. {{pn|23.2}}qua de anastasi philosophi quoque dicere aliquid conati sunt tam corrupte quam poetae. nam Pythagoras transire animas in noua corpora disputauit, sed inepte, quod ex hominibus in pecudes et ex pecudibus in homines et se ipsum ex Euphorbo esse reparatum. {{pn|23.3}}meiius Chrysippus, quem Cicero ait fulcire porticum Stoicorum: qui in libris quos de prouidentia scripsit cum de innouatione mundi loqueretur, haec intulit: τούτου δέ οὕτως ἔχοντος δῆλον, ὡς οὐδὲν ἀδύνατον, καὶ ἡμᾶς μετά τὸ τελευτῆσαι πάλιν περιόδῳ τινὶ χρόνου εἰς τοῦτο ἐν ᾧ νῦν ἐσμεν ἀποκαταστῆναι σχῆμα. {{pn|23.4}}sed nos ab humanis ad diuina redeamus. Sibylla dicit haec: δύσπιστον γὰρ ἅπαν μερόπων γένος. ἀλλ᾽ ὅταν ἠδὴ κόσμου καὶ θνητῶν ἔλθῃ κρίσις, ἣν θεὸς αὐτὸς ποιήσει κρίνων ἀσεβεῖς θ᾽ ἅμα εὐσεβέας τε, καὶ τότε δυσσεβέας μὲν ἐπὶ ζόφον ἐν πυρὶ πέμψει. ὅσσοι δ᾽ εὐσεβέουσι, πάλιν ζήσουσ᾽ ἐπὶ γαίης, πνεῦμα θεοῦ δόντος τιμὴν ἅμα καὶ βίον αὐτοῖς. {{pn|23.5}}quodsi non modo prophetae, sed etiam uates et poetae et philosophi anastasim mortuorum futuram esse consentiunt, nemo quaerat a nobis quemadmodum fieri possit. nec enim diuinorum operum reddi potest ratio: sed si a principio deus hominem nescio quo inenarrabili modo instituit, credamus ab eodem restitui ueterem posse qui nouum fecit. ==24== {{pn|24.1}}Nunc reliqua subnectam. ueniet igitur summi et maximi dei filius, ut uiuos ac mortuos iudicet, Sibylla testante atque dicente: , πάσης γὰρ γαίης τότε θνητῶν σύγχυσις ἔσται, αὐτὸς ὁ παντοκράτωρ ὅταν ἐλθῃ βήματι κρῖναι ζώντων καὶ νεκύων ψυχὰς καὶ κόσμον ἅπαντα. {{pn|24.2}}uerum ille cum deleuerit iniustitiam iudiciumque maximum fecerit ac iustos qui a principio fuerunt ad uitam instaurauerit. mille annos inter homines uersabitnr eosque iustissimo imperio reget. quod alia Sibylla uaticinans furensque proclamat: κλῦτε δέ μου, μέροπες, βασιλεὺς αἰώνιος ἄρχει. {{pn|24.3}}tum qui erunt in corporibus uiui, non morientur, sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt et erit suboles eorum sancta et deo cara: qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt umentibus uelut iudices. {{pn|24.4}}gentes uero non extinguentur omnino, sed quaedam relinquentur in uictoriam dei, ut triumphentur a iustis ac subiugentur perpetuae seruituti. {{pn|24.5}}sub idem tempus etiam princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, catenis uincietur et erit in custodia mille annis caelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit. ne quod malum aduersus populum dei moliatur. {{pn|24.6}}post cuius aduentum congregabuntur iusti ex omni terra peractoque iudicio ciuitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor deus cum iustis dominantibus commoretur. quam ciuitatem Sibylla designat, cum dicit: καὶ πόλιν, ἥν ἐπόθησε θεὸς, ταύτην ἐποίησεν λαμπροτέραν ἄστρων ἠδ' ἡλίου ἠδὲ σελήνης. {{pn|24.7}}tunc auferentur a mundo tenebrae illae quibus obfundetur atque occaecabitur caelum, et luna claritudinem solis accipiet nec minuetur ulterius, sol autem septies tanto quam nunc est clarior fiet. terra uero aperiet fecunditatem suam et uberrimas fruges sua sponte generabit, rupes montium melle sudabunt, per riuos uina decurrent et flumina lacte inundabunt: mundus denique ipse gaudebit et omnis rerum natura laetabitur erepta et liberata dominio mali et impietatis et sceleris et erroris. {{pn|24.8}}non bestiae per hoc tempus sanguine alentur, non aues praeda, sed quieta et placida erunt omnia. leones et uituli ad praesepe simul stabunt, lupus ouem non rapiet, canis non uenabitur, accipitres et aquilae non nocebunt, infans cum serpentibus ludet. {{pn|24.9}}denique tum fient illa quae poetae aureis temporibus facta esse iam Saturno regnante dixerunt. quorum error hinc ortus est, quod prophetae futurorum pleraque sic proferunt et enuntiant quasi iam peracta. uisiones enim diuino spiritu offerebantur oculis eorum et uidebant illa in conspectu suo quasi fieri ac terminari. {{pn|24.10}}quae uaticinia eorum cum paulatim fama uulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus dicerentur, conpleta esse iam ueteribus saeculis illa omnia putauerunt, quae utique fieri conplerique non poterant homine regnante. {{pn|24.11}}cum uero deletis religionibus impiis et scelere compresso subiecta erit deo terra, cedet et ipse mari uector nec nautica pinus mutabit merces, omnis feret omnia tellus. non rastros patietur humus, non uinea falcem; robustus quoque iam tauris iuga soluet arator. tunc et molli paulatim flauescet campus arista incultisque rubens pendebit sentibus uua et durae quercus sudabunt roscida mella. nec uarios discet mentiri lana colores, ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti- murice, iam croceo mutabit uellera luto, sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos. ipsae lacte domum referent distenta capellae ubera nec magnos metuent armenta leones. quae poeta secundum Cymaeae Sibyllae carmina prolocutus est. {{pn|24.12}}Erythraea uero sic ait: οἱ δὲ λύκοι τε καὶ ἄρνες ἐν οὔρεσιν ἄμμιγ' ἔδονται χόρτον παρδάλιες τ᾽ ἐρίφοις ἄμα βοσκήσονται· ἄρκτοι σὺν μόσχοισιν ὁμοῦ καὶ πᾶσι βροτοῖσιν σαρκοβόρος τε λέων φάγεται ἄχυρον παρὰ φάτνῃ, σὺν βρέφεσίν τε δράκοντες ἄμ' ἀσπίσι κοιμήσονται. {{pn|24.13}}et alio loco de ubertate rerum: καὶ τότε δὴ χάρμην μεγάλην θεὸς ἀνδράσι δώσει. καὶ γὰρ γῆ καὶ δένδρα καὶ ἄσπετα θρέμματα γαίης δώσουσι καρπὸν τὸν ἀληθινὸν ἀνθρώποισιν οἴνου καὶ μέλιτος γλυκεροῦ λευκοῦ τε γάλακτος καὶ σίτου, ὅπερ ἐστὶ βροτοῖς κάλλιστον ἁπάντων. et alia eodem modo: {{pn|24.14}}εὐσεβέων δὲ μόνων ἁγία χθὼν πάντα τάδ᾽ οἴσει, νᾶμα μελισταγέης ἀπὸ πέτρης ἠδ᾽ ἀπὸ πηγῆς καὶ γάλα τ᾽ ἀμβροσίης ῥεύσει πάντεσσι δικαίοις. {{pn|24.15}}uiuent itaque homines tranquillissimam et copiosissimam uitam et regnabunt cum deo pariter, reges gentium uenient a finibus terrae cum donis ac muneribus, ut adorent et honorificent regem magnum, cuius nomen erit praeclarum ac uenerabile uniuersis nationibus quae sub caelo erunt et regibus qui dominabuntur in terra. ==25== {{pn|25.1}}Haec sunt quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et uerba ponere opus esse non duxi, quoniam esset infinitum nec tantam rerum multitudinem mensura libri caperet tam multis uno spiritu similia dicentibus simulque ne fastidium legentibus fieret, si ex omnibus collecta et translata congererem, praeterea ut ea ipsa quae dicerem non nostris, . sed alienis potissimum litteris confirmarem doceremque non ' modo aput nos, uerum etiam aput eos ipsos qui nos insectantur, ueritatem consignatam teneri, quam recusent adgnoscere. {{pn|25.2}}si quis autem diligentius haec uoluerit scire, ex ipso fonte hauriat et plura quam nos in his libris conplexi suinus admirabilia reperiet. {{pn|25.3}}Fortasse quispiam nunc requirat quando ista quae diximus sint futura. iam superius ostendi conpletis annorum sex milibus mutationem istam fieri oportere et iam propinquare summum illum conclusionis extremae diem. {{pn|25.4}}de signis quae praedicta sunt a prophetis licet noscere: praedixerunt enim signa, quibus consummatio temporum et expectanda sit nobis in dies singulos et timenda. {{pn|25.5}}quando tamen conpleatur haec summa, docent ii qui de temporibus scripserunt, colligentes ex litteris sanctis et ex uariis historiis quantus sit numerus annorum ab exordio mundi. qui licet uarient et aliquantum numeri eorum summa dissentiant, omnis tamen expectatio non amplius quam ducentorum uidetur annorum. {{pn|25.6}}etiam res ipsa declarat lapsum ruinamque rerum breui fore, nisi quod incolumi urbe Roma nihil istius uidetur esse metuendum. {{pn|25.7}}at uero cum caput illut orbis occiderit et ῥύμη esse coeperit, quod Sibyllae fore aiunt, quis dubitet uenisse iam finem rebus humanis orbique terrarum? {{pn|25.8}}illa est ciuitas quae adhuc sustentat omnia, precandusque nobis et adorandus est deus caeli, si tamen statuta eius et placita differri possunt, ne citius quam putamus tyrannus ille abominabilis ueniat, qui tantum facinus moliatur ac lumen illut effodiat, cuius interitu mundus ipse lapsurus est. {{pn|25.9}}nunc ad cetera exequenda redeamus quae deinceps secutura sunt. ==26== {{pn|26.1}}Diximus paulo ante in principio regni sancti fore ut a deo princeps daemonum uinciatur. sed idem, cum mille anni regni hoc est septem milia coeperint terminari, soluetur denuo et custodia emissus exibit atque omnes gentes quae tunc erunt sub dicione iustorum concitabit, ut inferant bellum sanctae ciuitati. et colligetur ex omni orbe terrae innumerabilis populus nationum et obsidebit et circumdabit ciuitatem. {{pn|26.2}}tum ueniet nouissima ira dei super gentes, et debellabit eas usque ad unum. ac primum concutiet terram quam ualidissime et a motu eius scindentur montes Syriae et subsident ualles in abruptum et muri omnium ciuitatum concident. et statuet deus solem triduo ne occidat et inflammabit eum, et descendet aestus nimius et adustio magna super perduelles et impios populos et imbres sulphuris et grandines lapidum et guttae ignis, et liquescent spiritus eorum in calore et corpora conterentur in grandine et ipsi se inuicem gladio ferient: et replebuntur montes cadaueribus et campi operientur ossibus. {{pn|26.3}}populus autem dei tribus illis diebus sub concauis terrae occultabitur, donec ira dei aduersus gentes et extremum indicium terminetur. {{pn|26.4}}tunc exibunt iusti de latebus suis et inuenient omnia cadaueribus atque ossibus tecta. sed et genus omne impiorum radicitus interibit nec erit in hoc mundo ulla iam natio amplius praeter solam gentem dei. tum per annos septem perpetes intactae erunt siluae nec excidetur de montibus lignum, sed arma gentium comburentur, et iam non erit bellum, sed pax ac requies sempiterna. {{pn|26.5}}cum uero conpleti fuerint mille anni, renouabitur mundus a deo et caelum conplicabitur et terra mutabitur. et transformabit deus homines in similitudinem angelorum et erunt candidi sicut nix et uersabuntur semper in conspectu omnipotentis et domino suo sacrificabunt et seruient in aeternum. {{pn|26.6}}eodem tempore fiet secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excitabuntur iniusti ad cruciatus sempiternos. hi sunt qui manu facta coluerunt, qui dominum mundi ac parentem uel nescierunt uel abnegauerunt. {{pn|26.7}}sed et dominus illorum cum ministris suis conprehendetur ad poenamque damnabitur, cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus in conspectu angelorum atque iustorum perpetuo igni cremabitur in aeternum. {{pn|26.8}}haec est doctrina sanctorum prophetarum, quam Christiani sequimur, haec nostra sapientia, quam isti qui uel fragilia colunt uel inanem philosophiam tuentur, tamquam stultitiam uanitatemque derident, quia nos defendere hanc publice atque adserere non solemus, deo iubente ut quieti ac silentes arcanum eius in abdito atque intra nostram conscientiam teneamus nec aduersus istos ueri profanos, qui non discendi, sed arguendi atque inludendi gratia inclementer deum ac religionem eius inpugnant, pertinaci contentione certemus. {{pn|26.9}}abscondi enim tegique mysterium quam fidelissime oportet, maxime a nobis, qui nomen fidei gerimus. {{pn|26.10}}uerum illi hanc taciturnitatem nostram ueluti malam conscientiam criminantur: unde etiam quasdam exsecrabiles opiniones de pudicis et innocentibus fingunt et libenter iis quae finxerint credunt. ==27== {{pn|27.1}}Quoniam decursis propositi operis septem spatiis ad metam peruecti sumus, superest ut exhortemur omnes ad suscipiendam cum uera religione sapientiam, cuius uis et officium in eo uertitur, ut contemptis terrestribus et abiectis erroribus quibus antea tenebamur, fragilibus seruientes et fragilia concupiscentes, ad aeterna caelestis thesauri praemia derigamur: quae ut capere possimus, quam primum omittendae sunt huius praesentis uitae inlicibiles uoluptates, quae animas hominum perniciosa suauitate deJeDlunt. {{pn|27.2}}quanta felicitas aestimanda : est subtractum his labibus terrae proficisci ad illum aequissimum iudicem parentemque indulgentissimum, qui pro laboribus requiem, pro morte uitam, pro tenebris claritatem, pro terrenis ac breuibus bonis aeterna et caelestia largiatur: cum qua mercede acerbitates ac miseriae quas perpetimur in hoc mundo facientes opera iustitiae, conferri et coaequari nullo modo possunt {{pn|27.3}}proinde si sapientes, si beati esse uolumus, cogitanda et proponenda sunt nobis non tantum Terentiana illa: molendum esse usque in pistrino, uapulandum, habendae compedes, sed his multo atrociora, carcer catenae tormenta patienda, sustinendi dolores, mors denique ipsa et suscipienda est et ferenda, cum liqueat conscientiae nostrae nec fragilem istam uoluptatem sine poena nec uirtutem sine diuino praemio fore. {{pn|27.4}}uniuersos igitur oportet operam dare, ut uel se quam pnmum ad rectam uiam dirigant uel susceptis operatisque uirtutibus et huius uitae laboribus patienter exactis consolatorem deum habere mereantur. {{pn|27.5}}pater enim noster ac dominus, qui condidit firmauitque caelum, qui solem cum ceteris sideribus induxit, qui libratam magnitudine sua terram uallauit montibus, mari circumdedit amnibusque distinxit et quidquid est in hoc opere mundi conflauit ac perfecit e nihilo, perspectis erroribus hominum ducem misit qui nobis iustitiae uiam panderet. {{pn|27.6}}hunc sequamur omnes, hunc audiamus, huic deuotissime pareamus, quoniam solus, ut ait Lucretius, ueridicis hominum purgauit pectora dictis et finem statuit cuppedinis atque timoris exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes, quid foret, atque uiam monstrauit, limite paruo qua possemus ad id recto contendere cursu. {{pn|27.7}}nec monstrauit tantum, sed etiam praecessit, ne quis difficultatis gratia iter uirtutis horreret. deseratur si fieri potest uia perditionis et fraudis, in qua mors uoluptatis inlecebris adoperta celatur. {{pn|27.8}}et quanto quisque annis in senectutem uergentibus adpropinquare cernit illum diem quo sit ei ex hac uita demigrandum, cogitet quam purus abscedat, quam innocens ad iudicem ueniat, non ut faciunt quidam caecis mentibus nixi, qui iam deficientibus corporis uiribus in hoc admonentur instantis ultimae necessitatis, ut cupidius et ardentius hauriendis libidinibus intendant. {{pn|27.9}}qua ex uoragine liberet se quisque, dum licet, dum facultas adest, seque ad deum tota mente conuertat, ut illum diem securus expectet, quo praeses dominusque mundi deus de singulorum factis et cogitationibus iudicabit. quaecumque hic expetuntur, non tantum neglegat, sed et fugiat potioremque animam suam iudicet quam bona' ista fallacia, quorum incerta et caduca possessio est: {{pn|27.10}}migrant enim cotidie et multo uelocius exeunt quam intrauerant et tamen, si nobis usque ad ultimum liceat istis frui, aliis certe relinquenda sunt. nihil nobiscum ferre possumus nisi uitam bene atque innocenter actam. {{pn|27.11}}ille ad deum copiosus, ille opulentus adueniet, cui adstabunt continentia misericordia patientia caritas fides. haec est hereditas nostra quae nec eripi cuiquam nec transferri ad alterum potest. {{pn|27.12}}ecquis est qui haec bona parare et adquirere sibi uelit? ueniant qui esuriunt, ut caelesti cibo saturati sempiternam famem ponant, ueniant qui sitiunt, ut aquam salutarem de perenni fonte plenissimis faucibus trahant. {{pn|27.13}}hoc cibatu atque potu dei et caeci uidebunt et surdi audient et muti loquentur et clodi ambulabunt et stulti sapient et aegroti ualebunt et mortui reuiuescent. {{pn|27.14}}quisquis enim corruptelas terrae uirtute calcauerit, hunc arbiter ille summus et uerax ad uitam lucemque perpetuam suscitabit. {{pn|27.15}}nemo diuitiis, nemo fascibus, nemo etiam regia potestate confidat: inmortalem ista non faciunt. nam quicumque rationem hominis abiecerit ac praesentia secutus in humum se ipse prostrauerit, tamquam desertor domini et imperatoris et patris sui punietur. {{pn|27.16}}intendamus ergo iustitiae, quae nos inseparabilis comes ad deum sola perducet, et dum spiritus hos regit artus, infatigabilem militiam deo militemus, stationes uigiliasque celebremus, congrediamur cum hoste quem uouimus fortiter, ut uictores ac deuicto aduersario triumphantes praemium uirtutis quod ipse promisit a domino consequamur. {{Liber |Ante=VI |AnteNomen= Divinarum institutionum/VI |Post= |PostNomen= }} pgdpzeb823j972s4c0vippd3zuo466w 0 40362 263403 226306 2026-04-20T00:46:44Z Demetrius Talpa 13304 263403 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Caelius Firmianus Lactantius |OperaeTitulus= De opificio Dei |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo IV |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=[[Patrologia Latina/7|Patrologia Latina, 7]] |Fons=[https://mlat.uzh.ch/browser?path=268/6823 Corpus corporum] }} [https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0240-0320,_Lactantius,_De_Opificio_Dei,_MLT.pdf documentacatholicaomnia] Liber de opificio Dei CAPUT PRIMUM. Prooemium et adhortatio ad Demetrianum. (PL 7 0010A) Quam minime sim quietus et in summis necessitatibus, ex hoc libello poteris existimare; quem ad te rudibus pene verbis, prout ingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, ut quotidianum studium meum et nosses, et non deessem tibi, praeceptor etiamnunc, sed honestioris rei meliorisque doctrinae. Nam si te in litteris, nihil aliud quam linguam instruentibus, auditorem satis strenuum praebuisti: quanto magis in his veris, et ad vitam pertinentibus, docilior esse debebis? (0011A) Apud quem nunc profiteor, nulla me necessitate vel rei, vel temporis impediri, quominus aliquid excudam, quo philosophi nostrae sectae, quam tuemur, instructiores doctioresque in posterum fiant; quamvis nunc male audiant, castigenturque vulgo, quod aliter quam sapientibus convenit vivant, et vitia sub obtentu nominis celent, quibus illos aut mederi oportuit, aut ea prorsus effugere, ut beatum atque incorruptum sapientiae nomen vita ipsa cum praeceptis congruente praestarent. Ego tamen, ut nos ipsos simul et caeteros instruam, nullum laborem recuso. Neque enim possum oblivisci mei, tum praesertim, cum maxime opus sit meminisse; sicut ne tu quidem tui, ut spero, et opto. Nam licet te publicae rei necessitas a veris et iustis operibus avertat: tamen fieri non potest, quin subinde in coelum aspiciat. Mens sibi conscia recti. Ego quidem laetor omnia tibi, quae pro bonis habentur, prospere fluere; sed ita, si nihil de statu mentis immutent. (0011B) Vereor enim ne paulatim consuetudo, et iucunditas earum rerum (sicut fieri solet) in animum tuum repat. Ideoque te moneo, Et repetens iterumque monebo ne oblectamenta ista terrae, pro magnis aut veris bonis habere te credas; quae sunt non tantum fallacia, quia dubia, verum etiam insidiosa, quia dulcia. Nam ille colluctator et adversarius noster scis quam sit astutus, et idem ipse violentus, sicuti nunc videmus. (0012A) Is haec omnia, quae illicere possunt, pro laqueis habet, et quidem tam subtilibus, ut oculos mentis effugiant, ne possint hominis provisione vitari. Summa ergo prudentia est, pedetentim procedere; quoniam utrobique saluti insidet, et offensacula pedibus latenter opponit. Itaque res tuas prosperas, in quibus nunc agis, suadeo ut pro tua virtute aut contemnas, si potes, aut non magnopere mireris. Memento et veri parentis tui, et in qua civitate nomen dederis, et cuius ordinis fueris. Intelligis profecto quid loquar. Nec enim te superbiae arguo, cuius in te ne suspicio quidem ulla est: sed ea quae dico, ad mentem referenda sunt, non ad corpus, cuius omnis ratio ideo comparata est, ut animo tanquam domino serviat, et regatur nutu eius. (0012B) Vas est quidem corpus quodammodo fictile, quo animus, id est homo ipse verus continetur, et quidem non a Prometheo fictum (ut poetae loquuntur), sed a summo illo rerum conditore atque artifice Deo; cuius divinam providentiam perfectissimamque virtutem, nec sensu comprehendere, nec verbo enarrare possibile est. Tentabo tamen, quoniam corporis et animi facta mentio est, utriusque rationem, quantum pusillitas intelligentiae meae pervidet, explicare. (0013A) Quod officium hac de causa maxime suscipiendum puto, quod M. Tullius, vir ingenii singularis, in quarto de Republica libro, cum id facere tentasset, nihil prorsus effecit; nam materiam late patentem angustis finibus terminavit, leviter summa quaeque decerpens. Ac ne ulla esset excusatio, cur eum locum non fuerit executus, ipse testatus est, nec voluntatem sibi defuisse, nec curam. In libro enim de Legibus primo, cum hoc idem summatim stringeret, sic ait: Hunc locum satis (ut mihi videtur) in iis libris, quos legistis, expressit Scipio. Postea tamen in libro de Natura deorum secundo, hoc idem latius exequi conatus est. Sed quoniam ne ibi quidem satis expressit, aggrediar hoc munus et sumam mihi audacter explicandum, quod homo disertissimus pene omisit intactum. (0013B) Forsitan reprehendas, quod in rebus obscuris coner aliquid disputare; cum videas tanta temeritate homines extitisse, qui vulgo philosophi nominantur, ut ea, quae abstrusa prorsus atque abdita Deus esse voluit, scrutarentur, ac naturam rerum coelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae, neque oculis contrectari, neque tangi manu, neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea, quae afferunt, probata et cognita videri velint. Quid est tandem, cur nobis invidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari velimus? (0014A) Quae plane obscura non est; quia ex ipsis membrorum officiis, et usibus partium singularum, quanta vi providentiae quidque factum sit, intelligere nobis licet. (PL 7 0014A) CAPUT II. De generatione belluarum et hominis. Dedit enim homini artifex ille noster ac parens Deus sensum atque rationem; ut ex eo appareret nos ab eo esse generatos, quia ipse intelligentia, ipse sensus ac ratio est. Caeteris animantibus quoniam rationalem istam vim non attribuit, quemadmodum tamen vita eorum tutior esset, ante providit. Omnes enim suis ex se pilis texit, quo facilius possent vim pruinarum ac frigorum sustinere. (0014B) Singulis autem generibus, ad propulsandos impetus externos, sua propria munimenta constituit; ut aut naturalibus telis repugnent fortioribus, aut quae sunt imbecilliora, subtrahant se periculis pernicitate fugiendi, aut quae simul, et viribus, et celeritate indigent, astu se protegant, aut latibulis sepiant. Itaque alia eorum, vel plumis levibus in sublime suspensa sunt, vel suffulta ungulis, vel instructa cornibus; quibusdam in ore arma sunt dentes, aut in pedibus adunci ungues; nullique munimentum ad tutelam sui deest. (0015A) Si qua vero in praedam maioribus cedunt, ne tamen stirps eorum funditus interiret, aut in ea sunt relegata regione, ubi maiora esse non possunt; aut acceperunt uberem generandi foecunditatem, ut et bestiis, quae sanguine aluntur, victus suppeteret ex illis, et illatam tamen cladem, ad conservationem generis, multitudo ipsa superaret. Hominem autem, ratione concessa, et virtute sentiendi atque eloquendi data, eorum, quae caeteris animantibus attributa sunt, fecit expertem, quia sapientia reddere poterat, quae illi naturae conditio denegasset, statuit nudum, et inermem, quia et ingenio poterat armari, et ratione vestiri. Ea vero ipsa, quae mutis data, et homini denegata sunt, quam mirabiliter homini ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest. (0015B) Nam si in homine ferinos dentes, aut cornua, aut ungues, aut ungulas, aut caudam, aut varii coloris pilos addidisset; quis non sentiat quam turpe animal esset futurum, sicut muta, si nuda et inermia fingerentur? Quibus si detrahas, vel naturalem sui corporis vestem, vel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse, nec tuta; ut mirabiliter, si utilitatem cogites, instructa, si speciem, ornata videantur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore. (0016A) Hominem vero, quem aeternum animal atque immortale fingebat, non forinsecus, ut caetera, sed interius armavit; nec munimentum eius in corpore, sed in animo posuit: quoniam supervacuum fuit, cum illi, quod erat maximum, tribuisset, corporalibus eum tegere munimentis; cum praesertim pulchritudinem humani corporis impedirent. Unde ego philosophorum, qui Epicurum sequuntur, amentiam soleo mirari, qui naturae opera reprehendunt, ut ostendant, nulla providentia instructum esse ac regi mundum; sed originem rerum insecabilibus ac solidis corporibus assignant, quorum fortuitis concursionibus universa nascantur, et nata sint. Praetereo quae ad ipsum mundum pertinentia vitio dant, in quo ridicule insaniunt; id sumo, quod ad rem, de qua nunc agimus, pertinet. (PL 7 0016A) CAPUT III. De conditione pecudum et hominis. (0016B) Queruntur, hominem nimis imbecillum et fragilem nasci, quam caetera animalia nascuntur; quae ut sunt edita ex utero, protinus in pedes suos erigi, et gestire discursibus, statimque aeri tolerando idonea esse, quod in lucem naturalibus indumentis munita processerint: hominem contra, nudum, et inermem tanquam ex naufragio in huius vitae miserias proiici et expelli; qui neque movere se loco, ubi effusus est, possit, nec alimentum lactis appetere, nec iniuriam temporis ferre; itaque naturam, non matrem esse humani generis, sed novercam, quae cum mutis tam liberaliter se gesserit, hominem vero sic effuderit, ut inops, et infirmus, et omni auxilio indigens, nihil aliud possit, quam fragilitatis suae conditionem ploratu ac fletibus suis ominari: scilicet, Cui tantum in vita restet transire malorum. Quae cum dicunt, vehementer sapere creduntur, propterea quod unusquisque inconsiderate suae conditioni ingratus est: ego vero illos nunquam tam desipere contendo, quam cum haec loquuntur. Considerans enim conditionem rerum, intelligo nihil fieri aliter debuisse, ut non dicam, potuisse, quia Deus potest omnia; sed necesse est, ut providentissima illa maiestas id effecerit, quod erat melius et rectius. Libet igitur interrogare istos divinorum operum reprehensores, quid in homine deesse, quia imbecillior nascitur, credant? (0017B) Num idcirco minus educentur homines? num minus ad summum robur aetatis provehantur; num imbecillitas aut incrementum impediat, aut salutem? quoniam quae desunt, ratio dependit. At hominis, inquiunt, educatio maximis laboribus constat: pecudum scilicet conditio melior, quod hae omnes, cum foetum ediderint, non nisi pastus sui curam gerunt; ex quo efficitur, ut uberibus sua sponte distentis, alimentum lactis foetibus ministretur, et id cogente natura, sine matrum sollicitudine appetant. (0018A) Quid aves, quarum ratio diversa est, nonne maximos suscipiunt in educando labores? ut interdum aliquid humanae intelligentiae habere videantur: nidos enim, aut luto aedificant, aut virgultis et frondibus construunt; et ciborum expertes incubant ovis; et quoniam foetus de suis corporibus alere datum non est, cibos convehunt, et totos dies in huiusmodi discursatione consumunt, noctibus vero defendunt, fovent, protegunt. Quid amplius facere homines possunt? nisi hoc solum fortasse, quod non expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac vinculo charitatis adiunctos habent. (0018B) Quid, quod avium foetus multo fragilior est, quam hominis: quia non materno corpore ipsum animal edunt; sed quod materni corporis fotu et calore tepefactum, animal efficiat, quod tamen cum spiritu fuerit animatum, id vero implume ac tenerum, non modo volandi, sed ambulandi quoque usu caret. Non ergo ineptissimus sit, si quis putet male cum volucribus egisse naturam, primum quod bis nascuntur; deinde, quod tam infirmae, ut sint quaesitis per laborem cibis a parentibus nutriendae. Sed illi fortiora eligunt, imbecilliora praetereunt. Quaero igitur ab iis, qui conditionem pecudum suae praeferunt, quid eligant, si Deus his deferat optionem; utrum malint humanam sapientiam cum imbecillitate, an pecudum firmitatem cum illarum natura? (0019A) Scilicet non tam pecudes sunt, ut non malint vel fragiliorem multo, quam nunc est, dummodo humanam, quam illam irrationabilem firmitatem. Sed videlicet prudentes viri, neque hominis rationem volunt cum fragilitate, neque mutorum firmitatem sine ratione. Quod nihil est tam repugnans, tamque contrarium, quod unumquodque animal, aut ratio instruat necesse est, aut conditio naturae. Si naturalibus munimentis instruatur, supervacua ratio est. Quid enim excogitabit? quid faciet? aut quid molietur? aut in quo lumen illud ingenii ostendet, cum ea, quae possunt esse rationis, ultro natura concedat? Si autem ratione sit praeditum, quid opus erit sepimentis corporis? (0019B) cum semel concessa ratio naturae munus possit implere: quae quidem tantum valet ad ornandum tuendumque hominem, ut nihil potuerit maius ac melius a Deo dari. Denique cum et corporis non magni homo, et exiguarum virium, et valetudinis sit infirmae, tamen quoniam id, quod est maius accepit, et instructior est caeteris animalibus, et ornatior. Nam cum fragilis imbecillisque nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est, et ea omnia, quae firmiora nascuntur, etiamsi vim coeli fortiter patiuntur, ab homine tamen tuta esse non possunt. Ita fit, ut plus homini conferat ratio, quam natura mutis, quoniam in illis, neque magnitudo virium, neque firmitas corporis efficere potest, quominus aut opprimantur a nobis, aut nostrae subiecta sint potestati. (0019C) Potestne igitur aliquis, cum videat etiam boves lucas, aut equos, cum immanissimis etiam corporibus ac viribus servire homini, queri de opifice rerum Deo, quod modicas vires, quod parvum corpus acceperit? (0020A) nec beneficia in se divina pro merito aestimat, quod est ingrati, aut (ut verius loquamur) insani. Plato, ut hos, credo, ingratos refelleret, naturae gratias egit, quod homo natus esset. Quod et ipsum quale sit, non est huius materiae ponderare. Quanto melius, et sanius, qui sentit conditionem hominis esse meliorem, quam isti, qui se pecudes natos esse maluerunt. Quos si Deus in ea forte converterit animalia, quorum sortem praeferunt suae, iam profecto cupiant remigrare, magnisque clamoribus conditionem pristinam flagitent; quia non est tanti robur ac firmitas corporis, ut officio linguae careas, aut avium per aerem libera discursatio, ut manibus indigeas: plus enim manus praestant, quam levitas ususque pennarum, plus lingua, quam totius corporis fortitudo. (0020B) Quae igitur amentia est, ea praeferre, quae, si data sint, accipere detrectes? (PL 7 0020B) CAPUT IV. De imbecillitate hominis. Iidem queruntur, hominem morbis et immaturae morti esse subiectum. Indignantur videlicet, non deos se esse natos. Minime, inquiunt: sed ex hoc ostendimus, hominem nulla providentia esse factum, quod aliter fieri debuit. Quid si ostendero, id ipsum magna ratione provisum esse, ut morbis vexari posset, et vita saepe in medio cursus sui spatio rumperetur? (0020C) Cum enim Deus animal, quod fecerat, sua sponte ad mortem transire cognovisset, ut mortem ipsam, quae est dissolutio naturae, capere posset, dedit ei fragilitatem, quae morti aditum ad dissolvendum animal inveniret. (0021A) Nam si eius roboris fieret, ut ad eum morbus et aegritudo adire non posset, ne mors quidem posset, quoniam mors sequela morborum est. Immatura vero mors quomodo abesset ab eo, cui esset constituta matura? Nempe nullum hominem mori volunt, nisi cum centesimum aetatis compleverit annum. Quomodo illis in tanta repugnantia rerum ratio poterit constare? Ut enim ante annos centum mori quisque non possit, aliquid illi roboris, quod sit immortale, tribuendum est. Quo concesso, necesse est conditionem mortis excludi. Id autem ipsum cuiusmodi potest esse, quod hominem contra morbos et ictus extraneos solidum atque inexpugnabilem faciat? Cum enim constet ex ossibus, et nervis, et visceribus, et sanguine, quid horum potest esse tam firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem? (0021B) Ut igitur homo indissolubilis sit ante id tempus, quod illi putant oportuisse constitui, ex qua ei materia corpus attribuent? Fragilia sunt omnia, quae videri, ac tangi possunt. Superest, ut aliquid ex coelo petant, quoniam in terra nihil est, quod non sit infirmum. Cum ergo homo sic formandus esset a Deo, ut mortalis esset aliquando, res ipsa exigebat, ut terreno et fragili corpore fingeretur. Necesse est igitur, ut mortem recipiat quandolibet, quoniam corporalis est; corpus enim quodlibet solubile atque mortale est. Stultissimi ergo, qui de morte immatura queruntur; quoniam naturae conditio locum illi facit. Ita consequens erit, ut morbis quoque subiectus sit; neque enim patitur natura, ut abesse possit infirmitas ab eo corpore, quod aliquando solvendum est. (0021C) Sed putemus fieri posse, quemadmodum volunt, ut homo non ea conditione nascatur, qua morbo mortive subiectus sit, nisi peracto aetatis suae spatio, ad ultimam processerit senectutem. Non igitur vident, si ita sit constitutum, quid sequatur, omni utique caetero tempore mori nullo modo posse: sed, si prohiberi ab altero victu potest, mori poterit; res igitur exigit, ut homini, qui ante certum diem mori non potest, ciborum alimentis, quia subtrahi possunt, opus non sit. Si opus cibo non erit, iam non homo ille, sed Deus fiet. Ergo (ut superius dixi) qui de fragilitate hominis queruntur, id potissimum queruntur, quod non immortales et sempiterni sint nati. Nemo, nisi senex, mori debet. Nempe ideo mori debet, quia Deus non est. Atqui mortalitas non potest cum immortalitate coniungi. (0022B) Si enim mortalis est in senectute, immortalis esse in adolescentia non potest; nec est ab eo conditio mortis aliena, qui quandoque moriturus est; nec ulla immortalitas est, cui sit terminus constitutus. Ita fit, ut et immortalitas exclusa in perpetuum, et ad tempus recepta mortalitas, hominem constituat in ea conditione, ut sit in qualibet aetate mortalis. Quadrat igitur necessitas undique, nec debuisse aliter fieri, nec fas fuisse. Sed isti rationem sequentium non vident, quia semel erraverunt in ipsa summa. Exclusa enim de rebus humanis divina providentia, necessario sequebatur, ut omnia sua sponte sint nata. Hinc invenerunt illas minutorum seminum plagas, et concursiones fortuitas, quia rerum originem non videbant. (0022C) In quas se angustias cum coniecissent, iam cogebat eos necessitas existimare, animas cum corporibus nasci, et item cum corporibus extingui. Assumpserant enim nihil fieri mente divina. Quod ipsum non aliter probare poterant, quam si ostenderent esse aliqua, in quibus videretur providentiae ratio claudicare. Reprehenderunt igitur ea, in quibus vel maxime divinitatem suam providentia mirabiliter expressit, ut illa, quae retuli de morbis et immatura morte, cum debuerint cogitare, his assumptis, quid necessario sequeretur (sequuntur autem illa, quae dixi) si morbum non reciperet, neque tectis, neque vestibus indigeret. Quid enim ventos, aut imbres, aut frigora metueret, quorum vis in eo est, ut morbos afferant? Idcirco enim accepit sapientiam, ut adversus nocentia fragilitatem suam muniat. (0023B) Sequatur necesse est, ut quoniam retinendae rationis causa morbos capit, etiam mortem semper accipiat; quia is ad quem mors non venit, firmus sit necesse est: infirmitas autem habet in se mortis conditionem; firmitas vero ubi fuerit, nec senectus locum potest habere, nec mors, quae sequitur senectutem. Praeterea, si mors certae constituta esset aetati, fieret homo insolentissimus, et humanitate omni careret. Nam fere iura omnia humanitatis, quibus inter nos cohaeremus, ex metu, et conscientia fragilitatis oriuntur. Denique imbecilliora, et timidiora quaeque animalia congregantur, ut quoniam viribus tueri se nequeunt, multitudine tueantur: fortiora vero solitudines appetunt, quoniam robore viribusque confidunt. (0023C) Homo quoque si eodem modo haberet ad propulsanda pericula suppetens robur, nec ullius alterius auxilio indigeret, quae societas esset? quaeve ratio? quae humanitas? aut quid esset tetrius homine? quid efferacius? quid immanius? Sed quoniam imbecillis est, nec per se potest sine homine vivere, societatem appetit, ut vita communis et ornatior fiat, et tutior. Vides igitur omnem hominis rationem in eo vel maxime stare, quod nudus fragilisque nascitur, quod morbis afficitur, quod immatura morte multatur. Quae si homini detrahantur, rationem quoque ac sapientiam detrahi, necesse est. Sed nimis diu de rebus apertis disputo, cum sit liquidum, nihil sine providentia, nec factum esse unquam, nec fieri potuisse. De cuius operibus universis, si nunc libeat disputare per ordinem, infinita materia est. (0024B) Sed ego de uno corpore hominis tantum institui dicere, ut in eo divinae providentiae potestatem, quanta fuerit, ostendam his dumtaxat in rebus, quae sunt comprehensibiles et apertae; nam illa quae sunt animae, nec subiici oculis, nec comprehendi queunt. Nunc de ipso vase hominis loquimur, quod videmus. (PL 7 0024B) CAPUT V. De figuris animalium et membris. (0024C) In principio, cum Deus fingeret animalia, noluit ea in rotundam formae speciem conglobare atque colligere, ut et moveri ad ambulandum, et flectere se in quamlibet partem facile possent: sed ex ipsa corporis summa produxit caput; item produxit membra quaedam longius, quae vocantur pedes, ut alternis motibus solo fixa producerent animal, quo mens tulisset, aut quo petendi cibi necessitas provocasset. (0025A) Ex ipso autem vasculo corporis quatuor fecit extantia: bina posterius, quae sunt in omnibus pedes; item bina capiti et collo proxima, quae varios animantibus usus praebent. In pecudibus enim ac feris sunt posterioribus pedes similes, in homine autem manus; quae non sunt ad ambulandum, sed ad faciendum temperandumque sunt natae. Est et tertium genus, in quo priora illa, neque pedes, neque manus sunt, sed alae, in quibus pennae per ordinem fixae volandi exhibent usum. Ita una fictio diversas species et usus habet. Atque ut ipsam corporis crassitudinem firmiter comprehenderet, maioribus et brevibus ossibus invicem colligatis, quasi carinam compegit, quam nos spinam dicimus, eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, ne gradiendi flectendique se facultatem animal non haberet. (0025B) Ex eius parte quasi media costas, id est transversa et plana ossa porrexit in diversum, quibus clementer curvatis, et in se velut in circulum pene conductis, interna viscera contegantur, ut ea, quae mollia et minus valida fieri opus erat, illius solidae cratis amplexu possent esse munita. In summa vero constructionis eius, quam similem navis carinae diximus, caput collocavit, in quo esset regimen totius animantis; datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nervi. (0025C) Ea vero, quae diximus de corpore, vel ambulandi, vel faciendi, vel volandi causa esse producta, neque nimium longis, propter celerem mobilitatem, neque nimium brevibus, propter firmitatem, sed et paucis et magnis ossibus constare voluit. Aut enim bina sunt ut in homine; aut quaterna, ut in quadrupede: quae tamen non fecit solida, ne in gradiendo pigritia et gravitas retardaret, sed cavata et ad vigorem corporis conservandum medullis intrinsecus plena; eaque rursus non aequaliter porrecta finivit: sed summas eorum partes crassioribus nodis conglobavit, ut et substringi nervis facilius, et verti tutius possent, unde sunt vertibula nominata. Eos nodos firmiter solidatos leni quodam operculo texit, quod dicitur cartilago; scilicet, ut sine attritu et sine sensu doloris aliquo flecterentur. (0026B) Eosdem tamen non in unum modum informavit: alios enim fecit simplices, et in orbem rotundos, in iis dumtaxat articulis, in quibus moveri membra in omnes partes oportebat, ut in scapulis; quoniam manus utrolibet agitari et contorqueri necessarium est: alios autem latos, et aequales, et in unam partem rotundos, et in his utique locis, ubi tantummodo curvari membra oportebat, ut in genibus et in cubitis, et in manibus ipsis. Nam sicut manus ex eo loco, unde oriuntur, ubique versus moveri, speciosum simul et utile fuit: sic profecto, si hoc idem etiam cubitis accideret, et supervacuus esset eius modi motus, et turpis. (0026C) Iam enim manus amissa dignitate, quam nunc habet, mobilitate nimia proboscidi similis videretur, essetque homo plane anguimanus: quod genus in illa immanissima bellua mirabiliter effectum est. Deus enim, qui providentiam et potestatem suam multarum rerum mirabili varietate voluit ostendere, quoniam caput eius animalis non tam longe porrexerat, ut terram posset ore contingere, quod erat futurum horribile atque tetrum, et quia os ipsum profusis dentibus sic armaverat, ut etiamsi contingeret, pascendi tamen facultatem dentes adimerent; produxit inter eos a summa fronte molle ac flexibile membrum, quo prendere, quo tenere quodlibet posset, ne rationem victus capiendi, vel dentium prominens magnitudo, vel cervicis brevitas impediret. (PL 7 0026C) CAPUT VI. De Epicuri errore; et de membris eorumque usu. (0027B) Non possum hoc loco teneri, quominus Epicuri stultitiam rursum coarguam; illius enim sunt omnia quae delirat Lucretius: qui, ut ostenderet animalia non artificio aliquo divinae mentis, sed, ut solet, fortuito esse nata; dixit, in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas, aut coeundi generandique ratio defecisset. Videlicet ut et atomis suis locum faceret per infinitum et inane volitantibus, divinam providentiam voluit excludere. Sed cum videret in omnibus quae spirant. (0028A) mirabilem Providentiae inesse rationem, quae (malum!) vanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa, in quibus nascendi ratio cessaret? Quoniam igitur omnia quae videmus cum ratione nata sunt, id enim ipsum nasci, efficere nisi ratio non potest, manifestum est, nihil omnino rationis expers potuisse generari. Ante enim provisum est in singulis quibusque fingendis, quatenus et ministerio membrorum ad necessaria vitae uteretur, et quatenus adiugatis corporibus elata soboles, universas generatim conservaret animantes. (0028B) Nam si peritus architectus, cum magnum aliquod aedificium facere constituit, primo omnium cogitat, quae summa perfecti aedificii futura sit, et ante emetitur, quem locum leve pondus expectet, ubi magni operis statura sit moles, quae columnarum intervalla, qui, aut ubi aquarum cadentium decursus et exitus, et receptacula, haec, inquam, prius providet, ut quaecumque sunt perfecto iam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur: cur Deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante providisse, quae ad vivendum necessaria essent, quam ipsam vitam daret? Quae utique constare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat. Videbat igitur Epicurus in corporibus animalium divinae rationis solertiam: sed ut efficeret, quod ante imprudenter assumpserat, adiecit aliud deliramentum superiori congruens. (0029A) Dixit enim, neque oculos ad videndum esse natos, neque aures ad audiendum, neque pedes ad ambulandum, quoniam membra haec prius nata sunt quam esset usus videndi, et audiendi, et ambulandi: sed horum omnia officia ex natis extitisse. Vereor ne huiusmodi portenta et ridicula refutare non minus ineptum esse videatur. Sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nimis argutum putet. Quid ais, Epicure? Non sunt ad videndum oculi nati? Cur igitur vident? Postea, inquit, usus eorum apparuit. Videndi ergo causa nati sunt; siquidem nihil possunt aliud quam videre. Item membra caetera, cuius rei causa nata sunt, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam providenter effecta, ut usum possent habere. (0029B) Quid enim, si dicas aves non ad volandum esse natas, neque feras ad saeviendum, neque pisces ad natandum, neque homines ad sapiendum; cum appareat ei naturae, officioque servire animantes, ad quod est quaeque generata? Sed videlicet qui summam ipsam veritatis amisit, semper erret necesse est. (0030A) Si enim non providentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur nunquam fortuito accidit, sic coire illa principia, ut efficerent animal eiusmodi, quod naribus potius audiret, odoraretur oculis, auribus cerneret? Si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit eiusmodi quotidie monstra generari, in quibus et membrorum ordo praeposterus, et usus longe diversus existeret. Cum vero universa genera, et universa quoque membra leges suas, et ordines, et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam divinae rationis dispositio perpetua servatur. Verum alias refellemus Epicurum; nunc de providentia (ut coepimus) disseramus. (PL 7 0030A) CAPUT VII. De omnibus corporis partibus. (0030B) Deus igitur solidamenta corporis, quae ossa dicuntur, nodata et adiuncta invicem nervis alligavit atque constrinxit, quibus mens, si excurrere, aut resistere velit, tanquam retinaculis uteretur; et quidem nullo labore, nulloque conatu: sed vel minimo nutu totius corporis molem temperaret ac flecteret. Haec autem visceribus operuit, ut quemque locum decebat, ut quae solida essent, conclusa tegerentur. (0031A) Item visceribus ipsis venas admiscuit, quasi rivos per corpus omne divisos, per quas discurrens humor, et sanguis, universa membra succis vitalibus irrigaret; et ea viscera, formata in eum modum, qui unicuique generi ac loco aptus fuit, superiecta pelle contexit, quam vel sola pulchritudine decoravit, vel setis adoperuit, vel squamis munivit, vel plumis insignibus adornavit. Illud vero commentum Dei mirabile, quod una dispositio, et unus habitus, innumerabiles imaginis praeferat varietates. Nam in omnibus fere, quae spirant, eadem series et ordo membrorum est. Primum enim caput, et huic annexa cervix. Item collo pectus adiunctum, et ex eo prominentes armi, adhaerens pectori venter. Item ventri subnexa genitalia. Ultimo loco femina pedesque. (0031B) Nec solum membra suum tenorem ac situm in omnibus servant, sed etiam partes membrorum. Nam in uno capite ipso certam sedem possident aures, certam oculi, nares item, os quoque, et in eo dentes, et lingua. Quae omnia cum sint eadem in omnibus animantibus, tamen infinita et multiplex diversitas figuratorum est; quod ea quae dixi, aut productiora, aut contractiora lineamentis varie differentibus comprehensa sunt. (0032A) Quid, illud nonne divinum, quod in tanta viventium multitudine, unumquodque animal in sui genere et specie pulcherrimum est? ut si quid vicissim de altero in alterum transferatur, nihil impeditius ad utilitatem, nihil deformius ad aspectum videri necesse sit: ut si elephanto cervicem prolixam tribuas, aut camelo brevem; vel si serpentibus pedes, aut pilos addas, in quibus porrecti aequaliter corporis longitudo nihil aliud exhibeat, nisi ut maculis terga distincti, et squammarum laevitate suffulti, in lubricos tractus sinuosis flexibus laberentur. (0032B) In quadrupedibus autem, idem opifex contextum spinae a summo capite deductum longius extra corpus eduxit, et acuminavit in caudam, ut obscoenae corporis partes, vel propter foeditatem tegerentur, vel propter teneritudinem munirentur, ut animalia quaedam minuta et nocentia motu eius arcerentur a corpore: quod membrum si detrahas, imperfectum fit animal, ac debile. Ubi autem ratio, et manus est, tam non est id necessarium, quam indumentum pilorum: adeo in suo quaeque genere aptissime congruunt, ut neque nudo quadrupede, neque homine tecto excogitari quidquam turpius possit. (0033A) Sed tamen cum ipsa nuditas hominis mire ad pulchritudinem valeat, non tamen etiam capiti congruebat; quanta enim in eo futura deformitas esset, ex calvitio apparet. Texit ergo illud pilo; et quia in summo futurum erat; quasi summum aedificii culmen ornavit: qui ornatus non est in orbem coactus, aut in figuram pilei teres factus, ne quibusdam partibus nudis esset informis, sed alicubi effusus, alicubi retractus pro cuiuslibet loci decentia. Frons ergo vallata per circuitum, et a temporibus effusi ante aures capilli, et earum summae partes in coronae modum cinctae, et occipitium omne contectum, speciem miri decoris ostentant. Iam barbae ratio incredibile est quantum conferat, vel ad dignoscendam corporum maturitatem, vel ad differentiam sexus, vel ad decorem virilitatis ac roboris; ut videatur omnino non constatura fuisse totius operis ratio, si quidquam aliter esset effectum. (PL 7 0033A) CAPUT VIII. De hominis partibus, oculis et auribus. (0034A) Nunc rationem totius hominis ostendam, singulorumque membrorum, quae in corpore aperta, aut operta sunt, utilitates et habitus explicabo. Cum igitur statuisset Deus ex omnibus animalibus solum hominem facere coelestem, caetera universa terrena, hunc ad coeli contemplationem rigidum erexit, bipedemque constituit, scilicet ut eodem spectaret, unde illi origo est; illa vero depressit ad terram, ut quia nulla his immortalitatis expectatio est, toto corpore in humum proiecta ventri pabuloque servirent. Hominis itaque solius recta ratio, et sublimis status, et vultus Deo patri communis ac proximus, originem suam, fictoremque testatur. Eius prope divina mens, quia non tantum animantium, quae sunt in terra, sed etiam sui corporis est sortita dominatum, in summo capite collocata, tanquam in arce sublimis speculatur omnia, et contuetur. (0034B) Hanc eius aulam, non obductam porrectamque formavit, ut in mutis animalibus, sed orbi et globo similem; quod omnis rotunditas perfectae rationis est, ac figurae. (0035A) Eo igitur mens et ignis ille divinus tanquam coelo tegitur: cuius cum summum fastigium naturali veste texisset, priorem partem, quae dicitur facies, necessariis membrorum ministeriis et instruxit pariter et ornavit. (0035B) Ac primum, quod oculorum orbes concavis foraminibus conclusit, a quo foratu frontem nominatam Varro existimavit; et eos, neque minus, neque amplius, quam duos esse voluit, quod ad speciem nullus est perfectior numerus, quam duorum: sicut et aures duas, quarum duplicitas incredibile est quantam pulchritudinem praeferat, quod tum pars utraque similitudine ornata est, tum ut venientes altrinsecus voces facilius colligantur; nam et forma ipsa mirandum in modum ficta, quod earum foramina noluit esse nuda et inobsepta, quod et minus decorum et utile minus fuisset, quoniam simplicium cavernarum angustias praetervolare vox posset, nisi exceptam per cavos sinus, et repercussu retentam foramina ipsa cohiberent: illis similia vasculis, quibus impositis solent angusti oris vasa compleri. (0036B) Eas igitur aures (quibus est inditum nomen a vocibus hauriendis, unde Virgilius: . . . . . . Vocemque his auribus hausi; aut quia vocem ipsam Graeci αὐδὴν vocant, ab auditu, per immutationem litterae, aures velut audes sunt nominatae) noluit Deus artifex mollibus pelliculis informare, quae pulchritudinem demerent pendulae atque flaccentes, neque duris ac solidis ossibus, ne ad usum inhabiles essent immobiles ac rigentes: sed quod esset horum medium excogitavit, ut eas cartilago mollior alligaret, et haberent aptam simul et flexibilem firmitatem. (0037A) In his audiendi tantum officium constitutum est, sicut in oculis videndi; quorum praecipue inexplicabilis est ac mira subtilitas, quia eorum orbes gemmarum similitudinem praeferentes, ab ea parte qua videndum fuit, membranis perlucentibus texit, ut imagines rerum contra positarum tanquam in speculo refulgentes, ad sensum intimum penetrarent. Per eas igitur membranas sensus ille, qui dicitur mens, ea quae sunt foris transpicit. (0037B) Ne forte existimes, aut imaginum incursione nos cernere (ut philosophi dixerunt) quoniam videndi officium in eo debet esse quod videt, non in eo quod videtur: aut intentione aeris, cum acie aut effusione radiorum, quoniam, si ita esset, radium quem oculis advertimus, videremus, donec intentus aer cum acie, aut effusi radii ad id quod videndum esset pervenirent. (0038A) Cum autem videamus eodem momento temporis, plerumque vero aliud agentes, nihilominus tamen universa quae contra sunt posita intueamur, verius et manifestius est mentem esse, quae per oculos ea quae sunt opposita, transpiciat, quasi per fenestras lucente vitro, aut speculari lapide obductas. Et idcirco mens, et voluntas ex oculis saepe dignoscitur. Quod quidem ut refelleret Lucretius, ineptissimo usus est argumento. Si enim mens (inquit) per oculos videt, erutis et effossis oculis magis videret; quoniam evulsae cum postibus fores plus inferunt luminis, quam si fuerint obductae. (0038B) Nimirum ipsi, vel potius Epicuro, qui eum docuit, effossi oculi erant, ne viderent, effossos orbes, et ruptas oculorum fibras, et fluentem per venas sanguinem, et crescentes ex vulneribus carnes, et obductas ad ultimum cicatrices nihil posse lucis admittere, nisi forte auribus oculos similes nasci volebat; ut non tam oculis, quam foraminibus cerneremus: quo nihil ad speciem foedius, ad usum inutilius fieri potest. (0039A) Quantulum enim videre possemus, si mens ab intimis penetralibus capitis per exiguas cavernarum rimulas attenderet; ut si quis velit transpicere per cicutam, non plus profecto cernat, quam cicutae ipsius capacitas comprehendat. Itaque ad videndum membris potius in orbem conglobatis opus fuit, ut visus in latum spargeretur, et quae in primori facie adhaererent, ut libere possent omnia contueri. Ergo ineffabilis divinae providentiae virtus fecit duos simillimos orbes, eosque ita devinxit, ut non in totum converti, sed moveri tamen ac flecti cum modo possent. (0039B) Orbes autem ipsos humoris puri ac liquidi plenos esse voluit, in quorum media parte scintillae luminum conclusae tenerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris ac subtilibus cernendi sensus ac ratio continetur, Per eos igitur orbes seipsam mens intendit ut videat, miraque ratione in unum miscetur et coniungitur amborum luminum visus. (PL 7 0039B) CAPUT IX. De sensibus eorumque vi. Libet hoc loco illorum reprehendere vanitatem, qui dum volunt ostendere sensus falsos esse, multa colligunt, in quibus oculi fallantur; inter quae illud etiam, quod furiosis et ebriis omnia duplicia videantur: quasi vero eius erroris obscura sit causa. Ideo enim fit, quia duo sunt oculi. Sed quomodo id fiat, accipe. Visus oculorum intentione animi constat. (0040A) Itaque quoniam mens (ut supra dictum est) oculis tanquam fenestris utitur, non tantum hoc ebriis aut insanis accidit, sed et sanis, ac sobriis. Nam si aliquid nimis propius admoveas, duplex videbitur; certum est enim intervallum, ac spatium, quo acies oculorum coït. Item si retrorsum avoces animum, quasi ad cogitandum, et intentionem mentis relaxes, tum acies oculi utriusque diducitur, tunc singuli videre incipiunt separatim. Si animum rursus intenderis, aciemque direxeris, coit in unum quidquid duplex videbatur. Quid ergo mirum, si mens veneno, ac potentia vini dissoluta, dirigere se non potest ad videndum, sicut ne pedes quidem ad ambulandum, nervis stupescentibus debiles? aut si vis furoris in cerebrum saeviens concordiam disiungit oculorum? (0040B) Quod adeo verum est, ut luscis hominibus, si aut insani, aut ebrii fiant, nullo modo possit accidere, ut aliquid duplex videant. Quare si ratio apparet, cur oculi fallantur, manifestum est non esse falsos sensus; qui aut non falluntur, si sunt puri et integri, aut si falluntur, mens tamen non fallitur, quae illorum novit errorem. (PL 7 0040B) CAPUT X. De exterioribus hominis membris, eorumque usu. Sed nos ad Dei opera revertamur. Ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum tegminibus occuluit; unde oculos dictos esse, Varroni placet. (0041A) Nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest, et palpitatio vocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus vallatae, septum oculis decentissimum praebent. Quarum motus assiduus incomprehensibili celeritate concurrens, et videndi tenorem non impedit, et reficit obtutum. Acies enim, id est membrana illa perlucens, quam siccari et obarescere non oportet, nisi humore assiduo tersa pure niteat, obsolescit. Quid ipsa superciliorum fastigia pilis brevibus adornata? nonne, quasi aggeribus, et munimentum oculis, ne quid superne incidat, et speciem simul praestant? Ex quorum confinio nasus exoriens, et veluti aequali porrectus iugo, utramque aciem simul et discernit et munit. Inferius quoque genarum non indecens tumor, in similitudinem collium leniter exurgens, ab omni parte oculos efficit tutiores; provisumque est ab artifice summo, ut si quis forte vehementior ictus extiterit, eminentibus repellatur. (0041B) Nasi vero pars superior usque ad medium solida formata est, inferior autem cartilagine adhaerente mollita, ut ad usum digitorum possit esse tractabilis. (0042A) In hoc autem, quamvis simplici membro, tria sunt officia constituta; unum ducendi spiritus; alterum capiendi odoris; tertium ut per eius cavernas purgamenta cerebri defluant: quas ipsas Deus quam mirabili, quam divina ratione molitus est, ut tamen hiatus ipse nasi oris speciem non deformaret. Quod erat plane futurum, si unum ac simplex foramen pateret. At id velut pariete per medium ducto intersepsit atque divisit, fecitque ipsa duplicitate pulcherrimum. Ex quo intelligimus quantum dualis numerus, una et simplici compage solidatus, ad rerum valeat perfectionem. Nam cum sit corpus unum, tamen totum ex simplicibus membris constare non poterat, nisi ut essent partes vel dextrae, vel sinistrae. (0042B) Itaque ut pedes duo, et item manus, non tantum ad utilitatem aliquam usumque, vel gradiendi, vel faciendi valent, sed et habitum, decoremque admirabilem conferunt: sic in capite, quod totius divini operis quasi culmen est, et auditus, in duas aures, et visus in duas acies, et odoratio in duas nares a summo artifice divisa est: quia cerebrum, in quo sentiendi ratio est, quamvis sit unum, tamen in duas partes membrana interveniente discretum est. (0043A) Sed et cor, quod sapientiae domicilium videtur, licet sit unum, duos tamen intrinsecus sinus habet, quibus fontes vivi sanguinis continentur, septo intercedente divisi; ut sicut in ipso mundo summa rerum vel de simplici duplex, vel de duplici simplex, et gubernat, et continet totum: ita in corpore de duobus universa compacta, indissociabilem praetenderent unitatem. Oris quoque species, et rictus ex transverso patefactus, quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cuius usus in duobus constat officiis, sumendi victus, et loquendi. (0043B) Lingua intus inclusa, quae vocem motibus suis in verba discernit, et est interpres animi; nec tamen sola potest per se loquendi munus implere, nisi acumen suum palato illiserit, nisi iuta vel offensione dentium, vel compressione labiorum: dentes tamen plus conferunt ad loquendum; nam et infantes non ante incipiunt fari, quam dentes habuerint, et senes amissis dentibus ita balbutiunt, ut ad infantiam re voluti denuo esse videantur. Sed haec ad hominem solum pertinent, aut ad aves, in quibus acuminata et vibrata certis motibus lingua, innumerabiles cantuum flexiones, et sonorum varios modos exprimit. (0044A) Habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, sed tamen solo in mutis utitur, quod contritos et commolitos dentibus cibos colligit, et conglobatos vi sua deprimit, et transmittit ad ventrem. Itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen impositum. Bestias etiam potu adiuvat; protenta enim cavataque hauriunt aquam, eamque comprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora effluat, ad palatum celeri mobilitate complodunt. Haec itaque palati concavo tanquam testudine tegitur; eamque dentium septis Deus quasi muro circumvallavit. Dentes autem ipsos mirabili modo per ordinem fixos, ne nudi ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingivis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labiorum tegminibus honestavit, quorum durities, sicut in molari lapide, maior est et asperior, quam in caeteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent. (0044B) Labra ipsa, quae quasi antea cohaerebant, quam decenter intercidit; quorum superius sub ipsa medietate narium lacuna quadam levi, quasi valle signavit, inferius honestatis gratia foras molliter explicavit. (0045A) Nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur, quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur; lingua est enim, qua sapores sentiuntur: nec tamen tota; nam partes eius, quae sunt ab utroque latere teneriores, saporem subtilissimis sensibus trahunt. Et cum neque ex cibo quidquam, neque ex potione minuatur; tamen inenarrabili modo penetrat ad sensum sapor, eadem ratione, qua nihil de quaque materia odoris capio decerpit. Caetera quam decora sint, vix exprimi potest. Deductum clementer a genis mentum, et ita inferius conclusum, ut acumen eius extremum signare videatur leviter impressa divisio; rigidum ac teres collum; scapulae velut mollibus iugis a cervice demissae; valida et substricta nervis ad fortitudinem brachia; insignibus toris extantium lacertorum vigens robur; utilis ac decens flexura cubitorum. Quid dicam de manibus, rationis ac sapientiae ministris? (0045B) quas solertissimus artifex plano ac modice concavo sinu fictas, ut si quid tenendum sit, apte possit insidere, in digitos terminavit: in quibus difficile est expedire, utrumne species, an utilitas maior sit. Nam et numerus perfectus, ac plenus, et ordo ac gradus decentissimus, et articulorum parium curvatura flexibilis, et forma unguium rotunda, concavis tegminibus digitorum fastigia comprehendens atque firmans, ne mollitudo carnis in tenendo cederet, magnum praebet ornatum. Illud vero ad usum miris modis habile, quod unus a caeteris separatus cum ipsa manu oritur, et in diversum maturius funditur: qui se velut obvium caeteris praebens, omnem tenendi faciendique rationem vel solus, vel praecipue possidet, tamquam rector omnium atque moderator; unde etiam pollicis nomen accepit, quod vi et potestate inter caeteros polleat. (0046B) Duos quidem articulos extantes habet, non ut alii ternos, sed unus ad manum carne connectitur pulchritudinis gratia. Si enim fuisset tribus articulis et ipse discretus, foeda et indecora species ademisset manibus honestatem. (0047A) Iam pectoris latitudo sublimis, et exposita oculis, mirabilem prae se fert habitus sui dignitatem. Cuius haec causa est, quod videtur hominem solum Deus veluti supinum formasse (nam fere nullum aliud animal iacere in tergum potest), mutas autem animantes quasi alterno latere iacentes finxisse, atque ad terram compressisse. Idcirco illis angustum pectus, et ab aspectu remotum, et ad terram versus abiectum: homini autem patens et erectum; quia plenum rationis a coelo datae, humile, aut indecens esse non debuit. Papillae quoque leviter eminentes, et fuscioribus ac parvis orbibus coronatae, non nihil addunt venustatis, foeminis ad alendos foetus datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus, et quasi mutilum videretur. (0047B) Huic subdita est planities ventris, quam mediam fere umbilicus non indecenti nota signat, ad hoc factus, ut per eum foetus, dum est in utero, nutriatur. (PL 7 0047B) CAPUT XI. De intestinis in homine, eorumque usu. Sequitur necessario, ut de internis quoque visceribus dicere incipiam: quibus non pulchritudo, quia sunt abdita, sed utilitas incredibilis attributa est, quoniam opus fuerat, ut terrenum hoc corpus succo aliquo de cibis ac potibus aleretur, sicut terra ipsa imbribus ac pruinis. Providentissimus artifex in medio eius receptaculum cibis fecit, quibus concoctis et liquefactis, vitales succos membris omnibus dispertiret. Sed cum homo constet ex corpore atque anima, illud quod supra dixi receptaculum, soli corpori praestat alimentum: animae vero aliam sedem dedit. (0048B) Fecit enim genus quoddam viscerum molle atque rarum, quod pulmonem vocamus, in quod spiritus reciproca vicissitudine commearet; eumque non in uteri modum finxit, ne effunderetur simul spiritus, aut inflaret simul. (0049A) Ideoque ne plenum quidem viscus effecit, sed inflabile, atque aeris capax; ut paulatim spiritum reciperet, dum vitalis ventus per illam spargitur raritatem, et eumdem rursus paulatim redderet, dum se ex illo explicat. Ipsa enim vicissitudo flandi et spirandi, respirandique tractus, vitam sustentat in corpore. Quoniam ergo duo sunt in homine receptacula, unum aeris, quod alit animam, alterum ciborum, quod alit corpus, ut flecti cervix, ac moveri facile possit, duas esse per collum fistulas necesse est, cibalem, ac spiritalem, quarum superior ab ore ad ventrem ferat, inferior a naribus ad pulmonem. Quarum ratio, et natura diversa est. (0049B) Ille enim qui est ab ore transitus, mollis effectus est, et qui semper clausus cohaereat sibi, sicut os ipsum; quoniam potus, et cibus, dimota et patefacta gula, quia corporales sunt, spatium sibi transmeandi faciunt. (0050A) Spiritus contra, qui est incorporalis, ac tenuis, quia spatium sibi facere non poterat, accepit viam patentem, quae vocatur gurgulio. Is constat ex ossibus flexuosis ac mollibus, quasi ex annulis in cicutae modum invicem compactis et cohaerentibus; patetque semper hic transitus. Nullam enim requiem meandi habere spiritus potest, quia is, qui semper commeat, demissa utiliter de cerebro membri portione, cui uva nomen est, velut occursu quodam refraenatur, ne aut teneritudinem domicilii cum impetu veniens attracta pestilenti aura corrumpat, aut totam nocendi violentiam internis receptaculis perferat. Ideoque etiam nares breviter sunt apertae, quae idcirco sic nominantur, quia per eas vel odor, vel spiritus nare non desinit, quae sunt huius fistulae quasi ostia. Tamen haec fistula spiritalis non tantum ad nares, verum ad os quoque interpatet in extremis palati regionibus, ubi se colles faucium spectantes uvam tollere incipiunt in tumorem. (0050B) Cuius rei causa et ratio non obscura est; loquendi enim facultatem non haberemus, si, ut gulae iter ad os tantum, ita gurgulio ad nares tantum pateret, nec procedens ex eo spiritus efficere vocem sine linguae ministerio posset. Aperuit igitur viam voci divina solertia ex illa fistula spiritali, ut posset lingua ministerio suo fungi, et vocis ipsius inoffensum tenorem pulsibus suis in verba concidere. Qui meatus, si aliquo modo interceptus sit, mutum faciat necesse est. Errat enim profecto quisquis aliam causam putat, cur homines muti sint. Non enim (ut vulgo creditur) vinctam gerunt linguam: sed ii vocalem illum spiritum per nares quasi mugientes profundunt, quod voci transitus ad os aut nullus omnino est, aut non sic patens ut plenam vocem possit emittere. (0051B) Quod plerumque natura fit; aliquando etiam casu accidit, ut morbo aliquo hic aditus obseptus vocem non transmittat ad linguam, faciatque de loquentibus mutos. Quod cum acciderit, auditum quoque obstrui necesse est; ut quia vocem emittere non potest, ne admittere quidem possit. Loquendi ergo causa patefactus est hic meatus. Illud quoque praestat, ut in lavacris celebrandis, quia nares calorem ferre non possunt, aer fervens ore ducatur; item, si forte spiramenta narium frigoris pituita praecluserit, per os auram trahere possimus, ne obstructa meandi facultate, spiritus stranguletur. (0052A) Cibi vero in alvum recepti, et cum potus humore permixti, cum iam calore percocti fuerint, eorum succus inenarrabili modo per membra diffusus, irrigat universum corpus, et vegetat. Intestinorum quoque multiplices spirae, ac longitudo in se convoluta, et uno tamen substricta vinculo, quam mirificum Dei opus est? Nam ubi maceratos ex se cibos alvus emiserit, paulatim per illos internorum anfractus extruduntur, ut quidquid ipsis inest succi, quo corpus alitur, membris omnibus dividatur. Et tamen necubi forte obhaereant, ac resistant, quod fieri poterat, propter ipsorum voluminum flexiones in se saepe redeuntes, et fieri sine pernicie non poterat, oblevit ea intrinsecus crassiore succo, ut purgamenta illa ventris ad exitus suos facilius per lubricum niterentur. (0052B) Illa quoque ratio subtilissima est, quod vesica, cuius usum volucres non habent, cum sit ab intestinis separata, nec ullam habeat fistulam, qua ex illis urinam trahat, completur tamen, et humore distenditur. Id quomodo fiat, non est difficile pervidere, intestinorum enim partes, quae ab alvo cibum potumque suspiciunt, patentiores sunt quam caeterae spirae, et multo tenuiores. Hae vesicam circumplectuntur, et continent: ad quas partes cum potus et cibus mixta pervenerint, fimum quidem crassius fit, et transmeat, humor autem omnis per illam teneritudinem percolatur, eumque vesica, cuius aeque tenuis subtilisque membrana est, absorbet, et colligit, ut foras, qua natura exitum patefecit, emittat. (PL 7 0052B) CAPUT XII. De utero, et conceptione, atque sexibus. De utero quoque et conceptione, quoniam de internis loquimur, dici necesse est, ne quid praeterisse videamur: quae quanquam in operto latent, sensum tamen atque intelligentiam latere non possunt. Vena in maribus, quae seminium continet, duplex est, paulo interior quam illud humoris obscoeni receptaculum. (0053B) Sicut enim renes duo sunt, ita testes, ita et venae seminales duae, in una tamen compage cohaerentes; quod videmus in corporibus animalium, cum interfecta patefiunt: sed illa dexterior masculinum continet semen, sinisterior foemininum; et omnino in toto corpore pars dextra masculina est, sinistra vero foeminina. Ipsum semen quidam putant ex medullis tantum, quidam ex omni corpore ad venam genitalem confluere, ibique concrescere. Sed hoc, humana mens, quomodo fiat, non potest comprehendere. Item in foeminis uterus in duas se dividit partes, quae in diversum diffusae ac reflexae, circumplicantur, sicut arietis cornua. Quae pars in dextram retorquetur, masculina est; quae in sinistram foeminina. Conceptum igitur Varro et Aristoteles sic fieri arbitrantur. (0054B) Aiunt non tantum maribus inesse semen, verum etiam foeminis, et inde plerumque matribus similes procreari: sed earum semen sanguinem esse purgatum, quod si recte cum virili mixtum sit, utraque concreta et simul coagulata informari: et primum quidem cor hominis effingi, quod in eo sit et vita omnis et sapientia; denique totum opus quadragesimo die consummari. Ex abortionibus haec fortasse collecta sunt. In avium tamen foetibus primum oculos fingi dubium non est, quod in ovis saepe deprehendimus. Unde fieri non posse arbitror, quin fictio a capite sumat exordium. Similitudines autem in corporibus filiorum sic fieri putant. (0055B) Cum semina inter se permixta coalescunt, si virile superaverit, patri similem provenire, seu marem, seu foeminam; si muliebre praevaluerit, progeniem cuiusque sexus ad imaginem respondere maternam. Id autem praevalet e duobus, quod fuerit uberius; alterum enim quodammodo amplectitur et includit: hinc plerumque fieri, ut unius tantum lineamenta praetendat. Si vero aequa fuerit ex pari semente permixtio, figuras quoque misceri; ut soboles illa communis, aut neutrum referre videatur, quia totum ex altero non habet, aut utrumque, quia partem de singulis mutuata est. (0056B) Nam in corporibus animalium videmus, aut confundi parentum colores, ac fieri tertium neutri generantium simile; aut utriusque sic exprimi, ut discoloribus membris per omne corpus concors mixtura varietur. (0057A) Dispares quoque naturae hoc modo fieri putantur. Cum forte in laevam uteri partem masculinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni opinatio est; sed quia sit in foeminina parte conceptus, aliquid in se habere foemineum, supra quam decus virile patiatur; vel formam insignem, vel nimium candorem, vel corporis levitatem, vel artus delicatos, vel staturam brevem, vel vocem gracilem, vel animum imbecillum, vel ex his plura. Item, si partem in dextram semen foeminini sexus influxerit, foeminam quidem procreari: sed quoniam in masculina parte concepta sit, habere in se aliquid virilitatis, ultra quam sexus ratio permittat; aut valida membra, aut immoderatam longitudinem, aut fuscum colorem, aut hispidam faciem, aut vultum indecorum, aut vocem robustam, aut animum audacem, aut ex his plura. (0057B) Si vero masculinum in dexteram, foemininum in sinistram pervenerit, utrosque foetus recte provenire; ut et foeminis per omnia naturae suae decus constet, et maribus tam mente, quam corpore robur virile servetur. Istud vero ipsum quam mirabile institutum Dei, quod ad conservationem generum singulorum, duos sexus maris ac foeminae machinatus est; quibus inter se per voluptatis illecebras copulatis, successiva soboles pareretur, ne omne genus viventium conditio mortalitatis extingueret. Sed plus roboris maribus attributum est, quo facilius ad patientiam iugi maritalis foeminae cogerentur. (0057C) Vir itaque nominatus est, quod maior in eo vis est, quam in foemina; et hinc virtus nomen accepit. Item mulier (ut Varro interpretatur) a mollitie, immutata et detracta littera, velut mollier; cui suscepto foetu, cum partus appropinquare iam coepit, turgescentes mammae dulcibus succis distenduntur, et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis foecundum pectus exuberat. Nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal a corde alimoniam duceret. Idque ipsum solertissime comparatum est, ut candens ac pingui humor teneritudinem novi corporis irrigaret, donec ac capiendos fortiores cibos, et dentibus instruatur, et viribus roboretur. Sed redeamus ad propositum, ut caetera, quae supersunt breviter explicemus. (PL 7 0057C) CAPUT XIII. De Membris inferioribus. (0058B) Poteram nunc ego ipsorum quoque genitalium membrorum mirificam rationem tibi exponere, nisi me pudor ab huiusmodi sermone revocaret: itaque a nobis indumento verecundiae, quae sunt pudenda velentur. Quod ad hanc rem attinet, queri satis est homines impios, ac profanos, summum nefas admittere, qui divinum et admirabile Dei opus, ad propagandam successionem inexcogitabili ratione provisum et effectum, vel ad turpissimos quaestus, vel ad obscoenae libidinis pudenda opera convertunt; ut iam nihil aliud ex re sanctissima petant, quam inanem et sterilem voluptatem. Quid reliquae corporis partes, num carent ratione, ac pulchitudine? Conglobata in nates caro, quam sedendi officio apta! (0058C) et eadem firmior, quam in caeteris membris, ne premente corporis mole ossibus cederet. (0059A) Item foeminum deducta, et latioribus toris valida longitudo, quo facilius onus corporis sustineret: quam paulatim deficientem in angustum genua determinant, quorum decentes nodi flexuram pedibus, ad gradiendum sedendumque aptissimam, praebent. Item crura non aequali modo ducta, ne indecens habitudo deformaret pedes, sed teretibus suris clementer extantibus, sensimque tenuatis, et firmata sunt et ornata. (0059B) In plantis vero eadem quidem, sed tamen longe dispar, quam in manibus ratio est: quae quoniam totius corporis quasi fundamenta sunt, mirificus eas artifex non rotunda specie, ne homo stare non posset, aut aliis ad standum pedibus indigeret, sicut quadrupedes, sed porrectiores, longioresque formavit, ut stabile corpus efficerent planitie sua; unde illis inditum nomen est. (0060A) Digiti aeque totidem, quot in manibus, speciem magis, quam usum maiorem praeferentes, ideoque et iuncti, et breves, et gradatim compositi: quorum qui est maximus, quoniam illum sicut in manu discerni a caeteris opus non erat, ita in ordinem redactus est, ut tamen ab aliis magnitudine, ac modico intervallo distare videatur. Haec eorum speciosa germanitas, non levi adiumanto nisum pedum firmat; concitari enim ad cursum non possumus nisi, digitis in humum pressis soloque nitentibus, impetum saltumque capiamus. Explicasse videor omnia, quorum ratio intelligi potest. Nunc ad ea venio, quae vel dubia vel obscura sunt. (PL 7 0060A) CAPUT XIV. De intestinorum quorumdam ignota ratione. Multa esse constat in corpore, quorum vim, rationemque perspicere nemo, nisi qui fecit, potest. An aliquis enarrare se putat posse quid utilitatis, quid effectus habeat tenuis membrana illa perlucens, qua circumretitur alvus, ac tegitur? (0060B) Quid renum gemina similitudo? quos ait Varro ita dictos, quod rivi ab his obscoeni humoris oriantur: quod est longe secus, quia spinae altrinsecus supini cohaerent, et sunt ab intestinis separati. Quid splen? quid iecur? quae viscera quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreta: quid fellis amarissimus liquor? quid globus cordis? (0061A) Nisi forte illis credendum putabimus, qui affectum iracundiae in felle constitutum putant, pavoris in corde, in splene laetitiae. Ipsius autem iecoris officium volunt esse, ut cibos in alvo concoquat amplexu et calefactu suo: quidam libidines rerum venerearum in iecore contineri arbitrantur. Primum ista perspicere acumen humani sensus non potest, quia horum officia in operto latent, nec usus suos patefacta demonstrant. Nam si ita esset, fortasse placidiora quaeque animalia, vel nihil fellis omnino, vel minus haberent, quam ferae; timidiora plus cordis, salaciora plus iecoris, lasciviora plus splenis habuissent. Sicuti igitur nos sentimus audire auribus, oculis cernere, naribus odorare: ita profecto sentiremus, nos felle irasci, iecore cupere, splene gaudere. (0061B) Cum autem, unde affectus isti veniant, minime sentiamus, fieri potest, et aliunde veniant, et aliud viscera illa, quam suspicamur, efficiant. (0062A) Nec tamen convincere possumus, falsa illos, qui haec disputant, dicere. Sed omnia, quae ad motus animi animaeque pertineant, tam obscurae altaeque rationis esse arbitror, ut supra hominem sit, ea liquido pervidere. Id tamen certum et indubitatum esse debet, tot res, tot viscerum genera, unum et idem habere officium, ut animam contineant in corpore. Sed quid proprie muneris singulis sit iniunctum, quis scire, nisi artifex, potest, cui soli opus suum notum est? (PL 7 0062A) CAPUT XV. De Voce. De voce autem quam rationem reddere possumus? Grammatici quidem ac philosophi vocem esse definiunt, aerem spiritu verberatum: unde verba sunt nuncupata, quod perspicue falsum est. (0062B) Non enim vox extra os gignitur, sed intra; et ideo verisimilior est illa sententia, stipatum spiritum, cum obstantia faucium fuerit illisus, sonum vocis exprimere: veluti cum in patentem cicutam, labroque subiectam demittimus spiritum, et is cicutae concavo repercussus ac revolutus a fundo, dum ad descendentem occursu suo redit, ad exitum nitens, sonum gignit, et in vocalem spiritum resiliens per se ventus animatur. Quod quidem an verum sit, Deus artifex viderit. Videtur enim non ab ore, sed ab intimo pectore vox oriri. Denique et ore clauso, ex naribus emittitur sonus qualis potest. Praeterea et maximo spiritu, quo anhelamus, vox non efficitur, et levi, et non coarctato spiritu, quoties volumus, efficitur. Non est igitur comprehensum, quemodo fiat, aut quid sit omnino. Nec me nunc in Academiae sententiam delabi putes, quia non omnia sunt incomprehensibilia. (0063B) Ut enim fatendum est multa nesciri, quae voluit Deus intelligentiam hominis excedere: sic tamen multa esse, quae possint et sensibus percipi, et ratione comprehendi. Sed erit, nobis contra philosophos integra disputatio. Conficiamus igitur spatium, quod nunc decurrimus. (PL 7 0063B) CAPUT XVI. De mente, et eius sede. Mentis quoque rationem incomprehensibilem esse quis nesciat, nisi qui omnino illam non habet, cum ipsa mens quo loco sit, aut cuiusmodi, nesciatur? Varia ergo a philosophis de natura eius ac loco disputata sunt. At ego non dissimulabo, quid ipse sentiam; non quia sic esse affirmem (quod est insipientis in re dubia facere), sed ut exposita rei difficultate, intelligas, quanta sit divinorum operum magnitudo. Quidam sedem mentis in pectore esse voluerunt. Quod si ita est, quanto tandem miraculo dignum est, rem in obscuro ac tenebroso habitaculo sitam, in tanta rationis atque intelligentiae luce versari? (0064B) tum quod ad eam sensus ex omni corporis parte conveniunt, ut in qualibet regione membrorum praesens esse videatur. (0065A) Alii sedem eius in cerebro esse dixerunt. Et sane argumentis probabilibus usi sunt: oportuisse scilicet, quod totius corporis regimen haberet potius in summo, tamquam in arce habitare; nec quidquam esse sublimius, quam id, quod universum ratione moderetur, sicut ipse mundi dominus et rector in summo est. Deinde quod sensus omnis, id est audiendi, et videndi, et odorandi ministra membra in capite sint locata, quorum omnium viae non ad pectus, sed ad cerebrum ferant: alioqui necesse nos esset tardius sentire, donec sentiendi facultas longo itinere per collum ad pectus usque descenderet. Ii vero aut non multum, aut fortasse non errant. (0065B) Videtur enim mens, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta, tamquam in coelo Deus: sed cum in aliqua sit cogitatione, commeare ad pectus, et quasi ad secretum aliquod penetrale secedere, ut consilium, tamquam ex thesauro recondito, eliciat ac proferat; ideoque cum intenti ad cogitandum sumus, et cum mens occupata in altum se abdiderit, neque audire quae circumsonant, neque videre, quae obstant, solemus. Id vero sive ita est, admirandum profecto est, quomodo id fiat, cum ad pectus ex cerebro nullum iter pateat. Sin autem non est ita, tamen nihilominus admirandum est, quod divina nescio qua ratione fiat, ut ita esse videatur. (0065C) An potest aliquis non admirari, quod sensus ille vivus atque coelestis, qui mens, vel animus nuncupatur, tantae mobilitatis est, ut ne tum quidem, cum sopitus est, conquiescat; tantae celeritatis, ut uno temporis puncto coelum omne collustret, et si velit, maria pervolet, terras, ac urbes peragret, omnia denique, quae libuerit, quamvis longe lateque summota sint, in conspectu sibi ipse constituat. Et miratur aliquis, si divina mens Dei per universas mundi partes intenta discurrit, et omnia regit, omnia moderatur, ubique praesens, ubique diffusa; cum tanta sit vis ac potestas mentis humanae intra mortale corpus inclusae ut ne septis quidem gravis huius ac pigri corporis, cui alligata est, coerceri ullo pacto possit, quominus sibi liberam vagandi facultatem, quietis impatiens, largiatur? (0066B) Sive igitur in capite mens habitat, sive in pectore, potestne aliquis comprehendere, quae vis rationis efficiat, ut sensus ille incomprehensibilis aut in medulla cerebri haereat, aut in illo sanguine bipartito, qui est inclusus in corde? ac non ex eo ipso colligat, quanta sit Dei potestas, quod animus se ipsum non videt, aut qualis, aut ubi sit; nec si videat, tamen perspicere possit, quo pacto rei corporali res incorporalis adiuncta sit? Sive etiam mentis locus nullus est, sed per totum corpus sparsa discurrit, quod et fieri potest, et a Xenocrate Platonis discipulo disputatum est, siquidem sensus in qualibet parte corporis praesto est, nec quid sit mens ista, nec qualis, intelligi potest, cum sit natura eius tam subtilis ac tenuis, ut solidis visceribus infusa, vivo, et quasi ardenti sensu, membris omnibus misceatur. (0066C) Illud autem cave, ne unquam simile veri putaveris, quod Aristoxenus dixit: Mentem omnino nullam esse, sed quasi harmoniam in fidibus, ex constructione corporis, et compagibus viscerum vim sentiendi existere. Musici enim intentionem concentumque nervorum in integros modos, sine ulla offensione consonantium, harmoniam vocant. Volunt igitur animum simili ratione constare in homine, qua et concors modulatio constat in fidibus; scilicet, ut singularum corporis partium firma coniunctio, membrorumque omnium consentiens in unum vigor, motum illum sensibilem faciat, animumque concinnet, sicut sunt nervi bene intenti ad conspirantem sonum. (0067B) Et sicut in fidibus, cum aliquid aut interruptum, aut relaxatum est, omnis canendi ratio turbatur, et solvitur: ita in corpore, cum pars aliqua membrorum duxerit vitium, destrui universa, corruptisque omnibus atque turbatis, occidere sensum, eamque mortem vocari. Verum ille, si quidquam mentis habuisset, non harmoniam de fidibus ad hominem transtulisset. Non enim canere sua sponte fides possunt, ut sit ulla in his comparatio ac similitudo viventis. Animus autem sua sponte et cogitat, et movetur. Quod si quid in nobis harmoniae simile esset, ictu moveretur externo, sicut nervi manibus, qui sine tactu artificis pulsuque digitorum, muti atque inertes iacent. Sed nimirum pulsandus ille manu fuit, ut aliquando sentiret; quia mens eius ex membris male compacta torpebat. (PL 7 0067B) CAPUT XVII. De Anima, deque ea sententia philosophorum. Superest de anima dicere; quamquam percipi ratio eius et natura non possit. Nec ideo tamen immortalem esse animam non intelligimus; quoniam quidquid viget, moveturque per se semper, nec videri, aut tangi potest, aeternum sit necesse est. Quid autem sit anima, nondum inter philosophos convenit, nec unquam fortasse conveniet. Etenim alii sanguinem esse dixerunt, alii ignem, alii ventum; unde anima, vel animus nomen accepit, quod Graece ventus ἄνεμος dicitur; nec illorum tamen quisquam dixisse aliquid videtur. (0068B) Non enim, si anima sanguine aut per vulnus effuso, aut febrium calore consumpto, videtur extingui, continuo in materia sanguinis animae ratio ponenda est: veluti si veniat in quaestionem, lumen quo utimur, quid sit, et respondeatur oleum esse, quoniam consumpto illo, lumen extinguitur; cum sint utique diversa, sed alterum sit alterius alimentum. Videtur ergo anima similis esse lumini, quae non ipsa sit sanguis, sed humore sanguinis alatur, ut lumen oleo. Qui autem ignem putaverunt, hoc usi sunt argumento, quod praesente anima corpus caleat, recedente frigescat. Sed ignis et sensu indiget, et videtur, et tactu comburit. (0069A) Anima vero et sensu aucta est, et videri non potest, et non adurit. Unde apparet, animam nescio quid esse Deo simile. At illi, qui ventum putant, hoc falluntur, quod ex aere spiritum ducentes, vivere videamur. Varro ita definit: « Anima est aer conceptus ore, tepefactus in pulmone, fervefactus in corde, diffusus in corpus. » Haec apertissime falsa sunt. Neque enim tam obscuram nobis huiusmodi dico esse rationem, ut ne hoc quidem intelligamus, quid verum esse non possit. An si mihi quis dixerit, aeneum esse coelum, aut vitreum, aut, ut Empedocles ait, aerem glaciatum, statimne assentiar, quia coelum ex qua materia sit ignorem? sicut enim hoc nescio, ita illud scio. Anima ergo non est aer ore conceptus, quia multo prius gignitur anima, quam concipi aer ore possit. (0069B) Non enim post partum insinuatur in corpus, ut quibusdam philosophis videtur, sed post conceptum protinus, cum foetum in utero necessitas divina formavit; quia adeo vivit intra viscera genitricis, ut et incremento augeatur, et crebris pulsibus gestiat emicare. Denique abortum fieri necesse est, si fuerit animal intus extinctum. (0070A) Caeterae definitionis partes eo spectant, ut illis novem mensibus, quibus in utero fuimus, mortui fuisse videamur. Nulla ergo ex his tribus vera sententia est. Nec tamen in tantum falsos esse dicendum est, qui haec senserunt, ut omnino nihil dixerint; nam et sanguine simul, et calore, et spiritu vivimus. Sed cum constet anima in corpore his omnibus adunatis, non expresserunt proprie quid esset, quia tam non potest exprimi, quam videri. (PL 7 0070A) CAPUT XVIII. De anima et animo, eorumque affectionibus. Sequitur alia, et ipsa inextricabilis quaestio: idemne sit anima, et animus; an vero aliud sit illud, quo vivimus, aliud autem, quo sentimus et sapimus. Non desunt argumenta in utramque partem. (0070B) Qui enim unum esse dicunt, hanc rationem sequuntur, quod neque vivi sine sensu possit, neque sentiri sine vita; ideoque non posse esse diversum id, quod non potest separari, sed quidquid est illud, et vivendi officium, et sentiendi habere rationem. Idcirco animum et animam indifferenter appellant duo Epicurei poetae. (0071A) Qui autem dicunt esse diversa, sic argumentantur: ex eo posse intelligi, aliud esse mentem, aliud animam, quia incolumi anima mens possit extingui, quod accidere soleat insanis; item, quod anima morte sopiatur, animus somno, et quidem sic, ut non tantum, quid fiat, aut ubi sit, ignoret, sed etiam rerum falsarum contemplatione fallatur. Quod ipsum quomodo fiat, non potest pervideri; cur fiat, potest. Nam requiescere nullo pacto possumus, nisi mens visionum imaginibus occupata teneatur. Latet autem mens oppressa somno, tamquam ignis obducto cinere sopitus, quem si paululum commoveris, rursus ardescit, et quasi evigilat. (0071B) Avocatur ergo simulacris, donec membra sopore irrigata vegetentur; corpus enim, vigilante sensu, licet iaceat immobile, tamen non est quietum, quia flagrat in eo sensus, et vibrat, ut flamma, et artus omnes ad se adstrictos tenet. Sed postquam mens ad contemplandas imagines ab intentione traducta est, tunc demum corpus omne resolvitur in quietem. (0072A) Traducitur autem mens cogitatione caeca, cum cogentibus tenebris secum tantummodo esse coeperit: dum intenta est in ea, de quibus cogitat, repente somnus obrepit, et in species proximas sensim ipsa cogitatio declinat: sic ea, quae sibi ante oculos posuerat, videre quoque incipit. Deinde procedit ulterius, et sibi avocamenta invenit, ne saluberrimam quietem corporis interrumpat. Nam ut mens per diem veris visionibus avocatur, ne obdormiat, ita falsis nocte, ne excitetur. Nam si nullas imagines cernat, aut vigilare illam necesse erit, aut perpetua morte sopiri. Dormiendi ergo causa tributa est a Deo ratio somniandi; et quidem in commune universis animantibus: sed illud homini praecipue, quod cum eam rationem Deus quietis causa daret, facultatem sibi reliquit docendi hominem futura per somnium. (0072B) Nam et historiae saepe testantur extitisse somnia, quorum praesens et admirabilis fuerit eventus; et responsa vatum nostrorum ex parte somnii constiterunt. Quare neque semper vera sunt, neque semper falsa, Virgilio teste, qui duas portas voluit esse somniorum. Sed quae falsa sunt, dormiendi causa videntur; quae vera, immittuntur a Deo, ut imminens bonum aut malum hac revelatione discamus. (PL 7 0072B) CAPUT XIX. De anima, eaque a Deo data. Illud quoque venire in quaestionem potest, utrumne anima ex patre, an potius ex matre, an vero ex utroque generetur. Sed ego id in eo iure ab ancipiti vendico. Nihil enim ex his tribus verum est, quia neque ex utroque, neque ex alterutro seruntur animae. Corpus enim ex corporibus nasci potest, quoniam confertur aliquid ex utroque; de animis anima non potest, quia ex re tenui et incomprehensibili nihil potest decedere. Itaque serendarum animarum ratio uni ac soli Deo subiacet. (0073B) Denique, coelesti sumus omnes semine oriundi: Omnibus ille idem pater est, ut ait Lucretius. Nam de mortalibus non potest quidquam nisi mortale generari. Nec putari pater debet, qui transfudisse, aut inspirasse animam de suo nullo modo sentit; nec, si sentiat, quando tamen, aut quomodo id fiat, habet animo comprehensum. Ex quo apparet, non a parentibus dari animas, sed ab uno eodemque omnium Deo patre, qui legem rationemque nascendi tenet solus, siquidem solus efficit. (0074A) Nam terreni parentis nihil est, nisi ut humorem corporis, in quo est materia nascendi, cum sensu voluptatis emittat, vel recipiat; et citra hoc opus homo resistit, nec amplius quidquam potest: et ideo nasci sibi filios optant, quia non ipsi faciunt. Caetera iam Dei sunt omnia, scilicet conceptus ipse, et corporis informatio, et inspiratio animae, et partus incolumis, et quaecumque deinceps ad hominem conservandum valent; illius munus est, quod spiramus, quod vivimus, quod vigemus. Nam praeterquam quod ipsius beneficio incolumes sumus corpore, et quod victum nobis ex variis rebus subministrat, sapientiam quoque homini tribuit, quam terrenus pater dare nullo modo potest. Ideoque et de sapientibus stulti, et de stultis sapientes saepe nascuntur; quod quidam fato, ac sideribus assignant. Sed non est nunc locus de fato disserendi. (0074B) Hoc dicere satis est, quod etiamsi astra efficientiam rerum continent, nihilominus a Deo omnia fieri certum est, qui astra ipsa et fecit, et ordinavit. Inepti ergo, qui hanc potestatem Deo detrahunt, et operi eius attribuunt. Hoc igitur Dei munere coelesti atque praeclaro, an utamur, an non utamur, in nostra esse voluit potestate. Hoc enim concesso, ipsum hominem virtutis sacramento religavit, quo vitam posset adipisci. (0075A) Magna est enim vis hominis, magna ratio, magnum sacramentum: a quo si quis non defecerit, nec fidem suam devotionemque prodiderit; hic beatus, hic denique (ut breviter finiam) similis Deo sit necesse est. Errat enim quisquis hominem carne metitur. Nam corpusculum hoc, quo induti sumus, hominis receptaculum est. Nam ipse homo neque tangi, neque aspici, neque comprehendi potest, quia latet intra hoc quod videtur. Qui si delicatus magis ac tener in hac vita fuerit, quam ratio eius exposcit, si virtute contempta, desideriis se carnis addixerit, cadet, et premetur in terram. (0076A) Sin autem (ut debet) statum suum, quem rectum recte sortitus est, prompte constanterque defenderit, si terrae, quam calcare ac vincere debet, non servierit, vitam merebitur sempiternam. (PL 7 0076A) CAPUT XX. De seipso, et veritate. Haec ad te, Demetriane, interim paucis, et obscurius fortasse quam decuit, pro rerum ac temporis necessitate peroravi; quibus contentus esse debebis, plura, et meliora laturus, si nobis indulgentia coelitus venerit. Tunc ergo te ad verae philosophiae doctrinam, et planius, et verius cohortabor. (0077A) Statui enim, quam multa potero, litteris tradere, quae ad vitae beatae statum spectent; et quidem contra philosophos, quoniam sunt ad perturbandam veritatem perniciosi et graves. Incredibilis enim vis eloquentiae, et argumentandi disserendique subtilitas, quemvis facile deceperit: quos partim nostris armis, partim vero ex ipsorum inter se concertatione sumptis revincemus; ut appareat, eos induxisse potius errorem, quam sustulisse. Fortasse mireris, quod tantum facinus audeam. Patiemurne igitur extingui, aut opprimi veritatem? Ego vero libentius vel sub hoc onere defecerim. Nam si Marcus Tullius, eloquentiae ipsius unicum exemplar, ab indoctis et ineloquentibus, qui tamen pro vero nitebantur, saepe superatus est, cur desperemus veritatem ipsam contra fallacem captiosamque facundiam sua propria vi et claritate valituram? (0078A) Illi quidem sese patronos veritatis profiteri solent: sed quis potest eam rem defendere, quam non didicit, aut illustrare apud alios, quod ipse non novit? Magnum videor polliceri: sed coelesti opus est munere, ut nobis facultas ac tempus ad proposita persequenda tribuatur. Quod si vita est optanda sapienti, profecto nullam aliam ob causam vivere optaverim, quam ut aliquid efficiam quod vita dignum sit, et quod utilitatem legentibus, etsi non ad eloquentiam, quia tenuis in nobis facundiae rivus est ad vivendum tamen afferat: quod est maxime necessarium. Quo perfecto, satis me vixisse arbitrabor, et officium hominis implesse, si labor meus aliquos homines ab erroribus liberatos ad iter coeleste direxerit. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] d6tmpprcvg8a3sigmvfp5q075d5m2qt 263404 263403 2026-04-20T00:51:28Z Demetrius Talpa 13304 263404 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Caelius Firmianus Lactantius |OperaeTitulus= De opificio Dei |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo IV |SubTitulus= |Genera=Theologia |Editio=[[Patrologia Latina/7|Patrologia Latina, 7]] |Fons=[https://mlat.uzh.ch/browser?path=268/6823 Corpus corporum] }} [https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0240-0320,_Lactantius,_De_Opificio_Dei,_MLT.pdf documentacatholicaomnia] Liber de opificio Dei ==Caput I. Prooemium et adhortatio ad Demetrianum.== (PL 7 0010A) Quam minime sim quietus et in summis necessitatibus, ex hoc libello poteris existimare; quem ad te rudibus pene verbis, prout ingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, ut quotidianum studium meum et nosses, et non deessem tibi, praeceptor etiamnunc, sed honestioris rei meliorisque doctrinae. Nam si te in litteris, nihil aliud quam linguam instruentibus, auditorem satis strenuum praebuisti: quanto magis in his veris, et ad vitam pertinentibus, docilior esse debebis? (0011A) Apud quem nunc profiteor, nulla me necessitate vel rei, vel temporis impediri, quominus aliquid excudam, quo philosophi nostrae sectae, quam tuemur, instructiores doctioresque in posterum fiant; quamvis nunc male audiant, castigenturque vulgo, quod aliter quam sapientibus convenit vivant, et vitia sub obtentu nominis celent, quibus illos aut mederi oportuit, aut ea prorsus effugere, ut beatum atque incorruptum sapientiae nomen vita ipsa cum praeceptis congruente praestarent. Ego tamen, ut nos ipsos simul et caeteros instruam, nullum laborem recuso. Neque enim possum oblivisci mei, tum praesertim, cum maxime opus sit meminisse; sicut ne tu quidem tui, ut spero, et opto. Nam licet te publicae rei necessitas a veris et iustis operibus avertat: tamen fieri non potest, quin subinde in coelum aspiciat. Mens sibi conscia recti. Ego quidem laetor omnia tibi, quae pro bonis habentur, prospere fluere; sed ita, si nihil de statu mentis immutent. (0011B) Vereor enim ne paulatim consuetudo, et iucunditas earum rerum (sicut fieri solet) in animum tuum repat. Ideoque te moneo, Et repetens iterumque monebo ne oblectamenta ista terrae, pro magnis aut veris bonis habere te credas; quae sunt non tantum fallacia, quia dubia, verum etiam insidiosa, quia dulcia. Nam ille colluctator et adversarius noster scis quam sit astutus, et idem ipse violentus, sicuti nunc videmus. (0012A) Is haec omnia, quae illicere possunt, pro laqueis habet, et quidem tam subtilibus, ut oculos mentis effugiant, ne possint hominis provisione vitari. Summa ergo prudentia est, pedetentim procedere; quoniam utrobique saluti insidet, et offensacula pedibus latenter opponit. Itaque res tuas prosperas, in quibus nunc agis, suadeo ut pro tua virtute aut contemnas, si potes, aut non magnopere mireris. Memento et veri parentis tui, et in qua civitate nomen dederis, et cuius ordinis fueris. Intelligis profecto quid loquar. Nec enim te superbiae arguo, cuius in te ne suspicio quidem ulla est: sed ea quae dico, ad mentem referenda sunt, non ad corpus, cuius omnis ratio ideo comparata est, ut animo tanquam domino serviat, et regatur nutu eius. (0012B) Vas est quidem corpus quodammodo fictile, quo animus, id est homo ipse verus continetur, et quidem non a Prometheo fictum (ut poetae loquuntur), sed a summo illo rerum conditore atque artifice Deo; cuius divinam providentiam perfectissimamque virtutem, nec sensu comprehendere, nec verbo enarrare possibile est. Tentabo tamen, quoniam corporis et animi facta mentio est, utriusque rationem, quantum pusillitas intelligentiae meae pervidet, explicare. (0013A) Quod officium hac de causa maxime suscipiendum puto, quod M. Tullius, vir ingenii singularis, in quarto de Republica libro, cum id facere tentasset, nihil prorsus effecit; nam materiam late patentem angustis finibus terminavit, leviter summa quaeque decerpens. Ac ne ulla esset excusatio, cur eum locum non fuerit executus, ipse testatus est, nec voluntatem sibi defuisse, nec curam. In libro enim de Legibus primo, cum hoc idem summatim stringeret, sic ait: Hunc locum satis (ut mihi videtur) in iis libris, quos legistis, expressit Scipio. Postea tamen in libro de Natura deorum secundo, hoc idem latius exequi conatus est. Sed quoniam ne ibi quidem satis expressit, aggrediar hoc munus et sumam mihi audacter explicandum, quod homo disertissimus pene omisit intactum. (0013B) Forsitan reprehendas, quod in rebus obscuris coner aliquid disputare; cum videas tanta temeritate homines extitisse, qui vulgo philosophi nominantur, ut ea, quae abstrusa prorsus atque abdita Deus esse voluit, scrutarentur, ac naturam rerum coelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae, neque oculis contrectari, neque tangi manu, neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea, quae afferunt, probata et cognita videri velint. Quid est tandem, cur nobis invidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari velimus? (0014A) Quae plane obscura non est; quia ex ipsis membrorum officiis, et usibus partium singularum, quanta vi providentiae quidque factum sit, intelligere nobis licet. (PL 7 0014A) ==Caput II. De generatione belluarum et hominis.== Dedit enim homini artifex ille noster ac parens Deus sensum atque rationem; ut ex eo appareret nos ab eo esse generatos, quia ipse intelligentia, ipse sensus ac ratio est. Caeteris animantibus quoniam rationalem istam vim non attribuit, quemadmodum tamen vita eorum tutior esset, ante providit. Omnes enim suis ex se pilis texit, quo facilius possent vim pruinarum ac frigorum sustinere. (0014B) Singulis autem generibus, ad propulsandos impetus externos, sua propria munimenta constituit; ut aut naturalibus telis repugnent fortioribus, aut quae sunt imbecilliora, subtrahant se periculis pernicitate fugiendi, aut quae simul, et viribus, et celeritate indigent, astu se protegant, aut latibulis sepiant. Itaque alia eorum, vel plumis levibus in sublime suspensa sunt, vel suffulta ungulis, vel instructa cornibus; quibusdam in ore arma sunt dentes, aut in pedibus adunci ungues; nullique munimentum ad tutelam sui deest. (0015A) Si qua vero in praedam maioribus cedunt, ne tamen stirps eorum funditus interiret, aut in ea sunt relegata regione, ubi maiora esse non possunt; aut acceperunt uberem generandi foecunditatem, ut et bestiis, quae sanguine aluntur, victus suppeteret ex illis, et illatam tamen cladem, ad conservationem generis, multitudo ipsa superaret. Hominem autem, ratione concessa, et virtute sentiendi atque eloquendi data, eorum, quae caeteris animantibus attributa sunt, fecit expertem, quia sapientia reddere poterat, quae illi naturae conditio denegasset, statuit nudum, et inermem, quia et ingenio poterat armari, et ratione vestiri. Ea vero ipsa, quae mutis data, et homini denegata sunt, quam mirabiliter homini ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest. (0015B) Nam si in homine ferinos dentes, aut cornua, aut ungues, aut ungulas, aut caudam, aut varii coloris pilos addidisset; quis non sentiat quam turpe animal esset futurum, sicut muta, si nuda et inermia fingerentur? Quibus si detrahas, vel naturalem sui corporis vestem, vel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse, nec tuta; ut mirabiliter, si utilitatem cogites, instructa, si speciem, ornata videantur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore. (0016A) Hominem vero, quem aeternum animal atque immortale fingebat, non forinsecus, ut caetera, sed interius armavit; nec munimentum eius in corpore, sed in animo posuit: quoniam supervacuum fuit, cum illi, quod erat maximum, tribuisset, corporalibus eum tegere munimentis; cum praesertim pulchritudinem humani corporis impedirent. Unde ego philosophorum, qui Epicurum sequuntur, amentiam soleo mirari, qui naturae opera reprehendunt, ut ostendant, nulla providentia instructum esse ac regi mundum; sed originem rerum insecabilibus ac solidis corporibus assignant, quorum fortuitis concursionibus universa nascantur, et nata sint. Praetereo quae ad ipsum mundum pertinentia vitio dant, in quo ridicule insaniunt; id sumo, quod ad rem, de qua nunc agimus, pertinet. (PL 7 0016A) ==Caput III. De conditione pecudum et hominis.== (0016B) Queruntur, hominem nimis imbecillum et fragilem nasci, quam caetera animalia nascuntur; quae ut sunt edita ex utero, protinus in pedes suos erigi, et gestire discursibus, statimque aeri tolerando idonea esse, quod in lucem naturalibus indumentis munita processerint: hominem contra, nudum, et inermem tanquam ex naufragio in huius vitae miserias proiici et expelli; qui neque movere se loco, ubi effusus est, possit, nec alimentum lactis appetere, nec iniuriam temporis ferre; itaque naturam, non matrem esse humani generis, sed novercam, quae cum mutis tam liberaliter se gesserit, hominem vero sic effuderit, ut inops, et infirmus, et omni auxilio indigens, nihil aliud possit, quam fragilitatis suae conditionem ploratu ac fletibus suis ominari: scilicet, Cui tantum in vita restet transire malorum. Quae cum dicunt, vehementer sapere creduntur, propterea quod unusquisque inconsiderate suae conditioni ingratus est: ego vero illos nunquam tam desipere contendo, quam cum haec loquuntur. Considerans enim conditionem rerum, intelligo nihil fieri aliter debuisse, ut non dicam, potuisse, quia Deus potest omnia; sed necesse est, ut providentissima illa maiestas id effecerit, quod erat melius et rectius. Libet igitur interrogare istos divinorum operum reprehensores, quid in homine deesse, quia imbecillior nascitur, credant? (0017B) Num idcirco minus educentur homines? num minus ad summum robur aetatis provehantur; num imbecillitas aut incrementum impediat, aut salutem? quoniam quae desunt, ratio dependit. At hominis, inquiunt, educatio maximis laboribus constat: pecudum scilicet conditio melior, quod hae omnes, cum foetum ediderint, non nisi pastus sui curam gerunt; ex quo efficitur, ut uberibus sua sponte distentis, alimentum lactis foetibus ministretur, et id cogente natura, sine matrum sollicitudine appetant. (0018A) Quid aves, quarum ratio diversa est, nonne maximos suscipiunt in educando labores? ut interdum aliquid humanae intelligentiae habere videantur: nidos enim, aut luto aedificant, aut virgultis et frondibus construunt; et ciborum expertes incubant ovis; et quoniam foetus de suis corporibus alere datum non est, cibos convehunt, et totos dies in huiusmodi discursatione consumunt, noctibus vero defendunt, fovent, protegunt. Quid amplius facere homines possunt? nisi hoc solum fortasse, quod non expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac vinculo charitatis adiunctos habent. (0018B) Quid, quod avium foetus multo fragilior est, quam hominis: quia non materno corpore ipsum animal edunt; sed quod materni corporis fotu et calore tepefactum, animal efficiat, quod tamen cum spiritu fuerit animatum, id vero implume ac tenerum, non modo volandi, sed ambulandi quoque usu caret. Non ergo ineptissimus sit, si quis putet male cum volucribus egisse naturam, primum quod bis nascuntur; deinde, quod tam infirmae, ut sint quaesitis per laborem cibis a parentibus nutriendae. Sed illi fortiora eligunt, imbecilliora praetereunt. Quaero igitur ab iis, qui conditionem pecudum suae praeferunt, quid eligant, si Deus his deferat optionem; utrum malint humanam sapientiam cum imbecillitate, an pecudum firmitatem cum illarum natura? (0019A) Scilicet non tam pecudes sunt, ut non malint vel fragiliorem multo, quam nunc est, dummodo humanam, quam illam irrationabilem firmitatem. Sed videlicet prudentes viri, neque hominis rationem volunt cum fragilitate, neque mutorum firmitatem sine ratione. Quod nihil est tam repugnans, tamque contrarium, quod unumquodque animal, aut ratio instruat necesse est, aut conditio naturae. Si naturalibus munimentis instruatur, supervacua ratio est. Quid enim excogitabit? quid faciet? aut quid molietur? aut in quo lumen illud ingenii ostendet, cum ea, quae possunt esse rationis, ultro natura concedat? Si autem ratione sit praeditum, quid opus erit sepimentis corporis? (0019B) cum semel concessa ratio naturae munus possit implere: quae quidem tantum valet ad ornandum tuendumque hominem, ut nihil potuerit maius ac melius a Deo dari. Denique cum et corporis non magni homo, et exiguarum virium, et valetudinis sit infirmae, tamen quoniam id, quod est maius accepit, et instructior est caeteris animalibus, et ornatior. Nam cum fragilis imbecillisque nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est, et ea omnia, quae firmiora nascuntur, etiamsi vim coeli fortiter patiuntur, ab homine tamen tuta esse non possunt. Ita fit, ut plus homini conferat ratio, quam natura mutis, quoniam in illis, neque magnitudo virium, neque firmitas corporis efficere potest, quominus aut opprimantur a nobis, aut nostrae subiecta sint potestati. (0019C) Potestne igitur aliquis, cum videat etiam boves lucas, aut equos, cum immanissimis etiam corporibus ac viribus servire homini, queri de opifice rerum Deo, quod modicas vires, quod parvum corpus acceperit? (0020A) nec beneficia in se divina pro merito aestimat, quod est ingrati, aut (ut verius loquamur) insani. Plato, ut hos, credo, ingratos refelleret, naturae gratias egit, quod homo natus esset. Quod et ipsum quale sit, non est huius materiae ponderare. Quanto melius, et sanius, qui sentit conditionem hominis esse meliorem, quam isti, qui se pecudes natos esse maluerunt. Quos si Deus in ea forte converterit animalia, quorum sortem praeferunt suae, iam profecto cupiant remigrare, magnisque clamoribus conditionem pristinam flagitent; quia non est tanti robur ac firmitas corporis, ut officio linguae careas, aut avium per aerem libera discursatio, ut manibus indigeas: plus enim manus praestant, quam levitas ususque pennarum, plus lingua, quam totius corporis fortitudo. (0020B) Quae igitur amentia est, ea praeferre, quae, si data sint, accipere detrectes? (PL 7 0020B) ==Caput IV. De imbecillitate hominis.== Iidem queruntur, hominem morbis et immaturae morti esse subiectum. Indignantur videlicet, non deos se esse natos. Minime, inquiunt: sed ex hoc ostendimus, hominem nulla providentia esse factum, quod aliter fieri debuit. Quid si ostendero, id ipsum magna ratione provisum esse, ut morbis vexari posset, et vita saepe in medio cursus sui spatio rumperetur? (0020C) Cum enim Deus animal, quod fecerat, sua sponte ad mortem transire cognovisset, ut mortem ipsam, quae est dissolutio naturae, capere posset, dedit ei fragilitatem, quae morti aditum ad dissolvendum animal inveniret. (0021A) Nam si eius roboris fieret, ut ad eum morbus et aegritudo adire non posset, ne mors quidem posset, quoniam mors sequela morborum est. Immatura vero mors quomodo abesset ab eo, cui esset constituta matura? Nempe nullum hominem mori volunt, nisi cum centesimum aetatis compleverit annum. Quomodo illis in tanta repugnantia rerum ratio poterit constare? Ut enim ante annos centum mori quisque non possit, aliquid illi roboris, quod sit immortale, tribuendum est. Quo concesso, necesse est conditionem mortis excludi. Id autem ipsum cuiusmodi potest esse, quod hominem contra morbos et ictus extraneos solidum atque inexpugnabilem faciat? Cum enim constet ex ossibus, et nervis, et visceribus, et sanguine, quid horum potest esse tam firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem? (0021B) Ut igitur homo indissolubilis sit ante id tempus, quod illi putant oportuisse constitui, ex qua ei materia corpus attribuent? Fragilia sunt omnia, quae videri, ac tangi possunt. Superest, ut aliquid ex coelo petant, quoniam in terra nihil est, quod non sit infirmum. Cum ergo homo sic formandus esset a Deo, ut mortalis esset aliquando, res ipsa exigebat, ut terreno et fragili corpore fingeretur. Necesse est igitur, ut mortem recipiat quandolibet, quoniam corporalis est; corpus enim quodlibet solubile atque mortale est. Stultissimi ergo, qui de morte immatura queruntur; quoniam naturae conditio locum illi facit. Ita consequens erit, ut morbis quoque subiectus sit; neque enim patitur natura, ut abesse possit infirmitas ab eo corpore, quod aliquando solvendum est. (0021C) Sed putemus fieri posse, quemadmodum volunt, ut homo non ea conditione nascatur, qua morbo mortive subiectus sit, nisi peracto aetatis suae spatio, ad ultimam processerit senectutem. Non igitur vident, si ita sit constitutum, quid sequatur, omni utique caetero tempore mori nullo modo posse: sed, si prohiberi ab altero victu potest, mori poterit; res igitur exigit, ut homini, qui ante certum diem mori non potest, ciborum alimentis, quia subtrahi possunt, opus non sit. Si opus cibo non erit, iam non homo ille, sed Deus fiet. Ergo (ut superius dixi) qui de fragilitate hominis queruntur, id potissimum queruntur, quod non immortales et sempiterni sint nati. Nemo, nisi senex, mori debet. Nempe ideo mori debet, quia Deus non est. Atqui mortalitas non potest cum immortalitate coniungi. (0022B) Si enim mortalis est in senectute, immortalis esse in adolescentia non potest; nec est ab eo conditio mortis aliena, qui quandoque moriturus est; nec ulla immortalitas est, cui sit terminus constitutus. Ita fit, ut et immortalitas exclusa in perpetuum, et ad tempus recepta mortalitas, hominem constituat in ea conditione, ut sit in qualibet aetate mortalis. Quadrat igitur necessitas undique, nec debuisse aliter fieri, nec fas fuisse. Sed isti rationem sequentium non vident, quia semel erraverunt in ipsa summa. Exclusa enim de rebus humanis divina providentia, necessario sequebatur, ut omnia sua sponte sint nata. Hinc invenerunt illas minutorum seminum plagas, et concursiones fortuitas, quia rerum originem non videbant. (0022C) In quas se angustias cum coniecissent, iam cogebat eos necessitas existimare, animas cum corporibus nasci, et item cum corporibus extingui. Assumpserant enim nihil fieri mente divina. Quod ipsum non aliter probare poterant, quam si ostenderent esse aliqua, in quibus videretur providentiae ratio claudicare. Reprehenderunt igitur ea, in quibus vel maxime divinitatem suam providentia mirabiliter expressit, ut illa, quae retuli de morbis et immatura morte, cum debuerint cogitare, his assumptis, quid necessario sequeretur (sequuntur autem illa, quae dixi) si morbum non reciperet, neque tectis, neque vestibus indigeret. Quid enim ventos, aut imbres, aut frigora metueret, quorum vis in eo est, ut morbos afferant? Idcirco enim accepit sapientiam, ut adversus nocentia fragilitatem suam muniat. (0023B) Sequatur necesse est, ut quoniam retinendae rationis causa morbos capit, etiam mortem semper accipiat; quia is ad quem mors non venit, firmus sit necesse est: infirmitas autem habet in se mortis conditionem; firmitas vero ubi fuerit, nec senectus locum potest habere, nec mors, quae sequitur senectutem. Praeterea, si mors certae constituta esset aetati, fieret homo insolentissimus, et humanitate omni careret. Nam fere iura omnia humanitatis, quibus inter nos cohaeremus, ex metu, et conscientia fragilitatis oriuntur. Denique imbecilliora, et timidiora quaeque animalia congregantur, ut quoniam viribus tueri se nequeunt, multitudine tueantur: fortiora vero solitudines appetunt, quoniam robore viribusque confidunt. (0023C) Homo quoque si eodem modo haberet ad propulsanda pericula suppetens robur, nec ullius alterius auxilio indigeret, quae societas esset? quaeve ratio? quae humanitas? aut quid esset tetrius homine? quid efferacius? quid immanius? Sed quoniam imbecillis est, nec per se potest sine homine vivere, societatem appetit, ut vita communis et ornatior fiat, et tutior. Vides igitur omnem hominis rationem in eo vel maxime stare, quod nudus fragilisque nascitur, quod morbis afficitur, quod immatura morte multatur. Quae si homini detrahantur, rationem quoque ac sapientiam detrahi, necesse est. Sed nimis diu de rebus apertis disputo, cum sit liquidum, nihil sine providentia, nec factum esse unquam, nec fieri potuisse. De cuius operibus universis, si nunc libeat disputare per ordinem, infinita materia est. (0024B) Sed ego de uno corpore hominis tantum institui dicere, ut in eo divinae providentiae potestatem, quanta fuerit, ostendam his dumtaxat in rebus, quae sunt comprehensibiles et apertae; nam illa quae sunt animae, nec subiici oculis, nec comprehendi queunt. Nunc de ipso vase hominis loquimur, quod videmus. (PL 7 0024B) ==Caput V. De figuris animalium et membris.== (0024C) In principio, cum Deus fingeret animalia, noluit ea in rotundam formae speciem conglobare atque colligere, ut et moveri ad ambulandum, et flectere se in quamlibet partem facile possent: sed ex ipsa corporis summa produxit caput; item produxit membra quaedam longius, quae vocantur pedes, ut alternis motibus solo fixa producerent animal, quo mens tulisset, aut quo petendi cibi necessitas provocasset. (0025A) Ex ipso autem vasculo corporis quatuor fecit extantia: bina posterius, quae sunt in omnibus pedes; item bina capiti et collo proxima, quae varios animantibus usus praebent. In pecudibus enim ac feris sunt posterioribus pedes similes, in homine autem manus; quae non sunt ad ambulandum, sed ad faciendum temperandumque sunt natae. Est et tertium genus, in quo priora illa, neque pedes, neque manus sunt, sed alae, in quibus pennae per ordinem fixae volandi exhibent usum. Ita una fictio diversas species et usus habet. Atque ut ipsam corporis crassitudinem firmiter comprehenderet, maioribus et brevibus ossibus invicem colligatis, quasi carinam compegit, quam nos spinam dicimus, eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, ne gradiendi flectendique se facultatem animal non haberet. (0025B) Ex eius parte quasi media costas, id est transversa et plana ossa porrexit in diversum, quibus clementer curvatis, et in se velut in circulum pene conductis, interna viscera contegantur, ut ea, quae mollia et minus valida fieri opus erat, illius solidae cratis amplexu possent esse munita. In summa vero constructionis eius, quam similem navis carinae diximus, caput collocavit, in quo esset regimen totius animantis; datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nervi. (0025C) Ea vero, quae diximus de corpore, vel ambulandi, vel faciendi, vel volandi causa esse producta, neque nimium longis, propter celerem mobilitatem, neque nimium brevibus, propter firmitatem, sed et paucis et magnis ossibus constare voluit. Aut enim bina sunt ut in homine; aut quaterna, ut in quadrupede: quae tamen non fecit solida, ne in gradiendo pigritia et gravitas retardaret, sed cavata et ad vigorem corporis conservandum medullis intrinsecus plena; eaque rursus non aequaliter porrecta finivit: sed summas eorum partes crassioribus nodis conglobavit, ut et substringi nervis facilius, et verti tutius possent, unde sunt vertibula nominata. Eos nodos firmiter solidatos leni quodam operculo texit, quod dicitur cartilago; scilicet, ut sine attritu et sine sensu doloris aliquo flecterentur. (0026B) Eosdem tamen non in unum modum informavit: alios enim fecit simplices, et in orbem rotundos, in iis dumtaxat articulis, in quibus moveri membra in omnes partes oportebat, ut in scapulis; quoniam manus utrolibet agitari et contorqueri necessarium est: alios autem latos, et aequales, et in unam partem rotundos, et in his utique locis, ubi tantummodo curvari membra oportebat, ut in genibus et in cubitis, et in manibus ipsis. Nam sicut manus ex eo loco, unde oriuntur, ubique versus moveri, speciosum simul et utile fuit: sic profecto, si hoc idem etiam cubitis accideret, et supervacuus esset eius modi motus, et turpis. (0026C) Iam enim manus amissa dignitate, quam nunc habet, mobilitate nimia proboscidi similis videretur, essetque homo plane anguimanus: quod genus in illa immanissima bellua mirabiliter effectum est. Deus enim, qui providentiam et potestatem suam multarum rerum mirabili varietate voluit ostendere, quoniam caput eius animalis non tam longe porrexerat, ut terram posset ore contingere, quod erat futurum horribile atque tetrum, et quia os ipsum profusis dentibus sic armaverat, ut etiamsi contingeret, pascendi tamen facultatem dentes adimerent; produxit inter eos a summa fronte molle ac flexibile membrum, quo prendere, quo tenere quodlibet posset, ne rationem victus capiendi, vel dentium prominens magnitudo, vel cervicis brevitas impediret. (PL 7 0026C) ==Caput VI. De Epicuri errore; et de membris eorumque usu.== (0027B) Non possum hoc loco teneri, quominus Epicuri stultitiam rursum coarguam; illius enim sunt omnia quae delirat Lucretius: qui, ut ostenderet animalia non artificio aliquo divinae mentis, sed, ut solet, fortuito esse nata; dixit, in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas, aut coeundi generandique ratio defecisset. Videlicet ut et atomis suis locum faceret per infinitum et inane volitantibus, divinam providentiam voluit excludere. Sed cum videret in omnibus quae spirant. (0028A) mirabilem Providentiae inesse rationem, quae (malum!) vanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa, in quibus nascendi ratio cessaret? Quoniam igitur omnia quae videmus cum ratione nata sunt, id enim ipsum nasci, efficere nisi ratio non potest, manifestum est, nihil omnino rationis expers potuisse generari. Ante enim provisum est in singulis quibusque fingendis, quatenus et ministerio membrorum ad necessaria vitae uteretur, et quatenus adiugatis corporibus elata soboles, universas generatim conservaret animantes. (0028B) Nam si peritus architectus, cum magnum aliquod aedificium facere constituit, primo omnium cogitat, quae summa perfecti aedificii futura sit, et ante emetitur, quem locum leve pondus expectet, ubi magni operis statura sit moles, quae columnarum intervalla, qui, aut ubi aquarum cadentium decursus et exitus, et receptacula, haec, inquam, prius providet, ut quaecumque sunt perfecto iam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur: cur Deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante providisse, quae ad vivendum necessaria essent, quam ipsam vitam daret? Quae utique constare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat. Videbat igitur Epicurus in corporibus animalium divinae rationis solertiam: sed ut efficeret, quod ante imprudenter assumpserat, adiecit aliud deliramentum superiori congruens. (0029A) Dixit enim, neque oculos ad videndum esse natos, neque aures ad audiendum, neque pedes ad ambulandum, quoniam membra haec prius nata sunt quam esset usus videndi, et audiendi, et ambulandi: sed horum omnia officia ex natis extitisse. Vereor ne huiusmodi portenta et ridicula refutare non minus ineptum esse videatur. Sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nimis argutum putet. Quid ais, Epicure? Non sunt ad videndum oculi nati? Cur igitur vident? Postea, inquit, usus eorum apparuit. Videndi ergo causa nati sunt; siquidem nihil possunt aliud quam videre. Item membra caetera, cuius rei causa nata sunt, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam providenter effecta, ut usum possent habere. (0029B) Quid enim, si dicas aves non ad volandum esse natas, neque feras ad saeviendum, neque pisces ad natandum, neque homines ad sapiendum; cum appareat ei naturae, officioque servire animantes, ad quod est quaeque generata? Sed videlicet qui summam ipsam veritatis amisit, semper erret necesse est. (0030A) Si enim non providentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur nunquam fortuito accidit, sic coire illa principia, ut efficerent animal eiusmodi, quod naribus potius audiret, odoraretur oculis, auribus cerneret? Si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit eiusmodi quotidie monstra generari, in quibus et membrorum ordo praeposterus, et usus longe diversus existeret. Cum vero universa genera, et universa quoque membra leges suas, et ordines, et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam divinae rationis dispositio perpetua servatur. Verum alias refellemus Epicurum; nunc de providentia (ut coepimus) disseramus. (PL 7 0030A) ==Caput VII. De omnibus corporis partibus.== (0030B) Deus igitur solidamenta corporis, quae ossa dicuntur, nodata et adiuncta invicem nervis alligavit atque constrinxit, quibus mens, si excurrere, aut resistere velit, tanquam retinaculis uteretur; et quidem nullo labore, nulloque conatu: sed vel minimo nutu totius corporis molem temperaret ac flecteret. Haec autem visceribus operuit, ut quemque locum decebat, ut quae solida essent, conclusa tegerentur. (0031A) Item visceribus ipsis venas admiscuit, quasi rivos per corpus omne divisos, per quas discurrens humor, et sanguis, universa membra succis vitalibus irrigaret; et ea viscera, formata in eum modum, qui unicuique generi ac loco aptus fuit, superiecta pelle contexit, quam vel sola pulchritudine decoravit, vel setis adoperuit, vel squamis munivit, vel plumis insignibus adornavit. Illud vero commentum Dei mirabile, quod una dispositio, et unus habitus, innumerabiles imaginis praeferat varietates. Nam in omnibus fere, quae spirant, eadem series et ordo membrorum est. Primum enim caput, et huic annexa cervix. Item collo pectus adiunctum, et ex eo prominentes armi, adhaerens pectori venter. Item ventri subnexa genitalia. Ultimo loco femina pedesque. (0031B) Nec solum membra suum tenorem ac situm in omnibus servant, sed etiam partes membrorum. Nam in uno capite ipso certam sedem possident aures, certam oculi, nares item, os quoque, et in eo dentes, et lingua. Quae omnia cum sint eadem in omnibus animantibus, tamen infinita et multiplex diversitas figuratorum est; quod ea quae dixi, aut productiora, aut contractiora lineamentis varie differentibus comprehensa sunt. (0032A) Quid, illud nonne divinum, quod in tanta viventium multitudine, unumquodque animal in sui genere et specie pulcherrimum est? ut si quid vicissim de altero in alterum transferatur, nihil impeditius ad utilitatem, nihil deformius ad aspectum videri necesse sit: ut si elephanto cervicem prolixam tribuas, aut camelo brevem; vel si serpentibus pedes, aut pilos addas, in quibus porrecti aequaliter corporis longitudo nihil aliud exhibeat, nisi ut maculis terga distincti, et squammarum laevitate suffulti, in lubricos tractus sinuosis flexibus laberentur. (0032B) In quadrupedibus autem, idem opifex contextum spinae a summo capite deductum longius extra corpus eduxit, et acuminavit in caudam, ut obscoenae corporis partes, vel propter foeditatem tegerentur, vel propter teneritudinem munirentur, ut animalia quaedam minuta et nocentia motu eius arcerentur a corpore: quod membrum si detrahas, imperfectum fit animal, ac debile. Ubi autem ratio, et manus est, tam non est id necessarium, quam indumentum pilorum: adeo in suo quaeque genere aptissime congruunt, ut neque nudo quadrupede, neque homine tecto excogitari quidquam turpius possit. (0033A) Sed tamen cum ipsa nuditas hominis mire ad pulchritudinem valeat, non tamen etiam capiti congruebat; quanta enim in eo futura deformitas esset, ex calvitio apparet. Texit ergo illud pilo; et quia in summo futurum erat; quasi summum aedificii culmen ornavit: qui ornatus non est in orbem coactus, aut in figuram pilei teres factus, ne quibusdam partibus nudis esset informis, sed alicubi effusus, alicubi retractus pro cuiuslibet loci decentia. Frons ergo vallata per circuitum, et a temporibus effusi ante aures capilli, et earum summae partes in coronae modum cinctae, et occipitium omne contectum, speciem miri decoris ostentant. Iam barbae ratio incredibile est quantum conferat, vel ad dignoscendam corporum maturitatem, vel ad differentiam sexus, vel ad decorem virilitatis ac roboris; ut videatur omnino non constatura fuisse totius operis ratio, si quidquam aliter esset effectum. (PL 7 0033A) ==Caput VIII. De hominis partibus, oculis et auribus.== (0034A) Nunc rationem totius hominis ostendam, singulorumque membrorum, quae in corpore aperta, aut operta sunt, utilitates et habitus explicabo. Cum igitur statuisset Deus ex omnibus animalibus solum hominem facere coelestem, caetera universa terrena, hunc ad coeli contemplationem rigidum erexit, bipedemque constituit, scilicet ut eodem spectaret, unde illi origo est; illa vero depressit ad terram, ut quia nulla his immortalitatis expectatio est, toto corpore in humum proiecta ventri pabuloque servirent. Hominis itaque solius recta ratio, et sublimis status, et vultus Deo patri communis ac proximus, originem suam, fictoremque testatur. Eius prope divina mens, quia non tantum animantium, quae sunt in terra, sed etiam sui corporis est sortita dominatum, in summo capite collocata, tanquam in arce sublimis speculatur omnia, et contuetur. (0034B) Hanc eius aulam, non obductam porrectamque formavit, ut in mutis animalibus, sed orbi et globo similem; quod omnis rotunditas perfectae rationis est, ac figurae. (0035A) Eo igitur mens et ignis ille divinus tanquam coelo tegitur: cuius cum summum fastigium naturali veste texisset, priorem partem, quae dicitur facies, necessariis membrorum ministeriis et instruxit pariter et ornavit. (0035B) Ac primum, quod oculorum orbes concavis foraminibus conclusit, a quo foratu frontem nominatam Varro existimavit; et eos, neque minus, neque amplius, quam duos esse voluit, quod ad speciem nullus est perfectior numerus, quam duorum: sicut et aures duas, quarum duplicitas incredibile est quantam pulchritudinem praeferat, quod tum pars utraque similitudine ornata est, tum ut venientes altrinsecus voces facilius colligantur; nam et forma ipsa mirandum in modum ficta, quod earum foramina noluit esse nuda et inobsepta, quod et minus decorum et utile minus fuisset, quoniam simplicium cavernarum angustias praetervolare vox posset, nisi exceptam per cavos sinus, et repercussu retentam foramina ipsa cohiberent: illis similia vasculis, quibus impositis solent angusti oris vasa compleri. (0036B) Eas igitur aures (quibus est inditum nomen a vocibus hauriendis, unde Virgilius: . . . . . . Vocemque his auribus hausi; aut quia vocem ipsam Graeci αὐδὴν vocant, ab auditu, per immutationem litterae, aures velut audes sunt nominatae) noluit Deus artifex mollibus pelliculis informare, quae pulchritudinem demerent pendulae atque flaccentes, neque duris ac solidis ossibus, ne ad usum inhabiles essent immobiles ac rigentes: sed quod esset horum medium excogitavit, ut eas cartilago mollior alligaret, et haberent aptam simul et flexibilem firmitatem. (0037A) In his audiendi tantum officium constitutum est, sicut in oculis videndi; quorum praecipue inexplicabilis est ac mira subtilitas, quia eorum orbes gemmarum similitudinem praeferentes, ab ea parte qua videndum fuit, membranis perlucentibus texit, ut imagines rerum contra positarum tanquam in speculo refulgentes, ad sensum intimum penetrarent. Per eas igitur membranas sensus ille, qui dicitur mens, ea quae sunt foris transpicit. (0037B) Ne forte existimes, aut imaginum incursione nos cernere (ut philosophi dixerunt) quoniam videndi officium in eo debet esse quod videt, non in eo quod videtur: aut intentione aeris, cum acie aut effusione radiorum, quoniam, si ita esset, radium quem oculis advertimus, videremus, donec intentus aer cum acie, aut effusi radii ad id quod videndum esset pervenirent. (0038A) Cum autem videamus eodem momento temporis, plerumque vero aliud agentes, nihilominus tamen universa quae contra sunt posita intueamur, verius et manifestius est mentem esse, quae per oculos ea quae sunt opposita, transpiciat, quasi per fenestras lucente vitro, aut speculari lapide obductas. Et idcirco mens, et voluntas ex oculis saepe dignoscitur. Quod quidem ut refelleret Lucretius, ineptissimo usus est argumento. Si enim mens (inquit) per oculos videt, erutis et effossis oculis magis videret; quoniam evulsae cum postibus fores plus inferunt luminis, quam si fuerint obductae. (0038B) Nimirum ipsi, vel potius Epicuro, qui eum docuit, effossi oculi erant, ne viderent, effossos orbes, et ruptas oculorum fibras, et fluentem per venas sanguinem, et crescentes ex vulneribus carnes, et obductas ad ultimum cicatrices nihil posse lucis admittere, nisi forte auribus oculos similes nasci volebat; ut non tam oculis, quam foraminibus cerneremus: quo nihil ad speciem foedius, ad usum inutilius fieri potest. (0039A) Quantulum enim videre possemus, si mens ab intimis penetralibus capitis per exiguas cavernarum rimulas attenderet; ut si quis velit transpicere per cicutam, non plus profecto cernat, quam cicutae ipsius capacitas comprehendat. Itaque ad videndum membris potius in orbem conglobatis opus fuit, ut visus in latum spargeretur, et quae in primori facie adhaererent, ut libere possent omnia contueri. Ergo ineffabilis divinae providentiae virtus fecit duos simillimos orbes, eosque ita devinxit, ut non in totum converti, sed moveri tamen ac flecti cum modo possent. (0039B) Orbes autem ipsos humoris puri ac liquidi plenos esse voluit, in quorum media parte scintillae luminum conclusae tenerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris ac subtilibus cernendi sensus ac ratio continetur, Per eos igitur orbes seipsam mens intendit ut videat, miraque ratione in unum miscetur et coniungitur amborum luminum visus. (PL 7 0039B) ==Caput IX. De sensibus eorumque vi.== Libet hoc loco illorum reprehendere vanitatem, qui dum volunt ostendere sensus falsos esse, multa colligunt, in quibus oculi fallantur; inter quae illud etiam, quod furiosis et ebriis omnia duplicia videantur: quasi vero eius erroris obscura sit causa. Ideo enim fit, quia duo sunt oculi. Sed quomodo id fiat, accipe. Visus oculorum intentione animi constat. (0040A) Itaque quoniam mens (ut supra dictum est) oculis tanquam fenestris utitur, non tantum hoc ebriis aut insanis accidit, sed et sanis, ac sobriis. Nam si aliquid nimis propius admoveas, duplex videbitur; certum est enim intervallum, ac spatium, quo acies oculorum coït. Item si retrorsum avoces animum, quasi ad cogitandum, et intentionem mentis relaxes, tum acies oculi utriusque diducitur, tunc singuli videre incipiunt separatim. Si animum rursus intenderis, aciemque direxeris, coit in unum quidquid duplex videbatur. Quid ergo mirum, si mens veneno, ac potentia vini dissoluta, dirigere se non potest ad videndum, sicut ne pedes quidem ad ambulandum, nervis stupescentibus debiles? aut si vis furoris in cerebrum saeviens concordiam disiungit oculorum? (0040B) Quod adeo verum est, ut luscis hominibus, si aut insani, aut ebrii fiant, nullo modo possit accidere, ut aliquid duplex videant. Quare si ratio apparet, cur oculi fallantur, manifestum est non esse falsos sensus; qui aut non falluntur, si sunt puri et integri, aut si falluntur, mens tamen non fallitur, quae illorum novit errorem. (PL 7 0040B) ==Caput X. De exterioribus hominis membris, eorumque usu.== Sed nos ad Dei opera revertamur. Ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum tegminibus occuluit; unde oculos dictos esse, Varroni placet. (0041A) Nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest, et palpitatio vocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus vallatae, septum oculis decentissimum praebent. Quarum motus assiduus incomprehensibili celeritate concurrens, et videndi tenorem non impedit, et reficit obtutum. Acies enim, id est membrana illa perlucens, quam siccari et obarescere non oportet, nisi humore assiduo tersa pure niteat, obsolescit. Quid ipsa superciliorum fastigia pilis brevibus adornata? nonne, quasi aggeribus, et munimentum oculis, ne quid superne incidat, et speciem simul praestant? Ex quorum confinio nasus exoriens, et veluti aequali porrectus iugo, utramque aciem simul et discernit et munit. Inferius quoque genarum non indecens tumor, in similitudinem collium leniter exurgens, ab omni parte oculos efficit tutiores; provisumque est ab artifice summo, ut si quis forte vehementior ictus extiterit, eminentibus repellatur. (0041B) Nasi vero pars superior usque ad medium solida formata est, inferior autem cartilagine adhaerente mollita, ut ad usum digitorum possit esse tractabilis. (0042A) In hoc autem, quamvis simplici membro, tria sunt officia constituta; unum ducendi spiritus; alterum capiendi odoris; tertium ut per eius cavernas purgamenta cerebri defluant: quas ipsas Deus quam mirabili, quam divina ratione molitus est, ut tamen hiatus ipse nasi oris speciem non deformaret. Quod erat plane futurum, si unum ac simplex foramen pateret. At id velut pariete per medium ducto intersepsit atque divisit, fecitque ipsa duplicitate pulcherrimum. Ex quo intelligimus quantum dualis numerus, una et simplici compage solidatus, ad rerum valeat perfectionem. Nam cum sit corpus unum, tamen totum ex simplicibus membris constare non poterat, nisi ut essent partes vel dextrae, vel sinistrae. (0042B) Itaque ut pedes duo, et item manus, non tantum ad utilitatem aliquam usumque, vel gradiendi, vel faciendi valent, sed et habitum, decoremque admirabilem conferunt: sic in capite, quod totius divini operis quasi culmen est, et auditus, in duas aures, et visus in duas acies, et odoratio in duas nares a summo artifice divisa est: quia cerebrum, in quo sentiendi ratio est, quamvis sit unum, tamen in duas partes membrana interveniente discretum est. (0043A) Sed et cor, quod sapientiae domicilium videtur, licet sit unum, duos tamen intrinsecus sinus habet, quibus fontes vivi sanguinis continentur, septo intercedente divisi; ut sicut in ipso mundo summa rerum vel de simplici duplex, vel de duplici simplex, et gubernat, et continet totum: ita in corpore de duobus universa compacta, indissociabilem praetenderent unitatem. Oris quoque species, et rictus ex transverso patefactus, quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cuius usus in duobus constat officiis, sumendi victus, et loquendi. (0043B) Lingua intus inclusa, quae vocem motibus suis in verba discernit, et est interpres animi; nec tamen sola potest per se loquendi munus implere, nisi acumen suum palato illiserit, nisi iuta vel offensione dentium, vel compressione labiorum: dentes tamen plus conferunt ad loquendum; nam et infantes non ante incipiunt fari, quam dentes habuerint, et senes amissis dentibus ita balbutiunt, ut ad infantiam re voluti denuo esse videantur. Sed haec ad hominem solum pertinent, aut ad aves, in quibus acuminata et vibrata certis motibus lingua, innumerabiles cantuum flexiones, et sonorum varios modos exprimit. (0044A) Habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, sed tamen solo in mutis utitur, quod contritos et commolitos dentibus cibos colligit, et conglobatos vi sua deprimit, et transmittit ad ventrem. Itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen impositum. Bestias etiam potu adiuvat; protenta enim cavataque hauriunt aquam, eamque comprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora effluat, ad palatum celeri mobilitate complodunt. Haec itaque palati concavo tanquam testudine tegitur; eamque dentium septis Deus quasi muro circumvallavit. Dentes autem ipsos mirabili modo per ordinem fixos, ne nudi ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingivis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labiorum tegminibus honestavit, quorum durities, sicut in molari lapide, maior est et asperior, quam in caeteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent. (0044B) Labra ipsa, quae quasi antea cohaerebant, quam decenter intercidit; quorum superius sub ipsa medietate narium lacuna quadam levi, quasi valle signavit, inferius honestatis gratia foras molliter explicavit. (0045A) Nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur, quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur; lingua est enim, qua sapores sentiuntur: nec tamen tota; nam partes eius, quae sunt ab utroque latere teneriores, saporem subtilissimis sensibus trahunt. Et cum neque ex cibo quidquam, neque ex potione minuatur; tamen inenarrabili modo penetrat ad sensum sapor, eadem ratione, qua nihil de quaque materia odoris capio decerpit. Caetera quam decora sint, vix exprimi potest. Deductum clementer a genis mentum, et ita inferius conclusum, ut acumen eius extremum signare videatur leviter impressa divisio; rigidum ac teres collum; scapulae velut mollibus iugis a cervice demissae; valida et substricta nervis ad fortitudinem brachia; insignibus toris extantium lacertorum vigens robur; utilis ac decens flexura cubitorum. Quid dicam de manibus, rationis ac sapientiae ministris? (0045B) quas solertissimus artifex plano ac modice concavo sinu fictas, ut si quid tenendum sit, apte possit insidere, in digitos terminavit: in quibus difficile est expedire, utrumne species, an utilitas maior sit. Nam et numerus perfectus, ac plenus, et ordo ac gradus decentissimus, et articulorum parium curvatura flexibilis, et forma unguium rotunda, concavis tegminibus digitorum fastigia comprehendens atque firmans, ne mollitudo carnis in tenendo cederet, magnum praebet ornatum. Illud vero ad usum miris modis habile, quod unus a caeteris separatus cum ipsa manu oritur, et in diversum maturius funditur: qui se velut obvium caeteris praebens, omnem tenendi faciendique rationem vel solus, vel praecipue possidet, tamquam rector omnium atque moderator; unde etiam pollicis nomen accepit, quod vi et potestate inter caeteros polleat. (0046B) Duos quidem articulos extantes habet, non ut alii ternos, sed unus ad manum carne connectitur pulchritudinis gratia. Si enim fuisset tribus articulis et ipse discretus, foeda et indecora species ademisset manibus honestatem. (0047A) Iam pectoris latitudo sublimis, et exposita oculis, mirabilem prae se fert habitus sui dignitatem. Cuius haec causa est, quod videtur hominem solum Deus veluti supinum formasse (nam fere nullum aliud animal iacere in tergum potest), mutas autem animantes quasi alterno latere iacentes finxisse, atque ad terram compressisse. Idcirco illis angustum pectus, et ab aspectu remotum, et ad terram versus abiectum: homini autem patens et erectum; quia plenum rationis a coelo datae, humile, aut indecens esse non debuit. Papillae quoque leviter eminentes, et fuscioribus ac parvis orbibus coronatae, non nihil addunt venustatis, foeminis ad alendos foetus datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus, et quasi mutilum videretur. (0047B) Huic subdita est planities ventris, quam mediam fere umbilicus non indecenti nota signat, ad hoc factus, ut per eum foetus, dum est in utero, nutriatur. (PL 7 0047B) ==Caput XI. De intestinis in homine, eorumque usu.== Sequitur necessario, ut de internis quoque visceribus dicere incipiam: quibus non pulchritudo, quia sunt abdita, sed utilitas incredibilis attributa est, quoniam opus fuerat, ut terrenum hoc corpus succo aliquo de cibis ac potibus aleretur, sicut terra ipsa imbribus ac pruinis. Providentissimus artifex in medio eius receptaculum cibis fecit, quibus concoctis et liquefactis, vitales succos membris omnibus dispertiret. Sed cum homo constet ex corpore atque anima, illud quod supra dixi receptaculum, soli corpori praestat alimentum: animae vero aliam sedem dedit. (0048B) Fecit enim genus quoddam viscerum molle atque rarum, quod pulmonem vocamus, in quod spiritus reciproca vicissitudine commearet; eumque non in uteri modum finxit, ne effunderetur simul spiritus, aut inflaret simul. (0049A) Ideoque ne plenum quidem viscus effecit, sed inflabile, atque aeris capax; ut paulatim spiritum reciperet, dum vitalis ventus per illam spargitur raritatem, et eumdem rursus paulatim redderet, dum se ex illo explicat. Ipsa enim vicissitudo flandi et spirandi, respirandique tractus, vitam sustentat in corpore. Quoniam ergo duo sunt in homine receptacula, unum aeris, quod alit animam, alterum ciborum, quod alit corpus, ut flecti cervix, ac moveri facile possit, duas esse per collum fistulas necesse est, cibalem, ac spiritalem, quarum superior ab ore ad ventrem ferat, inferior a naribus ad pulmonem. Quarum ratio, et natura diversa est. (0049B) Ille enim qui est ab ore transitus, mollis effectus est, et qui semper clausus cohaereat sibi, sicut os ipsum; quoniam potus, et cibus, dimota et patefacta gula, quia corporales sunt, spatium sibi transmeandi faciunt. (0050A) Spiritus contra, qui est incorporalis, ac tenuis, quia spatium sibi facere non poterat, accepit viam patentem, quae vocatur gurgulio. Is constat ex ossibus flexuosis ac mollibus, quasi ex annulis in cicutae modum invicem compactis et cohaerentibus; patetque semper hic transitus. Nullam enim requiem meandi habere spiritus potest, quia is, qui semper commeat, demissa utiliter de cerebro membri portione, cui uva nomen est, velut occursu quodam refraenatur, ne aut teneritudinem domicilii cum impetu veniens attracta pestilenti aura corrumpat, aut totam nocendi violentiam internis receptaculis perferat. Ideoque etiam nares breviter sunt apertae, quae idcirco sic nominantur, quia per eas vel odor, vel spiritus nare non desinit, quae sunt huius fistulae quasi ostia. Tamen haec fistula spiritalis non tantum ad nares, verum ad os quoque interpatet in extremis palati regionibus, ubi se colles faucium spectantes uvam tollere incipiunt in tumorem. (0050B) Cuius rei causa et ratio non obscura est; loquendi enim facultatem non haberemus, si, ut gulae iter ad os tantum, ita gurgulio ad nares tantum pateret, nec procedens ex eo spiritus efficere vocem sine linguae ministerio posset. Aperuit igitur viam voci divina solertia ex illa fistula spiritali, ut posset lingua ministerio suo fungi, et vocis ipsius inoffensum tenorem pulsibus suis in verba concidere. Qui meatus, si aliquo modo interceptus sit, mutum faciat necesse est. Errat enim profecto quisquis aliam causam putat, cur homines muti sint. Non enim (ut vulgo creditur) vinctam gerunt linguam: sed ii vocalem illum spiritum per nares quasi mugientes profundunt, quod voci transitus ad os aut nullus omnino est, aut non sic patens ut plenam vocem possit emittere. (0051B) Quod plerumque natura fit; aliquando etiam casu accidit, ut morbo aliquo hic aditus obseptus vocem non transmittat ad linguam, faciatque de loquentibus mutos. Quod cum acciderit, auditum quoque obstrui necesse est; ut quia vocem emittere non potest, ne admittere quidem possit. Loquendi ergo causa patefactus est hic meatus. Illud quoque praestat, ut in lavacris celebrandis, quia nares calorem ferre non possunt, aer fervens ore ducatur; item, si forte spiramenta narium frigoris pituita praecluserit, per os auram trahere possimus, ne obstructa meandi facultate, spiritus stranguletur. (0052A) Cibi vero in alvum recepti, et cum potus humore permixti, cum iam calore percocti fuerint, eorum succus inenarrabili modo per membra diffusus, irrigat universum corpus, et vegetat. Intestinorum quoque multiplices spirae, ac longitudo in se convoluta, et uno tamen substricta vinculo, quam mirificum Dei opus est? Nam ubi maceratos ex se cibos alvus emiserit, paulatim per illos internorum anfractus extruduntur, ut quidquid ipsis inest succi, quo corpus alitur, membris omnibus dividatur. Et tamen necubi forte obhaereant, ac resistant, quod fieri poterat, propter ipsorum voluminum flexiones in se saepe redeuntes, et fieri sine pernicie non poterat, oblevit ea intrinsecus crassiore succo, ut purgamenta illa ventris ad exitus suos facilius per lubricum niterentur. (0052B) Illa quoque ratio subtilissima est, quod vesica, cuius usum volucres non habent, cum sit ab intestinis separata, nec ullam habeat fistulam, qua ex illis urinam trahat, completur tamen, et humore distenditur. Id quomodo fiat, non est difficile pervidere, intestinorum enim partes, quae ab alvo cibum potumque suspiciunt, patentiores sunt quam caeterae spirae, et multo tenuiores. Hae vesicam circumplectuntur, et continent: ad quas partes cum potus et cibus mixta pervenerint, fimum quidem crassius fit, et transmeat, humor autem omnis per illam teneritudinem percolatur, eumque vesica, cuius aeque tenuis subtilisque membrana est, absorbet, et colligit, ut foras, qua natura exitum patefecit, emittat. (PL 7 0052B) ==Caput XII. De utero, et conceptione, atque sexibus.== De utero quoque et conceptione, quoniam de internis loquimur, dici necesse est, ne quid praeterisse videamur: quae quanquam in operto latent, sensum tamen atque intelligentiam latere non possunt. Vena in maribus, quae seminium continet, duplex est, paulo interior quam illud humoris obscoeni receptaculum. (0053B) Sicut enim renes duo sunt, ita testes, ita et venae seminales duae, in una tamen compage cohaerentes; quod videmus in corporibus animalium, cum interfecta patefiunt: sed illa dexterior masculinum continet semen, sinisterior foemininum; et omnino in toto corpore pars dextra masculina est, sinistra vero foeminina. Ipsum semen quidam putant ex medullis tantum, quidam ex omni corpore ad venam genitalem confluere, ibique concrescere. Sed hoc, humana mens, quomodo fiat, non potest comprehendere. Item in foeminis uterus in duas se dividit partes, quae in diversum diffusae ac reflexae, circumplicantur, sicut arietis cornua. Quae pars in dextram retorquetur, masculina est; quae in sinistram foeminina. Conceptum igitur Varro et Aristoteles sic fieri arbitrantur. (0054B) Aiunt non tantum maribus inesse semen, verum etiam foeminis, et inde plerumque matribus similes procreari: sed earum semen sanguinem esse purgatum, quod si recte cum virili mixtum sit, utraque concreta et simul coagulata informari: et primum quidem cor hominis effingi, quod in eo sit et vita omnis et sapientia; denique totum opus quadragesimo die consummari. Ex abortionibus haec fortasse collecta sunt. In avium tamen foetibus primum oculos fingi dubium non est, quod in ovis saepe deprehendimus. Unde fieri non posse arbitror, quin fictio a capite sumat exordium. Similitudines autem in corporibus filiorum sic fieri putant. (0055B) Cum semina inter se permixta coalescunt, si virile superaverit, patri similem provenire, seu marem, seu foeminam; si muliebre praevaluerit, progeniem cuiusque sexus ad imaginem respondere maternam. Id autem praevalet e duobus, quod fuerit uberius; alterum enim quodammodo amplectitur et includit: hinc plerumque fieri, ut unius tantum lineamenta praetendat. Si vero aequa fuerit ex pari semente permixtio, figuras quoque misceri; ut soboles illa communis, aut neutrum referre videatur, quia totum ex altero non habet, aut utrumque, quia partem de singulis mutuata est. (0056B) Nam in corporibus animalium videmus, aut confundi parentum colores, ac fieri tertium neutri generantium simile; aut utriusque sic exprimi, ut discoloribus membris per omne corpus concors mixtura varietur. (0057A) Dispares quoque naturae hoc modo fieri putantur. Cum forte in laevam uteri partem masculinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni opinatio est; sed quia sit in foeminina parte conceptus, aliquid in se habere foemineum, supra quam decus virile patiatur; vel formam insignem, vel nimium candorem, vel corporis levitatem, vel artus delicatos, vel staturam brevem, vel vocem gracilem, vel animum imbecillum, vel ex his plura. Item, si partem in dextram semen foeminini sexus influxerit, foeminam quidem procreari: sed quoniam in masculina parte concepta sit, habere in se aliquid virilitatis, ultra quam sexus ratio permittat; aut valida membra, aut immoderatam longitudinem, aut fuscum colorem, aut hispidam faciem, aut vultum indecorum, aut vocem robustam, aut animum audacem, aut ex his plura. (0057B) Si vero masculinum in dexteram, foemininum in sinistram pervenerit, utrosque foetus recte provenire; ut et foeminis per omnia naturae suae decus constet, et maribus tam mente, quam corpore robur virile servetur. Istud vero ipsum quam mirabile institutum Dei, quod ad conservationem generum singulorum, duos sexus maris ac foeminae machinatus est; quibus inter se per voluptatis illecebras copulatis, successiva soboles pareretur, ne omne genus viventium conditio mortalitatis extingueret. Sed plus roboris maribus attributum est, quo facilius ad patientiam iugi maritalis foeminae cogerentur. (0057C) Vir itaque nominatus est, quod maior in eo vis est, quam in foemina; et hinc virtus nomen accepit. Item mulier (ut Varro interpretatur) a mollitie, immutata et detracta littera, velut mollier; cui suscepto foetu, cum partus appropinquare iam coepit, turgescentes mammae dulcibus succis distenduntur, et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis foecundum pectus exuberat. Nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal a corde alimoniam duceret. Idque ipsum solertissime comparatum est, ut candens ac pingui humor teneritudinem novi corporis irrigaret, donec ac capiendos fortiores cibos, et dentibus instruatur, et viribus roboretur. Sed redeamus ad propositum, ut caetera, quae supersunt breviter explicemus. (PL 7 0057C) ==Caput XIII. De Membris inferioribus.== (0058B) Poteram nunc ego ipsorum quoque genitalium membrorum mirificam rationem tibi exponere, nisi me pudor ab huiusmodi sermone revocaret: itaque a nobis indumento verecundiae, quae sunt pudenda velentur. Quod ad hanc rem attinet, queri satis est homines impios, ac profanos, summum nefas admittere, qui divinum et admirabile Dei opus, ad propagandam successionem inexcogitabili ratione provisum et effectum, vel ad turpissimos quaestus, vel ad obscoenae libidinis pudenda opera convertunt; ut iam nihil aliud ex re sanctissima petant, quam inanem et sterilem voluptatem. Quid reliquae corporis partes, num carent ratione, ac pulchitudine? Conglobata in nates caro, quam sedendi officio apta! (0058C) et eadem firmior, quam in caeteris membris, ne premente corporis mole ossibus cederet. (0059A) Item foeminum deducta, et latioribus toris valida longitudo, quo facilius onus corporis sustineret: quam paulatim deficientem in angustum genua determinant, quorum decentes nodi flexuram pedibus, ad gradiendum sedendumque aptissimam, praebent. Item crura non aequali modo ducta, ne indecens habitudo deformaret pedes, sed teretibus suris clementer extantibus, sensimque tenuatis, et firmata sunt et ornata. (0059B) In plantis vero eadem quidem, sed tamen longe dispar, quam in manibus ratio est: quae quoniam totius corporis quasi fundamenta sunt, mirificus eas artifex non rotunda specie, ne homo stare non posset, aut aliis ad standum pedibus indigeret, sicut quadrupedes, sed porrectiores, longioresque formavit, ut stabile corpus efficerent planitie sua; unde illis inditum nomen est. (0060A) Digiti aeque totidem, quot in manibus, speciem magis, quam usum maiorem praeferentes, ideoque et iuncti, et breves, et gradatim compositi: quorum qui est maximus, quoniam illum sicut in manu discerni a caeteris opus non erat, ita in ordinem redactus est, ut tamen ab aliis magnitudine, ac modico intervallo distare videatur. Haec eorum speciosa germanitas, non levi adiumanto nisum pedum firmat; concitari enim ad cursum non possumus nisi, digitis in humum pressis soloque nitentibus, impetum saltumque capiamus. Explicasse videor omnia, quorum ratio intelligi potest. Nunc ad ea venio, quae vel dubia vel obscura sunt. (PL 7 0060A) ==Caput XIV. De intestinorum quorumdam ignota ratione.== Multa esse constat in corpore, quorum vim, rationemque perspicere nemo, nisi qui fecit, potest. An aliquis enarrare se putat posse quid utilitatis, quid effectus habeat tenuis membrana illa perlucens, qua circumretitur alvus, ac tegitur? (0060B) Quid renum gemina similitudo? quos ait Varro ita dictos, quod rivi ab his obscoeni humoris oriantur: quod est longe secus, quia spinae altrinsecus supini cohaerent, et sunt ab intestinis separati. Quid splen? quid iecur? quae viscera quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreta: quid fellis amarissimus liquor? quid globus cordis? (0061A) Nisi forte illis credendum putabimus, qui affectum iracundiae in felle constitutum putant, pavoris in corde, in splene laetitiae. Ipsius autem iecoris officium volunt esse, ut cibos in alvo concoquat amplexu et calefactu suo: quidam libidines rerum venerearum in iecore contineri arbitrantur. Primum ista perspicere acumen humani sensus non potest, quia horum officia in operto latent, nec usus suos patefacta demonstrant. Nam si ita esset, fortasse placidiora quaeque animalia, vel nihil fellis omnino, vel minus haberent, quam ferae; timidiora plus cordis, salaciora plus iecoris, lasciviora plus splenis habuissent. Sicuti igitur nos sentimus audire auribus, oculis cernere, naribus odorare: ita profecto sentiremus, nos felle irasci, iecore cupere, splene gaudere. (0061B) Cum autem, unde affectus isti veniant, minime sentiamus, fieri potest, et aliunde veniant, et aliud viscera illa, quam suspicamur, efficiant. (0062A) Nec tamen convincere possumus, falsa illos, qui haec disputant, dicere. Sed omnia, quae ad motus animi animaeque pertineant, tam obscurae altaeque rationis esse arbitror, ut supra hominem sit, ea liquido pervidere. Id tamen certum et indubitatum esse debet, tot res, tot viscerum genera, unum et idem habere officium, ut animam contineant in corpore. Sed quid proprie muneris singulis sit iniunctum, quis scire, nisi artifex, potest, cui soli opus suum notum est? (PL 7 0062A) ==Caput XV. De Voce.== De voce autem quam rationem reddere possumus? Grammatici quidem ac philosophi vocem esse definiunt, aerem spiritu verberatum: unde verba sunt nuncupata, quod perspicue falsum est. (0062B) Non enim vox extra os gignitur, sed intra; et ideo verisimilior est illa sententia, stipatum spiritum, cum obstantia faucium fuerit illisus, sonum vocis exprimere: veluti cum in patentem cicutam, labroque subiectam demittimus spiritum, et is cicutae concavo repercussus ac revolutus a fundo, dum ad descendentem occursu suo redit, ad exitum nitens, sonum gignit, et in vocalem spiritum resiliens per se ventus animatur. Quod quidem an verum sit, Deus artifex viderit. Videtur enim non ab ore, sed ab intimo pectore vox oriri. Denique et ore clauso, ex naribus emittitur sonus qualis potest. Praeterea et maximo spiritu, quo anhelamus, vox non efficitur, et levi, et non coarctato spiritu, quoties volumus, efficitur. Non est igitur comprehensum, quemodo fiat, aut quid sit omnino. Nec me nunc in Academiae sententiam delabi putes, quia non omnia sunt incomprehensibilia. (0063B) Ut enim fatendum est multa nesciri, quae voluit Deus intelligentiam hominis excedere: sic tamen multa esse, quae possint et sensibus percipi, et ratione comprehendi. Sed erit, nobis contra philosophos integra disputatio. Conficiamus igitur spatium, quod nunc decurrimus. (PL 7 0063B) ==Caput XVI. De mente, et eius sede.== Mentis quoque rationem incomprehensibilem esse quis nesciat, nisi qui omnino illam non habet, cum ipsa mens quo loco sit, aut cuiusmodi, nesciatur? Varia ergo a philosophis de natura eius ac loco disputata sunt. At ego non dissimulabo, quid ipse sentiam; non quia sic esse affirmem (quod est insipientis in re dubia facere), sed ut exposita rei difficultate, intelligas, quanta sit divinorum operum magnitudo. Quidam sedem mentis in pectore esse voluerunt. Quod si ita est, quanto tandem miraculo dignum est, rem in obscuro ac tenebroso habitaculo sitam, in tanta rationis atque intelligentiae luce versari? (0064B) tum quod ad eam sensus ex omni corporis parte conveniunt, ut in qualibet regione membrorum praesens esse videatur. (0065A) Alii sedem eius in cerebro esse dixerunt. Et sane argumentis probabilibus usi sunt: oportuisse scilicet, quod totius corporis regimen haberet potius in summo, tamquam in arce habitare; nec quidquam esse sublimius, quam id, quod universum ratione moderetur, sicut ipse mundi dominus et rector in summo est. Deinde quod sensus omnis, id est audiendi, et videndi, et odorandi ministra membra in capite sint locata, quorum omnium viae non ad pectus, sed ad cerebrum ferant: alioqui necesse nos esset tardius sentire, donec sentiendi facultas longo itinere per collum ad pectus usque descenderet. Ii vero aut non multum, aut fortasse non errant. (0065B) Videtur enim mens, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta, tamquam in coelo Deus: sed cum in aliqua sit cogitatione, commeare ad pectus, et quasi ad secretum aliquod penetrale secedere, ut consilium, tamquam ex thesauro recondito, eliciat ac proferat; ideoque cum intenti ad cogitandum sumus, et cum mens occupata in altum se abdiderit, neque audire quae circumsonant, neque videre, quae obstant, solemus. Id vero sive ita est, admirandum profecto est, quomodo id fiat, cum ad pectus ex cerebro nullum iter pateat. Sin autem non est ita, tamen nihilominus admirandum est, quod divina nescio qua ratione fiat, ut ita esse videatur. (0065C) An potest aliquis non admirari, quod sensus ille vivus atque coelestis, qui mens, vel animus nuncupatur, tantae mobilitatis est, ut ne tum quidem, cum sopitus est, conquiescat; tantae celeritatis, ut uno temporis puncto coelum omne collustret, et si velit, maria pervolet, terras, ac urbes peragret, omnia denique, quae libuerit, quamvis longe lateque summota sint, in conspectu sibi ipse constituat. Et miratur aliquis, si divina mens Dei per universas mundi partes intenta discurrit, et omnia regit, omnia moderatur, ubique praesens, ubique diffusa; cum tanta sit vis ac potestas mentis humanae intra mortale corpus inclusae ut ne septis quidem gravis huius ac pigri corporis, cui alligata est, coerceri ullo pacto possit, quominus sibi liberam vagandi facultatem, quietis impatiens, largiatur? (0066B) Sive igitur in capite mens habitat, sive in pectore, potestne aliquis comprehendere, quae vis rationis efficiat, ut sensus ille incomprehensibilis aut in medulla cerebri haereat, aut in illo sanguine bipartito, qui est inclusus in corde? ac non ex eo ipso colligat, quanta sit Dei potestas, quod animus se ipsum non videt, aut qualis, aut ubi sit; nec si videat, tamen perspicere possit, quo pacto rei corporali res incorporalis adiuncta sit? Sive etiam mentis locus nullus est, sed per totum corpus sparsa discurrit, quod et fieri potest, et a Xenocrate Platonis discipulo disputatum est, siquidem sensus in qualibet parte corporis praesto est, nec quid sit mens ista, nec qualis, intelligi potest, cum sit natura eius tam subtilis ac tenuis, ut solidis visceribus infusa, vivo, et quasi ardenti sensu, membris omnibus misceatur. (0066C) Illud autem cave, ne unquam simile veri putaveris, quod Aristoxenus dixit: Mentem omnino nullam esse, sed quasi harmoniam in fidibus, ex constructione corporis, et compagibus viscerum vim sentiendi existere. Musici enim intentionem concentumque nervorum in integros modos, sine ulla offensione consonantium, harmoniam vocant. Volunt igitur animum simili ratione constare in homine, qua et concors modulatio constat in fidibus; scilicet, ut singularum corporis partium firma coniunctio, membrorumque omnium consentiens in unum vigor, motum illum sensibilem faciat, animumque concinnet, sicut sunt nervi bene intenti ad conspirantem sonum. (0067B) Et sicut in fidibus, cum aliquid aut interruptum, aut relaxatum est, omnis canendi ratio turbatur, et solvitur: ita in corpore, cum pars aliqua membrorum duxerit vitium, destrui universa, corruptisque omnibus atque turbatis, occidere sensum, eamque mortem vocari. Verum ille, si quidquam mentis habuisset, non harmoniam de fidibus ad hominem transtulisset. Non enim canere sua sponte fides possunt, ut sit ulla in his comparatio ac similitudo viventis. Animus autem sua sponte et cogitat, et movetur. Quod si quid in nobis harmoniae simile esset, ictu moveretur externo, sicut nervi manibus, qui sine tactu artificis pulsuque digitorum, muti atque inertes iacent. Sed nimirum pulsandus ille manu fuit, ut aliquando sentiret; quia mens eius ex membris male compacta torpebat. (PL 7 0067B) ==Caput XVII. De Anima, deque ea sententia philosophorum.== Superest de anima dicere; quamquam percipi ratio eius et natura non possit. Nec ideo tamen immortalem esse animam non intelligimus; quoniam quidquid viget, moveturque per se semper, nec videri, aut tangi potest, aeternum sit necesse est. Quid autem sit anima, nondum inter philosophos convenit, nec unquam fortasse conveniet. Etenim alii sanguinem esse dixerunt, alii ignem, alii ventum; unde anima, vel animus nomen accepit, quod Graece ventus ἄνεμος dicitur; nec illorum tamen quisquam dixisse aliquid videtur. (0068B) Non enim, si anima sanguine aut per vulnus effuso, aut febrium calore consumpto, videtur extingui, continuo in materia sanguinis animae ratio ponenda est: veluti si veniat in quaestionem, lumen quo utimur, quid sit, et respondeatur oleum esse, quoniam consumpto illo, lumen extinguitur; cum sint utique diversa, sed alterum sit alterius alimentum. Videtur ergo anima similis esse lumini, quae non ipsa sit sanguis, sed humore sanguinis alatur, ut lumen oleo. Qui autem ignem putaverunt, hoc usi sunt argumento, quod praesente anima corpus caleat, recedente frigescat. Sed ignis et sensu indiget, et videtur, et tactu comburit. (0069A) Anima vero et sensu aucta est, et videri non potest, et non adurit. Unde apparet, animam nescio quid esse Deo simile. At illi, qui ventum putant, hoc falluntur, quod ex aere spiritum ducentes, vivere videamur. Varro ita definit: « Anima est aer conceptus ore, tepefactus in pulmone, fervefactus in corde, diffusus in corpus. » Haec apertissime falsa sunt. Neque enim tam obscuram nobis huiusmodi dico esse rationem, ut ne hoc quidem intelligamus, quid verum esse non possit. An si mihi quis dixerit, aeneum esse coelum, aut vitreum, aut, ut Empedocles ait, aerem glaciatum, statimne assentiar, quia coelum ex qua materia sit ignorem? sicut enim hoc nescio, ita illud scio. Anima ergo non est aer ore conceptus, quia multo prius gignitur anima, quam concipi aer ore possit. (0069B) Non enim post partum insinuatur in corpus, ut quibusdam philosophis videtur, sed post conceptum protinus, cum foetum in utero necessitas divina formavit; quia adeo vivit intra viscera genitricis, ut et incremento augeatur, et crebris pulsibus gestiat emicare. Denique abortum fieri necesse est, si fuerit animal intus extinctum. (0070A) Caeterae definitionis partes eo spectant, ut illis novem mensibus, quibus in utero fuimus, mortui fuisse videamur. Nulla ergo ex his tribus vera sententia est. Nec tamen in tantum falsos esse dicendum est, qui haec senserunt, ut omnino nihil dixerint; nam et sanguine simul, et calore, et spiritu vivimus. Sed cum constet anima in corpore his omnibus adunatis, non expresserunt proprie quid esset, quia tam non potest exprimi, quam videri. (PL 7 0070A) ==Caput XVIII. De anima et animo, eorumque affectionibus.== Sequitur alia, et ipsa inextricabilis quaestio: idemne sit anima, et animus; an vero aliud sit illud, quo vivimus, aliud autem, quo sentimus et sapimus. Non desunt argumenta in utramque partem. (0070B) Qui enim unum esse dicunt, hanc rationem sequuntur, quod neque vivi sine sensu possit, neque sentiri sine vita; ideoque non posse esse diversum id, quod non potest separari, sed quidquid est illud, et vivendi officium, et sentiendi habere rationem. Idcirco animum et animam indifferenter appellant duo Epicurei poetae. (0071A) Qui autem dicunt esse diversa, sic argumentantur: ex eo posse intelligi, aliud esse mentem, aliud animam, quia incolumi anima mens possit extingui, quod accidere soleat insanis; item, quod anima morte sopiatur, animus somno, et quidem sic, ut non tantum, quid fiat, aut ubi sit, ignoret, sed etiam rerum falsarum contemplatione fallatur. Quod ipsum quomodo fiat, non potest pervideri; cur fiat, potest. Nam requiescere nullo pacto possumus, nisi mens visionum imaginibus occupata teneatur. Latet autem mens oppressa somno, tamquam ignis obducto cinere sopitus, quem si paululum commoveris, rursus ardescit, et quasi evigilat. (0071B) Avocatur ergo simulacris, donec membra sopore irrigata vegetentur; corpus enim, vigilante sensu, licet iaceat immobile, tamen non est quietum, quia flagrat in eo sensus, et vibrat, ut flamma, et artus omnes ad se adstrictos tenet. Sed postquam mens ad contemplandas imagines ab intentione traducta est, tunc demum corpus omne resolvitur in quietem. (0072A) Traducitur autem mens cogitatione caeca, cum cogentibus tenebris secum tantummodo esse coeperit: dum intenta est in ea, de quibus cogitat, repente somnus obrepit, et in species proximas sensim ipsa cogitatio declinat: sic ea, quae sibi ante oculos posuerat, videre quoque incipit. Deinde procedit ulterius, et sibi avocamenta invenit, ne saluberrimam quietem corporis interrumpat. Nam ut mens per diem veris visionibus avocatur, ne obdormiat, ita falsis nocte, ne excitetur. Nam si nullas imagines cernat, aut vigilare illam necesse erit, aut perpetua morte sopiri. Dormiendi ergo causa tributa est a Deo ratio somniandi; et quidem in commune universis animantibus: sed illud homini praecipue, quod cum eam rationem Deus quietis causa daret, facultatem sibi reliquit docendi hominem futura per somnium. (0072B) Nam et historiae saepe testantur extitisse somnia, quorum praesens et admirabilis fuerit eventus; et responsa vatum nostrorum ex parte somnii constiterunt. Quare neque semper vera sunt, neque semper falsa, Virgilio teste, qui duas portas voluit esse somniorum. Sed quae falsa sunt, dormiendi causa videntur; quae vera, immittuntur a Deo, ut imminens bonum aut malum hac revelatione discamus. (PL 7 0072B) ==Caput XIX. De anima, eaque a Deo data.== Illud quoque venire in quaestionem potest, utrumne anima ex patre, an potius ex matre, an vero ex utroque generetur. Sed ego id in eo iure ab ancipiti vendico. Nihil enim ex his tribus verum est, quia neque ex utroque, neque ex alterutro seruntur animae. Corpus enim ex corporibus nasci potest, quoniam confertur aliquid ex utroque; de animis anima non potest, quia ex re tenui et incomprehensibili nihil potest decedere. Itaque serendarum animarum ratio uni ac soli Deo subiacet. (0073B) Denique, coelesti sumus omnes semine oriundi: Omnibus ille idem pater est, ut ait Lucretius. Nam de mortalibus non potest quidquam nisi mortale generari. Nec putari pater debet, qui transfudisse, aut inspirasse animam de suo nullo modo sentit; nec, si sentiat, quando tamen, aut quomodo id fiat, habet animo comprehensum. Ex quo apparet, non a parentibus dari animas, sed ab uno eodemque omnium Deo patre, qui legem rationemque nascendi tenet solus, siquidem solus efficit. (0074A) Nam terreni parentis nihil est, nisi ut humorem corporis, in quo est materia nascendi, cum sensu voluptatis emittat, vel recipiat; et citra hoc opus homo resistit, nec amplius quidquam potest: et ideo nasci sibi filios optant, quia non ipsi faciunt. Caetera iam Dei sunt omnia, scilicet conceptus ipse, et corporis informatio, et inspiratio animae, et partus incolumis, et quaecumque deinceps ad hominem conservandum valent; illius munus est, quod spiramus, quod vivimus, quod vigemus. Nam praeterquam quod ipsius beneficio incolumes sumus corpore, et quod victum nobis ex variis rebus subministrat, sapientiam quoque homini tribuit, quam terrenus pater dare nullo modo potest. Ideoque et de sapientibus stulti, et de stultis sapientes saepe nascuntur; quod quidam fato, ac sideribus assignant. Sed non est nunc locus de fato disserendi. (0074B) Hoc dicere satis est, quod etiamsi astra efficientiam rerum continent, nihilominus a Deo omnia fieri certum est, qui astra ipsa et fecit, et ordinavit. Inepti ergo, qui hanc potestatem Deo detrahunt, et operi eius attribuunt. Hoc igitur Dei munere coelesti atque praeclaro, an utamur, an non utamur, in nostra esse voluit potestate. Hoc enim concesso, ipsum hominem virtutis sacramento religavit, quo vitam posset adipisci. (0075A) Magna est enim vis hominis, magna ratio, magnum sacramentum: a quo si quis non defecerit, nec fidem suam devotionemque prodiderit; hic beatus, hic denique (ut breviter finiam) similis Deo sit necesse est. Errat enim quisquis hominem carne metitur. Nam corpusculum hoc, quo induti sumus, hominis receptaculum est. Nam ipse homo neque tangi, neque aspici, neque comprehendi potest, quia latet intra hoc quod videtur. Qui si delicatus magis ac tener in hac vita fuerit, quam ratio eius exposcit, si virtute contempta, desideriis se carnis addixerit, cadet, et premetur in terram. (0076A) Sin autem (ut debet) statum suum, quem rectum recte sortitus est, prompte constanterque defenderit, si terrae, quam calcare ac vincere debet, non servierit, vitam merebitur sempiternam. (PL 7 0076A) ==Caput XX. De seipso, et veritate.== Haec ad te, Demetriane, interim paucis, et obscurius fortasse quam decuit, pro rerum ac temporis necessitate peroravi; quibus contentus esse debebis, plura, et meliora laturus, si nobis indulgentia coelitus venerit. Tunc ergo te ad verae philosophiae doctrinam, et planius, et verius cohortabor. (0077A) Statui enim, quam multa potero, litteris tradere, quae ad vitae beatae statum spectent; et quidem contra philosophos, quoniam sunt ad perturbandam veritatem perniciosi et graves. Incredibilis enim vis eloquentiae, et argumentandi disserendique subtilitas, quemvis facile deceperit: quos partim nostris armis, partim vero ex ipsorum inter se concertatione sumptis revincemus; ut appareat, eos induxisse potius errorem, quam sustulisse. Fortasse mireris, quod tantum facinus audeam. Patiemurne igitur extingui, aut opprimi veritatem? Ego vero libentius vel sub hoc onere defecerim. Nam si Marcus Tullius, eloquentiae ipsius unicum exemplar, ab indoctis et ineloquentibus, qui tamen pro vero nitebantur, saepe superatus est, cur desperemus veritatem ipsam contra fallacem captiosamque facundiam sua propria vi et claritate valituram? (0078A) Illi quidem sese patronos veritatis profiteri solent: sed quis potest eam rem defendere, quam non didicit, aut illustrare apud alios, quod ipse non novit? Magnum videor polliceri: sed coelesti opus est munere, ut nobis facultas ac tempus ad proposita persequenda tribuatur. Quod si vita est optanda sapienti, profecto nullam aliam ob causam vivere optaverim, quam ut aliquid efficiam quod vita dignum sit, et quod utilitatem legentibus, etsi non ad eloquentiam, quia tenuis in nobis facundiae rivus est ad vivendum tamen afferat: quod est maxime necessarium. Quo perfecto, satis me vixisse arbitrabor, et officium hominis implesse, si labor meus aliquos homines ab erroribus liberatos ad iter coeleste direxerit. [[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]] lw26xqz8sgx88mh2lkwng8iceljjr7f 0 41027 263356 263355 2026-04-19T11:59:50Z Demetrius Talpa 13304 263356 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Alanus ab Insulis |OperaeTitulus= De planctu naturae |OperaeWikiPagina=De planctu naturae |Annus= saeculo XII |SubTitulus= |Genera=carmina, philosophia }} '''LIBER DE PLANCTV NATVRAE''' <poem> [0431A] In lacrymas risus, in fletum gaudia verto: In planctum plausus, in lacrymosa jocos, Cum sua naturam video secreta silere, Cum Veneris monstro naufraga turba perit. Cum Venus in Venerem pugnans, illos facit illas: Cumque suos magica devirat arte viros. Non fraus tristitiam, non fraudes fletus adulter Non dolus, imo dolor parturit, imo parit. Musa rogat, dolor ipse jubet, natura precatur, Ut donem flendo, flebile carmen eis. Heu! quo naturae secessit gratia? morum Forma, pudicitiae norma, pudoris amor! Flet natura, silent mores, proscribitur omnis Orphanus a veteri nobilitate pudor. Activi generis sexus, se turpiter horret [0431B]Sic in passivum degenerare genus. Femina vir factus, sexus denigrat honorem, Ars magicae Veneris hermaphroditat eum. Praedicat et subjicit, fit duplex terminus idem, Grammaticae leges ampliat ille nimis. Se negat esse virum, naturae factus in arte Barbarus. Ars illi non placet, imo, tropus. Non tamen ista tropus poterit translatio dici; In vitium melius ista figura cadit. Hic modo est logicus, per quem conversio simplex Artis, naturae jura perire facit. Cudit in incude, quae semina nulla monetat Horret et incudem malleus ipse suam. Nullam materiam matricis signat idaea, Sed magis in sterili littore vomer arat. [0431C] Sic pede dactilico Veneris male iambitur usus, In quo non patitur syllaba longa brevem. Quamvis femineae speciei supplicet omnis Forma viri, semper hujus honore minor; Quamvis Tyndaridi vultus formetur, Adonis Narcissique decor victus adoret eam: Spernitur ipsa tamen, quamvis decor ille peroret Et formae deitas disputet esse deam. Qua Jovis in dextra fulmen langueret, et omnis Phoebi cessaret otia nervus agens: Qua liber fieret servus, propriumque pudorem Venderet Hippolytus, hujus amore fruens. Queis impressa semel, mellirent oscula succo, Queis mellita darent, mellis in ore favum. [0431D]Spiritus exiret ad basia deditus ori, Totus et in labiis luderet ipse sibi. Ut dum sic moriar, in me defunctus, in illa Felici vita perfruar alter ego. Non modo Tyndaridem Phrygius venatur adulter, Sed Paris in Paridem monstra nefanda parit. Non modo per rimas rimatur basia Thysbes [0432A]Pyramus, huic Veneris rimula nulla placet. Non modo Pelides mentitur virginis actus, Ut sic virgineum se probet esse virum; Sed male naturae munus pro munere donat, Cum sexum lucri vendit amore suum. A Genii templo tales anathema merentur, Qui Genio decimas, et sua jura negant. </poem> Cum hanc elegiam lamentabili modulatione crebrius recenserem, mulier ab impassibilis mundi penitiori dilapsa palatio, ad me maturare videbatur accessum; cujus crinis non mendicata luce, sed propria scintillans, non similitudinarie radiorum repraesentans effigiem, sed eorum claritate nativa naturam praeveniens, in stellare corpus caput effigiabat [0432B] puellae; quod duplex tricatura diffibulans, superna non deserens, terrae non dedignabatur osculo arridere. Quoddam vero lilioli tramitis spatium, sub obliquitate decussata, crinis dividebat litigium, nec illa unquam obliquitas vultui erat detrimento, sed praeerat decori. Crinale vero aureum in legitimi ordinis choream crinis aurum concilians, vultum mirabatur invenisse conformem. Phantasia enim coloris aurum consequentis, paralogismum visui concludebat. Frons vero in amplam evagata planitiem, lacteo liliata colore, lilio videbatur contendere. [0432] Supercilia aureo stellata fulgore, non in silvam evagantia, nec in nimiam demissa pauperiem, inter utrumque medium obtinebant. Oculorum serena placiditas [0432C] amica blandiens claritate, gemelli praeferebat sideris novitatem. Naris utraque odore imbalsamata mellito, nec citra modum humilis, nec injuste prominens; quoddam repraesentabat insigne. Oris nardus naribus delicatas odoris epulas offerebat. Labia modico tumore surgentia Veneris tyrones invitabant ad oscula. Dentes quadam sui coloris consonantia eboris faciem exemplabant. Genarum ignis purpureus, rosarum succensus murice, dulci flamma faciem amicabat: candore namque grato amicam sentiebat temperiem, purpura vultus sindoni maritata. Menti expolita planities crystallina luce circumspectior, argenteum induebat fulgorem. Colli non injusta proceritas sub gracilitate moderata, [0432D] cervicem maritari humeris non sinebat. [0432] Mamillarum pomula gratiose juventutis maturitatem spondebant. Brachia ad gratiam inspectoris prospicua, postulare videbantur amplexus. Laterum aequata convallatio, justae moderationis impressa sigillo, totius corporis speciem ad cumulum perfectionis eduxit. [0433A] Caetera vero quae thalamus secretior absentabat, meliora fides esse loquebatur. In corpore etenim latebat vultus gratior, cujus facies ostentabat praeludium. Et quamvis tanta esset pulchritudinis laetitia, hujus tamen risum decoris, fletus inaestimabilis exstinguere conabatur: nam ex oculorum scaturigine derivatus fluxus, doloris praedicabat mentem. Ipsa etiam facies in terram casto pudore demissa, ipsi puellae illatam quodammodo loquebatur injuriam; regalis autem diadematis corona rutilans, gemmarum scintillata choreis, in capite superne fulgurabat; cujus non adulterina auri materies ab ipsius honore degenerans, luce sophistica oculos parallogizans, sed ipsius nobilitas ministrabat [0433B] essentiam. Miraculoso vero circuitu, aeternaque volatione ipsum diadema ab oriente peregrinans in occidens, reciprocando crebrius referebatur in ortum. Idemque perenniter exercendo, ex nimia ejusdem petitione principii, nugatoria motio videbatur. Praedictarum vero gemmarum aliae ad tempus nova Dei miracula, novo sui luminis sole, visibus offerebant; ad tempus autem, suae coruscationis eclipsi, videbantur a diadematis exsulare palatio. Aliae insertae solio, suae scintillationis vigiliam perennantes, perennes faciebant excubias. Inter has, circulus elucens ad zodiaceae obliquitatis similitudinem pretiosorum lapidum stellatus, monilibus sidereae contiguitatis oscula syncopabat. In [0433C] quo cohors duodena gemmarum, successivo privilegialique splendore inter alias praerogativam poscere videbatur. In anteriori quoque ipsius diadematis parte, tres pretiosi lapides audaci suae radiationis superbia, reliquis novem antonomastice praefulgebant. Lapis primus, noctis frigus in luminis incendio pati jubeat exsilium, in quo, ut faceta picturae loquebantur mendacia, leonis effigiata fulminabat effigies. Lapis secundus, et priori non secundus in lumine, in praefatae partis audaciori loco praefulgens, quasi ex quadam indignatione, reliquos lapides deorsum aspicere videbatur. In quo, prout veritatis simia, pictura docebat, sub mutatoria conflictione progrediendo retrogradus, incedendo recedens, [0433D] cancer post se incedere videbatur. Lapis tertius oppositi lapidis splendorem pauperculum abundantibus suae claritatis recompensabat divitiis. In quo, sicut picturae veritas praedicabat, umbratilis Ledea proles sibi mutuo amplexu congratulans incedebat. Ad hunc modum, tres eodem dignitatis honore pollentes, thronum in contradictoria parte locaverunt. Quorum primus sudoris guttulis lacrymas exemplando, quodam imaginario fletu contristabat aspectum. In quo, prout curialis scripturae phantasia imaginando docebat, adolescentis cujusdam urceolus, fluentem excipiebat torrentem. Lapis secundus a suo regno caloris hospitia glaciali torpore repellendo, hiemem sibi hospitem vindicabat: in quo, ex caprinae lanae [0434A] adulterino vellere, capricorni tunicam pictura texuerat. Lapis tertius, vultum lucis induens crystallinae, hiemis prophetabat adventum. In quo assidua sui arcus inflexione senex Chironius vulnera minabatur, nunquam tamen minis recompensabat effectum. Alteri quoque lateri blandienti lasciviens gemmarum benigna oculis gratiabatur serenitas. Quarum prima rosei coloris flammata murice, rosam visibus praesentabat: in qua taurus suae frontis insignia praeferens, sitire praelium videbatur. Alia, suae lucis privilegiata temperie, bonitatis gratia sororum trahebat collegia, in qua aries frontis honore superbiens, gregis postulabat dominium. Tertia vero, viriditatem praeferens smaragdineam, [0434B] refocillationis oculorum in se gerebat antidotum, in qua, sub imaginario flumine, pisces suae naturae nando littoris exercitium frequentabant. In contradicenti latere throni, siderum pulchritudo jucundo scintillabat applausu. Horum lapidum primus, suae fulgurationis aureo sole radians indefesse pulchritudinis gratiam efferebat, in qua, sicut sculpturae tropica figura demonstrabat, quadam sui praerogativa fulgoris, astris contendebat Astraea. Secundus, non superfluo splendore luxurians, nec penuriosi splendoris mendicans scintillas, flamma moderata gaudebat: In quo quoque sub aequo examine juxta artis pictoriae normam, [0434C] libra ponderum spondebat judicia. Tertius, vultus alternando vicarios, nunc serenitatis benevolentiam spondebat, nunc obscuritatis nubes inducebat: in quo resultans facies scorpionis, vultu risum, fletum caudae minabatur aculeo. Sub his autem duodecim lapidum domiciliis, septena gemmarum pluralitas, motum circularem perennans, miraculoso genere ludendi, choream exercebat plausibilem; nec ipsi choreae sua deerat suavitas harmoniae, nunc semi tonis lasciviens, nunc mediocri tonorum sonoritate juvenescens, nunc maturiori tuba melidioma procedens, sua modulatione nostrarum aurium excitabat libidinem, et oculis offerebat dormiendi praeludia. Sed cui audiendi parcitas auris promeretur offensam, [0434D] prodigalitas educit fastidium; nam ex abundanti copia audiendi fastidita auris elanguet. Hi septem lapides, quamvis nullis juncturarum ligaturis ipsi diademati tenerentur obnoxii, nunquam tamen sui absentatione superiorum lapidum orphana faciebat collegia. Lapis autem superior, adamas erat, qui caeteris motu avarior, prodigalior in desidia, in amplioris sui circuli peragragratione, nimiam temporis moram trahebat. Qui tanti frigoris gelicido segnescebat, ut ipsum ex Saturno sidere genitum genialis naturae probaret conformitas. Secundus Achates erat, qui dum sui cursus vicinia caeteris fiebat familiarior, quorumdam inimicitias transformabat: in quo, dum gratiam etiam quorumdam, et puerilem benevolentiam imperiali [0435A] suae virtutis potentia reddebat adultam; quoniam propinqua naturae cognatione, Joviali fidei esset familiaris, gratialis disputabat effectus. Tertius astrites erat, in quo, caloris principatu castra metente, quadam proprietatis continuitate, Martii sideris legebatur effectus: qui minaci suae figurationis vultui terribilis, caeteris minabatur perniciem. Quartus erat carbunculus, qui solis gerens imaginem, sub radiationis cereo proscribens umbraculum, fratrum lampades soporabat eclipticas, nunc caeteros regali suae majestatis auctoritate deviare praecipiens, nunc quietam agitationi tribuens potestatem. Cum sapphiro vero hyacinthus ejus insistendo vestigiis, ipsi velut assecla ancillando, praefati luminis nunquam fraudabatur aspectu, brevique [0435B] in superjecta distantia, ejus orbem currunt pariter aut sequuntur, aut una sequens stella, alteri praeeundi concedit obsequia. Horum duorum lapidum alter suae naturae congruentia, Mercurialis stellae; reliquus vero Dionei sideris redolebat effectum. Lapis ultimus margarita erat, quae rutilantis coronae margini insita, luce lucens aliena, a carbunculo luminis mendicabat suffragia. Quae aliquando lumini vicina praefato, proficiens, sive prolongata deficiens, in crescendo radios sui luminis quasi carbunculum venerata, submittit, ut fraternis ignibus rursus ornata, renovata sui splendoris ornamenta circumferens, nunc supplementis solemninibus attriti orbis nutriens damna, nunc propriis [0435C] orphanata luminibus, jacturam conquerens propriae majestatis. Quae crystallino inargentata fulgore, lunaris sideris resplendebat effectu. His omnibus lapidum splendoribus praefati diadematis serenata nobilitas, in se firmamenti repraesentabat effigiem. Vestis autem ex serica lana contexta, multifario protecta colore, puellae pelli serviebat in usum, quam discolorando colorans alteritas, multiplici colore faciem alterabat; quae primitus candore lilii dealbata, intuitum offendebat. Secundo, velut penuria ducta, quasi laborans in melius, ruboris sanguine purpurata splendebat. Tertio, ad cumulum perfectionis, virore, quasi smaragdo, oculis applaudebat. Haec autem nimis subtilizata, subterfugiens [0435D] oculorum indaginem, ad tantam materiae tenuitatem devenerat, ut ejus, aerisque eamdem crederes esse naturam, in qua, prout oculis pictura imaginabatur, animalium celebrabatur concilium. Illic aquila post juvenem secundo senem induens, iterum in Adonidem revertebatur a Nestore. Illic accipiter violentia et tyrannide a subditis redditus exposcebat. Illic venatoris induens personam milvus, veneratione furtiva, larvam gerebat accipitris. Illic falco in ardeam bellum excitabat civile, non tamen aequali lance divisum; non enim pugnae debet appellatione censeri, ubi tu pulsas, ego latito tantum. Illic struthio vita saeculari postposita, vitam solitariam, quasi eremita factus, desertorum solitudines incolebat. Illic olor sui funeris praeco, [0436A] mellitae citharizationis organo, vitae vaticinabatur apocham. Illic in pavone tantum pulchritudinis compluit natura thesaurum, ut eam postea crederes mendicasse. Illic phoenix in se mortuus, redivivus in alio, quodam naturae miraculo, se sua morte a mortuis suscitabat. Illic ciconia prolem decimando, naturae persolvebat tributum. Illic, passere in atomum pigmeae humilitatis relegato, grus ex opposito in giganteae quantitatis evadebat excessum. Illic phasianus natalis insulae perpessus angustias, principum futurus deliciae, nostros evolabat in orbes. Illic gallus, tanquam vulgaris astrologus, suae vocis horologio, horarum loquebatur discrimina. Illic gallus silvestris, domestici galli deridens desidiam, peregre proficiscens, nemorales peragrabat [0436B] provincias. Illic bubo profanus miseriae psalmodias funere lamentationis percinebat. Illic noctua tantae deformitatis sterquilinio sordescebat, ut in ejus formatione naturam fuisse crederes somnolentam. Illic cornix ventura prognosticans, nugatorio concitabatur garritu. Illic pica, dubio picturata colore, curam logices perennabat insomnem. Illic monedula laudabili latrocinio recivas thesaurizans, innatae avaritiae argumenta monstrabat. Illic columba dulci malo inebriata Diones Cypridis laborabat in palaestra. Illic corvus zelotypiae abhorrens dedecus, suos fetus non sua esse fatebatur pignora, usque dum, nigri argumento coloris, hoc quasi secum disputando probabat. Illic perdix nunc aeriae potestatis insultus, nunc venatorum sophismata, nunc canum [0436C] latratus propheticos abhorrebat. Illic anas cum ansere sub eorum jure vivendi, hiemabat in patria fluviali. Illic turtur suo viduata consorte, amorum epilogare dedignans, bigamiae refutabat solatia. Illic psittacus, cum sui gutturis incude, vocis monetam fabricabat humanae. Illic coturnicem figurae draconis ignorantem fallaciam, imaginariae vocis decipiebant sophismata. Illic picus propriae architectus domunculae, sui rostri dolabro clausulam fabricabat in ilice. Illic curruca novercam exuens, materno pietatis ubere, alienam cuculi prolem adoptabat in filium; quae tamen capitali praemiata stipendio, privignum agnoscens, filium ignorabat. Illic hirundo, a sua peregrinatione [0436D] reversa, sub trabe nidi lutabat hospitium. Illic philomela suae deflorationis querelam reintegrans, armonica tympanizans dulcedine, parvitatis dedecus excusabat. Illic alauda quasi nobilis citharista, non studii artificio, sed naturae magisterio musicae perdocta scientiam, citharam praesentabat in ore, quae tonos in tenues subtilizans particulas, semi tonia in gumphos divisibiles dividebat. Illic vespertilio avis hermaphroditica, cifri locum inter aviculas obtinebat. Haec animalia, quamvis illic allegorice viverent, ibi tamen esse videbantur ad litteram. Sindon, virorem adulterato candore, quam puella inconsutibiliter postea ipsa discrete texuerat, non plebea vilescens materia, artificio subtili lasciviens, [0437A] pallii gerebat officium; quae multis intricata amplexibus, colorem imaginabatur aquatilem, in qua, supra animalis aquatilis naturam, multifarias particulatam in species, fabula commentabatur picturae. Illic cetus rupibus contendens, suae scopulo quantitatis, turriti corporis incursu, navium arietabat oppidula. Illic canis marinus, cum latrabili sui nominis aequivocatione, nullis indulgendo latratibus, sui generis lepores maris venabatur in saltibus. Illic sturgio sui corporis nobilitatem individuali sui corporis benedictione, mensis offerebat regalibus. Illic halex piscis generalissimus, ampla sui corporis communitate, pauperum solabatur jejunia. Illic plays sui corporis dulcoratis saporibus, in quadragesimali austeritate, carnis redimebat absentiam. Illic [0437B] mulo dulcibus suae carnis irritamentis, palata seducebat gustantium. Illic tritula sinus marinos ingrediens, in aequore baptizata, salmonis nomine censebatur. Illic delphinus suae apparitionis perennio, maris invectiones futuras praedicebat. Illic in sirenum renibus piscis, homo legebatur in facie. His marinae regionis incolis pallii portio concessa fuerat medialis; reliqua vero chlamidis portio, pisces peregrinos habebat, qui diversis fluctibus evagantes, in dulcioris aquae patria sedes posuerant. Illic lucius exactione tyrannica, non exigentia meriti, subditos, corporis proprii incarcerebat ergastulo. Illic barbulus non minoris sui corporis dignitate famosus, cum plebecula piscium familiarius habitabat. Illic alosa tempus comitata vernalescum, veris [0437C] deliciis sui saporis delicias offerens, sui corporis adventu, gustus salutabat humanos. Illic muraena multiplici fenestrata foramine, febrium introductiones lectitabat prandentibus. Illic anguilla colubri naturam imaginans quadam proprietatis similitudine, neptis credebatur esse ejusdem. Illic perca, spermatis jaculis loricata, aquatilis lupi minus abhorrebat insultus. Illic capito quod inferioris corporis parvitate perdebat, strumoso recuperabat in capite. Hae sculpturae, tropo picturae, eleganter in pallio figuratae, natare videbantur pro miraculo. Tunica vero polymita opere picturata plumario, infra se corpus claudebat virgineum. Quae multis stellata coloribus, in grossiorem materiam conglobata, [0437D] in terrestris elementi speciem aspirabat. In hujus vestis parte primaria, homo sensualitatis deponens segnitiem, ducta ratiocinationis aurigatione, coeli penetrabat arcana. In qua parte, tunica suarum partium passa dissidium, suarum injuriarum contumelias demonstrabat. In reliquis tamen locis, partes eleganti continuatione concordes, nullam divisionis in se sustinebant discordiam. In quibus quaedam picturae incantatio, terrestria animalia vivere faciebat. Illic elephas monstruosa corporis quantitate progressus in aera, os sibi a natura conditum multiplici fenore duplicabat. Illic camelus strumoso corpore deformis, quasi servus emptitius, hominum usibus ministrabat. Illic cornua vicem cassidis usurpando, bubali frontem videbantur armare. [0438A] Illic taurus terram pedibus vexando, mugitibus intonando, sui duelli fulmina praecinebat. Illic boves, taurorum recusantes militiam, quasi rustici, servilibus negotiis inhiabant. Illic equus ferventi provectus audacia, suo assessori commilitans, hastam frangebat cum milite. Illic asinus clamoribus horridis aures fastidiens, quasi per antiphrasim organizans, barbarismum faciebat in musica. Illic unicornis virginali soporatus in gremio, ab hostibus somnum mortis incurrebat. Illic leo, rugitus carmina auribus natorum immurmurans, in illis vitae suscitabat igniculum. Illic ursa, per portas narium fetus enixa deformes, ipsos stylo linguae crebrius delambendo monetans, meliorem ducebat in formam. Illic lupus, latitando, [0438B] furis usurpabat officium. Illic pardus, apertiori latrocinio neronizans, pecudum vulgus non solum in vestibus, verum etiam in propria praedabatur persona. Illic tigris pecualium civium rempublicam crebra innocentis sanguinis effusione violabat. Illic onager, asini exuens servitutem, naturae manumissus imperio, montium incolebat audaciam. Illic aper dentis armatura fulmineus, mortem propriam canibus multiplici vendebat in vulnere. Illic canis autem phantasticis vexando vulneribus, aera dentium importunitate mordebat. Illic cervus et dama, pedum velocitate volatiles, vitam praeeundo lucrantes, subsequentium canum morsus defraudabant iniquos. Illic caper lana vestitus sophistica, nares fastidire quadriduano videbatur [0438C] odore. Illic aries tunica nobiliore trabeatus, uxorum pluralitate gavisus, matrimonii defraudabat honorem. Illic vulpecula idiotam bruti exuens animalis, ad meliorem hominis anhelabat astutiam. Illic lepus melancholico arreptus furore, non somno, sed timoris sopore perterritus, canum somniabat adventum. Illic cuniculus pelle nostri frigoris iram temperando, carne propria nostrae famis debellabat insultus. Illic castor, ne ab hostibus totius corporis patiatur dicresim, corporis partes amputabat extremas. Illic lynx, tanta luminis limpiditate vigebat, ut ejus respectu lippire caetera animalia viderentur. Illic martes et sabelo, semi-plenam palliorum pulchritudinem eorum postulantem subsidia, [0438D] suarum nobilitate pellium, ad plenum deducebant. Has animalium figuras, historialis figurae repraesentatio, quasi jucunditatis convivia, oculis donabat intuentium. Quid vero in caligis camisiaque, in superioribus vestibus consepultis picturae industria somniabat, nulla certitudinis auctoritate probavi; sed tantum, ut quaedam fragilis probabilitatis remedia docuerunt, opinor in herbarum arborumque naturis, ibi picturae lusisse lasciviam. Illic arbores, nunc tunicis vestiri purpureis, nunc foliis criniri virentibus, nunc florum parturire redolentem videro infantiam, nunc fetum senescere potiorem. Sed quoniam solius probabilitatis lubrico, non certitudinis fide hujus seriem picturationis agnovi, hanc sub silenti pace sepultam praetereo [0439A] Calcei autem, ex allutea pelle traducentes materiam, ita familiariter pedum sequebantur ideas, ut in ipsis pedibus nati, ipsisque mirabiliter viderentur inscripti. In quibus vix a vera degenerantibus essentia, sub picturae ingenio flores amoenabantur umbratiles. <poem> Illic forma rosae, picta fideliter, A vera facie devia paululum, Aequabat proprio murice purpuram, Telluremque suo sanguine tinxerat. Concludens sociis floribus, adfuit Flos illic redolens gratus Adonidis, Argentoque suo nobile lilium, Praedicabat agros, imaque vallium. Illic ore thymus disparere disputans[0439B] Certabat, reliquis floribus invidens Narcissi sociis flore, jocantia Ridebant tacito murmure flumina. Vultu florigero flos aquileius Florum praenituit lucifer omnium, Vernalisque loquens temporis oti Stellabat violae flosculus arbuta, Picturae facies plena favoribus: Hic florum speciem vivere jusserat Quae regalis erat chartula nominis, Scribentisque tamen nescia pollicis. Hae sunt veris opes, et sua pallia, Telluris species, et sua sidera, Quae pictura suis artibus edidit, [0439C] Flores effigians arte sophistica. His florum tunicis prata virentibus Veris nobilitat gratia prodigi. Haec byssum tribuunt, illaque purpuram; Quae texit sapiens dextra favonii. </poem> ===De curru, auriga et comitatu naturae=== Haec vestium ornamenta quamvis plenis suae splendicitatis flammarent ardoribus, earumdem tamen splendor sub puellaris splendoris sidere patiebatur eclipsim. In lateritiis vero tabulis arundinei styli ministerio, virgo varias rerum picturales sociabat imagines; pictura tamen subjacenti materiae familiariter non cohaerens, velociter evanescendo moriens, nulla imaginum post se relinquebat vestigia. Quas cum saepe suscitando puella crebro vivere [0439D] faciebat, tamen in scripturae proposito, imagines perseverare non poterant. Virgo igitur ut praetaxavimus a coelestis regionis emergens confinio, in mundi passibilis tugurium, curru vitreo ferebatur, qui Junonis alitibus, nullius jugi ministerio disciplinatis, sed sibi spontanea voluntate conjunctis, trahebatur; homo vero virginis capiti supereminens, cujus vultus non terrenitatis, sed potius deitatis redolebat arcanum; impotentiam sexus supplendo feminae, modesto directionis ordine, currus aurigabat incessum. Ad cujus contemplandam pulchritudinem dignitatis, dum tanquam manipulos, oculorum radios conlegarem [0440A] visibiles, ipsi tantae majestatis non audentes obviare decori, splendoris hebetati verberibus, nimis meticulosi ad palpebrarum contubernia refugerunt. In praefatae autem virginis adventu, quasi suas renovando naturas, omnia solemnizare crederes elementa. Firmamentum quasi suis cereis virgineum iter illuminans, ut solito plenius radiarent, suis imperavit sideribus. Unde et ipsa lux divina tantam eorum admirari videbatur audaciam, quod in ejus conspectu quasi nimis insolenter auderent apparere. Phoebus etiam vultum solito laetiorem in occursum virginis ostendens, totas sui luminis effundebat divitias. Sororem etiam quam sui splendoris depauperaverat ornamentis ei veste jucunditatis reddita [0440B] reginae venienti jubet occurrere. Aer vultus nubium exuens lacrymosos, sereni vultus benevolentia, virgineis ardebat incessibus: qui primum aquilonaris irae vexatus insania, nunc in Favonii favorabili gremio conquiescebat. Aves, quasi naturae inspiratione, alarum ludo plausibili joculantes, virgini venerationis faciem exhibebant. Juno, quae jampridem joviales tactus fuerat dedignata, tanta fuit inebriata laetitia, ut crebro oculum praeludio, maritum ad venereas incitaret illecebras. Mare, tumultuosis prius fluctibus debacchatum, nunc puellaris adventus feriando solemnia, tranquillitatis pacem spondebat perpetuam. Eolus namque tempestatis ventos ne in conspectu virginis amplius civilia bella [0440C] moverent in suis vinculavit ergastulis. Pisces in aquarum superciliis enatantes, in quantum sensualitatis patiebatur inertia, quadam festivitatis hilaritate, suae dominae ornabant adventum. Thetis, etiam nuptias agens cum Nereo, Achillem alterum concipere destinabat. Puellae vero aquarum pulchritudo non solum hominibus suam furaretur rationem, verum etiam coelestes suae deitatis cogeret oblivisci, locis fluvialibus emergentes, quasi tributariae reginae venienti, pigmentarii nectaris praesentabant munuscula; quibus favorabiliter susceptis a virgine, jugi complexuum innexione, crebraque repetitione osculi, virgo virginibus suum intimabat amorem. Terra, jampridem hiemis latrocinio suis ornamentis denudata, [0440D] a veris prodigalitate, spirantem florum tunicam usurpavit, ne vestibus pannosis ingloria, adolescentulae aspectui indecenter compareret. Ver etiam quasi artifex peritus in arte textoria, ut virginis applauderet incessibus, vestimenta texebat arboribus, quae demissione comarum, sub quadam adorationis specie, quasi flectendo genua, virgunculae supplicabant. E quibus egressae virgines, suae pulchritudinis die materialis diei locupletantes divitias, ex antonomasticis herbarum confecta speciebus, in cedrinis vasculis ferebant aromata, quae tanquam suos redditus puellulae persolvendo, ejus favorem suis emebant muneribus. Napae, floribus [0441A] saturantes regium currum, quandoque roseis floribus sanguinabant; aliquando florum foliis liliabant albentibus. Flora, camisiam byssinam quam marito texuerat, ut ejus mereretur amplexus, prodigaliter virgini praesentavit. Proserpina, toro mariti fastidito tartarei, ad superna repatrians, suae imperatricis noluit defraudari praesentia. Terrestria etiam animalia, nescio qua docente natura, jocis indulgendo lascivius, virginalem didicere praesentiam. Sic rerum universitas ad virginis fluens obsequium, miro certamine laborabat sibi virginis gratiam comparare. <poem> Floriger horrentem Zephyrus laxaverat annum, Exstinguens Boreae praelia pace sui. Grandine perfusus florum, pluit ille ligustrum, [0441B] Et pratis horum jussit inesse nives. Ver, quasi fullo novus, reparando pallia pratis Horum succendit muricis igne togas. Reddidit arboribus crines quos bruma totondit; Vestitum reparans, quem tulit ipsa prius. Tempus erat quo larga suas expandit in agris, Applausu Dryadum, gratia veris opes. Quo dum major inest virtus infantia florum, Altius emergens, matre recedit humo. Quo violae speculum terrae cunabula lingens, Aeris afflatus postulat ore novo. Tempus erat quo terra caput stellata rosarum, Contendit coelo sidere plena suo. Quo vexilla gerens aetatis amygdalus ortum [0441C] Praedicat, et veris gaudia flore vocat. Quo vitis gemmata sinus, amplexa maritos Ulmi, de partu cogitat ipsa suo. Proscribit brumae solaris cereus umbram Cogens exsilium frigora cuncta pati Altis cum bruma latuit phantastica silvis, Quam silvae foliis fecerat umbra recens. Jam flori parvo Juno dedit ubera roris, Quo primum partus lactet alumna suos. Tempus erat Phoebi quo mortua gramina virtus Suscitat, et tumulis surgere cuncta jubet. Quo mundum facies vernalis laeta serenat, Et lacrymas hiemis tergit ab ore suo. AÎris ut fidei se flos committere possit, Nec florem primum frigoris urat hiems. [0441D] Quo mundum Phoebus hiemis torpore gementem Visitat, et laeta luce salutat eum. Proxima quo senium deponit temporis aetas, Et mundus senior incipit esse puer. Quo Phoebus noctem propriis depauperat horis, Pigmaeusque dies incipit esse gigas. Quo parat hospitium Phoebo, solvitque tributum Grex ovium, gaudens hospite sole pecus Quo Philomela sui celebrat solemnia veris, Odam melliti carminis ore canens: In cujus festo sua gutturis organa pulsat, Ut proprio proprium praedicet ore deum. [0442A] Quo dulci sonitu citharam mentitur alauda, Cum volat ad superos, colloquiturque Jovi. Splendor lascivas argenteus edidit aves, In fluviisque diem jusserat esse suum. Discursus varii fontis garrire videres, Prologus in somnum murmur euntis erat. Splendorisque sui facie fons ille rogabat, Ut sua defessus pocula sumat homo. </poem> ===Natura Alano loquitur.=== Hac igitur amoenantis temporis juventute, nullis rerum exhilarata favoribus, priorem virgo non potuit temperare tristitiam, sed currum in terra humilians, propriis humum venustando vestigiis, ad me pudico pervenit incessu. Quam postquam mihi quadam loci proximitate perspexi, [0442B] in faciem decidens, mentem, stupore vulneratus, exui, totusque in exstasis alienatione sepultus, nec vivus, nec mortuus inter utrumque laborabam. Quem virgo amicabiliter erigens, pedes ebrios sustentando, manuum confortabat solatio, meque suis innectendo complexibus, meaque ora pudicis osculis dulcorando, mellifluo sermonis medicamine a stuporis morbo curavit infirmum. Quae postquam mihi me redditum intellexit, in mentali intellectu materialis vocis mihi depinxit imaginem, cum quasi archetypa verba idealiter percontexta, vocaliter produxit in actum. Heu! inquit, quae ignorantiae caecitas, quae alienatio mentis, quae debilitas sensuum, quae infirmatio [0442C] rationis, tuo intellectui nubem apposuit, animum exsulare coegit, sensus hebetavit potentiam, mentem compulit aegrotare, ut non solum tuae nutricis familiari cognitione tua intelligentia defraudetur, verum etiam tanquam monstruosae imaginis novitate percussa, in meae apparitionis ortu, tua discretio patiatur occasum? Cur a tua memoria mei facis peregrinari notitiam, in quo mea munera me loquuntur, quae te tot beneficiorum praelargis beavi muneribus? quae a tua ineunte aetate, Dei auctoris vicaria, rata dispensatione, legitimum tuae vitae ordinavi curriculum? quae olim tui corporis materiam adulterina primordialis materiae essentia fluctuantem, in verum esse produxi? cujus vultum miserata deformem, quasi ad me crebrius declamantem [0442D], humanae speciei signaculo sigillavi, eamque honestis figurarum orphanam ornamentis, melioribus formatis vestibus honestavi? in qua ad corporis clientelam diversas membrorum ordinans officinas, in eadem, sensus quasi corporeae civitatis excubias vigilare praecepi, ut quasi exterorum hostium praevisores, corpus ab exteriori importunitate defenderent, ut sic totius corporis materia nobilioribus naturae purpuramentis ornata, ad nuptias gradiens, marito Spiritui gratius jungeretur; ne maritus suae conjugis deformitatem fastidiens, ejus refutaret conjugium? Tuum etiam [0443A] spiritum vitalibus insignivi potentiis, ne corpore pauperior, ejus successibus invideret. Cui ingenialis virtutis destinavi potentiam, quae rerum venatrix subtilium, in notitiae indagine easdem intellectas concluderet. Cur etiam rationis impressi signaculum, quae suae discretionis ventilabro, falsitatis inania a seriis veritatis discernat. Per me etiam tibi memorialis ancillatur potentia, quae in suae recordationis armario, nobilem censum scientiae thesaurizat. His ergo utrumque beavi muneribus, ut neuter vel suam gemeret pauperiem, vel de alterius affluentia quereretur. Sicut ergo praefatae nuptiae meo sunt celebratae consensu, sic pro meo arbitrio, eadem cessabit copula maritalis. Nec in te solo particulariter, verum etiam in unoquoque [0443B] universitatis, meae potentiae largitas elucescit. Ego sum illa, quae ad exemplarem mundanae machinae similitudinem, hominis exemplavi naturam; ut in eo velut in speculo, ipsius mundi scripta natura appareat. Sicut enim quatuor elementorum concors discordia, unica pluralitas, consonantia dissonans, consensus dissentiens, mundialis regiae structuras conciliat, sic quatuor complexionum compar disparitas, inaequalis aequalitas, deformis conformitas, divisa identitas, aedificium corporis humani compaginat. Et quae qualitates inter elementa mediatrices conveniunt, hae eaedem inter quatuor humores pacis sanciunt firmitatem. Et sicut contra ratam firmamenti volutionem, motu contradictorio exercitus [0443C] militat planetarum, sic in homine sensualitatis rationisque continua reperitur hostilitas. Rationis enim motus ab ortu coelestium oriens, per occasum transiens terrenorum, coelestia considerando regyrat. Econtrario vero sensualitatis motus planetici erratici, contra rationis firmamentum, in terrestrium occidentem aliquando labuntur. Haec mentem humanam in vitiorum occasum deducit, ut occidat, illa in orientem virtutum ut oriatur invitat. Haec hominem in bestiam degenerando transmutat, ista hominem in deum potentialiter transfigurat. Haec concupiscentiae nocte mentis lumen eliminat; illa contemplationis lumine mentis noctem illuminat. Haec hominem debacchari facit cum brutis; ista eumdem disputare facit cum [0443D] angelis. Haec a patria cogit hominem exsulare; ista in exsilio docet hominem invenire patriam. Nec in hac re hominis natura potest meae dispensationis ordinem accusare: de rationis enim consilio, tale contradictionis duellum inter hos pugiles ordinavi, ut, si in hac disputatione, ad redargutionem ratio possit sensualitatem inclinare, antecedens victoria praemio consequente non careat. Praemia etenim victoriis comparata, caeteris muneribus pulchrius elucescunt; munera etiam empta laboribus, [0444A] jucundius omnibus elucescunt gratuitis. Majoris enim laudis meretur praeconia, qui laborando munus recipit, quam qui recipit otiando: labor namque antecedens, quamdam consequenti praemio infundens dulcedinem, majori favore praemiat laborantem. In his ergo, amplioribusque naturae muneribus, mundus in homine suas invenit qualitates Dei providentia cuncta gubernat. Attendite qualiter in hoc mundo velut in nobili civitate, quaedam reipublicae majestas moderamine rato sancitur. In coelo enim velut in arce civitatis humanae, imperialiter residet imperator aeternus, a quo aeternaliter exiit edictum, ut singularum rerum notitiae in suae providentiae libro scribantur. In aere vero, velut in urbis medio, coelestis angelorum exercitus ministrans administratione [0444B] vicaria, suam adhibet homini diligentem custodiam; homo vero velut alienigena habitans in mundi suburbio, angelicae militiae non denegat obedientiam exhibere. In hac ergo republica Deus est imperans; angelus operans, homo obtemperans. Deus operando hominem creat, angelus operando procreat; homo obtemperando se recreat. Deus rem auctoritate disponit; angelus actione componit; homo se operantis voluntati supponit. Deus imperat auctoritatis magisterio; angelus operatur actionis ministerio; homo obtemperat regenerationis mysterio. Jam nimis nostrae ratiocinationis [0444C] series evagatur, quae ad ineffabile deitatis arcanum, tractatum audet attollere, ad cujus rei intelligentiam, nostrae mentis languescunt suspiria. Hujus ergo ordinatissimae reipublicae in homine resultat simulacrum. In arce enim capitis, imperatrix sapientia conquiescit, cui tanquam deae, caeterae potentiae velut semi deae obsequuntur. Ingenialis namque potentia, potestasque logistica, virtus etiam praeteritorum recordativa, diversis capitis thalamis habitantes, ejus fervescunt obsequio. In corde vero, velut in medio civitatis humanae, magnanimitas suam collocavit mansionem, quae sub prudentiae principatu, suam professa militiam, prout ejusdem imperium deliberat, operatur. Renes autem tanquam suburbia cupidinariis voluptatibus [0444D] partem corporis largiuntur extremam, quae magnanimitatis imperio obviare non audentes, ejus obtemperant voluntati. In hac ergo republica, sapientia imperantis suscipit vicem; magnanimitas operantis sollicitudinem: voluptas obtemperantis usurpat imaginem. In aliis etiam corporis humani partibus, mundi figuratur effigies. Sicut enim in mundo, solaris caloris beneficium rebus medicatur languentibus, sic in homine, calor a cordis fundamento procedens, humani corporis partes vivificando exhilarat. [0445A] Sicut etiam luna in machina mundiali, multorum humorum mater existit, sic hepar in hominem, membris humorem impertitur conformem. Et sicut luna solis lumine defraudata languescit; sic virtus hepatis solatio cordis vivificante viduata, torpescit. Et sicut aer, solis absentatione, obscuritate vestitur; sic sine cordis beneficio, vitalis potentia spirat inaniter. Praeter haec vide qualiter mundus variis temporum protheatur successibus. Nunc veris lascivit infantia; nunc aestatis juventute progreditur; nunc virilitate maturescit autumni; nunc hiemis senectute canescit. Compar vicissitudo temporis, eademque varietas hominis immutat aetatem. Cum enim humanae aetatis aurora consurgit, ver homini oritur matutinum; cumque [0445B] vitae curriculum metas aetatis perficit longiores, homo juventutis meridiatur aestate. Sed, cum vita prolixior quasi nonam aetatis horam complevit, homo in autumnum virilitatis evadit; aetateque in occidens inclinata, jam vitae vesperam senio nuntiante, hiemale gelicidum senectutis, hominem cogit suis albicare pruinis. In his omnibus, ineffabiliter meae potentiae resultat effectus, sed tamen plerisque meae potestatis faciem palliare decrevi figuris, defendens a vilitate secretum, ne si ejus de me familiarem impertirem scientiam, quae apud eos primitus ignota, pretiosa vigebant, postmodum jam nota vilescerent. Ut enim vulgare testatur proverbium: "Familiaris rei communicatio, contemptus [0445C] mater existit." Aristotelicaeque auctoritatis tuba proclamat, quod: "Ille majestatem minuit secretorum, qui indignis secreta divulgat". Sed ne in hac meae potestatis praerogativa, Deo videar quasi arrogans derogare, certissime summi magistri me humilem profiteor esse discipulam. Ego enim operans, operantis Dei non valeo expresse inhaerere vestigiis, sed a longe, quasi suspirans, operantem respicio. Ejus operatio simplex, mea multiplex; ejus opus sufficiens, meum deficiens; ejus opus mirabile, meum opus mutabile. Ille innascibilis, ego nata; ille faciens, ego facta; ille mei opifex operis, ego opus opificis; ille operatur ex nihilo, ego mendico opus ex aliquo; ille suo operatur nomine, ego operor illius sub nomine; [0445D] ille, rem solo nutu jubet existere, mea vero operatio nota est operationis divinae. Et ut, respectu potentiae divinae, meam potentiam impotentem esse cognoscas, meum effectum scias esse defectum, meum vigorem, vilitatem esse perpendas. Auctoritatem consule theologicae facultatis, cujus fidelitati potius quam mearum rationum firmitati, dare debes assensum. Juxta enim ipsius fidele testimonium, homo mea actione nascitur, Dei auctoritate renascitur. Per me, a non esse vocatur ad esse; per ipsum, ad melius esse perducitur. Per me enim homo procreatur ad mortem, per ipsum recreatur [0446A] ad vitam. Sed ab hoc secundae nativitatis mysterio, meae professionis ministerium ablegatur; nec talis nativitas tali indiget obstetrice; sed potius, ego natura hujus nativitatis ignoro naturam, et ad haec intelligenda mei intellectus habet acumen, meae rationis confunditur lumen: intelligentia vero intellecta mutatur, insensibilibus sensus confunditur. Et cum in his omnibus naturalis ratio langueat, sola fidei firmitate, tantae rei veneramur arcanum. Nec mirum, si in his theologia suam mihi familiaritatem non exhibet, quoniam in plerisque non adversa sed diversa sentimus. Ego ratione fidem, illa fide comparat rationem; ego scio, ut credam, illa credit ut sciat; ego consentio sciens, illa sentit consentiens; ego vix visibilia video, illa incomprehensibilia [0446B] comprehendit in speculo; ego vix minima metior intellectu, illa immensa ratione metitur; ego quasi bestialiter in terra deambulo, illa vero coeli militat in secreto. Et cum de praedictis tractare non sit mei officii, tamen ad haec sermonem evagari permisi, ut respectu superlativae Dei potentiae, meam potentiam diminutam esse non dubites. Sed quamvis meus effectus divinae potentiae comparatus deficiat, tamen humanae potentiae coaequatus praepollet. Et sic in quodam triclinio comparationis, tres potestatis gradus possumus invenire, ut, Dei potentia superlativa, naturae comparativa, hominis, positiva dicatur. Haec omnia sine omni scrutinio quaestionis, de me [0446C] tibi familiarem largiuntur notitiam. Et, ut familiarius loquar, ego sum natura, quae meae dignationis munere, te meae praesentiae compotem feci, meoque sum dignata beare consortio. ===Quomodo Alanus loquatur naturae.=== Cum per haec verba, mihi natura suam faciem develaret, suaque admonitione quasi clave praeambula, cognitionis suae mihi januam reseraret, a meae mentis confinio stuporis evaporat nubecula, et per hanc admonitionem velut quodam potionis remedio, omnes phantasiae reliquias quasi nauseans, stomachus mentis evomuit. A meae mentis igitur peregrinatione ad me reversus, ex integro, ad naturae devolutus vestigia, salutationis vice, pedes osculorum multiplici impressione signavi. Tum [0446D] me explicans erigendo, cum reverenti capitis humiliatione velut majestati divinae, ei voce viva salutis obtuli libamentum. Consequenter vero ad excusationis auxilium confugiens, precibus humilitatis melle conditis, ejus benevolentiam exorabam (ne vel meae tenuitatis assignaretur errori, vel indignationis supercilio deputaret, vel ingratitudinis venenis adscriberet, quod ejus adventui nullam hilaritatis festivitatem persolveram, sed potius ejus apparentia velut monstruosi phantasmatis anomala apparitione percussus, adulterina exstasis morte fueram soporatus), [0447A] dicens non esse mirandum, si in tantae dignitatis praesentia, meae umbra mortalitatis expalluit, si in tantae majestatis meridie, meae discretionis radiolus in vesperem exorbitationis evanuit; si in tantae felicitatis apparentia, mea parvitas erubuit, cum humanae fragilitatis ignorantiae tenebrosa caligo, admirationis impotens hebetudo, frequensque stuporis concussio, quodam germanitatis foedere socientur, ut ex horum sociabili contubernio, humanae naturae fragilitas sit quasi discipulus a disciplinante convictus suorum mores informante, qui in novorum primitiis, in magnorum stipendiis, etiam ignorantia tenebrari, et stupore percuti, et admiratione saepe solet vulnerari. Dum haec excusatione via reginae aditum mihi pararet favorabilem, [0447B] ejusque gratiam favorabilius mereretur, insuper majora audiendi mihi compararet fiduciam, cujusdam meae dubitationis ambiguum, quod nimiae inquietationis impulsu meae mentis conturbabat hospitium, ejus exponens examini, in haec verba quaestionis exivi: ===Verba Alani ad naturam.=== <poem> O Dei proles, genitrixque rerum, Vinculum mundi, stabilisque nexus, Gemma terrenis, speculum caducis, Lucifer orbis. Pax, amor, virtus, regimen, potestas, Ordo, lex, finis, via, dux, origo, Vita, lux, splendor, species, figura [0447C] Regula mundi. Quae tuis mundum moderas habenis, Cuncta concordi stabilita nodo Nectis et pacis glutino maritas Coelica terris. Quae noys plures recolens ideas Singulas rerum species monetans, Res togas formis, chlamidemque formae Pollice formas. Cui favet coelum, famulatur aer, Quam colit Tellus, veneratur unda, Cui velut mundi dominae, tributum Singula solvunt. Quae diem nocti vicibus catenans Cereum solis tribuis diei, [0447D] Lucido lunae speculo soporans Nubila noctis. Quae polum stellis variis inauras, Aetheris nostri solium serenans Siderum gemmis, varioque coelum Milite complens. Quae novis coeli faciem figuris Protheans mutas aridumque vulgus Aeris nostri regione donans, Legeque stringis. Cujus ad nutum juvenescit orbis, Silva crispatur folii capillo, Et tua florum tunicata veste, [0448A] Terra superbit. Quae minas ponti sepelis, et auges, Syncopans cursum pelagi furori Ne soli tractum tumulare possit Aequoris aestus. </poem> ===Alani prima quaestio=== <poem> Tu viae causam resera petenti, Cur petis terras, peregrina coelis? Cur tuae nostris deitatis offers Munera terris? </poem> ===Quaestio secunda.=== <poem> Ora cur fletus pluvia rigantur? Quid tui vultus lacrymae prophetant? Fletus interni satis est doloris Lingua fidelis. </poem> [0448B] ===Ratio naturae.=== Praefata igitur virgo hujus quaestionis solutionem in vestibulo excubare demonstrans, ait: An ignoras, quod terreni orbis exorbitatio, quod mundani ordinis inordinatio, quod mundialis curiae incuria, quod juris injuria, ab internis penetralibus coelestis arcani, in vulgaria terrenorum lupanaria me declinare coegit? Si in affectuoso mentis affectu colligere, et in pectoris armario thesaurizare velles quod dicerem, tuae dubitationis labyrinthum evolverem. Ad haec, ergo sub castigato vocis moderamine, responsionis reddidi talionem: Nihil, inquam, o regina coelestis, affectuosiori desiderio, quam hujus quaestionis enodationem esurio. [0448C] ===Solutio primae quaestionis.=== Tunc illa: Cum omnia lege suae originis meis legibus teneantur obnoxia, mihique debeant jus statuti vectigalis persolvere, fere omnia tributarii juris exhibitione legitima, meis edictis regulariter obsequuntur; sed ab hujus universitatis regula, solus homo anomala exceptione excluditur, qui pudoris trabea denudatus, impudicitiaeque meretricali prostibulo prostitutus, in suae dominae majestatem, litis audet excitare tumultum, imo etiam in matrem intestini belli rabiem inflammare. Caetera quibus meae gratiae humiliora munera commodavi, per suarum professionum conditionem subjectione voluntaria meorum decretorum sanctionibus alligantur; homo vero qui fere totum divitiarum mearum [0448D] exhausit aerarium, naturae naturalia denaturare pertentans, in me scelestae Veneris armat injuriam. Attende, quomodo fere quaelibet juxta mei promulgationem edicti, prout ratio nativae conditionis expostulat, mei juris statuta persolvant. Firmamentum quotidiana circuitione circumagens universa, juxta meae disciplinae doctrinam, non nugatoria volutionis identitate, unde procedit, regreditur, et quo vadit progreditur. Stellae ad ipsius firmamenti fulgurantes honorem, ipsum suis ornatibus vestiendo, breves sui itineris dietas explentes, varia gyratione ejusdem spatia metienda, meae militant majestati. Planetae, prout a me dispositionis [0449A] meae exivit edictum, firmamenti impetum refrenantes, ad ortum nisu contrario, peregrinant, postque ad suam occasus regionem repatriant. Aer meis disciplinatus doctrinis, nunc aura benevola gratulatur, nunc nubium fletibus quasi compatiens lacrymatur; nunc corrixationibus ventorum irascitur; nunc coruscationibus illuminatur; nunc tonitruum minaci mugitu concutitur; nunc clibano caloris decoquitur; nunc austeritate frigoris asperatur. Aves variis sigillata naturis, meae directionis regimine, sub alarum remigio fluctus aeris transfretantes, praecordialiter meis inhiant disciplinis; meae meditationis interventu aequor terrae firmis amicitiae nexibus glutinatum, conjuratae fidei sacramentum sorori violare non audens, ultra diffinitae [0449B] evagationis terminum, in terrae domicilia evagari formidat. Ad meae tantum voluntatis arbitrium, nunc tempestatis stomachatur in iram, nunc in tranquillitatis pacem revertitur, nunc elatum tumoris superbia, in montis evadit imaginem: nunc in aequatam lineatur planitiem. Pisces meae provisionis voto astricti, reformidant regularum mearum canonibus derogare. Meae etiam edictionis imperio, quodam nuptiali complexu, terris pluviae maritantur; quae prolis laborantes ad fabricam, indefessa parturitione, varias rerum species parentare non desinunt. Terrestria animalia sub meae districtionis examine, diversas suorum obsequiorum meo imperio profitentur militias. Terra enim nunc brumali albescit [0449C] canitie, nunc florum crinitur caesaria. Silva, nunc frondium crinibus capillatur, nunc acuta hiemis novacula decalvatur. Hiems semina sepulta gremio terrae matris inviscerat, ver inclusa excarcerat, aestas decoquit messes, autumnus suas exhibet ubertates. Et quid per singula meae narrationis curriculum evagari permitto? solus homo meae moderationis citharam aspernatur; et sub delirantis Orphei lyra delirat: humanum namque genus a sua generositate degenerans, in conjunctione generum barbarizans, venereas regulas immutando, nimis irregulari utitur metaplasmo: sicque homo a venere tiresiatus anomala, directam praedicationem in contrapositionem [0449D] inordinate convertit. A Veneris igitur orthographia homo deviando recedens, sophista falsigraphus invenitur. Consequenter etiam Dioneae artis analogiam devitans, in anastrophem vitiosam degenerat; dumque in tali quaestione me destruit, et in sua phraenesi, mihi themesim machinatur. Poenitet me tot venustatum praerogativis hominum plerumque privilegiasse naturas, qui decoris decus abusione dedecorant: qui formae formositatem venerea deformitate deformant, qui pulchritudinis colorem, fusco adulterini cupidinis colore decolorant: qui Florae florem in vitia efflorando [0450A] deflorant. Cur decore deifico vultum decoravi Tyndaridis, quae pulchritudinis usum in meretricationis abusum abire coegit, dum regalis tori foedus deserens, foede se Paridi foederavit? Pasiphae etiam hyperbolicae Veneris furiis agitata, sub facie bovis sophistice cum bruto bestiales nuptias celebrans, paralogismo sibi turpiori concludens, stupendo bovis conclusit sophismate. Mirrha etiam cupidinis aculeis stimulata in patris dulcore, a filiae amore degenerans, cum patre matris exemplavit officium. Medea vero proprio filio novercata, ut inglorium Veneris opus quaereret, gloriosum Veneris destruxit opusculum. Narcissus etiam sui umbra alterum mentita Narcissum, umbratiliter occupatus, seipsum credens esse alterum [0450B] se, de se sibi amoris incurrit periculum. Multi etiam alii juvenes mei gratia pulchritudinis honore vestiti, debriato amore pecuniae, suos Veneris malleos in incudum transtulerunt officia. Talis monstruosorum hominum multitudo, totius orbis amplitudine degrassatur, quorum fascinante contagio, castitas venenatur. Eorum siquidem hominum qui Veneris profitentur grammaticam, alii solummodo masculinum, alii feminum, alii commune, sive promiscuum genus familiariter amplexantur: quidam vero quasi heterocliti genere, per hiemem in feminino, per aestatem in masculino genere irregulariter declinantur. Sunt qui in Veneris logica disputantes, in conclusionibus suis, subjectionis, praedicationisque legem relatione mutua sortiuntur. Sunt, [0450C] qui vicem gerentes supposito, praedicari non norunt. Sunt, qui solummodo praedicantes, subjecti subjectionem legitimam non attendunt. Alii autem Diones regiam ingredi dedignantes, sub ejusdem vestibulo ludum lacrymabilem comitantur. Contra hos omnes conqueruntur jura, leges armantur, cum ultore gladio suas affectant injurias vindicari. Ne igitur mireris, si in has verborum profanas exeo novitates, cum profani homines profanius audeant debacchari. Talia enim indignanter eructo, ut pudici homines pudoris characterem revereantur; impudici vero ab impudentiae lupanaribus arceantur. Mali enim cognitio, expediens est cautela, quae culpabili nota inverecundiae cauteriatos puniat; et ab [0450D] ejusmodi immunes praemiet. Jam meae solutionis lima tuae quaestionis scrupulum eliminavit. ===Solutio secundae quaestionis Alani.=== Ideo enim a supernis coelestis regiae secretariis egrediens, ad hujus caducae terrenitatis occasum deveni, ut de exsecrabilibus hominum excessibus, tecum quasi cum familiari et secretario meo, querimoniale lamentum exponerem, tecumque decernerem, tali criminum oppositioni, qualis poenae debeat dari responsio: ut praedictorum facinorum morsibus coaequata punitio, poenae talionem remordeat. [0451A] Tunc ego: O rerum omnium mediatrix, nisi vererer mearum quaestionum copia tuae benevolentiae fastidium provocare, alterius meae dubitationis tenebras luci tuae distinctionis exponerem. Tunc illa: Imo, omnes tuas quaestiones non solum adolescentes, verum etiam vetustatis rubigine antiquas, audientiae meae communices, ut nostrarum solutionum firmitate, tuarum dubitationum tranquilletur impulsus. ===Tertia quaestio Alani.=== Tunc ego: Miror cur poetarum commenta pertractans, solummodo in humani generis pestes, praedictarum invectionum armas aculeos, cum et eodem exorbitationis pede, deos claudicasse legamus? [0451B] Jupiter enim adolescentem Ganymedem transferens ad superna, relativam Venerem transtulit in translatum; et quem in mensa per diem propinandi sibi statuit praepositum, in toro per noctem sibi fecit suppositum. Bacchus etiam et Apollo, paternae cohaeredes lasciviae, non divinae virtutis imperio, sed superstitiosae Veneris praestigio, verterunt in feminas, pueros mentiendo. ===Responsio naturae.=== Tunc illa authenticae serenitatis vultum tumultuose figurans, ait: An interrogationem, quae dubitationis facie indigna est, usurpando, quaestionis vestis imagine? an umbratilibus poetarum figmentis quae artis poeticae depinxit industria, fidem adhibere conaris? Nonne ea quae in puerilibus [0451C] cunis poeticae disciplinae discutiuntur, altiori distinctionis lima, senior philosophiae tractatus eliminat? An ignoras, quomodo poetae sine omni palliationis remedio, auditoribus nudam falsitatem prostituunt, ut quadam mellita dulcedine velut incantatas audientium aures inebrient? Quomodo ipsam falsitatem quadam probabilitatis hypocrisi palliant, ut per exemplorum imagines, hominum animos moriginationis incude sigillent? At, in superficiali litterae cortice falsum resonat lyra poetica, sed interius, auditoribus secretum intelligentiae altioris eloquitur, ut exteriore falsitatis abjecto putamine, dulciorem nucleum veritatis secrete intus lector inveniat. Poetae tamen aliquando historiales [0451D] eventus joculationibus fabulosis quadam eleganti fictura confoederant, ut ex diversorum competenti conjunctura, ipsius narrationis elegantior pictura resultet. Sed tamen, cum a poetis deorum pluralitas somniatur, vel ipsi dii venereis ferulis manus subduxisse dicuntur, in his, falsitatis umbra lucescit, nec in hoc, poeta a suae proprietatis genere degener invenitur. Cum enim Epicuri jam soporentur somnia, Manichaei sanetur insania, Aristotelis arguantur argutiae, Arii fallantur fallaciae, unicam Dei unitatem ratio probat, mundus eloquitur, fides credit, Scriptura testatur; in quo nullo nulla labes invenitur, quem nulla vitii pestis aggreditur, cum quo nullus tentationis motus congreditur. Hic est splendor nunquam deficiens, vita indefessa, [0452A] non moriens, fons semper scaturiens, seminale vitae seminarium sapiens, principale principium, initiale bonitatis initium. Quamvis ergo, ut poetae testati sunt plerique homines talibus Veneris terminis sint abusi ad litteram, narratio tamen illa vel deos esse, vel ipsos in Veneris gymnasiis latuisse, mentitur, et in nimiae falsitatis vesperascit occasum: ideo, ista nube taciturnitatis obduxi, alia vero in luce verae narrationis explicui. Ad haec ego: Jam meam quaestionem agnosco redolere nimiae ruditatis favillam, sed si alia quaedam paupercula quaestio dignitatis tuae audientiam comparare auderet, quidpiam quaerendo quaererem. Ad haec illa: Nonne jam pridem absque omni refrenationis obstaculo, liberas quaerendi habenas exposui? [0452B] ===Quaestio quarta.=== Tunc ego miror, cur quaedam tuae tunicae portiones, quae texturae matrimonii deberent esse confines, in ea parte suae conjunctionis patiantur divortia, in qua hominis imaginem picturae repraesentant insomnia? ===Solutio quaestionis.=== Tunc illa: Jam ex explicatis potes elicere, quid mysticum figuret scissurae figurata parenthesis: cum enim ut diximus, plerique homines in suam matrem vitiorum armentur injuriis, inde inter se et ipsam maximum chaos dissensionis firmantes, in me violentas manus violenter injiciunt, mea sibi particulatim vestimenta diripiunt, et quam reverentiae deberent honore vestire, me vestibus orphanatam [0452C] (quantum in ipsis est) cogunt meretricaliter lupari; hoc ergo in tegumento per hanc scissuram depingitur, quod in solius hominis vitiosis insultibus, mea pudoris ornamenta scissionis contumelias patiuntur. Tunc ego: Jam mearum dubitationum fluctus tuarum solutionum serenitate sedati, meae menti interpellandi largiuntur inducias. Si tuo complaceret affectui, affectuose affectarem cognoscere. ===Quinta Alani quaestio.=== Quae rationabilis ratio, quae indiscreta indiscretio, quae indirecta dilectio ita in homine dormire coegit rationis scintillam, ut homo lethaeo sensualitatis poculo debriatus, in tuis legibus apostata fieret; imo [0452D] etiam tuas leges illegitime debellaret? ===Quaestionis solutio.=== Cui illa: Si turpissimae pestis originem velis agnoscere, altius mentis accendas igniculum, appetentius intelligendi reperies appetitum: hebetudinem ingenii depellat subtilitas, cogitationum fluctus, attentionis compescat stabilitas. Ab altiori enim sumens initium, excellentiori quaesito meae volo narrationis seriem contexere. Nolo enim ut prius plana verborum planitie explanare proposita, vel profanis verborum novitatibus profanare profana; verum, pudenda aureis pudicorum verborum phaleris inaurare, variisque venustorum verborum coloribus investire. Consequens est enim, praedictorum vitiorum scoriam [0453A] deauratis lectionibus purpurare, vitiosumque fetorem verborum imbalsamare mellifluo, ne si tanti sterquilinii fetor in nimiae promulgationis aures evaderet, populum ad indignationis stomachum, et nauseantis vomitum invitaret. Sed tamen aliquando, ut superius libavimus, quia rebus, de quibus loquimur, cognatos oportet esse sermones, rerum informitati locutionis debet deformitas conformari. In sequenti vero tractatu, ne locutionis cathephaton lectorum offendat auditum, vel in ore virginali locum collocet turpitudo, praedictis vitiorum monstris euphoniae orationis volo pallium elargiri. Tunc ego: Jam mei intellectus esuries, ingenii flagrantis acies, mentis inflammatae flagrantia, attentionis stabilitas et constantia, ea [0453B] postulant quae promittis. Tunc illa: Cum Deus ab ideali praeconceptionis thalamo mundialis palatii fabricam voluit enotare, etiam mentale verbum quod ab aeterno de mundi constitutione conceperat, reali ejusdem existentia, velut materiali verbo depingere, tanquam mundi elegans architectus, tanquam aureae fabricae faber aurarius, velut stupendi artificii artifex artificiosus, velut admirandi operis opifex, non exterioris instrumenti laborante suffragio, non materiae praejacentis auxilio, non indigentiae stimulantis flagitio, sed solius arbitrariae voluntatis imperio, mundialis regiae admirabilem speciem fabricavit Deus, qui mundiali palatio varias rerum species ascribendo, quas discrepantium generum litigio disparatas, legitimi ordinis [0453C] congruentia temperavit, leges indidit, sanctionibus alligavit: sicque res generum oppositione contrarias, inter quas, locus ab oppositis locum posuerat, cujusdam reciprocae habitudinis relativis osculis foederando in amicitiae pacem, litem repugnantiae commutavit. Subtilibus igitur invisibilis juncturae catenis concordantibus universis, ad unitatem pluralitas, ad identitatem diversitas, ad consonantiam dissonantia, ad concordiam discordia, unione pacifica remeavit. Sed postquam universalis artifex universa suarum vultibus naturarum investivit, omniaque sibi invicem legitimis proportionum connubiis maritavit, volens ut nascendi, occidendique mutuae relationis circuitu per instabilitatem [0453D] stabilitas, per finem infinitas, per temporabilitatem aeternitas rebus occiduis donaretur, rerumque series seriata reciprocatione nascendi jugiter texeretur, statuit, ut expressae conformationis monetata sigillo, sub derivandae propagationis calle legitimo, ex similibus similia educerentur. Me igitur tanquam sui vicariam, rerum generibus sigillandis monetariam destinavit, ut ego in propriis incudibus rerum effigies commonetans, ab incudis forma conformatum deviare non sinerem, sed mei operante solertia, ab exemplaris vultu, nullarum naturarum dotibus defraudata exemplati facies nullatenus deviaret. Imperantis igitur imperio ego obtemperans, [0454A] operando quasi varia rerum sigillans cognata ad exemplaris rei imaginem exempli exemplans effigiem, ex conformibus conformando conformia, singularum rerum reddidi vultus sigillatos. Ita tamen sub divinae potestatis imperio ministerium hujus operationis exercui, ut meae attentionis manum dextera supernae majestatis dirigeret, quia meae scripturae calamus exorbitatione subita deviaret, nisi supremi dispositoris digito regeretur. Sed quia sine subministratorii artificis artificio suffragante, tot rerum species expolire non poteram, mihique in aethereae regionis amoenante palatio placuit commorari, ubi ventorum rixa serenitatis pacem non perimit, ubi accidentalis nox nubium aetheris indefessum non sepelit, ubi nulla [0454B] tempestatis saevit injuria, ubi nulla debacchantis tonitru minatur insania, Venerem ineffabili scientia peritam, meaeque operationis subvicariam in mundiali suburbio collocavi, ut meae praeceptionis sub arbitrio, hymenaei conjugis, filiique Cupidinis industria suffragante, in terrestrium animalium varia effigiatione desudans, fabriles malleos suis regulariter adaptans incudibus, humani generis seriem indefessa continuatione contexeret, Parcarumque manibus intercisorum injurias repararet. Dum in hoc narrationis contextu sermo de Cupidine nasceretur, praefatae narrationi, meorum verborum parenthesi syncopatae, tenorem hujus quaestionis inserui. ===Sexta quaestio Alani.=== [0454C] Ha, ha, nisi injuria tuae locutionis syncopatae, mearumque quaestionum venatione timerem tuae benignitatis offensam incurrere, vellem Cupidinis naturam, de quo aliquantulam mentionem tua praelibavit oratio, pictura tuae descriptionis agnoscere. Quamvis enim plerique auctores sub integumentali involucro aenigmatum, ejus naturam depinxerint, tamen nulla certitudinis nobis reliquerunt vestigia: cujus in humano genere tanta per experientiam legitur potentialis auctoritas, ut nullus vel nobilitatis sigillo signatus, vel, sapientiae privilegiantis venustate vestitus, vel fortitudinis armatura munitus, vel pulchritudinis chlamide trabeatus, vel aliarum gratiarum praeditus honoribus, se valeat a cupidinariae [0454D] dominationis generalitate excipere. ===Quaestionis solutio.=== Tunc illa, cum temperato capitis motu, verbisque increpationem spondentibus, ait: Credo te in Cupidinis castris stipendiarie militantem, et quadam interfamiliaritatis germanitate eidem esse connexum: inextricabilem etenim ejusdem labyrinthum affectanter investigare conaris, cum potius meae narrationi sententiarum locupletatae divitiis, mentis attentionem attentius adaptare deberes. Sed tamen antequam ad sequentia meae orationis evadat excursus, quia tuae humanitatis imbecillitati compatior, ignorantiae tuae tenebras, pro meae possibilitatis [0455A] volo modestia exstirpare. Insuper, tuarum quaestionum solutionibus ex voto promissionis astringor; idcirco sive certa descriptione describens, sive legitima diffinitione diffiniens, rem immonstrabilem demonstrabo, inextricabilem extricabo; quamvis ipsa nullis naturae obnoxialiter alligata complexionibus, intellectus indaginem non exspectans, nullius posset descriptionis signaculo designari. Ergo, circumscriptae rei haec detur descriptio, inexplicabilis naturae haec exeat explicatio; haec de ignoto habeatur notitia, haec de scibili comparetur scientia, styli tamen altitudine castigata: <poem> Pax odio, fraudique fides, spes juncta timori, Est amor, et mistus cum ratione furor. Naufragium dulce, pondus leve, grata Charybdis, [0455B] Incolumis languor, et satiata fames. Esuries satiens, sitis ebria, falsa voluptas, Tristities laeta, gaudia plena malis. Dulce malum, mala dulcedo, sibi dulcor amarus, Cujus odor sapidus, insipidusque sapor. Tempestas grata, nox lucida, lux tenebrosa, Mors vivens, moriens vita, suave malum. Peccatum veniae, venialis culpa, jocosa, Poena, pium facinus, imo, suave scelus. Instabilis ludus, stabilis delusio, robur Infirmum, firmum mobile, firma movens. Insipiens ratio, demens prudentia, tristis Prosperitas, risus flebilis, aegra quies. Mulcebris infernus, tristis paradisus, amoenus Carcer, hiems verna, ver hiemale, malum. [0455C] Mentis atrox tinea, quam regis purpura sentit, Sed nec mendici praeterit illa togam. Nonne per antiphrasim, miracula multa Cupido Efficiens, hominum protheat omne genus. Dum furit iste furor, deponit Scylla furorem, Et pius Aeneas incipit esse Nero. Fulminat ense Paris, Tydeus mollescit amore, Fit Nestor juvenis, fitque Melincta senex. Thersites Paridem forma mendicat, Adonim Davus, et in Davum totus Adonis abit. Dives eget Crassus, Codrus et abundat egendo, Carmina dat Bavius, musa Maronis hebet. Ennius eloquitur, Marcusque silet; fit Ulysses Insipiens, Ajax desipiendo sapit. [0455D] Qui prius auctorum solvendo sophismata vicit, Vincitur hoc monstro, caetera monstra domans. Quaelibet in facinus mulier decurrit, et ultro, Ejus si mentem morbidet iste furor, Nata patrem, fratremque soror, vel sponsa maritum Fraude necat, fati praeveniendo manum. Sicque per ascensum male syncopat illa mariti Corpus, furtivo dum metit ense caput. Cogitur ipsa parens nomen nescire parentis, In partuque dolos, dum parit ipsa parens. Filius in matre stupet invenisse novercam, Inque fide fraudes, in pietate dolos. Sic in Medea pariter duo nomina pugnant, Dum simul esse parens, atque noverca cupit. Nesciit esse soror, vel se servare sororem, [0456A] Dum nimium Cauno Byblis amica fuit. Sic quoque Myrrha suo nimium subjecta parenti, In genitore parens, in patre mater erat. Sed quid plura docebo, Cupidinis ire sub hasta Cogitur omnis amans, juraque solvit ei. Militat in cunctis, ullum vix excipit hujus Regula, cuncta ferit fulmen et ira sui. In quem non poterit probitas, prudentia, formae Gratia, fluxus opum, nobilitatis apex. Furta, doli, metus, ira, furor, fraus, impetus, error, Tristities, hujus hospita regna tenent. Hic ratio, rationis egere, modoque carere Est modus, estque fides non habuisse fidem. Dulcia proponens assumit amara, venenum Infert, concludens optima fine malo. [0456B] Allicit illiciens, ridens deridet, inungens Pungit, et afficiens inficit, odit amans. Ipse tamen poteris ipsum frenare dolorem, Si fugias, potior potio nulla datur. Si vitare velis Venerem, loca, tempora vita, Nam locus et tempus, pabula donat ei. Si tu persequeris, sequitur; fugiendo fugatur; Si cedis, cedit; si fugis, illa fugit. </poem> Jam ex hoc meae doctrinae artificio, cupidinariae artis elucescit theorica, per librum vero experientiae, tibi practicam poteris comparare. Nec mirandum, si in praefata Cupidinis depictione notulas reprehensionis intersero, quamvis ipse mihi quadam germanae consanguinitatis fibula connectatur; [0456C] non enim vel detractoriae malignitatis caliginosa rubigo, vel incandentis odii fervor foras egrediens, vel invidiae tyrannus extra desaeviens, ad has invectivas accusationis me impulit, sed ne veritatis per se loquentis evidentiam videor silentio strangulare. Non enim originalem Cupidinis naturam in honestate, redarguo, si circumscribatur frenis modestiae, si habenis temperantiae castigetur; si non germen excursionis limites deputatos evadat, vel in nimium tumorem ejus calor ebulliat, sed si ejus scintilla in flammam evaserit vel ipsius fonticulus in torrentem excreverit, excrementi luxuries amputationis falcem expostulat, exuberationis tumor solatium medicamenti desiderat. Quoniam omnis excessus, temperatae mediocritatis incessum disturbat, [0456D] et abundantiae morbidae inflatio quasi in quaedam apostemata vitiorum exuberat. Praevia igitur theatralis oratio joculatoriis evagata lasciviis, tuae puerilitati pro ferculo propinatur; nunc stylus paululum maturior ad praefinitae narrationis propositum revertatur. Ut supra praelibando docui, terrestrium animalium materiandae propagini Venerem destinavi, ut varias materias in rebus materiandis excudendo substerneret, ego vero in naturarum purificatione multiplici, ut operibus manum supremae expolitionis apponerem, et ut instrumentorum fidelitas pravae operationis fermentum excluderet, ei duos legitimos malleos efformavi, quibus et Parcarum caveret insidias, resque multimodas essentiae praesentaret. Incudum etiam nobiles [0457A] officinas ejusdem artificio deputavi, praecipiens ut his eosdem malleos adaptando, rerum effigiationi fideliter indulgeret, ne ab incudibus malleos aliqua exorbitatione peregrinare permitteret. Ad officium etiam scripturae, calamum praepotentem eidem fueram elargita, ut in competentibus schedulis ejusdem calami scripturam poscentibus, quarum meae largitionis beneficio fuerat compotita, juxta meae orthographiae normulam, rerum genera figuraret, ne a propriae descriptionis semita in falsigraphiae devio eumdem divagari sustineret. Sed cum ipse genialis concubitus ordinatis complexionibus res diversorum sexuum opponi dissimiles ad exsequendam rerum propaginem, connectere teneretur, ut in suis connexionibus artis grammaticae constructiones [0457B] canonicas observaret, suique artificis nobilitas nullius artis ignorantia suae ferret gloriae detrimentum, curialibus praeceptis sub magistrali disciplina, eam videlicet disciplinam instruendam docui, quae artis grammaticae regulas in suarum constructionum unionibus artificiosis admitteret; alias vero extra ordinarias nullius figurae excusatione redemptas excluderet. Cum enim attestante grammatica, duo genera specialiter, masculinum et femininum, ratio naturae cognoverit, quamvis dum quidam homines depauperati signaculo, juxta meam opinionem, possent neutri generis designatione censeri, tamen Cypridi sub intimis admonitionibus minarum tonitru ingessi, ut in suis conjunctionibus ratione exigentiae, naturalem constructionem solummodo [0457C] masculini femininique generis celebraret. Cum enim masculinum genus suum femininum exigentia habitudinis genialis adsciscat, si eorumdem generum constructio anomale celebretur, ut res ejusdem sexus sibi invicem construantur, illa quidem constructio nec evocationis remedio, vel conceptionis suffragio, apud me veniam poterit promereri. Si enim genus masculinum genus consimile quadam irrationabilis rationis deposcat injuria, nulla figurae honestate illa constructionis junctura vitium poterit excusare, sed inexcusabilis soloecismi monstruositate turpabitur. Praeterea, Cypridi mea indixit praeceptio, ut ipsa in suis constructionibus, suppositiones appositionesque [0457D] ordinarias observando, rem feminini sexus charactere praesignitam, suppositionis destinaret officio; rem vero specificatam masculini generis, sede collocaret appositi, ut nec appositum in vicem suppositi valeat declinare, nec suppositum possit in regionem appositi transmigrare; etiam cum utrumque regatur ab altero, appositum sub adjectiva proprietate, suppositum subjectivae proprietatis proprium retineret, exigentiae legibus invitatum. Praeterea, adjunxi, ne Dyonea conjunctio in transitivae constructionis habitum uniformem, vel reciprocationis curriculum, vel retransitionis anfractum reciperet, solius transitionis recta directione contenta, vel alicujus etiam disgressantis naturae nimia intercisione sufferret, ut genus activum in [0458A] passivum valeat usurpativa assumptione, vel idem in activum suae proprietatis dispositione redire, vel sub passivi litteratura activi retinendo naturam, sibi legem termini deponentis assumere: Nec mirandum, si pleraeque maximae, titulo grammaticae facultatis adscriptae, a venereae artis domicilio patiantur repulsam, cum ipsa eas quae suae praeceptionis regulis obsequuntur, in sinum suae familiaritatis admittat; eas vero quae eloquentissimae contradictionis insultibus ejus leges expugnare conantur, aeterni anathematis exclusione suspendat, cum philosophicae assertionis auctoritas maximarum plerasque diversis facultatibus fateatur esse communes; quasdam vero ultra suarum disciplinarum domicilia, nullam habere licentiam excursandi. [0458B] Sed quia tantas Parcarum argutas oppositiones Venerem novi agonistae disputationis ingressuram conflictum, alicujus tergiversatione fallaciae Venus ab Atropos coarctantes conclusionis subtimeret argutias, ipsam disciplinam docendo juxta quae dissertivae disciplinae praecepta suarum argutionum formas excederet. Et quomodo in adversarii argutionibus fraudulentis, fallaciae latibulum inveniret, ut disputationis agoniam contra adversariae partis insidias posset securius celebrare, et per instantiam similia oppositionum argumenta refellere. Injunxi etiam ut syllogistica ejus complexio duorum terminorum contenta compendio, nullis Aristotelicis figuris obnoxia, trium propositionum ordinatione congrua texeretur, in tantum, ut in singulis propositionibus, [0458C] major extremitas praedicationis fungeretur officio, minor vero subjiciendi legibus teneretur. In prima vero propositione nullo verae inhaerentiae modo, sed sola ratione contractus intrinseci, subjecto inhaereat praedicatum; in assumptione vero relativorum oculorum, reciprocis impressionibus, expressius minori major annectatur extremitas. Sed in conclusione expressissimae inhaerentiae, vinculo veriori subjecti praedicatique carnalis celebretur connexio. Hoc etiam mei fuit consilii, ut nullius conversionis retrogradatione pestifera, venereae complexionis termini analogicae praedicationis jura servantes, suarum vices sedium alternarent. Et ne consequentis fallacia, ex similium conformatione [0458D] progenita, posset industriam Veneris impedire, terminos specialibus specificavi signaculis, ut familiari liberae agnitionis intuitu, audenter agnosceret quos terminos subjectionis gradus inferior, quos vero praedicationis apex superior ex suae habitudinis jure deposceret, ne si complexio terminorum inconsequens proportionatam habitudinem non teneret in commune, nugationis uniformis deformitas nasceretur. Sicut autem quasdam grammaticae dialecticaeque observantias inimicantissimae hospitalitatis incursu volui a Veneris anathematizare gymnasiis; sic metonymicas rhetorum propositiones, quas in suae amplitudinis gremio rhetorica mater amplectens, multis suas rationes conflat honoribus, Cypridis artificii interdixi, ne si nimis durae translationis [0459A] excursu a suo reclamante subjecto, praemium alienet in aliud, in facinus facetia, in rusticitatem urbanitas, tropus in vitium, in decolorationem color nimius convertatur. His apparatuum nobilitatisque praesignibus Veneris, terrestris incolatus transivit in patriam. Quae cum suffraganeis instrumentis ad humanae geneseos seriem contexandam, desudando laborans, Parcarumque manibus interfecta subtili resarciens acu, subtilius haec renodat. Sicque stipendiariae administrationis jura, officiosissima curiositate persolvit. Sed quoniam ex maternae satietatis identitate fastiditus animus indignatur, quotidianique laboris ingruentia exsequendi propositum appetitus exstinguitur. Unitas operis toties repetita Cytheream [0459B] infestat fastidiis, continuataeque laborationis effectus, laborandi excludit affectum. Illa igitur magis appetens otii effeminari sterilibus, quam fructuosis exerceri laboribus, ferialis operationis exercitatione, negotiali praeposita, nimiae otiositatis desideriis coepit infantibiliter juvenisci. Et quoniam apud quem desidiae torpor castrametatur, ab eo omnis virtutis militia relegatur, otiique sterilitas, pravae sobolis, solet fecunditatem efficere. Potus etiam inundans diluvium, in nimias despumat libidines, cibique effrenis ingurgitatio consimiles nauseas superfluitatis eructat. Venus his furiis aculeata lethalibus, in suum conjugem hymenaeum, tori castitatem peste adulterationis incestans, cum Antigamo coepit concubinarie fornicari, suique adulteri suggestionibus [0459C] irretita lethiferis, liberale opus in mechanicum, regulare in anomalum, civile in rusticum inciviliter immutat, meumque inficiata praeceptum, malleos ab incudis exhaeredans consortio, adulterinis damnat incudibus. Ipsae etiam incudes nativae, suorum malleorum deplorantes absentiam, eosdem lacrymabiliter videntur deposcere. Et, quae gladio Atropos universa demetenti solebat clypeum defensionis opponere, jam eidem stabilitate conciliationis mutuo foedere ligatur, fatique falcem in messem humani generis nimium excursare permittens, damnum nulla novi seminis pensat origine; sed potius se grammaticis constructionibus destruens, dialecticis conversionibus [0459D] invertens, rhetoricis coloribus decoloratis suam artem in figuram, figuramque in vitium transfert: dumque fornicariis excessibus cum adultero perpetuat concubinatus illecebras, ab eodem suscipiens, pro filio, spurio compotitur. Qui dum nullius delectationis amoenitate gaudet, nullius jocosae jucunditatis vult meridiari deliciis, ut quasi per antiphrasim, jocus a jocasitate dicatur, ei nomen usus impressit. Duo igitur Dionae dati sunt filii, discrepantia generis disparati, nascendi lege dissimiles, mox titulis discrepantes, artificio deformes. Hymenaeus namque uterinae fraternitatis in affinis confinio quem excellentioris dignitatis extollit prosapia, ex Venere sibi Cupidinem propagat in filium; Antigamus vero scurrilis vel ignobilitatis genere derivatus, [0460A] adulterando, adulterinum filium jocum sibi joculatorie parentat. Illius nativitatem, matrimonii excusat solemnitas; hujus propaginem divulgati concubinatus accusat vulgaritas. In illo, paternae civilitatis elucescit urbanitas; in hoc, paternae inurbanitatis tenebrescit rusticitas. Iste inargentatos nitoribus argenteos fontes inhabitat; hic loca perenni ariditate damnata indefesse concelebrat. Iste in grata planitie fixit tentoria; huic vallium complacent nemorosa. Iste in tabernaculis indeficienter pernoctat, hic sub dio dies noctesque continuat. Iste aureis venabulis vulnerat quem venatur; hic, quem ferit, ferreis jaculis lanceat. Iste suos hospites debriat nectare subamaro, hic suos absynthii potu perimit acetoso. Jam mea oratio chartulae tuae [0460B] mentis inscripsit, qualiter otii damnosa pernicies Venerem educavit emphaticam, qualiter diluviosi potus inundatio venenosum patrat incendium; qualiter ex cibi ingurgitatione ducens originem, plerosque luxuriae elephantina lepra percussit. Ecce, super hominibus acuta Veneris febre languentibus, aerumnosae lamentationis carmen cecini querulosum; nunc similiter aliis quos aliorum vitiorum morbida turba conturbat, sub cantu elegiaco querimoniosae orationis citharam temperemus. Multi enim dum Charybdis ingluviosae hiatus voraginosos subterfugiendo devitant, in Scyllae malignantis abysso inopinata periclitatione naufragantur. Plerique etiam dum impetuosi torrentis occursus tumidos evadunt, [0460C] stagni limositate viscantur. Alii dum dependentis montis praecipitia, cautela consulente declinant, in coaequata planitie praecipitatione spontanea colliduntur. Ea igitur quae disseram, tuae menti clavo memoriae tenacis affigas, animique vigilantia somnum torporis excutias, ut mecum maternis excitatus visceribus, periclitantium hominum naufragiis compatiendo condoleas, et praeambulae admonitionis clypeo loricatus, monstruoso exercitui vitiorum occurras, et si quae prava semina in horto tuae mentis audeant pullulare, falce maturae sectionis exstirpes. Tunc ego: Jam pridem mea mens exhilarata tuae disciplinationis compendio, tuis correctionibus libentissimam aurem inclinat. Tunc illa: <poem> [0460D] Heu, quam praecipiti passu ruinam Virtus sub vitio victa laborat? Virtutis species exsultat omnis, Laxantur vitio frena furoris, Languet justitiae Lucifer, hujus Vix umbrae remanet umbra superstes Exstinctumque sui sidus honoris Deflet, lucis egens, noctis abundans Dum fulgur scelerum fulminat orbem, Nox fraudis fidei nubilat austrum: Virtutumque tamen sidera nulla Istius redimunt noctis abyssum, Incumbit fidei vespera mundo Nocturnumque chaos fraudis abundat. Languet fraude fides, fraus quoque fraudem [0461A] Fallit fraude, dolo sic dolus instat, Mores moris egent moribus orbi, Leges lege carent, jusque tenoris Perdunt jura sui; jam sine jure Fit jus omne, viget lex sine lege. Mundus degenerat, aurea mundi Jam jam degenerant saecula, mundum Ferri pauperies vestit, eumdem Olim nobilitas vestiit auri, Jam jam hypocrisis pallia quaerunt Fraudes, et scelerum fetor odorus Ut pravo chlamidem donet odori Virtutum sibimet balsama quaerit. Sic urtica rosis, alga hyacinthis, Argento scoria, murice fucus [0461B] Formae pauperiem palliat, ut sic Interdum redimant crimina vultus. Sed crimen phaleras exuit omnes, Nec se justitiae luce colorat: Nam sese vitium glossat aperte, Fit fraus ipsa sui lingua furoris, Quid tuti superest, cum dolus armat Ipsas in propria viscera matres? Cum fraternus amor fraude laborat, Mentiturque manus dextra sorori? Censetur reprobum jus probitatis, Observare probos, et pietatis Lex, est improbitas, esse pudicum Jam cunctis pudor est. Absque pudor[0461C] Humanos hominis exuit usus Non humanus homo. Degener ergo Bruti degeneres induit actus, Et sic exhominans exhominandus. </poem> ===Septima quaestio Alani.=== Ad haec ergo: Quoniam in aere generalitatis hujus intellectus oberrat excursor, intelligere vero specialitas amicatur, vellem, quod vitia quae in quodam generalitatis implicas glomicello, speciosissimarum specierum interstitiis discoloribus explicares. ===Responsio Naturae.=== Quoniam tuae postulationis rationem emeritam indecens est adimpletionis merito defraudari, tibi [0461D] singula vitia aequum est sigillatim notulis singularibus adnotari. Quia ergo jam dictum est, quomodo totus orbis impurae Veneris fere generali periclitatur incendio, nunc restat dicendum qualiter idem generalissimo gulositatis naufragatur diluvio. Quoniam gulositas est quasi quoddam Venereae exsecutionis prooemium, et quasi quoddam antecedens ad venereum consequens. Nota ergo quasdam filias idololatriae veteris medullitus exstirpatae, in praesenti instanti suae matris imperium reparare conari, et eam quibusdam praesagiosis carminibus redivivam a mortuis excitare; [0462A] quae meretricali officio, vultu phantasticae dilectionis faciem dealbantes, amasios alliciendo, fraudulenter illiciunt: quae sub tristi laetitia, sub amica saevitia, sub hostili amicitia, tanquam Syrenes usque ad exitium dulces, delectationis melodiam facie tenus praeferentes, suos amatores ad idololatriae perducunt naufragium: harum una, ut ficto loquar vocabulo, congruentia proprietatis, bacchilatria poterit nuncupari. ===De superfluo potu.=== Bacchilatria haec suum amasium rationis privans igniculo, eumdem tenebris brutae sensualitatis exponit, suum etiam, more meretricio, in tantum debriat amatorem, ut idem Bacchum nimis emphatice affectare cogatur, in tantum ut potator [0462B] Baccho nimiae delectationis vinculo alligatus, eidem divinae majestatis cultum exhibere credatur: Adeo ut homo bacchilatra, Bacchum plerumque locali interstitio a se sejungi non ferens, in alienis vasculorum capsulis suum deum diu perendinare non patiatur, sed ut sibi ejusdem dei familiarius assistat divinitas, illum dolio sui ventris includat. Sed quia plerumque stomachi capsula tanti hospitis divinitatem diu sustinere non potest, idem deus aut per orientalis portae polum arcticum, aut per occiduae regionis antarcticum turpiter evaporat. Multoties etiam Bacchi cultor in scyphis materiae honore pollentibus Baccho architectatur hospitium, ut ejusdem divinitas divinius in aureo [0462C] vase praefulgeat. Unde idem aethereis nitoribus claritate concertans, et smaragdinis coloribus viriditate contendens, ac plerosque sapores sui saporis majestate praecellens, potationum filios suarum proprietatum dignitatibus irritat sophisticis, ut ipsa Bacchum tanquam ineffabilis divinitatis arcanum ineffabili amore concelebrent. Qui etiam his animati, ne divinitatis illius aliquid remaneat inexhaustum, usque ad faeces Bacchum deglutiunt, sicque suum deum in tartaream abyssum ventris cogunt inhoneste descendere, et dum sic a speciali ad generalissimum genus potationis deveniunt, superlativum gradum ebrietatis ascendunt. Haec pestis non solum plebeae vulgaritatis inimicatur hominibus, verum [0462D] etiam praelatorum superciliosas sibi facit inclinare cervices, quibus Bacchi gratiae non sufficiunt, quas in eum gratia naturae diffudit, verum etiam arundineam usurpantes attractionem; nunc Bacchum et rosarum connubio gloriantem, nunc floris alterius fragrantiam respirantem, nunc hyssopi consortio sibi quoddam privilegium arrogantem; nunc aliarum rerum dotibus locupletatum extrinsecus, impetuosa gulae Charybdi deglutiunt, in tantum, ut sine mari naufragium, sine tristitia fletum, sine infirmitate lethargium, sine sopore somnum ebrietatis incurrant. [0463A] Qui dum ebrietatis energia percussi, operam psalmodiis impendunt, versus nimia intercalatione rumpentes crapulae boream importunum interserunt. ===De superfluitate ciborum.=== Nec solum praetaxata potus cupiditas, verum etiam, cibi plerosque canina inescat aviditas, quorum voluptates inordinatae, cogitationes inconcinnae, novos sibi cibi somniant apparatus. Qui dum exactori quotidianum escae debitum nimis abundanter exsolvunt, exactor superabundans suo cogitur reddere debitori. Isti, quidquid possident, in arca stomachi thesaurisant. Et quamvis illud commissum non rubigo corrosionis dente demordeat, nec vel peculantis furis sophisma subripiat, [0463B] ipsum tamen decoquentis caloris latrocinio turpiori, turpius evanescit. Isti, bursam ad nummorum vomitum, arcam pecuniarum invitant ad nauseam, ut exactori stomacho possint accuratius adulari. Interius ventrem ciborum locupletant divitiis, exterius in nuda et pura positi paupertate. Haec pestilentia etiam non vulgari humilitate contenta, profundius progreditur ad praelatos, qui salmones et lucios, caeterosque pisces aequipollenti generositate praesignes, variis decoctionum cruciatos martyriis, baptizandi adulterantes officium, sacri piperis fonte baptizant, ut ex tali baptismate baptizati, multiformis saporis gratiam consequantur. In eadem mensa terrestre animal piperis inundatione submergitur, [0463C] piscis natat in pipere, avis ejusdem viscositate ligatur: dumque tot animalium genera uno ventris ergastulantur in carcere, aquatile animal secum terrestre, aeriumque genus in eodem sepulcro tumulari miratur. Quibus si detur licentia exeundi, egressuris vix portae sufficit amplitudo. Hae praefatae pestes pontem faciunt, per quem ad luxuriae lupanaria pervenitur. Hae sunt introductiones per quas quis furandi artem ingreditur. Hae morbos pariunt, seminant paupertates. Hae sunt nutrices discordiae, sorores insaniae, intemperantiae matres, immunditiae venatrices. Per has, humanum genus modestiae limites excedit, temperantiae frena postponit, castitatis sigilla confringit, meae largitionis gratiam non attendit. Cum enim [0463D] mea largitas tot hominibus fercula procuret, tot fercula copiosa compluat, ipsi tamen gratiae ingrati, nimis illicite licitis abutentes, frena gulae laxantes, dum comedendi mensuras excedunt, lineas potationis in infinitum extendunt; qui palata salsorum seducentes acumine, ut saepe et multum bibant, saepius sitire coguntur. ===De avaritia.=== Est et alia idololatriae filia, quam (si nominis proprietas suam significationis germanitatem in voce retineat) convenienti vocabulo conveniens est [0464A] nummulatriam nuncupari. Haec est malitia, per quam in animis hominum deificatur pecunia, nummo divinae venerationis exhibetur auctoritas, per quam, ubi nummus loquitur, Tulliani eloquii tuba raucescit; ubi nummus commilitat, Hectoreae militiae fulgura conticescunt; ubi pugnat pecunia, virtus expugnatur Herculea. Si quis enim armatur pecunia, tanquam loricis argenteis torrentis impetus Tulliani, fulgur incursus Hectorei, robur virtutis Herculeae, versipellis Ulyssea calliditas floccipenditur, in tantum enim habendi fames involvit, ut dialecticae muta sit subtilitas, rhetoricae languescat civilitas. Ubi nummorum perorat plenitas, jam Tullius sui monetam vendit eloquii, sui pudoris monilia in aurum commutat Lucretia; Penelope [0464B] suae vicennariae castitatis pudorem deponit in pretio; Hippolytus etiam si nummi preces audiat susurrantis, suae novercae non vult precibus novercari. Nam si in aure judicis susurret pecunia, Orphei lyra, carmen Amphionis, musa Virgilii voce pecuniae suffocantur. Jam dives, divitiarum naufragus in profundo, hydropicae sitis incendiis sitit opes, et in medio ipsarum positus Tantalizat. Pauper etiam, quamvis materialem avaritiam realiter exercere non valeat, intus tamen archetypam retinet parcitatem. Proh dolor! metallorum onera largiuntur honores, ad metalli pondera ponderatos. Jam non Caesar, sed nummus est omnia, quia ab individualibus usque ad generalissimam, honores [0464C] singulos tanquam mediator percurrit. Nummus patriarcha noster est, episcopos et archiepiscopos inthronizat. Alios archidiaconalibus adaptat officiis; alios denique aliarum dignitatum et officiorum coaequat negotiis. Quid plura? nummus vincit, nummus mundum regit, nummus imperat universis. Quid prodest cum Ptolomaeo subterfugientis astronomiae fugas consequi subtilitatis curriculo; stellarum prophetias, spontaneos planetarum investigare errores; cum Euclide, geometricorum aenigmatum secreta scrutari; intellectu in profundum maris descendere; coeli altitudinem intelligibilibus mensuris attingere; cum Milesio, musicarum proportionum consonantes amicitias invenire; cum Pythagora pugnas numerorum virtute multiplicationis [0464D] inspicere; cum Tullio, orationem rhetoricis colorum stellare sideribus; cum Aristotele, ancipiti dialecticae gladio a veris falsa dividere; cum Zenone falsitatem probabilitate tunicare sophistica; cum Donato in accidentium congruentia nectere dictiones, cum sapientia nostris temporibus nullius fructus praemietur stipendiis, nullius famae eam aura favorabilis extollat, ipsa vero pecunia honoris titulos et laudis emat praeconia? Sola tamen sapientia revera super omnem praeeminet possessionem. Generosa possessio, quae sparsa colligitur, erogata revertitur, publicata suscipit incrementum! [0465A] per quam nobilis scientiae thesaurus secretis penetralibus mentis innascitur, fructus internae delectationis acquiritur. Haec est sol, per quem mens diescit in tenebris, cordis oculus, deliciosus animi paradisus. Haec in coeleste terrenum, in immortale caducum, in deum hominem, deificae mutationis auctoritate convertit. Haec est verum peregrinationis remedium, solum humanae calamitatis solatium, humanae noctis lucifer singularis, tuae miseriae redemptio specialis, cujus aciem nulla aeris caligo confundit, non densitas terrae operam ejus offendit, non altitudo aquae respectum ejus obtundit. Haec igitur, quamvis apud multos qui sensuali mobilitate brutescunt, nimia langueat vilitate, apud illos tamen qui in ignem originalem [0465B] rationis redegerunt scintillam praeconii, et famae munere non fraudatur. Quamvis enim prudentia phantasticae adulationis plausibiles dedignetur applausus, tamen quia verae famae haec est gloriosa proprietas, ut appetitores sui contemnat, et appetat contemptores; famam fugiendo consequitur, quam perdet insequendo. Igitur etsi videas apud quosdam regnare pecuniam, jacere prudentiam, militare divitias, sapientiam exsulare, ignavia tamen opum pondera animo victori calcata subjicias, et intestino affectionis amore prudentiam consecteris, ut penitus sapientiae matris cubiculum inoffenso intuitu valeas intueri. Tunc ego: Vellem ut laxatis habenis reprehensionis, praecordialius avaritiae filias impugnares. [0465C] Tunc illa ad acerrimas invectionis demorsiones gyrans suae narrationis incessum, ait: <poem> Postquam sacra fames auri mortalia pungit Pectora, mens hominis nescit jejuna manere. Laxat amicitias, odium parit, erigit iras, Bella serit, lites nutrit, bellumque renodat, Rumpit nodata, disrumpit foedera, natos Excitat in patres, matres in viscera, fratres Dat fratrum nescire togas, et sanguinis omnes Unio quos unit, furor hos male dividit unus. Dum stomachum mentis hydropicat ardor habendi, [0465D] Mens potando sitit, et Tantalus alter in istis Ardet aquis, viresque siti dat copia census. Esurit ergo satur, sitit ebrius, optat abundans Unus cuncta cupit, ipsoque cupidine pauper Efficitur, divesque foris, manet intus egenus. Nil habet ergo miser, cum nil se credit habere, Divitiis, cum pauperiem sua vota repensant, Hospitium cordis, et moenia mentis avarae Invadunt hostes multi, multoque tumultu Totam sollicitant humani pectoris arcem. [0466A] Nam timor aggreditur mentem, pariterque cupido Concutit, et totam mentis depauperat urbem. Curarum geminus turbo sic turbat avarum; Cumque timenda timet, mens somniat ipsa timores, Saepe novos fingitque metus, damnique timore Damna luit, damnique malum formidine pensat: Sic casus varios terroris somnia monstrant. Uxoris fraudes, furisque sophismata, terror Nuntiat, insultus hostis, juguloque minaces Mentitur gladios, et flumina dira potentum. Nunc pestes, ignes recolit, nunc concipit iras Oceani, soloque metu jam naufragus exstat. Divitis in nummo mens philosophatur in arca Dum nummum sepelit, nummusque sepultus avari [0466B] Usibus emoritur, illum non ille, sed arca Possidet, et totum nummi sibi vindicat usum. Ut loculis varia nummorum fercula donet, Injungit proprio dives jejunia ventri. Horret avaritiam venter, propriosque negari Miratur reditus, loculi suffragia quaerit, Sed ventri loculus surdas accommodat aures. Pabula visus habet, et convivatur ocellus, Solus in argento, sed venter philosophari Cogitur, et longo patitur jejunia voto. Non lacrymae, non mella precum, non ipsa perorat Pauperies hominum, quin foenore dives egenum Devoret, et tenuem miseri facit esse crumenam. Pauperis in lacrymis ridet, miserique labore Pascitur, et poenam sibimet facit esse quietem. [0466C] Hunc dolor, hunc risus, jocus hunc, moeror tenet illum, Hic gemit, hic ridet, dolet hic, dum dedolet ille. Omnis in affectum nummi laxatur avari Divitis affectus, nec enim datur ulla voluptas Menti, qua possit alias deflectere vultum. Divitias non dives habet, sed habetur ab ipsis, Non est possessor nummi, sed possidet ipsum Nummus, et in nummis animus sepelitur avari. Hos colit ipse deos, haec idola ditat honore Divini cultus, et nummis numina donat. Sic hominum ratio calcata cupidine, carni Servit, et ancilla famulari cogitur illi. Sic oculus cordis, carnis caligine caecus [0466D] Languet, et eclipsim patiens, agit otia solus. Sic jubar humani sensus male palliat umbra Carnis, fitque nummis ingloria gloria mentis. Divitiis vel divitibus non derogat iste Sermo, sed vitium potius mordere laborat. Non census, non divitias, non divitis usum Damno, si victor animus ratione magistra Subjectas sibi calcat opes, si denique census Nobilis auriga ratio direxerit usum. Nam cunctas si spargat opes, si munera fundat [0467A] Dives, et in laudem spiret, tentetque favorem Munere lucrari, tamen hujus muneris auctor, Ductor et auriga nisi sit discretio, nullus Fructus erit, quoniam laudem non dona merentur, Sed potius mercantur eam, nisi facta decenter Discrete fuerint, pro munere namque frequenter Laus datur hypocrita, famae simulatio falsa, Simia laudis, horum umbratilis umbra favoris. </poem> Ecce habes quomodo tenacis avaritiae viscus humanae mentis alis auferat libertatem. ===De arrogantia.=== Nunc intuendum est qualiter insolentis arrogantiae ampullositas humanas mentes erigat in tumorem, cujus infirmitatis contagione funesta vitiata [0467B] hominum multitudo, dum se supra se insolenter extollit, infra se ruinosa descendit, sibi derogans arrogando, se deprimens erigendo, se sibi auferens efferendo. Horum autem hominum aut verborum solemnis pompositas, aut suspicionis mater taciturnitas, aut quaedam actus specificatio, aut insolens gestus exceptio, aut nimia corporis corruptio exterius interiorem arguit superbiam. Alii namque quos servilis conditionis demittit humilitas, augustam jactitant libertatem; alii, dum scurrilis generis vilitate plebescunt, verbo tenus se sanguinis generositate exaltant. Alii, dum in artis grammaticae vagientes cunabulis, ejusdem lactantur uberibus, Aristotelicae subtilitatis apicem profitentur. [0467C] Alii, dum leporinae timiditatis gelicidiis torpescunt, solo verbositatis remedio, animositatem efferunt leoninam. Sunt alii, qui ea quae internae indignationis supercilium claudit interius, exteriori evidenter eloquuntur silentio: Nam aliis inferiori morum gradu jacentibus, vel eis parilitate probitatis comparibus, vel etiam elatiori fastigio dignitatis pollentibus, mutuae collocutionis communicare participium dedignantur: a quibus, si quis interrogationis suffragio verbum expostulet, tanta taciturnitatis intercapedine a quaestione omittetur responsio, ut eidem haec nulla cognatione videatur affinis. Alii, suos actus specificare gaudentes, in multitudine singulares, in generalitate speciales, in universalitate adversi, in unitate diversi [0467D] omnifariam esse laborant. Dum alii namque exercentur colloquiis, isti indulgent silentiis, dum alii lasciviis solvuntur, isti seriis implicari videntur; dum alii seriis implicantur negotiis, isti otiantur lasciviis. Dum alii quadam serenitatis festivitate hilarantur in facie, isti in vultu quamdam malevolae severitatis praeferunt tempestatem. Alii interioris superbiae gestus, exterioris gestus exceptione figurant: qui tanquam terrena omnia despiciant, supini coelestia suspiciunt, oculos indignanter obliquant; supercilia exaltant, mentum superciliose [0468A] supinant, brachia in arcus exemplant. Horum etiam pedes terram sola articulorum contractione delibant. Alii vero sua corpora femineis compositionibus nimis effeminant, qui suorum capillorum conciliorum pectinis subsidio in tanta pace conciliant, ut ne lenis aura in eis possit suscitare tumultum: luxuriantis etiam supercilii fimbrias forficis patrocinio demetunt, aut ab ejusdem silva superflua exstirpando decerpunt; pullulanti etiam barbae crebras novaculae apponunt insidias, ut nec eadem paululum audeat pullulare: brachia manicarum angustias conqueruntur; pedes in angustis calceorum ergastulis carcerantur. Heu! homini unde isti fastus, ista superbia? cujus aerumnosa est nativitas, cujus vitam laboriosa demolitur poenalitas, [0468B] cujus poenalitatem poenalior mortis concludit necessitas; cujus omne esse, momentum, vita est naufragium, mundus exsilium: cujus vita aut abest, aut spondet absentiam, mors autem instat, aut minatur instantiam. ===De invidia.=== De superbia vero, filia nascitur, quae maternae malignitatis haereditate potitur. Haec est invidia, quae continuae detractionis rubiginosa demorsione, hominum animos demolitur. Haec est vermis, cujus morsu morbi data mentis sanitas contabescit in saniem; mentis sinceritas computrescit in cariem; mentis requies liquatur in [0468C] laborem. Haec est hospes, qui apud suum hospitem hospitio exceptus, ejus labefactat hospitium. Haec est possessio, pessime possidens suum possessorem, quae dum alios detractionis latratibus vexat, sui possessoris animum intestino morsu perfodiens, inquietat. Haec est invidia, quae in illos quos vitiorum absorbet infernus, a quibus corporis dotes ratio naturae proscribit, quos in paupertatem insanae fortunae evomit, indignantis suae detractionis aculeos facit otiari. Sed, si quis in torrente divitiarum natat cum Croeso, opes spargit cum Cyro, in specie disputat cum Narcisso, animositate tonat cum Turno, Herculi colludit in robore, cum Platone facie ad faciem philosophiam speculatur, cum Hippolyto castitatis speculo sigillatur, in hunc [0468D] omnes suarum detractionum aculeos expendit. Nam audaciam furori temeritatis assignat, prudentiam animi in fraudis versutias, aut in verbositatis ampullositatem obliquat. Per hujus etiam detractionem, pudor in hypocrisim degenerat. Haec invidiae tabes plerosque tabefacit, qui dum alienae famae nitorem detrahere conantur, primi suae probitatis sentiunt detrimenta. His aliena prosperitas adversa, aliena adversitas prospera judicatur. Hi in aliena gratulatione tristantur, in aliena tristitia gratulantur. Isti suas in aliena paupertate divitias, [0469A] suam paupertatem in alienis divitiis metiuntur. Isti aut alienae famae serenitatem detractionis nubilo nubilare conantur, aut ejusdem gloriam sola taciturnitate furari. Isti aut pravis interpretationibus alienae probitatis sinceritatem fermentant, aut veris fermenta falsitatis maritant. Proh dolor, invidia quod monstruosius monstrum? quod damnosius damnum? quae culpabilior culpa? quae poenalior poena? haec est erroneae caecitatis abyssus, humanae mentis infernus, contentionis stimulus, anxietatis aculeus. Qui sunt invidiae motus, nisi humanae tranquillitatis hostes, mentalis depraedationis satellites? animi laborantis vigiliae hostiles, alienae felicitatis excubiae? Quid prodest alicui, si ei serenitas fortunae prosperantis applaudat, corpus [0469B] etiam purpuramento pulchritudinis hilarescat, mens insuper sapientiae splendore praefulgeat, cum liventis invidiae latrocinium, mentis depraedatur divitias? fortunae prosperantis serenitatem adversitatis vertat in nubila? decoris aurum turpitudinis convertat in scoriam? prudentiae gloriam degloriet livor inglorius? ===Remedia contra invidiam.=== Si quis tamen livoris rubiginem, invidiae tineam a mentis thesauro velit proscribere, in alieno dolore suum dolorem inveniat condolendo, alienum gaudium suum faciat congaudendo, in alienis opibus suas penset divitias, in aliena paupertate suam lugeat paupertatem. Si alienam probitatem [0469C] videas famae solemniis celebrari, festum praeconii diem nulla facias detractione profestum, sed tuae declarationis meridie, alienae probitatis lucerna in commune deducta clarius elucescat. Si quos in titulos alienae famae detractionum latratibus videas indulgere, a grege latrantium canum te excipias, aut admonitionis objecto, detrahentes linguas hebetes, corrosionis dentes conteras, detractionum demordeas morsus. ===De adulatione.=== Huic praetexato vitiorum symbolo, suae malignitatis portionem adnectit adulatio. Hujus pestilentia percutiuntur principum laterales, palatini canes, adulationis artifices, fabri laudum, figuli falsitatis. Hi sunt qui magniloqua commendationis tuba in [0469D] divitum auribus clangunt; qui mellitae adulationis favos foras eructant; qui, ut emungant munera, caput divitis oleo adulationis inungunt; praelatorum auribus pulvinaria laudum subjiciunt, qui ab eorumdem palliis aut fictitium excutiunt pulverem, aut tunicam sophistice deplumant implumem. Isti divitum actus in quos favor famae conspuit indignantis, suffragiis laudum redimunt mendicatis. Isti penes munera laudes, penes dona favores, penes pretium praeconia famae blandientis constituunt. Nam si in domo divitis prodigalitatis torrens eniteat, adulator in prodigalitatis laudem totus effunditur; [0470A] si vero hiemalis avaritiae torporem divitis munus redoleat, adulator avarus in laude commendationis, algescit in munere: sed si munus antonomastice videatur laudum tympana postulare, adulationis poeta stylo commendationis turget altiloquo. Si vero muneris pauperies famae mendicat suffragia, humiliori stylo famae depauperat dignitatem; quoniam ubi muneris perorat altitudo, adulator hypocriticas laudes, famas umbratiles, de thesauro sui cordis eructat. Nam si ille pro quo munus eloquitur, tanta fuerit turpitudinis tempestate dejectus, ut in eo vix naturalium donorum fragmenta resultent, ei pulchritudinis praerogativam adulationis poemata somniabunt: minimas pusillanimitatis angustias, magnanimitatis mentientur [0470B] esse palatia; humiles etiam torpentis avaritiae latebras, prodigalitatis proferent in excessum; humilitatem etiam plebescentis generis, titulo Caesareae nobilitatis mentientur augustam. Quid amplius? Si apud aliquem nulla virtute a vitiis excusatum castrametetur scelerum multitudo, dum munus mediator occurrit, laudum mercenarius adulator, superficiali commendationis tunica vitiorum tenuiter colorat aspectum. E contrario vero, si totius decoris meridies alicujus hilarescat in facie, lingua argenteis eloquentiae resplendeat margaritis, mentis thalamus virtutum fulguret ornamentis, tamen, si adulationis artifex muneris gratiam non exspectet, tantae honestatis luci cum [0470C] vitiorum fastigiis, nebulas immiscere laborat. Quid est igitur adulationis inunctio, nisi donorum emunctio? Quid commendationis allusio, nisi praelatorum illusio? Quid laudis arrisio, nisi eorumdem derisio? Nam cum loquela, fidelis intellectus interpres, verbaque fideles animi picturae vultus voluntatis signaculum, lingua mentis soleat esse propheta, adulatores a voluntate vultum, ab animo verbum, a mente linguam, ab intellectu loquelam, amplo discessionis intervallo diffibulant. Plerisque etenim forinseca dealbationis laude arrident, quos interna mentis subsannatione derident, plerosque exterius plausibiliter applaudendo collaudant, quos interius contradictoria derisione defraudant. Foris vultu applaudunt virgineo, intus [0470D] scorpionis pungunt aculeo; foris mellitos adulationis compluunt imbres, intus detractionis evomunt tempestates. ===Supplicat Alanus Naturae.=== Tunc ego continuae narrationis aurigationem refrenans, dixi: Vellem ut rationabilibus tuae disciplinationis propugnaculis contra furiales istorum vitiorum exercitus, meae mentis roborares oppidulum. Tunc illa: ===Remedia contra vitia.=== <poem> Ne te gulosae Scylla voraginis [0471A] Mergat profunda nocte libidinum Praebe palato frena modestiae, Ventri tributum solve modestius, Imbrem Lyaei semita gutturis Libet modeste Bacchica pocula: Pota parumper, ut quasi poculis Bacchi putetur os dare basia. Frangat Lyaei lympha superbiam, Bacchi furorem flumina temperent: Nuptam Lyaeo se Thetis offerat, Frenet mariti nupta tyrannidem. Plebaea, simplex, rara comestio Carnis superbae murmura conterat. Ut te tyrannus parcius urgeat, Semper in ista carne superbiens, [0471B] Lentus Cupido sic aget otia, Frenentur in te frena libidinis, Languens stupescat carnis aculeus, Ancilla fiet sic caro spiritus: Largire visus pessula januae, Frenes ocellos, ne nimis improbe Venentur extra luminis impetus, Praedamque menti nuntius offerat. Si quos habendi fervor inebriat, Exire cogant, mente pecuniam, Mentis triumphum sentiat ambitus, Victi premantur colla Cupidinis. Non in crumenis ipsa pecunia Clausis moretur, pigraque dormiat, [0471C] Nulli vacando, sed magis excubet, Custos honoris divitis usibus: Si tempus adsit, si locus exigat, Surgat sepultae massa pecuniae, Nummos crumenae funditus evomant. Quaevis honori munera militent. Calcare si vis colla superbiae, Flatus tumoris, fulmina spiritus, Pensa caducae pondus originis, Vitae labores mortis et apocham. </poem> ===Adventus Hymenaei.=== Cum in hanc specialis disciplinae semitam oratio Naturae procederet, ecce vir subitae apparitionis miraculo, sine omni nostrae praeconsiderationis vexillo, suam praesentiam nostris conspectibus praesentavit. [0471D] Qui nullius aetatis legi videretur obnoxius, nunc enim juventutis vere pubescebat, nunc maturioris aevi facies seria loquebatur, nunc vultus senectutis sulcis videbatur arari. Qui sicut multimodae aetatis vicaria facie fluctuabat, sic ejus staturam ancipitem, nunc quantitas minor humilius dehumabat, nunc aequilibratae mediocritatis libramina, staturae ampliabant inopiam, nunc audaci proceritate quantitatis, giganteis contendebat excessibus. Hujus in facie nulla femineae mollitiei vestigia resultabant, sed sola virilis dignitatis regnabat auctoritas. Hujus facies nec fletus imbribus compluta, nec risus erat lasciviis serenata, [0472A] sed ab utroque feriata, modestius magis aspirabat in lacrymas. Caesaries inducias adepta litigii, artificiosi pectinis fatebatur industriam, moderatae tamen comptionis libramine jacebat ornata, ne si comptionibus vagaretur anomalis, in femineam demigrare videretur mollitiem. Et ne frontis aream comae sepeliret nubecula, forficis morsum capillorum sentiebat extremitas. Hujus facies, prout virilis dignitas exposcebat, a nulla pulchritudinis gratia deviabat. Hujus mentum nunc primam germinabat lanuginem, nunc ibidem herba fimbriat prolixior, nunc luxuriantis barbae vellere silvescere videbatur. Nunc novaculae severitas barbae castigabat excessum. Annuli vero lapidum gemmati sideribus, manus [0472B] fulguratione serenantes eximia, solem reddebant novitium. ===De vestibus Hymenaei.=== Vestes vero nunc grossioris materiae vulgari artificio plebescere, nunc subtilioris materiae artificiosissima contextione crederes superbire. In quibus picturarum fabulae, nuptiales somniabant eventus. Picturatas tamen imagines vetustatis fuligo fere coegerat aspirare. Ibi tabulam sacramentalem testimonii, finem matrimonii, connubii pacificam unitatem, nuptiarum inseparabile jugum, nubentium indissolubile vinculum, lingua picturae fatebatur intextum. In picturae etenim libro umbratiliter legebatur, quae nuptiarum exsultationis applaudit [0472C] solemnitas, quae in nuptiis melodiae solemnizet suavitas, quae connubiis convivarum arrideat generalitas specialis, quae matrimonia citharae concludat jucunditas generalis. Organicorum quoque artificum decuriata pluralitas, praedicti hominis decorabat incessum. Ipsi vero artifices in se sui magistri figurantes tristitiam, suis silentium indixerant instrumentis. Unde, instrumentorum officinae quas silentii torpor faciebat elingues, aspirare videbantur in gemitum. Igitur, postquam naturae vicinitati eum localis viciniat affinitas, haec illum signans ex nomine, cum salutis libamine, ei osculi libamen apposuit. Ex ipsius autem nominis signaculo, caeterarumque circumstantiarum loquentibus signis, Hymenaeum qui venerat recognovi, quem natura [0472D] sua locans in dextra, suae dextrae dignitate donavit. ===Adventus Castitatis.=== Cum inter Naturam Hymenaeumque quaedam colloquii celebraretur festivitas, ecce virgo suae pulchritudinis aurora blandiens universis, repentina sui adventus praesentia, sui directione itineris ad nostram aspirare videbatur praesentiam. In cujus pulchritudine tanti artificii resultabat solemnitas, ut in nullo naturae polientis claudicaret digitus. Hujus facies nullius adventitii coloris mendicabat hypocrisim, sed rosam cum lilio disputantem in facie, mistione naturae mirabili, plantaverat [0473A] dextera Omnipotentis. Oculi, simplicitatis disciplinati modestia, nullius petulantiae lasciviebant excursibus. Labia proprii retentiva vigoris, nec exhausta suaviis, nec osculis videbantur Veneris sensisse praeludia. Hujus tamen faciem desudantem in lacrymas, lacrymarum flumine crederes naufragari. Sertum vero materialiter ex liliis decussatae insertionis connubio fibulatis, sui capitis arriserat ornamentis. Cignei tamen crinis candor dedignatus liliorum supplicare candoribus, contradictoriam jactitabat albedinem. Vestes etiam suis verioribus albedinis argumentis nivibus conclusissent, nisi pictura varios commentata colores, earum fefellisset albedinem. In his etenim, sub commento picturae, videbatur intextum, qualiter Hippolyti castitas [0473B] muro vallata constantiae, novercalis luxuriae oppositionibus institit refellendo. Illic Daphnes, ne virginalis ferae jacturam sustineret, fuga Phoebi fugabat illecebras. Illic Lucretia fracti pudoris dispendium mortis excludebat compendio. Illic in speculo picturae, castitatis speculum Penelopem poteram speculari. Et, ut brevi narrationis tramite subterfugienda picturae multiloquia comprehendam, nullam nativitatis filiam suo commendationis ferculo, depictionis industria defraudavit. Aurei vero sigilli nobilitas, quae ut jaspidum stellabat siderea multitudo, praefatae virginis diescebat in dextera. Super sinistram autem residens turtur, sub facie elegiaci carminis, calamitosis ejulationibus, suae vocis citharam adaptabat. Adolescentularum vero cohors, [0473C] ad itineris solatium et ad obsequiale ministerium, ejus adhaerebat vestigiis. Quam postquam Natura prospexit sibi loci proximitate vicinam, solemni occursu ei obviam veniens, salutis prooemio, osculi praeludio, amplexus connubio, mentalem foris depinxit affectum; dumque praedictae virginis in praefatione salutis, nomen enituit, praesentialem agnovi Castitatis adventum. ===Adventus Temperantiae.=== Cumque Natura eidem festivitate collocutionis applauderet, ecce matrona regulari modestia disciplinans incessum, ad nos videbatur sui itineris tramitem lineare. Hujus statura mediocritatis erat circumscripta limitibus. Aetas vero meridianam [0473D] tendebat ad horam, vitae tamen meridies in nullo pulchritudinis obviabat amori; ruina etiam senectutis, crinem suis nivibus tentabat aspergere, quem ipsa virgo humerorum spatio inordinaria fluctuatione non permiserat juvenari, sed sub disciplina ejus cogebat excessum. Vestes nec nobilis materiae superbire gloria, nec vilitatis videbantur deflere jacturam; sed mediocritatis obedientes canonibus, nec nimiae brevitatis decurtatione truncatae, a terrae superficie peregrinantes evaserant, nec portionibus superfluis terrae faciem tunicabant, sed eam brevi osculi degustatione libabant: zona namque tunicae moderando decursum, enormitatem revocabat [0474A] in regulam. Monile autem sinus excubando vestibulis, manui negabat ingressum. In vestibus, pictura suarum litterarum fidelitate docebat, quae in hominum verbis debeat esse circumcisio, quae in factis circumspectio, quae in habitu mediocritas, quae in gestu severitas, quae in cibis refrenatio oris, quae in potu castigatio gutturis. Praefatam igitur virginem pedissequarum paucitate vallatam, festinae obviationis applausu natura suscipiens, multiplici osculorum epilogo, specificataeque salutationis auspicio, suae dilectionis cumulum figuravit; expressaque proprii nominis expressio, Temperantiae favorabilem ingessit adventum. ===Adventus Largitatis.=== Cumque amicae salutationis munere Natura veneraretur [0474B] praesentiam Temperantiae, ecce mulier cujus pulchritudinis adjuta fulgore materialis dies, serenioris vultus speciem jactitabat, iter festinando maturans, ad nos sui gressus lineas visa est ordinare. Hujus statura dedignata pauperiem, humanae staturae regulam evadebat. Hujus caput non in terram humiliando depressum, faciem faciebat encliticam, sed erecta cervice ad superna suspendens intuitum, ad altiora visus legebat excursum. Hujus speciem Natura expolitione limata exsculpsit, ut in ea sui artificii industriam posset admirari. Diadema vero, non operis insignitate materiae redimens paupertatem, nec ejusdem nobilitate materiae vilitatem recuperans, sed in utroque singularem referens monarchiam, sine morsu peremptoriae proprietatis [0474C] ardebat in capite. Aureus tamen crinis gratiori igne flammantior, aureo diademati indignando videbatur praestare subsellia: qui nec forficis apocopatus industria, nec in tricaturae manipulos colligatus, sed pigressiori excursione luxurians, limites humerorum transgrediens, terrae videbatur condescendere paupertati. Brachia, non brevitatis damnata pauperie, sed proceritatis excursu fluentia, non retro reciproca, sed in anteriora crederes transitura; manus, nullius complosionis arctationis reciprocae, sed largae expositionis explicatione productiles, largiendi affectabant officia. Vestes etiam ex aureis, sericisque filis insertionis osculo conjugatis materiam sortientes, ut a materiae generositate [0474D] operis commendata subtilitas, tanti artificii gratulabatur insignibus, ut non materialem, verum etiam coelestem manum operi crederes insudasse. In quibus, imaginaria picturae probabilitas sophistico procurationis suae praestigio, homines notorio avaritiae crimine laborantes, anathematis damnabat opprobrio; largitatis vero filios famae praeconiis titulatos, benedictionis gratia compensabat. Praefata igitur mulier solo asseclarum vallata ternario, cum sui gressus maturationi insisteret, ecce, Natura celebri occursu illius amicans incessus, osculum salutatione dimidians, salutationem osculo syncopabat. Ejus formae specialis insignitas, habitus [0475A] specificati curialitas, gestus individualitas, Largitatis dum promulgarent adventum, nomen in salutatione resultans, ejusdem rei fidem a nube dubitationis excepi. ===Adventus Humilitatis.=== Dum Natura Largitati primitivae salutationis, amicaeque applausionis jura persolveret, ecce puella lentitudine pigritantis gressus morosior, columbini vultus placiditate serenior, modicitate staturae castigatioris humilior, ad nos divertere testudinei gressus modestia, videbatur. Staturae tamen humilitati, gratia pulchritudinis venerat in patronum: quae mechanicis humani artificii usurpata fallaciis, sed vivo fonte naturae scaturientis, totum corpus decoris afflaverat ornamento. Hujus crinis tanta [0475B] fuerat forficis demorsione succisus, ut apocopationis figura fere in vitium transmigraret. Capillos vero quodam exorbitationis diversiclinio devagantes, inexplicabili intricatione complicitos, inter se crederes litigare. Caput demissione profunda dejectum, humiliter encleticabat in terram. Vestes non a nativo colore materiae appositivi coloris adulteratione degeneris, suburbanae materiae vulgaritatem artificiosae operationis defendebant subsidio. Ibi fabulosis picturae commentis legebatur inscriptum, qualiter in virtutum catalogo Humilitas insignitatis vexillo praefulgeret; Superbia vero sacramentali virtutum synodo excommunicationis suspensa charactere, extremae relegationis damnaretur excidio. Huic igitur adventanti, Natura enixiori [0475C] festinatione veniens in occursum, salutationis suae ferculum osculorum melliniens condimento, vultum dilectionis exhibuit medullatae. In specificationis vero personae idiomatibus, mihi Humilitatis resultavit adventus. ===Querulosa Naturae collocutio cum Hymenaeo, et virginibus praedictis.=== Cum Hymenaeus, praetaxataeque virgines in Naturae facie, intestinae conquestionis faciem exemplarent, internique doloris ideas in forinsecae lacrymationis icones producere molirentur, ecce Natura verbis verba praeveniens, ait: O sola humanae tenebrositatis luminaria, occidentis mundi sidera matutina, naufragorum tabulae speciales, Portus [0475D] mundialium fluctuum singulares! radicatae cognitionis maturitate cognosco quae sit vestri conventus ratio, quae adventus occasio, quae lamentationis causa, quae doloris exordia. Homines etenim sola humanitatis specie figurati, interius vero belluinae enormitatis deformitate dejecti, quos humanitatis chlamide doleo investisse, a terrenae inhabitationis patrimonio vos exhaeredare conantur, sibi terrenum funditus usurpando dominium, vos ad coeleste domicilium repatriare cogentes. Quoniam ergo res mea agitur, cum familiaris paries inflammatur incendio, vestrae compassioni compatiens, vestro dolori condolens, in vestro gemitu meum lego gemitum, in vestra adversitate meum invenio detrimentum. De contingentibus igitur nihil omittens, [0476A] in me finem proprium consecuta, prout valeo brachium meae potestatis extendere, eos vindicta vitio respondente percutiam. Sed quia excedere limitem meae virtutis non valeo, nec meae facultatis est, hujus pestilentiae virus omnifariam exstirpare, meae possibilitatis regulam prosecuta, homines praedictorum vitiorum anfractibus irretitos anathematis cauteriabo charactere. Genium vero qui mihi in sacerdotali ancillatur officio, decens est suscitari, qui eos a naturalium rerum catalogo, a meae jurisdictionis confinio, meae judiciariae potestatis assistente praesentia, vestrae assensionis conveniente gratia, pastorali virga excommunicationis eliminet. Cujus legationis Hymenaeus erit probatissimus exsecutor; penes quem [0476B] stellantis elocutionis astra lucescunt, penes quem examinatoris consilii locatur armarium. ===Legatio Hymenaei cum Naturae litteris ad Genium.=== Tunc astantes a suae conquestionis lacrymis feriantes, profunda capitum demissione, submisse gratiarum actiones naturae abundanti professione solvunt; Hymenaeus vero in praesentiali Naturae conspectu sese genibus arcuatis humilians, destinatae legationi sese fatebatur obnoxium. Tunc illa schedulam papyream hujusmodi exemplaris carminis inscriptione signavit. Natura, Dei gratia, mundanae civitatis prima vicaria procreatrix, Genio sibi alteri similem, eique per omnia serenatis fortunae blanditiis amicari. [0476C] Quoniam similia dissimilium aspersione, et similium sociali habitudine gratulantur, in te velut in speculo Naturae radiante similitudine inveniendo me alteram, nodo dilectionis praecordialis astringor, aut in tuo profectu proficiens, aut in tuo defectu aequa lance deficiens, quare circularis debet esse dilectio, ut tu talione dilectionis respondeas. Patrati sceleris evidentia, clamoris gerens imaginem, humani generis naufragium tibi evidenter eloquitur. Vides enim qualiter homines originalis naturae honestatem bestialibus illecebris inhonestent, humanitatis privilegialem exuentes naturam, in bestias, morum degeneratione transmigrant, Veneris in consequentia affectus proprios [0476D] consequentes, gulositatis vorticibus naufragantes, cupiditatis vaporibus aestuantes, alis superbiae ficticiis evolantes, invidiae morsibus indulgentes, adulationis hypocrisi alios deaurantes. His vitiorum morbis nemo medicinalibus instat remediis; hunc scelerum torrentem nemo obice defensionis castigat: hos facinorum fluctus, nemo portus stabilitate refrenat. Virtutes etiam tantam hostilis conflictus ingruentiam sustinere non valentes, ad nos tantum defensionis asylum, et vitae remedium confugiunt. Quoniam ergo res nostra communi degrassatione vexatur, et precibus melliens, tibi obedientiae virtute praecipiens, et jubendo moneo, et monendo jubeo, quatenus omni excusationis sophismate relegato, ad nos matures accessum, ut mei [0477A] mearumque Virginum assistente praesentia, abominationis filios a sacramentali Ecclesiae nostrae communione sejungens, cum debita officii solemnitate, severa excommunicationis virga percutias. Post haec, illa epistolam sigillari signaculo consignatam, in quo nomen imaginemque Naturae peritia artificialis exsculpserat, legato tradidit delegandam. Tunc Hymenaeus solemniori vultu laetitiae gratiarum actiones epilogans, et legationem destinatam initians, suosque a sopore pigritiae excitans consodales, jussit ut suis invigilantes organicis instrumentis, a somno silentii eadem excitarent, et ad harmonici melodiomatis modulos invitarent. Tunc illi quibusdam prooemiis sua illicientes [0477B] instrumenta, vocem deformiter uniformem, dissimilitudine similem, multiformi modulo picturabant: <poem> Jam tuba terribili bellum clangore salutans Intonuit, cognati loquens praeludia belli, Mugitu simili similem signando tumultum. Aera laedebat mendaci vulnere cornu, Devia vox hujus, vox hujus anormala nescit Organicis patere modis, artique favere Spernit, et effrenem miratur musica cantum. Grataque vox citharae serenans gratius istis Mellitae tribuit auri convivia vocis, Quae cantus varii faciem variando colorans, Nunc lacrymas in voce parit, mentita dolorem; Nunc falsi risus, sonitu mendacia pingit, [0477C] Et lyra quae semper cantu philomenat amoeno, Dulcius alliciens, oculisque prooemia somni Lectitat, et sepelit offensae murmura mentis Fistula, quae noctu solers vigil excubat, imo Excubiis voce compensat damna soporis: Auribus arrisit per quem fit caetera cordis Saxea durities, mentisque liquescere durae Cogitur asperitas, propriumque fugare rigorem. Hunc vocis cursum, tantumque volucris acumen Obtusae vocis tardabant tympana gressu. Nec tamen omnino cantus fraudatur honore, Verbere si quis ea subtili verberet ictu, Suscitet atque manus tractu delibet amico, Aeris exhausti tractu sociata profundo. [0477D] Cum dulci strepitu ructabant organa ventum, Dividitur juncta, divisaque jungitur horum Dispar comparitas cantus, concordia discors, Imo dissimilis similis dissensio vocum. Plebaeo sonitu mendica voce sonabant, Cymbala, quae nostris nunquam clamando perorant Auribus, auditus hominum vix digna mereri. Nullus erat major, melior, vel gratior illo, Quo concludebat praedictis cantibus unus, Dulcis pentasonae cantus, vestigia cujus, Cujus adorabat vocem plebs aemula cantum. Et quae cum cithara discordi disputat ore, Psalterii condita favo, mellita sapore, Insonuit vox grata ferens munuscula cantus. Sistra puellaris tactum poscentia dextrae, [0478A] Linguae femineae, Martis bellique prophetae, Vocis inauditae miracula voce canebant. </poem> ===Resumit Natura suam querulosam locutionem.=== Igitur Hymenaeo mysticae legationis mysteriis in dulgente, Natura aerumnosae conquestionis elegiacam orationem contexens, illorum recensebat injurias, quorum ingruente flagitio, suae reipublicae majestas, profundi detrimenti abundantem senserat laesionem. Inter quos, unum prae caeteris accuratius stimulis reprehensionis arguebat, qui prae aliis incurialius certabat dedecorare Naturam. Cum quaevis gratia nobilitatis blandiretur naturae, cum suis muneribus amicaretur prudentia, cumque magnanimitas erigeret, largitas erudiret, tamen, quia [0478B] universa massa modici fermenti asperitate laborabat, unius virtutis occidens, caeterarum virtutum orientem funditus nubilabat. Unius probitatis eclipsis, caeterarum probitatum sidera recessu ecliptico mori cogebat. Cumque Largitas ad suum alumnum ista spectare videret convitia, non audens defensionis pallio ejusdem vitia colorare, cum humili capitis demissione decidua, ad lacrymarum confugit remedia. ===Natura consolatur Largitatem et Prodigalitatem reprobat.=== Natura perpendens quid capitis demissio, quid lacrymarum figuraret emissio, ait: O Virgo, cujus praesignii architectatione humana mens virtutum destinatur palatium per quam homines favorabilis [0478C] gratiae praemia consequentur; per quam aetatis aureae antiquata saecula reviviscunt; per quam homines se glutino amicitiae praecordialis astringunt; aeterna usia aeternali suae noys osculo generando producens, mihi sororem largita est uterinam. Non solum te mihi nativae consanguinitatis zona confibulat, verum etiam, perdux amoris nexus concatenat. Unde a meae voluntatis examine, tuae discretionis libra voluntatem tuam non patitur aberrare: tanta enim unio conformitatis, imo, unitas unitionis fideli pace nostras mentes conciliat, ut non solum illa unio simulatoria, unitatis vestiatur imagine, verum etiam unitionis phantasia deposita, ad identitatis aspiret essentiam. Quare, in neutram alicujus injuria debacchatur, quae non [0478D] grassetur in alteram, neutri alicujus illecebra novercatur, quae non inimicetur et alteri. Quare, qui impudicae patrationis clamante blasphemia, meae dignitatis titulum effeminare laborat, injuriosae vexationis instantia, tuo honori derogare conatur. Ille etiam qui excedentis prodigalitatis effluxu naturae donis abutitur, fortunae muneribus damno nimiae dilapidationis exuitur. Sic quoque prodigalitatis meretricata communitas, mentiendo largitatis profitetur honorem, divitiarumque torrens, paupertatis derivatur in aridum; sapientiae splendor fatuitatis deviat in occasum; magnanimitatis rigor laxatur in temeritatis audaciam. Quadam ergo admiratione fatigor, cur in damnatione illius qui nos [0479A] caeteris damnosius damnificare contendit, lacrymarum diluvium non valeas refrenare. Tunc Largitas, certiori remedio a regione vultus rivulum lacrymarum absentans, capitisque demissionem revocans ad superna, ait: O nativorum omnium originale principium! O rerum omnium speciale subsidium! O mundanae regionis regina! O suprema coelestis principis fidelis vicaria, quae sub imperatoris aeterni auctoritate, fidelem administrationem nulla fermentatione corrumpis. Cui universitas mundialis originis speciei exigentia obedire tenetur, prout intimae cognitionis expressa parilitas exigit, me tibi aurea dilectionis catena connectit. Illi igitur qui suam naturam damno venundans, [0479B] te insultu nimiae rebellionis impugnat, mihi coequatae concussionis importunitate repugnat. Qui, quamvis umbratili credulitatis deceptus imagine, meis se credat commilitare comitiis, hominesque histrionali prodigalitatis figuratione decepti, in eo Largitatis odorent vestigia, tamen a nostrae amicationis beneficio longa relegatione suspenditur. Sed, quia nostrum est erroneae divagationis anfractibus compati condolendo, in ejus insensatae voluntatis exhibitione pestifera, non valeo non moveri. ===Adventus Genii.=== Cum inter has virgines dragmaticae collocutionis intercalaris celebraretur collatio, ecce Genius, organicorum instrumentorum applaudente laetitia, [0479C] nova apparitionis resultatione comparuit. Cujus statura mediocritatis canone modificata decenter, nec de diminutione querebatur apheresis, nec de superfluitatis prothesi tristabatur, cujus caput pruinosis canitiei crinibus investitum, hiemalis senii gerebat signaculum: facies tamen juvenili expolita planitie, nulla erat senectutis exaratione sulcata. Vestes vero opere sequente naturam, hujus vel illius nescientes inopiam, videbantur nunc serenari hyacintho, nunc colore succendi coccineo; nunc bysso expressius candidari: in quibus, rerum imagines momentanee viventes, toties exspirabant, ut a nostrae cognitionis laberentur indagine. Ille vero calamum papyreae fragilitatis nunquam a suae inscriptionis ministerio feriantem manu ferebat in dextera; [0479D] in sinistra vero, pellem novaculae demorsione pileorum caesarie denudatam, in qua styli obsequentis subsidio, imagines rerum ab umbra picturae ad veritatem essentiae transmigrantes, vita sui generis donabantur; quibus deletionis morte sopitis, novae nativitatis ortu, aliae revocabantur ad vitam. Illic Helena, suo decore semidea, quae mediante pulchritudine sua, pulchritudo poterat nuncupari. Illic in Turno fulmen audaciae, vigor regnat in Hercule. Illic in Capaneo gigantea ascendebat proceritas; in Ulysse vulpina vigebat calliditas. Illic Cato pudicae sobrietatis nectare debriabatur mirabili. Plato ingenii splendore rutilabat sidereo. Illic stellata cauda Tulliani pavonis rutilabat. Illic Aristoteles sententias aenigmaticarum locutionum latibulis [0480A] involvebat. Post hujus inscriptionis solemnitatem, dexterae manui continuae depictionis fatigatae laboribus, sinistra manus tanquam sorori fessae subveniens, picturandi officium usurpabat; dextera manu pugillaribus potita; quae ab orthographiae semita falsigraphiae claudicatione recedens, rerum figuras, imo, figurarum larvas umbratiles semiplena picturatione creabat. Illic Thersites turpitudinis pannositate vestitus, peritioris fabricae solertiam postulabat. Illic Paris incestuosae cupidinis mollitie figurabatur. Illic Ennii versus a sententiarum venustate jejuni, artem metricam effreni transgrediebantur licentia. Illic Pacuvius nesciens narrationis modificare curriculum, in retrograda serie sui tractatus locabat initium. [0480B] ===Quomodo Veritas comitabatur Genium.=== His ergo picturae solertiis Genio solemniter operam impendenti, Veritas tanquam patri filia verecunda ancillatione obsequens assistebat, quae non pruritu aphrodites promiscuo propagata, sed hoc solo Naturae natique geniali osculo fuerat derivata, cum Ilem speculum formarum meditantem, aeternalis salutavit idea, eam iconiae interpretis interventu vicario osculata. Hujus in facie divinae pulchritudinis deitas legebatur, nostrae mortalitatis aspernata naturam. Vestes vero coelestis artificis dexteram eloquentes, indefessae rutilationis splenditatibus inflammatae, nullis poterant vetustatis tineis cancellari: quae virgineo corpori tanta fuerant [0480C] connexione conjunctae, ut nulla exuitionis diaeresis eas aliquando faceret virginali corpori pharisaeas. Aliae autem tanquam adventitiae naturae, praecedentibus appendiciis, nunc oculis visus offerebant libamina, nunc oculorum sese figurabantur indagini. Ex opposito, veritati falsitas inimicans stabat attentior, cujus facies turpitudinis nubilata fuligine, nulla in se naturae munera fatebatur, sed senectus faciem rugarum vallibus submittens, eam universaliter implicans collegerat. Caput nec crinis vestimento videbatur indutum, nec pepli velamentum excusabat calvitiem, sed panniculorum infinita pluralitas, quos filiorum pluralis infinitas ei texuerat vestimentum. Haec autem, picturae veritatis latenter insidians, quidquid illa conformiter [0480D] informabat, ista informiter deformabat. ===Quomodo Natura occurrat Genio adventanti.=== Natura igitur suo gressui laxiores concedens habenas, solemnem occursum solemniter exhibendo, oscula nullo illicitae Veneris fermentata veneno, sed mystici signantia cupidinis amplexus, etiam mysticae dilectionis concordiam figurantes, Genio exhibuit adventanti. ===Alloquitur Genius Naturam.=== Mutua gratulatione expletionis termino consummata, Genius induxit silentium, manu postulante silentia, consequenter vero in hanc locutionis formam suae vocis monetavit materiam: O Natura, non sine internae spirationis afflatione divina, a tuae discretionis libra istud imperiale processit edictum, [0481A] ut omnes qui abusiva desuetudine, nostras leges aboletas reddere moliuntur, et in nostrae solemnitatis feria feriantes, anathematis gladio feriantur. Et quia lex hujus promulgationis legitimae, legem justitiae non oppugnat, tuique libra judicii meae discretionis sedet examini, tuae edictionis regulam ocius roborare maturo. Quamvis enim mens mea hominum vitiis angustiata deformibus, in infernum tristitiae peregrinans, laetitiae nesciat paradisum, tamen in hoc amoenantis gaudii odorat primordia, quod te mecum videat ad debitae vindictae suspiria suspirare. Nec mirum, si nostrarum voluntatum unione conformi, concordiae reperio melodiam, cum unius ideae exemplaris notio nos in nativum esse produxerit, unius officialis administrationis [0481B] conformet conditio, cum nostras mentes non superficiali dilectionis vinculo amor jungat hypocrita, sed interna animorum nostrorum latibula, casti amoris pudor inhabitet. Dum hoc verborum compendio Genius suae orationis formaret excursum, suae exclamationis quasi aurora nascente, tristitiae tenebras paulisper abstractans, salvo suae dignitatis honore, Natura Genio gratiarum jura persolvit. ===Hic promulgat Genius excommunicationem praetaxatis.=== Tunc Genius post vulgaris vestimenti depositionem sacerdotalis indumenti ornamentis celebrioribus infulatus, sub hac verborum imagine, praetaxatam excommunicationis seriem a penetralibus [0481C] mentis forinsecus evocavit, hoc locutionis praecedente curriculo: auctoritate superessentialis Usiae, ejusque notionis aeternae, assensu coelestis militiae, naturae etiam, caeterarumque virtutum ministerio [0482A] suffragante, a supernae dilectionis osculo separetur, ingratitudinis exigente merito, a naturae gratia degradetur, a naturalium rerum uniformi concilio segregetur, omnis qui aut legitimum Veneris obliquat incessum, aut gulositatis incurrit naufragium, aut ebrietatis sentit insomnium, aut avaritiae sitiens experitur incendium, aut insolentis arrogantiae umbratile ascendit fastigium, aut praecordiale patitur livoris exitium, aut adulationis amorem communicat fictitium. Qui autem a regula Veneris exceptionem facit anormalam, Veneris privetur sigillo. Qui gulositatis mergitur in abysso, mendicitatis erubescentia castigetur. Qui ebrietatis lethaeo flumine soporatur, perpetuatae sitis vexetur incendiis. Ille in quo sitis incandescit habendi, perpetuatas [0482B] egestates incurrat. Qui in praecipitio arrogantiae exaltatus, spiritum elevationis eructat, in vallem dejectae humilitatis ruinose descendat. Qui alienae felicitatis divitias tinea detractionis invidendo demordet, primo se ibi hostem inveniat. Qui adulationis hypocrisi a divitibus venatur munuscula, sophistici meriti fraudetur praemio. Postquam Genius hujus anathematis exterminio finem orationi concessit, huic imprecationi applaudens Virginum assistentia festino confirmationis verbo Genii roboravit edictum, lampadesque cereorum in manibus virginum suis meridiantes luminibus in terram cum quadam aspernatione et demissione, exstinctionis videbantur sopore dejectae. [0482C] ===Conclusio operis.=== Hujus imaginariae visionis subtracto speculo, me ab exstasi excitatum in somno, prior mysticae apparitionis dereliquit aspectus. e9fj8n91zlyk5d0b15gtek1y2padjgc 263357 263356 2026-04-19T12:03:18Z Demetrius Talpa 13304 /* Quaestionis solutio. */ 263357 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Alanus ab Insulis |OperaeTitulus= De planctu naturae |OperaeWikiPagina=De planctu naturae |Annus= saeculo XII |SubTitulus= |Genera=carmina, philosophia }} '''LIBER DE PLANCTV NATVRAE''' <poem> [0431A] In lacrymas risus, in fletum gaudia verto: In planctum plausus, in lacrymosa jocos, Cum sua naturam video secreta silere, Cum Veneris monstro naufraga turba perit. Cum Venus in Venerem pugnans, illos facit illas: Cumque suos magica devirat arte viros. Non fraus tristitiam, non fraudes fletus adulter Non dolus, imo dolor parturit, imo parit. Musa rogat, dolor ipse jubet, natura precatur, Ut donem flendo, flebile carmen eis. Heu! quo naturae secessit gratia? morum Forma, pudicitiae norma, pudoris amor! Flet natura, silent mores, proscribitur omnis Orphanus a veteri nobilitate pudor. Activi generis sexus, se turpiter horret [0431B]Sic in passivum degenerare genus. Femina vir factus, sexus denigrat honorem, Ars magicae Veneris hermaphroditat eum. Praedicat et subjicit, fit duplex terminus idem, Grammaticae leges ampliat ille nimis. Se negat esse virum, naturae factus in arte Barbarus. Ars illi non placet, imo, tropus. Non tamen ista tropus poterit translatio dici; In vitium melius ista figura cadit. Hic modo est logicus, per quem conversio simplex Artis, naturae jura perire facit. Cudit in incude, quae semina nulla monetat Horret et incudem malleus ipse suam. Nullam materiam matricis signat idaea, Sed magis in sterili littore vomer arat. [0431C] Sic pede dactilico Veneris male iambitur usus, In quo non patitur syllaba longa brevem. Quamvis femineae speciei supplicet omnis Forma viri, semper hujus honore minor; Quamvis Tyndaridi vultus formetur, Adonis Narcissique decor victus adoret eam: Spernitur ipsa tamen, quamvis decor ille peroret Et formae deitas disputet esse deam. Qua Jovis in dextra fulmen langueret, et omnis Phoebi cessaret otia nervus agens: Qua liber fieret servus, propriumque pudorem Venderet Hippolytus, hujus amore fruens. Queis impressa semel, mellirent oscula succo, Queis mellita darent, mellis in ore favum. [0431D]Spiritus exiret ad basia deditus ori, Totus et in labiis luderet ipse sibi. Ut dum sic moriar, in me defunctus, in illa Felici vita perfruar alter ego. Non modo Tyndaridem Phrygius venatur adulter, Sed Paris in Paridem monstra nefanda parit. Non modo per rimas rimatur basia Thysbes [0432A]Pyramus, huic Veneris rimula nulla placet. Non modo Pelides mentitur virginis actus, Ut sic virgineum se probet esse virum; Sed male naturae munus pro munere donat, Cum sexum lucri vendit amore suum. A Genii templo tales anathema merentur, Qui Genio decimas, et sua jura negant. </poem> Cum hanc elegiam lamentabili modulatione crebrius recenserem, mulier ab impassibilis mundi penitiori dilapsa palatio, ad me maturare videbatur accessum; cujus crinis non mendicata luce, sed propria scintillans, non similitudinarie radiorum repraesentans effigiem, sed eorum claritate nativa naturam praeveniens, in stellare corpus caput effigiabat [0432B] puellae; quod duplex tricatura diffibulans, superna non deserens, terrae non dedignabatur osculo arridere. Quoddam vero lilioli tramitis spatium, sub obliquitate decussata, crinis dividebat litigium, nec illa unquam obliquitas vultui erat detrimento, sed praeerat decori. Crinale vero aureum in legitimi ordinis choream crinis aurum concilians, vultum mirabatur invenisse conformem. Phantasia enim coloris aurum consequentis, paralogismum visui concludebat. Frons vero in amplam evagata planitiem, lacteo liliata colore, lilio videbatur contendere. [0432] Supercilia aureo stellata fulgore, non in silvam evagantia, nec in nimiam demissa pauperiem, inter utrumque medium obtinebant. Oculorum serena placiditas [0432C] amica blandiens claritate, gemelli praeferebat sideris novitatem. Naris utraque odore imbalsamata mellito, nec citra modum humilis, nec injuste prominens; quoddam repraesentabat insigne. Oris nardus naribus delicatas odoris epulas offerebat. Labia modico tumore surgentia Veneris tyrones invitabant ad oscula. Dentes quadam sui coloris consonantia eboris faciem exemplabant. Genarum ignis purpureus, rosarum succensus murice, dulci flamma faciem amicabat: candore namque grato amicam sentiebat temperiem, purpura vultus sindoni maritata. Menti expolita planities crystallina luce circumspectior, argenteum induebat fulgorem. Colli non injusta proceritas sub gracilitate moderata, [0432D] cervicem maritari humeris non sinebat. [0432] Mamillarum pomula gratiose juventutis maturitatem spondebant. Brachia ad gratiam inspectoris prospicua, postulare videbantur amplexus. Laterum aequata convallatio, justae moderationis impressa sigillo, totius corporis speciem ad cumulum perfectionis eduxit. [0433A] Caetera vero quae thalamus secretior absentabat, meliora fides esse loquebatur. In corpore etenim latebat vultus gratior, cujus facies ostentabat praeludium. Et quamvis tanta esset pulchritudinis laetitia, hujus tamen risum decoris, fletus inaestimabilis exstinguere conabatur: nam ex oculorum scaturigine derivatus fluxus, doloris praedicabat mentem. Ipsa etiam facies in terram casto pudore demissa, ipsi puellae illatam quodammodo loquebatur injuriam; regalis autem diadematis corona rutilans, gemmarum scintillata choreis, in capite superne fulgurabat; cujus non adulterina auri materies ab ipsius honore degenerans, luce sophistica oculos parallogizans, sed ipsius nobilitas ministrabat [0433B] essentiam. Miraculoso vero circuitu, aeternaque volatione ipsum diadema ab oriente peregrinans in occidens, reciprocando crebrius referebatur in ortum. Idemque perenniter exercendo, ex nimia ejusdem petitione principii, nugatoria motio videbatur. Praedictarum vero gemmarum aliae ad tempus nova Dei miracula, novo sui luminis sole, visibus offerebant; ad tempus autem, suae coruscationis eclipsi, videbantur a diadematis exsulare palatio. Aliae insertae solio, suae scintillationis vigiliam perennantes, perennes faciebant excubias. Inter has, circulus elucens ad zodiaceae obliquitatis similitudinem pretiosorum lapidum stellatus, monilibus sidereae contiguitatis oscula syncopabat. In [0433C] quo cohors duodena gemmarum, successivo privilegialique splendore inter alias praerogativam poscere videbatur. In anteriori quoque ipsius diadematis parte, tres pretiosi lapides audaci suae radiationis superbia, reliquis novem antonomastice praefulgebant. Lapis primus, noctis frigus in luminis incendio pati jubeat exsilium, in quo, ut faceta picturae loquebantur mendacia, leonis effigiata fulminabat effigies. Lapis secundus, et priori non secundus in lumine, in praefatae partis audaciori loco praefulgens, quasi ex quadam indignatione, reliquos lapides deorsum aspicere videbatur. In quo, prout veritatis simia, pictura docebat, sub mutatoria conflictione progrediendo retrogradus, incedendo recedens, [0433D] cancer post se incedere videbatur. Lapis tertius oppositi lapidis splendorem pauperculum abundantibus suae claritatis recompensabat divitiis. In quo, sicut picturae veritas praedicabat, umbratilis Ledea proles sibi mutuo amplexu congratulans incedebat. Ad hunc modum, tres eodem dignitatis honore pollentes, thronum in contradictoria parte locaverunt. Quorum primus sudoris guttulis lacrymas exemplando, quodam imaginario fletu contristabat aspectum. In quo, prout curialis scripturae phantasia imaginando docebat, adolescentis cujusdam urceolus, fluentem excipiebat torrentem. Lapis secundus a suo regno caloris hospitia glaciali torpore repellendo, hiemem sibi hospitem vindicabat: in quo, ex caprinae lanae [0434A] adulterino vellere, capricorni tunicam pictura texuerat. Lapis tertius, vultum lucis induens crystallinae, hiemis prophetabat adventum. In quo assidua sui arcus inflexione senex Chironius vulnera minabatur, nunquam tamen minis recompensabat effectum. Alteri quoque lateri blandienti lasciviens gemmarum benigna oculis gratiabatur serenitas. Quarum prima rosei coloris flammata murice, rosam visibus praesentabat: in qua taurus suae frontis insignia praeferens, sitire praelium videbatur. Alia, suae lucis privilegiata temperie, bonitatis gratia sororum trahebat collegia, in qua aries frontis honore superbiens, gregis postulabat dominium. Tertia vero, viriditatem praeferens smaragdineam, [0434B] refocillationis oculorum in se gerebat antidotum, in qua, sub imaginario flumine, pisces suae naturae nando littoris exercitium frequentabant. In contradicenti latere throni, siderum pulchritudo jucundo scintillabat applausu. Horum lapidum primus, suae fulgurationis aureo sole radians indefesse pulchritudinis gratiam efferebat, in qua, sicut sculpturae tropica figura demonstrabat, quadam sui praerogativa fulgoris, astris contendebat Astraea. Secundus, non superfluo splendore luxurians, nec penuriosi splendoris mendicans scintillas, flamma moderata gaudebat: In quo quoque sub aequo examine juxta artis pictoriae normam, [0434C] libra ponderum spondebat judicia. Tertius, vultus alternando vicarios, nunc serenitatis benevolentiam spondebat, nunc obscuritatis nubes inducebat: in quo resultans facies scorpionis, vultu risum, fletum caudae minabatur aculeo. Sub his autem duodecim lapidum domiciliis, septena gemmarum pluralitas, motum circularem perennans, miraculoso genere ludendi, choream exercebat plausibilem; nec ipsi choreae sua deerat suavitas harmoniae, nunc semi tonis lasciviens, nunc mediocri tonorum sonoritate juvenescens, nunc maturiori tuba melidioma procedens, sua modulatione nostrarum aurium excitabat libidinem, et oculis offerebat dormiendi praeludia. Sed cui audiendi parcitas auris promeretur offensam, [0434D] prodigalitas educit fastidium; nam ex abundanti copia audiendi fastidita auris elanguet. Hi septem lapides, quamvis nullis juncturarum ligaturis ipsi diademati tenerentur obnoxii, nunquam tamen sui absentatione superiorum lapidum orphana faciebat collegia. Lapis autem superior, adamas erat, qui caeteris motu avarior, prodigalior in desidia, in amplioris sui circuli peragragratione, nimiam temporis moram trahebat. Qui tanti frigoris gelicido segnescebat, ut ipsum ex Saturno sidere genitum genialis naturae probaret conformitas. Secundus Achates erat, qui dum sui cursus vicinia caeteris fiebat familiarior, quorumdam inimicitias transformabat: in quo, dum gratiam etiam quorumdam, et puerilem benevolentiam imperiali [0435A] suae virtutis potentia reddebat adultam; quoniam propinqua naturae cognatione, Joviali fidei esset familiaris, gratialis disputabat effectus. Tertius astrites erat, in quo, caloris principatu castra metente, quadam proprietatis continuitate, Martii sideris legebatur effectus: qui minaci suae figurationis vultui terribilis, caeteris minabatur perniciem. Quartus erat carbunculus, qui solis gerens imaginem, sub radiationis cereo proscribens umbraculum, fratrum lampades soporabat eclipticas, nunc caeteros regali suae majestatis auctoritate deviare praecipiens, nunc quietam agitationi tribuens potestatem. Cum sapphiro vero hyacinthus ejus insistendo vestigiis, ipsi velut assecla ancillando, praefati luminis nunquam fraudabatur aspectu, brevique [0435B] in superjecta distantia, ejus orbem currunt pariter aut sequuntur, aut una sequens stella, alteri praeeundi concedit obsequia. Horum duorum lapidum alter suae naturae congruentia, Mercurialis stellae; reliquus vero Dionei sideris redolebat effectum. Lapis ultimus margarita erat, quae rutilantis coronae margini insita, luce lucens aliena, a carbunculo luminis mendicabat suffragia. Quae aliquando lumini vicina praefato, proficiens, sive prolongata deficiens, in crescendo radios sui luminis quasi carbunculum venerata, submittit, ut fraternis ignibus rursus ornata, renovata sui splendoris ornamenta circumferens, nunc supplementis solemninibus attriti orbis nutriens damna, nunc propriis [0435C] orphanata luminibus, jacturam conquerens propriae majestatis. Quae crystallino inargentata fulgore, lunaris sideris resplendebat effectu. His omnibus lapidum splendoribus praefati diadematis serenata nobilitas, in se firmamenti repraesentabat effigiem. Vestis autem ex serica lana contexta, multifario protecta colore, puellae pelli serviebat in usum, quam discolorando colorans alteritas, multiplici colore faciem alterabat; quae primitus candore lilii dealbata, intuitum offendebat. Secundo, velut penuria ducta, quasi laborans in melius, ruboris sanguine purpurata splendebat. Tertio, ad cumulum perfectionis, virore, quasi smaragdo, oculis applaudebat. Haec autem nimis subtilizata, subterfugiens [0435D] oculorum indaginem, ad tantam materiae tenuitatem devenerat, ut ejus, aerisque eamdem crederes esse naturam, in qua, prout oculis pictura imaginabatur, animalium celebrabatur concilium. Illic aquila post juvenem secundo senem induens, iterum in Adonidem revertebatur a Nestore. Illic accipiter violentia et tyrannide a subditis redditus exposcebat. Illic venatoris induens personam milvus, veneratione furtiva, larvam gerebat accipitris. Illic falco in ardeam bellum excitabat civile, non tamen aequali lance divisum; non enim pugnae debet appellatione censeri, ubi tu pulsas, ego latito tantum. Illic struthio vita saeculari postposita, vitam solitariam, quasi eremita factus, desertorum solitudines incolebat. Illic olor sui funeris praeco, [0436A] mellitae citharizationis organo, vitae vaticinabatur apocham. Illic in pavone tantum pulchritudinis compluit natura thesaurum, ut eam postea crederes mendicasse. Illic phoenix in se mortuus, redivivus in alio, quodam naturae miraculo, se sua morte a mortuis suscitabat. Illic ciconia prolem decimando, naturae persolvebat tributum. Illic, passere in atomum pigmeae humilitatis relegato, grus ex opposito in giganteae quantitatis evadebat excessum. Illic phasianus natalis insulae perpessus angustias, principum futurus deliciae, nostros evolabat in orbes. Illic gallus, tanquam vulgaris astrologus, suae vocis horologio, horarum loquebatur discrimina. Illic gallus silvestris, domestici galli deridens desidiam, peregre proficiscens, nemorales peragrabat [0436B] provincias. Illic bubo profanus miseriae psalmodias funere lamentationis percinebat. Illic noctua tantae deformitatis sterquilinio sordescebat, ut in ejus formatione naturam fuisse crederes somnolentam. Illic cornix ventura prognosticans, nugatorio concitabatur garritu. Illic pica, dubio picturata colore, curam logices perennabat insomnem. Illic monedula laudabili latrocinio recivas thesaurizans, innatae avaritiae argumenta monstrabat. Illic columba dulci malo inebriata Diones Cypridis laborabat in palaestra. Illic corvus zelotypiae abhorrens dedecus, suos fetus non sua esse fatebatur pignora, usque dum, nigri argumento coloris, hoc quasi secum disputando probabat. Illic perdix nunc aeriae potestatis insultus, nunc venatorum sophismata, nunc canum [0436C] latratus propheticos abhorrebat. Illic anas cum ansere sub eorum jure vivendi, hiemabat in patria fluviali. Illic turtur suo viduata consorte, amorum epilogare dedignans, bigamiae refutabat solatia. Illic psittacus, cum sui gutturis incude, vocis monetam fabricabat humanae. Illic coturnicem figurae draconis ignorantem fallaciam, imaginariae vocis decipiebant sophismata. Illic picus propriae architectus domunculae, sui rostri dolabro clausulam fabricabat in ilice. Illic curruca novercam exuens, materno pietatis ubere, alienam cuculi prolem adoptabat in filium; quae tamen capitali praemiata stipendio, privignum agnoscens, filium ignorabat. Illic hirundo, a sua peregrinatione [0436D] reversa, sub trabe nidi lutabat hospitium. Illic philomela suae deflorationis querelam reintegrans, armonica tympanizans dulcedine, parvitatis dedecus excusabat. Illic alauda quasi nobilis citharista, non studii artificio, sed naturae magisterio musicae perdocta scientiam, citharam praesentabat in ore, quae tonos in tenues subtilizans particulas, semi tonia in gumphos divisibiles dividebat. Illic vespertilio avis hermaphroditica, cifri locum inter aviculas obtinebat. Haec animalia, quamvis illic allegorice viverent, ibi tamen esse videbantur ad litteram. Sindon, virorem adulterato candore, quam puella inconsutibiliter postea ipsa discrete texuerat, non plebea vilescens materia, artificio subtili lasciviens, [0437A] pallii gerebat officium; quae multis intricata amplexibus, colorem imaginabatur aquatilem, in qua, supra animalis aquatilis naturam, multifarias particulatam in species, fabula commentabatur picturae. Illic cetus rupibus contendens, suae scopulo quantitatis, turriti corporis incursu, navium arietabat oppidula. Illic canis marinus, cum latrabili sui nominis aequivocatione, nullis indulgendo latratibus, sui generis lepores maris venabatur in saltibus. Illic sturgio sui corporis nobilitatem individuali sui corporis benedictione, mensis offerebat regalibus. Illic halex piscis generalissimus, ampla sui corporis communitate, pauperum solabatur jejunia. Illic plays sui corporis dulcoratis saporibus, in quadragesimali austeritate, carnis redimebat absentiam. Illic [0437B] mulo dulcibus suae carnis irritamentis, palata seducebat gustantium. Illic tritula sinus marinos ingrediens, in aequore baptizata, salmonis nomine censebatur. Illic delphinus suae apparitionis perennio, maris invectiones futuras praedicebat. Illic in sirenum renibus piscis, homo legebatur in facie. His marinae regionis incolis pallii portio concessa fuerat medialis; reliqua vero chlamidis portio, pisces peregrinos habebat, qui diversis fluctibus evagantes, in dulcioris aquae patria sedes posuerant. Illic lucius exactione tyrannica, non exigentia meriti, subditos, corporis proprii incarcerebat ergastulo. Illic barbulus non minoris sui corporis dignitate famosus, cum plebecula piscium familiarius habitabat. Illic alosa tempus comitata vernalescum, veris [0437C] deliciis sui saporis delicias offerens, sui corporis adventu, gustus salutabat humanos. Illic muraena multiplici fenestrata foramine, febrium introductiones lectitabat prandentibus. Illic anguilla colubri naturam imaginans quadam proprietatis similitudine, neptis credebatur esse ejusdem. Illic perca, spermatis jaculis loricata, aquatilis lupi minus abhorrebat insultus. Illic capito quod inferioris corporis parvitate perdebat, strumoso recuperabat in capite. Hae sculpturae, tropo picturae, eleganter in pallio figuratae, natare videbantur pro miraculo. Tunica vero polymita opere picturata plumario, infra se corpus claudebat virgineum. Quae multis stellata coloribus, in grossiorem materiam conglobata, [0437D] in terrestris elementi speciem aspirabat. In hujus vestis parte primaria, homo sensualitatis deponens segnitiem, ducta ratiocinationis aurigatione, coeli penetrabat arcana. In qua parte, tunica suarum partium passa dissidium, suarum injuriarum contumelias demonstrabat. In reliquis tamen locis, partes eleganti continuatione concordes, nullam divisionis in se sustinebant discordiam. In quibus quaedam picturae incantatio, terrestria animalia vivere faciebat. Illic elephas monstruosa corporis quantitate progressus in aera, os sibi a natura conditum multiplici fenore duplicabat. Illic camelus strumoso corpore deformis, quasi servus emptitius, hominum usibus ministrabat. Illic cornua vicem cassidis usurpando, bubali frontem videbantur armare. [0438A] Illic taurus terram pedibus vexando, mugitibus intonando, sui duelli fulmina praecinebat. Illic boves, taurorum recusantes militiam, quasi rustici, servilibus negotiis inhiabant. Illic equus ferventi provectus audacia, suo assessori commilitans, hastam frangebat cum milite. Illic asinus clamoribus horridis aures fastidiens, quasi per antiphrasim organizans, barbarismum faciebat in musica. Illic unicornis virginali soporatus in gremio, ab hostibus somnum mortis incurrebat. Illic leo, rugitus carmina auribus natorum immurmurans, in illis vitae suscitabat igniculum. Illic ursa, per portas narium fetus enixa deformes, ipsos stylo linguae crebrius delambendo monetans, meliorem ducebat in formam. Illic lupus, latitando, [0438B] furis usurpabat officium. Illic pardus, apertiori latrocinio neronizans, pecudum vulgus non solum in vestibus, verum etiam in propria praedabatur persona. Illic tigris pecualium civium rempublicam crebra innocentis sanguinis effusione violabat. Illic onager, asini exuens servitutem, naturae manumissus imperio, montium incolebat audaciam. Illic aper dentis armatura fulmineus, mortem propriam canibus multiplici vendebat in vulnere. Illic canis autem phantasticis vexando vulneribus, aera dentium importunitate mordebat. Illic cervus et dama, pedum velocitate volatiles, vitam praeeundo lucrantes, subsequentium canum morsus defraudabant iniquos. Illic caper lana vestitus sophistica, nares fastidire quadriduano videbatur [0438C] odore. Illic aries tunica nobiliore trabeatus, uxorum pluralitate gavisus, matrimonii defraudabat honorem. Illic vulpecula idiotam bruti exuens animalis, ad meliorem hominis anhelabat astutiam. Illic lepus melancholico arreptus furore, non somno, sed timoris sopore perterritus, canum somniabat adventum. Illic cuniculus pelle nostri frigoris iram temperando, carne propria nostrae famis debellabat insultus. Illic castor, ne ab hostibus totius corporis patiatur dicresim, corporis partes amputabat extremas. Illic lynx, tanta luminis limpiditate vigebat, ut ejus respectu lippire caetera animalia viderentur. Illic martes et sabelo, semi-plenam palliorum pulchritudinem eorum postulantem subsidia, [0438D] suarum nobilitate pellium, ad plenum deducebant. Has animalium figuras, historialis figurae repraesentatio, quasi jucunditatis convivia, oculis donabat intuentium. Quid vero in caligis camisiaque, in superioribus vestibus consepultis picturae industria somniabat, nulla certitudinis auctoritate probavi; sed tantum, ut quaedam fragilis probabilitatis remedia docuerunt, opinor in herbarum arborumque naturis, ibi picturae lusisse lasciviam. Illic arbores, nunc tunicis vestiri purpureis, nunc foliis criniri virentibus, nunc florum parturire redolentem videro infantiam, nunc fetum senescere potiorem. Sed quoniam solius probabilitatis lubrico, non certitudinis fide hujus seriem picturationis agnovi, hanc sub silenti pace sepultam praetereo [0439A] Calcei autem, ex allutea pelle traducentes materiam, ita familiariter pedum sequebantur ideas, ut in ipsis pedibus nati, ipsisque mirabiliter viderentur inscripti. In quibus vix a vera degenerantibus essentia, sub picturae ingenio flores amoenabantur umbratiles. <poem> Illic forma rosae, picta fideliter, A vera facie devia paululum, Aequabat proprio murice purpuram, Telluremque suo sanguine tinxerat. Concludens sociis floribus, adfuit Flos illic redolens gratus Adonidis, Argentoque suo nobile lilium, Praedicabat agros, imaque vallium. Illic ore thymus disparere disputans[0439B] Certabat, reliquis floribus invidens Narcissi sociis flore, jocantia Ridebant tacito murmure flumina. Vultu florigero flos aquileius Florum praenituit lucifer omnium, Vernalisque loquens temporis oti Stellabat violae flosculus arbuta, Picturae facies plena favoribus: Hic florum speciem vivere jusserat Quae regalis erat chartula nominis, Scribentisque tamen nescia pollicis. Hae sunt veris opes, et sua pallia, Telluris species, et sua sidera, Quae pictura suis artibus edidit, [0439C] Flores effigians arte sophistica. His florum tunicis prata virentibus Veris nobilitat gratia prodigi. Haec byssum tribuunt, illaque purpuram; Quae texit sapiens dextra favonii. </poem> ===De curru, auriga et comitatu naturae=== Haec vestium ornamenta quamvis plenis suae splendicitatis flammarent ardoribus, earumdem tamen splendor sub puellaris splendoris sidere patiebatur eclipsim. In lateritiis vero tabulis arundinei styli ministerio, virgo varias rerum picturales sociabat imagines; pictura tamen subjacenti materiae familiariter non cohaerens, velociter evanescendo moriens, nulla imaginum post se relinquebat vestigia. Quas cum saepe suscitando puella crebro vivere [0439D] faciebat, tamen in scripturae proposito, imagines perseverare non poterant. Virgo igitur ut praetaxavimus a coelestis regionis emergens confinio, in mundi passibilis tugurium, curru vitreo ferebatur, qui Junonis alitibus, nullius jugi ministerio disciplinatis, sed sibi spontanea voluntate conjunctis, trahebatur; homo vero virginis capiti supereminens, cujus vultus non terrenitatis, sed potius deitatis redolebat arcanum; impotentiam sexus supplendo feminae, modesto directionis ordine, currus aurigabat incessum. Ad cujus contemplandam pulchritudinem dignitatis, dum tanquam manipulos, oculorum radios conlegarem [0440A] visibiles, ipsi tantae majestatis non audentes obviare decori, splendoris hebetati verberibus, nimis meticulosi ad palpebrarum contubernia refugerunt. In praefatae autem virginis adventu, quasi suas renovando naturas, omnia solemnizare crederes elementa. Firmamentum quasi suis cereis virgineum iter illuminans, ut solito plenius radiarent, suis imperavit sideribus. Unde et ipsa lux divina tantam eorum admirari videbatur audaciam, quod in ejus conspectu quasi nimis insolenter auderent apparere. Phoebus etiam vultum solito laetiorem in occursum virginis ostendens, totas sui luminis effundebat divitias. Sororem etiam quam sui splendoris depauperaverat ornamentis ei veste jucunditatis reddita [0440B] reginae venienti jubet occurrere. Aer vultus nubium exuens lacrymosos, sereni vultus benevolentia, virgineis ardebat incessibus: qui primum aquilonaris irae vexatus insania, nunc in Favonii favorabili gremio conquiescebat. Aves, quasi naturae inspiratione, alarum ludo plausibili joculantes, virgini venerationis faciem exhibebant. Juno, quae jampridem joviales tactus fuerat dedignata, tanta fuit inebriata laetitia, ut crebro oculum praeludio, maritum ad venereas incitaret illecebras. Mare, tumultuosis prius fluctibus debacchatum, nunc puellaris adventus feriando solemnia, tranquillitatis pacem spondebat perpetuam. Eolus namque tempestatis ventos ne in conspectu virginis amplius civilia bella [0440C] moverent in suis vinculavit ergastulis. Pisces in aquarum superciliis enatantes, in quantum sensualitatis patiebatur inertia, quadam festivitatis hilaritate, suae dominae ornabant adventum. Thetis, etiam nuptias agens cum Nereo, Achillem alterum concipere destinabat. Puellae vero aquarum pulchritudo non solum hominibus suam furaretur rationem, verum etiam coelestes suae deitatis cogeret oblivisci, locis fluvialibus emergentes, quasi tributariae reginae venienti, pigmentarii nectaris praesentabant munuscula; quibus favorabiliter susceptis a virgine, jugi complexuum innexione, crebraque repetitione osculi, virgo virginibus suum intimabat amorem. Terra, jampridem hiemis latrocinio suis ornamentis denudata, [0440D] a veris prodigalitate, spirantem florum tunicam usurpavit, ne vestibus pannosis ingloria, adolescentulae aspectui indecenter compareret. Ver etiam quasi artifex peritus in arte textoria, ut virginis applauderet incessibus, vestimenta texebat arboribus, quae demissione comarum, sub quadam adorationis specie, quasi flectendo genua, virgunculae supplicabant. E quibus egressae virgines, suae pulchritudinis die materialis diei locupletantes divitias, ex antonomasticis herbarum confecta speciebus, in cedrinis vasculis ferebant aromata, quae tanquam suos redditus puellulae persolvendo, ejus favorem suis emebant muneribus. Napae, floribus [0441A] saturantes regium currum, quandoque roseis floribus sanguinabant; aliquando florum foliis liliabant albentibus. Flora, camisiam byssinam quam marito texuerat, ut ejus mereretur amplexus, prodigaliter virgini praesentavit. Proserpina, toro mariti fastidito tartarei, ad superna repatrians, suae imperatricis noluit defraudari praesentia. Terrestria etiam animalia, nescio qua docente natura, jocis indulgendo lascivius, virginalem didicere praesentiam. Sic rerum universitas ad virginis fluens obsequium, miro certamine laborabat sibi virginis gratiam comparare. <poem> Floriger horrentem Zephyrus laxaverat annum, Exstinguens Boreae praelia pace sui. Grandine perfusus florum, pluit ille ligustrum, [0441B] Et pratis horum jussit inesse nives. Ver, quasi fullo novus, reparando pallia pratis Horum succendit muricis igne togas. Reddidit arboribus crines quos bruma totondit; Vestitum reparans, quem tulit ipsa prius. Tempus erat quo larga suas expandit in agris, Applausu Dryadum, gratia veris opes. Quo dum major inest virtus infantia florum, Altius emergens, matre recedit humo. Quo violae speculum terrae cunabula lingens, Aeris afflatus postulat ore novo. Tempus erat quo terra caput stellata rosarum, Contendit coelo sidere plena suo. Quo vexilla gerens aetatis amygdalus ortum [0441C] Praedicat, et veris gaudia flore vocat. Quo vitis gemmata sinus, amplexa maritos Ulmi, de partu cogitat ipsa suo. Proscribit brumae solaris cereus umbram Cogens exsilium frigora cuncta pati Altis cum bruma latuit phantastica silvis, Quam silvae foliis fecerat umbra recens. Jam flori parvo Juno dedit ubera roris, Quo primum partus lactet alumna suos. Tempus erat Phoebi quo mortua gramina virtus Suscitat, et tumulis surgere cuncta jubet. Quo mundum facies vernalis laeta serenat, Et lacrymas hiemis tergit ab ore suo. AÎris ut fidei se flos committere possit, Nec florem primum frigoris urat hiems. [0441D] Quo mundum Phoebus hiemis torpore gementem Visitat, et laeta luce salutat eum. Proxima quo senium deponit temporis aetas, Et mundus senior incipit esse puer. Quo Phoebus noctem propriis depauperat horis, Pigmaeusque dies incipit esse gigas. Quo parat hospitium Phoebo, solvitque tributum Grex ovium, gaudens hospite sole pecus Quo Philomela sui celebrat solemnia veris, Odam melliti carminis ore canens: In cujus festo sua gutturis organa pulsat, Ut proprio proprium praedicet ore deum. [0442A] Quo dulci sonitu citharam mentitur alauda, Cum volat ad superos, colloquiturque Jovi. Splendor lascivas argenteus edidit aves, In fluviisque diem jusserat esse suum. Discursus varii fontis garrire videres, Prologus in somnum murmur euntis erat. Splendorisque sui facie fons ille rogabat, Ut sua defessus pocula sumat homo. </poem> ===Natura Alano loquitur.=== Hac igitur amoenantis temporis juventute, nullis rerum exhilarata favoribus, priorem virgo non potuit temperare tristitiam, sed currum in terra humilians, propriis humum venustando vestigiis, ad me pudico pervenit incessu. Quam postquam mihi quadam loci proximitate perspexi, [0442B] in faciem decidens, mentem, stupore vulneratus, exui, totusque in exstasis alienatione sepultus, nec vivus, nec mortuus inter utrumque laborabam. Quem virgo amicabiliter erigens, pedes ebrios sustentando, manuum confortabat solatio, meque suis innectendo complexibus, meaque ora pudicis osculis dulcorando, mellifluo sermonis medicamine a stuporis morbo curavit infirmum. Quae postquam mihi me redditum intellexit, in mentali intellectu materialis vocis mihi depinxit imaginem, cum quasi archetypa verba idealiter percontexta, vocaliter produxit in actum. Heu! inquit, quae ignorantiae caecitas, quae alienatio mentis, quae debilitas sensuum, quae infirmatio [0442C] rationis, tuo intellectui nubem apposuit, animum exsulare coegit, sensus hebetavit potentiam, mentem compulit aegrotare, ut non solum tuae nutricis familiari cognitione tua intelligentia defraudetur, verum etiam tanquam monstruosae imaginis novitate percussa, in meae apparitionis ortu, tua discretio patiatur occasum? Cur a tua memoria mei facis peregrinari notitiam, in quo mea munera me loquuntur, quae te tot beneficiorum praelargis beavi muneribus? quae a tua ineunte aetate, Dei auctoris vicaria, rata dispensatione, legitimum tuae vitae ordinavi curriculum? quae olim tui corporis materiam adulterina primordialis materiae essentia fluctuantem, in verum esse produxi? cujus vultum miserata deformem, quasi ad me crebrius declamantem [0442D], humanae speciei signaculo sigillavi, eamque honestis figurarum orphanam ornamentis, melioribus formatis vestibus honestavi? in qua ad corporis clientelam diversas membrorum ordinans officinas, in eadem, sensus quasi corporeae civitatis excubias vigilare praecepi, ut quasi exterorum hostium praevisores, corpus ab exteriori importunitate defenderent, ut sic totius corporis materia nobilioribus naturae purpuramentis ornata, ad nuptias gradiens, marito Spiritui gratius jungeretur; ne maritus suae conjugis deformitatem fastidiens, ejus refutaret conjugium? Tuum etiam [0443A] spiritum vitalibus insignivi potentiis, ne corpore pauperior, ejus successibus invideret. Cui ingenialis virtutis destinavi potentiam, quae rerum venatrix subtilium, in notitiae indagine easdem intellectas concluderet. Cur etiam rationis impressi signaculum, quae suae discretionis ventilabro, falsitatis inania a seriis veritatis discernat. Per me etiam tibi memorialis ancillatur potentia, quae in suae recordationis armario, nobilem censum scientiae thesaurizat. His ergo utrumque beavi muneribus, ut neuter vel suam gemeret pauperiem, vel de alterius affluentia quereretur. Sicut ergo praefatae nuptiae meo sunt celebratae consensu, sic pro meo arbitrio, eadem cessabit copula maritalis. Nec in te solo particulariter, verum etiam in unoquoque [0443B] universitatis, meae potentiae largitas elucescit. Ego sum illa, quae ad exemplarem mundanae machinae similitudinem, hominis exemplavi naturam; ut in eo velut in speculo, ipsius mundi scripta natura appareat. Sicut enim quatuor elementorum concors discordia, unica pluralitas, consonantia dissonans, consensus dissentiens, mundialis regiae structuras conciliat, sic quatuor complexionum compar disparitas, inaequalis aequalitas, deformis conformitas, divisa identitas, aedificium corporis humani compaginat. Et quae qualitates inter elementa mediatrices conveniunt, hae eaedem inter quatuor humores pacis sanciunt firmitatem. Et sicut contra ratam firmamenti volutionem, motu contradictorio exercitus [0443C] militat planetarum, sic in homine sensualitatis rationisque continua reperitur hostilitas. Rationis enim motus ab ortu coelestium oriens, per occasum transiens terrenorum, coelestia considerando regyrat. Econtrario vero sensualitatis motus planetici erratici, contra rationis firmamentum, in terrestrium occidentem aliquando labuntur. Haec mentem humanam in vitiorum occasum deducit, ut occidat, illa in orientem virtutum ut oriatur invitat. Haec hominem in bestiam degenerando transmutat, ista hominem in deum potentialiter transfigurat. Haec concupiscentiae nocte mentis lumen eliminat; illa contemplationis lumine mentis noctem illuminat. Haec hominem debacchari facit cum brutis; ista eumdem disputare facit cum [0443D] angelis. Haec a patria cogit hominem exsulare; ista in exsilio docet hominem invenire patriam. Nec in hac re hominis natura potest meae dispensationis ordinem accusare: de rationis enim consilio, tale contradictionis duellum inter hos pugiles ordinavi, ut, si in hac disputatione, ad redargutionem ratio possit sensualitatem inclinare, antecedens victoria praemio consequente non careat. Praemia etenim victoriis comparata, caeteris muneribus pulchrius elucescunt; munera etiam empta laboribus, [0444A] jucundius omnibus elucescunt gratuitis. Majoris enim laudis meretur praeconia, qui laborando munus recipit, quam qui recipit otiando: labor namque antecedens, quamdam consequenti praemio infundens dulcedinem, majori favore praemiat laborantem. In his ergo, amplioribusque naturae muneribus, mundus in homine suas invenit qualitates Dei providentia cuncta gubernat. Attendite qualiter in hoc mundo velut in nobili civitate, quaedam reipublicae majestas moderamine rato sancitur. In coelo enim velut in arce civitatis humanae, imperialiter residet imperator aeternus, a quo aeternaliter exiit edictum, ut singularum rerum notitiae in suae providentiae libro scribantur. In aere vero, velut in urbis medio, coelestis angelorum exercitus ministrans administratione [0444B] vicaria, suam adhibet homini diligentem custodiam; homo vero velut alienigena habitans in mundi suburbio, angelicae militiae non denegat obedientiam exhibere. In hac ergo republica Deus est imperans; angelus operans, homo obtemperans. Deus operando hominem creat, angelus operando procreat; homo obtemperando se recreat. Deus rem auctoritate disponit; angelus actione componit; homo se operantis voluntati supponit. Deus imperat auctoritatis magisterio; angelus operatur actionis ministerio; homo obtemperat regenerationis mysterio. Jam nimis nostrae ratiocinationis [0444C] series evagatur, quae ad ineffabile deitatis arcanum, tractatum audet attollere, ad cujus rei intelligentiam, nostrae mentis languescunt suspiria. Hujus ergo ordinatissimae reipublicae in homine resultat simulacrum. In arce enim capitis, imperatrix sapientia conquiescit, cui tanquam deae, caeterae potentiae velut semi deae obsequuntur. Ingenialis namque potentia, potestasque logistica, virtus etiam praeteritorum recordativa, diversis capitis thalamis habitantes, ejus fervescunt obsequio. In corde vero, velut in medio civitatis humanae, magnanimitas suam collocavit mansionem, quae sub prudentiae principatu, suam professa militiam, prout ejusdem imperium deliberat, operatur. Renes autem tanquam suburbia cupidinariis voluptatibus [0444D] partem corporis largiuntur extremam, quae magnanimitatis imperio obviare non audentes, ejus obtemperant voluntati. In hac ergo republica, sapientia imperantis suscipit vicem; magnanimitas operantis sollicitudinem: voluptas obtemperantis usurpat imaginem. In aliis etiam corporis humani partibus, mundi figuratur effigies. Sicut enim in mundo, solaris caloris beneficium rebus medicatur languentibus, sic in homine, calor a cordis fundamento procedens, humani corporis partes vivificando exhilarat. [0445A] Sicut etiam luna in machina mundiali, multorum humorum mater existit, sic hepar in hominem, membris humorem impertitur conformem. Et sicut luna solis lumine defraudata languescit; sic virtus hepatis solatio cordis vivificante viduata, torpescit. Et sicut aer, solis absentatione, obscuritate vestitur; sic sine cordis beneficio, vitalis potentia spirat inaniter. Praeter haec vide qualiter mundus variis temporum protheatur successibus. Nunc veris lascivit infantia; nunc aestatis juventute progreditur; nunc virilitate maturescit autumni; nunc hiemis senectute canescit. Compar vicissitudo temporis, eademque varietas hominis immutat aetatem. Cum enim humanae aetatis aurora consurgit, ver homini oritur matutinum; cumque [0445B] vitae curriculum metas aetatis perficit longiores, homo juventutis meridiatur aestate. Sed, cum vita prolixior quasi nonam aetatis horam complevit, homo in autumnum virilitatis evadit; aetateque in occidens inclinata, jam vitae vesperam senio nuntiante, hiemale gelicidum senectutis, hominem cogit suis albicare pruinis. In his omnibus, ineffabiliter meae potentiae resultat effectus, sed tamen plerisque meae potestatis faciem palliare decrevi figuris, defendens a vilitate secretum, ne si ejus de me familiarem impertirem scientiam, quae apud eos primitus ignota, pretiosa vigebant, postmodum jam nota vilescerent. Ut enim vulgare testatur proverbium: "Familiaris rei communicatio, contemptus [0445C] mater existit." Aristotelicaeque auctoritatis tuba proclamat, quod: "Ille majestatem minuit secretorum, qui indignis secreta divulgat". Sed ne in hac meae potestatis praerogativa, Deo videar quasi arrogans derogare, certissime summi magistri me humilem profiteor esse discipulam. Ego enim operans, operantis Dei non valeo expresse inhaerere vestigiis, sed a longe, quasi suspirans, operantem respicio. Ejus operatio simplex, mea multiplex; ejus opus sufficiens, meum deficiens; ejus opus mirabile, meum opus mutabile. Ille innascibilis, ego nata; ille faciens, ego facta; ille mei opifex operis, ego opus opificis; ille operatur ex nihilo, ego mendico opus ex aliquo; ille suo operatur nomine, ego operor illius sub nomine; [0445D] ille, rem solo nutu jubet existere, mea vero operatio nota est operationis divinae. Et ut, respectu potentiae divinae, meam potentiam impotentem esse cognoscas, meum effectum scias esse defectum, meum vigorem, vilitatem esse perpendas. Auctoritatem consule theologicae facultatis, cujus fidelitati potius quam mearum rationum firmitati, dare debes assensum. Juxta enim ipsius fidele testimonium, homo mea actione nascitur, Dei auctoritate renascitur. Per me, a non esse vocatur ad esse; per ipsum, ad melius esse perducitur. Per me enim homo procreatur ad mortem, per ipsum recreatur [0446A] ad vitam. Sed ab hoc secundae nativitatis mysterio, meae professionis ministerium ablegatur; nec talis nativitas tali indiget obstetrice; sed potius, ego natura hujus nativitatis ignoro naturam, et ad haec intelligenda mei intellectus habet acumen, meae rationis confunditur lumen: intelligentia vero intellecta mutatur, insensibilibus sensus confunditur. Et cum in his omnibus naturalis ratio langueat, sola fidei firmitate, tantae rei veneramur arcanum. Nec mirum, si in his theologia suam mihi familiaritatem non exhibet, quoniam in plerisque non adversa sed diversa sentimus. Ego ratione fidem, illa fide comparat rationem; ego scio, ut credam, illa credit ut sciat; ego consentio sciens, illa sentit consentiens; ego vix visibilia video, illa incomprehensibilia [0446B] comprehendit in speculo; ego vix minima metior intellectu, illa immensa ratione metitur; ego quasi bestialiter in terra deambulo, illa vero coeli militat in secreto. Et cum de praedictis tractare non sit mei officii, tamen ad haec sermonem evagari permisi, ut respectu superlativae Dei potentiae, meam potentiam diminutam esse non dubites. Sed quamvis meus effectus divinae potentiae comparatus deficiat, tamen humanae potentiae coaequatus praepollet. Et sic in quodam triclinio comparationis, tres potestatis gradus possumus invenire, ut, Dei potentia superlativa, naturae comparativa, hominis, positiva dicatur. Haec omnia sine omni scrutinio quaestionis, de me [0446C] tibi familiarem largiuntur notitiam. Et, ut familiarius loquar, ego sum natura, quae meae dignationis munere, te meae praesentiae compotem feci, meoque sum dignata beare consortio. ===Quomodo Alanus loquatur naturae.=== Cum per haec verba, mihi natura suam faciem develaret, suaque admonitione quasi clave praeambula, cognitionis suae mihi januam reseraret, a meae mentis confinio stuporis evaporat nubecula, et per hanc admonitionem velut quodam potionis remedio, omnes phantasiae reliquias quasi nauseans, stomachus mentis evomuit. A meae mentis igitur peregrinatione ad me reversus, ex integro, ad naturae devolutus vestigia, salutationis vice, pedes osculorum multiplici impressione signavi. Tum [0446D] me explicans erigendo, cum reverenti capitis humiliatione velut majestati divinae, ei voce viva salutis obtuli libamentum. Consequenter vero ad excusationis auxilium confugiens, precibus humilitatis melle conditis, ejus benevolentiam exorabam (ne vel meae tenuitatis assignaretur errori, vel indignationis supercilio deputaret, vel ingratitudinis venenis adscriberet, quod ejus adventui nullam hilaritatis festivitatem persolveram, sed potius ejus apparentia velut monstruosi phantasmatis anomala apparitione percussus, adulterina exstasis morte fueram soporatus), [0447A] dicens non esse mirandum, si in tantae dignitatis praesentia, meae umbra mortalitatis expalluit, si in tantae majestatis meridie, meae discretionis radiolus in vesperem exorbitationis evanuit; si in tantae felicitatis apparentia, mea parvitas erubuit, cum humanae fragilitatis ignorantiae tenebrosa caligo, admirationis impotens hebetudo, frequensque stuporis concussio, quodam germanitatis foedere socientur, ut ex horum sociabili contubernio, humanae naturae fragilitas sit quasi discipulus a disciplinante convictus suorum mores informante, qui in novorum primitiis, in magnorum stipendiis, etiam ignorantia tenebrari, et stupore percuti, et admiratione saepe solet vulnerari. Dum haec excusatione via reginae aditum mihi pararet favorabilem, [0447B] ejusque gratiam favorabilius mereretur, insuper majora audiendi mihi compararet fiduciam, cujusdam meae dubitationis ambiguum, quod nimiae inquietationis impulsu meae mentis conturbabat hospitium, ejus exponens examini, in haec verba quaestionis exivi: ===Verba Alani ad naturam.=== <poem> O Dei proles, genitrixque rerum, Vinculum mundi, stabilisque nexus, Gemma terrenis, speculum caducis, Lucifer orbis. Pax, amor, virtus, regimen, potestas, Ordo, lex, finis, via, dux, origo, Vita, lux, splendor, species, figura [0447C] Regula mundi. Quae tuis mundum moderas habenis, Cuncta concordi stabilita nodo Nectis et pacis glutino maritas Coelica terris. Quae noys plures recolens ideas Singulas rerum species monetans, Res togas formis, chlamidemque formae Pollice formas. Cui favet coelum, famulatur aer, Quam colit Tellus, veneratur unda, Cui velut mundi dominae, tributum Singula solvunt. Quae diem nocti vicibus catenans Cereum solis tribuis diei, [0447D] Lucido lunae speculo soporans Nubila noctis. Quae polum stellis variis inauras, Aetheris nostri solium serenans Siderum gemmis, varioque coelum Milite complens. Quae novis coeli faciem figuris Protheans mutas aridumque vulgus Aeris nostri regione donans, Legeque stringis. Cujus ad nutum juvenescit orbis, Silva crispatur folii capillo, Et tua florum tunicata veste, [0448A] Terra superbit. Quae minas ponti sepelis, et auges, Syncopans cursum pelagi furori Ne soli tractum tumulare possit Aequoris aestus. </poem> ===Alani prima quaestio=== <poem> Tu viae causam resera petenti, Cur petis terras, peregrina coelis? Cur tuae nostris deitatis offers Munera terris? </poem> ===Quaestio secunda.=== <poem> Ora cur fletus pluvia rigantur? Quid tui vultus lacrymae prophetant? Fletus interni satis est doloris Lingua fidelis. </poem> [0448B] ===Ratio naturae.=== Praefata igitur virgo hujus quaestionis solutionem in vestibulo excubare demonstrans, ait: An ignoras, quod terreni orbis exorbitatio, quod mundani ordinis inordinatio, quod mundialis curiae incuria, quod juris injuria, ab internis penetralibus coelestis arcani, in vulgaria terrenorum lupanaria me declinare coegit? Si in affectuoso mentis affectu colligere, et in pectoris armario thesaurizare velles quod dicerem, tuae dubitationis labyrinthum evolverem. Ad haec, ergo sub castigato vocis moderamine, responsionis reddidi talionem: Nihil, inquam, o regina coelestis, affectuosiori desiderio, quam hujus quaestionis enodationem esurio. [0448C] ===Solutio primae quaestionis.=== Tunc illa: Cum omnia lege suae originis meis legibus teneantur obnoxia, mihique debeant jus statuti vectigalis persolvere, fere omnia tributarii juris exhibitione legitima, meis edictis regulariter obsequuntur; sed ab hujus universitatis regula, solus homo anomala exceptione excluditur, qui pudoris trabea denudatus, impudicitiaeque meretricali prostibulo prostitutus, in suae dominae majestatem, litis audet excitare tumultum, imo etiam in matrem intestini belli rabiem inflammare. Caetera quibus meae gratiae humiliora munera commodavi, per suarum professionum conditionem subjectione voluntaria meorum decretorum sanctionibus alligantur; homo vero qui fere totum divitiarum mearum [0448D] exhausit aerarium, naturae naturalia denaturare pertentans, in me scelestae Veneris armat injuriam. Attende, quomodo fere quaelibet juxta mei promulgationem edicti, prout ratio nativae conditionis expostulat, mei juris statuta persolvant. Firmamentum quotidiana circuitione circumagens universa, juxta meae disciplinae doctrinam, non nugatoria volutionis identitate, unde procedit, regreditur, et quo vadit progreditur. Stellae ad ipsius firmamenti fulgurantes honorem, ipsum suis ornatibus vestiendo, breves sui itineris dietas explentes, varia gyratione ejusdem spatia metienda, meae militant majestati. Planetae, prout a me dispositionis [0449A] meae exivit edictum, firmamenti impetum refrenantes, ad ortum nisu contrario, peregrinant, postque ad suam occasus regionem repatriant. Aer meis disciplinatus doctrinis, nunc aura benevola gratulatur, nunc nubium fletibus quasi compatiens lacrymatur; nunc corrixationibus ventorum irascitur; nunc coruscationibus illuminatur; nunc tonitruum minaci mugitu concutitur; nunc clibano caloris decoquitur; nunc austeritate frigoris asperatur. Aves variis sigillata naturis, meae directionis regimine, sub alarum remigio fluctus aeris transfretantes, praecordialiter meis inhiant disciplinis; meae meditationis interventu aequor terrae firmis amicitiae nexibus glutinatum, conjuratae fidei sacramentum sorori violare non audens, ultra diffinitae [0449B] evagationis terminum, in terrae domicilia evagari formidat. Ad meae tantum voluntatis arbitrium, nunc tempestatis stomachatur in iram, nunc in tranquillitatis pacem revertitur, nunc elatum tumoris superbia, in montis evadit imaginem: nunc in aequatam lineatur planitiem. Pisces meae provisionis voto astricti, reformidant regularum mearum canonibus derogare. Meae etiam edictionis imperio, quodam nuptiali complexu, terris pluviae maritantur; quae prolis laborantes ad fabricam, indefessa parturitione, varias rerum species parentare non desinunt. Terrestria animalia sub meae districtionis examine, diversas suorum obsequiorum meo imperio profitentur militias. Terra enim nunc brumali albescit [0449C] canitie, nunc florum crinitur caesaria. Silva, nunc frondium crinibus capillatur, nunc acuta hiemis novacula decalvatur. Hiems semina sepulta gremio terrae matris inviscerat, ver inclusa excarcerat, aestas decoquit messes, autumnus suas exhibet ubertates. Et quid per singula meae narrationis curriculum evagari permitto? solus homo meae moderationis citharam aspernatur; et sub delirantis Orphei lyra delirat: humanum namque genus a sua generositate degenerans, in conjunctione generum barbarizans, venereas regulas immutando, nimis irregulari utitur metaplasmo: sicque homo a venere tiresiatus anomala, directam praedicationem in contrapositionem [0449D] inordinate convertit. A Veneris igitur orthographia homo deviando recedens, sophista falsigraphus invenitur. Consequenter etiam Dioneae artis analogiam devitans, in anastrophem vitiosam degenerat; dumque in tali quaestione me destruit, et in sua phraenesi, mihi themesim machinatur. Poenitet me tot venustatum praerogativis hominum plerumque privilegiasse naturas, qui decoris decus abusione dedecorant: qui formae formositatem venerea deformitate deformant, qui pulchritudinis colorem, fusco adulterini cupidinis colore decolorant: qui Florae florem in vitia efflorando [0450A] deflorant. Cur decore deifico vultum decoravi Tyndaridis, quae pulchritudinis usum in meretricationis abusum abire coegit, dum regalis tori foedus deserens, foede se Paridi foederavit? Pasiphae etiam hyperbolicae Veneris furiis agitata, sub facie bovis sophistice cum bruto bestiales nuptias celebrans, paralogismo sibi turpiori concludens, stupendo bovis conclusit sophismate. Mirrha etiam cupidinis aculeis stimulata in patris dulcore, a filiae amore degenerans, cum patre matris exemplavit officium. Medea vero proprio filio novercata, ut inglorium Veneris opus quaereret, gloriosum Veneris destruxit opusculum. Narcissus etiam sui umbra alterum mentita Narcissum, umbratiliter occupatus, seipsum credens esse alterum [0450B] se, de se sibi amoris incurrit periculum. Multi etiam alii juvenes mei gratia pulchritudinis honore vestiti, debriato amore pecuniae, suos Veneris malleos in incudum transtulerunt officia. Talis monstruosorum hominum multitudo, totius orbis amplitudine degrassatur, quorum fascinante contagio, castitas venenatur. Eorum siquidem hominum qui Veneris profitentur grammaticam, alii solummodo masculinum, alii feminum, alii commune, sive promiscuum genus familiariter amplexantur: quidam vero quasi heterocliti genere, per hiemem in feminino, per aestatem in masculino genere irregulariter declinantur. Sunt qui in Veneris logica disputantes, in conclusionibus suis, subjectionis, praedicationisque legem relatione mutua sortiuntur. Sunt, [0450C] qui vicem gerentes supposito, praedicari non norunt. Sunt, qui solummodo praedicantes, subjecti subjectionem legitimam non attendunt. Alii autem Diones regiam ingredi dedignantes, sub ejusdem vestibulo ludum lacrymabilem comitantur. Contra hos omnes conqueruntur jura, leges armantur, cum ultore gladio suas affectant injurias vindicari. Ne igitur mireris, si in has verborum profanas exeo novitates, cum profani homines profanius audeant debacchari. Talia enim indignanter eructo, ut pudici homines pudoris characterem revereantur; impudici vero ab impudentiae lupanaribus arceantur. Mali enim cognitio, expediens est cautela, quae culpabili nota inverecundiae cauteriatos puniat; et ab [0450D] ejusmodi immunes praemiet. Jam meae solutionis lima tuae quaestionis scrupulum eliminavit. ===Solutio secundae quaestionis Alani.=== Ideo enim a supernis coelestis regiae secretariis egrediens, ad hujus caducae terrenitatis occasum deveni, ut de exsecrabilibus hominum excessibus, tecum quasi cum familiari et secretario meo, querimoniale lamentum exponerem, tecumque decernerem, tali criminum oppositioni, qualis poenae debeat dari responsio: ut praedictorum facinorum morsibus coaequata punitio, poenae talionem remordeat. [0451A] Tunc ego: O rerum omnium mediatrix, nisi vererer mearum quaestionum copia tuae benevolentiae fastidium provocare, alterius meae dubitationis tenebras luci tuae distinctionis exponerem. Tunc illa: Imo, omnes tuas quaestiones non solum adolescentes, verum etiam vetustatis rubigine antiquas, audientiae meae communices, ut nostrarum solutionum firmitate, tuarum dubitationum tranquilletur impulsus. ===Tertia quaestio Alani.=== Tunc ego: Miror cur poetarum commenta pertractans, solummodo in humani generis pestes, praedictarum invectionum armas aculeos, cum et eodem exorbitationis pede, deos claudicasse legamus? [0451B] Jupiter enim adolescentem Ganymedem transferens ad superna, relativam Venerem transtulit in translatum; et quem in mensa per diem propinandi sibi statuit praepositum, in toro per noctem sibi fecit suppositum. Bacchus etiam et Apollo, paternae cohaeredes lasciviae, non divinae virtutis imperio, sed superstitiosae Veneris praestigio, verterunt in feminas, pueros mentiendo. ===Responsio naturae.=== Tunc illa authenticae serenitatis vultum tumultuose figurans, ait: An interrogationem, quae dubitationis facie indigna est, usurpando, quaestionis vestis imagine? an umbratilibus poetarum figmentis quae artis poeticae depinxit industria, fidem adhibere conaris? Nonne ea quae in puerilibus [0451C] cunis poeticae disciplinae discutiuntur, altiori distinctionis lima, senior philosophiae tractatus eliminat? An ignoras, quomodo poetae sine omni palliationis remedio, auditoribus nudam falsitatem prostituunt, ut quadam mellita dulcedine velut incantatas audientium aures inebrient? Quomodo ipsam falsitatem quadam probabilitatis hypocrisi palliant, ut per exemplorum imagines, hominum animos moriginationis incude sigillent? At, in superficiali litterae cortice falsum resonat lyra poetica, sed interius, auditoribus secretum intelligentiae altioris eloquitur, ut exteriore falsitatis abjecto putamine, dulciorem nucleum veritatis secrete intus lector inveniat. Poetae tamen aliquando historiales [0451D] eventus joculationibus fabulosis quadam eleganti fictura confoederant, ut ex diversorum competenti conjunctura, ipsius narrationis elegantior pictura resultet. Sed tamen, cum a poetis deorum pluralitas somniatur, vel ipsi dii venereis ferulis manus subduxisse dicuntur, in his, falsitatis umbra lucescit, nec in hoc, poeta a suae proprietatis genere degener invenitur. Cum enim Epicuri jam soporentur somnia, Manichaei sanetur insania, Aristotelis arguantur argutiae, Arii fallantur fallaciae, unicam Dei unitatem ratio probat, mundus eloquitur, fides credit, Scriptura testatur; in quo nullo nulla labes invenitur, quem nulla vitii pestis aggreditur, cum quo nullus tentationis motus congreditur. Hic est splendor nunquam deficiens, vita indefessa, [0452A] non moriens, fons semper scaturiens, seminale vitae seminarium sapiens, principale principium, initiale bonitatis initium. Quamvis ergo, ut poetae testati sunt plerique homines talibus Veneris terminis sint abusi ad litteram, narratio tamen illa vel deos esse, vel ipsos in Veneris gymnasiis latuisse, mentitur, et in nimiae falsitatis vesperascit occasum: ideo, ista nube taciturnitatis obduxi, alia vero in luce verae narrationis explicui. Ad haec ego: Jam meam quaestionem agnosco redolere nimiae ruditatis favillam, sed si alia quaedam paupercula quaestio dignitatis tuae audientiam comparare auderet, quidpiam quaerendo quaererem. Ad haec illa: Nonne jam pridem absque omni refrenationis obstaculo, liberas quaerendi habenas exposui? [0452B] ===Quaestio quarta.=== Tunc ego miror, cur quaedam tuae tunicae portiones, quae texturae matrimonii deberent esse confines, in ea parte suae conjunctionis patiantur divortia, in qua hominis imaginem picturae repraesentant insomnia? ===Solutio quaestionis.=== Tunc illa: Jam ex explicatis potes elicere, quid mysticum figuret scissurae figurata parenthesis: cum enim ut diximus, plerique homines in suam matrem vitiorum armentur injuriis, inde inter se et ipsam maximum chaos dissensionis firmantes, in me violentas manus violenter injiciunt, mea sibi particulatim vestimenta diripiunt, et quam reverentiae deberent honore vestire, me vestibus orphanatam [0452C] (quantum in ipsis est) cogunt meretricaliter lupari; hoc ergo in tegumento per hanc scissuram depingitur, quod in solius hominis vitiosis insultibus, mea pudoris ornamenta scissionis contumelias patiuntur. Tunc ego: Jam mearum dubitationum fluctus tuarum solutionum serenitate sedati, meae menti interpellandi largiuntur inducias. Si tuo complaceret affectui, affectuose affectarem cognoscere. ===Quinta Alani quaestio.=== Quae rationabilis ratio, quae indiscreta indiscretio, quae indirecta dilectio ita in homine dormire coegit rationis scintillam, ut homo lethaeo sensualitatis poculo debriatus, in tuis legibus apostata fieret; imo [0452D] etiam tuas leges illegitime debellaret? ===Quaestionis solutio.=== Cui illa: Si turpissimae pestis originem velis agnoscere, altius mentis accendas igniculum, appetentius intelligendi reperies appetitum: hebetudinem ingenii depellat subtilitas, cogitationum fluctus, attentionis compescat stabilitas. Ab altiori enim sumens initium, excellentiori quaesito meae volo narrationis seriem contexere. Nolo enim ut prius plana verborum planitie explanare proposita, vel profanis verborum novitatibus profanare profana; verum, pudenda aureis pudicorum verborum phaleris inaurare, variisque venustorum verborum coloribus investire. Consequens est enim, praedictorum vitiorum scoriam [0453A] deauratis lectionibus purpurare, vitiosumque fetorem verborum imbalsamare mellifluo, ne si tanti sterquilinii fetor in nimiae promulgationis aures evaderet, populum ad indignationis stomachum, et nauseantis vomitum invitaret. Sed tamen aliquando, ut superius libavimus, quia rebus, de quibus loquimur, cognatos oportet esse sermones, rerum informitati locutionis debet deformitas conformari. In sequenti vero tractatu, ne locutionis cathephaton lectorum offendat auditum, vel in ore virginali locum collocet turpitudo, praedictis vitiorum monstris euphoniae orationis volo pallium elargiri. Tunc ego: Jam mei intellectus esuries, ingenii flagrantis acies, mentis inflammatae flagrantia, attentionis stabilitas et constantia, ea [0453B] postulant quae promittis. Tunc illa: Cum Deus ab ideali praeconceptionis thalamo mundialis palatii fabricam voluit enotare, etiam mentale verbum quod ab aeterno de mundi constitutione conceperat, reali ejusdem existentia, velut materiali verbo depingere, tanquam mundi elegans architectus, tanquam aureae fabricae faber aurarius, velut stupendi artificii artifex artificiosus, velut admirandi operis opifex, non exterioris instrumenti laborante suffragio, non materiae praejacentis auxilio, non indigentiae stimulantis flagitio, sed solius arbitrariae voluntatis imperio, mundialis regiae admirabilem speciem fabricavit Deus, qui mundiali palatio varias rerum species ascribendo, quas discrepantium generum litigio disparatas, legitimi ordinis [0453C] congruentia temperavit, leges indidit, sanctionibus alligavit: sicque res generum oppositione contrarias, inter quas, locus ab oppositis locum posuerat, cujusdam reciprocae habitudinis relativis osculis foederando in amicitiae pacem, litem repugnantiae commutavit. Subtilibus igitur invisibilis juncturae catenis concordantibus universis, ad unitatem pluralitas, ad identitatem diversitas, ad consonantiam dissonantia, ad concordiam discordia, unione pacifica remeavit. Sed postquam universalis artifex universa suarum vultibus naturarum investivit, omniaque sibi invicem legitimis proportionum connubiis maritavit, volens ut nascendi, occidendique mutuae relationis circuitu per instabilitatem [0453D] stabilitas, per finem infinitas, per temporabilitatem aeternitas rebus occiduis donaretur, rerumque series seriata reciprocatione nascendi jugiter texeretur, statuit, ut expressae conformationis monetata sigillo, sub derivandae propagationis calle legitimo, ex similibus similia educerentur. Me igitur tanquam sui vicariam, rerum generibus sigillandis monetariam destinavit, ut ego in propriis incudibus rerum effigies commonetans, ab incudis forma conformatum deviare non sinerem, sed mei operante solertia, ab exemplaris vultu, nullarum naturarum dotibus defraudata exemplati facies nullatenus deviaret. Imperantis igitur imperio ego obtemperans, [0454A] operando quasi varia rerum sigillans cognata ad exemplaris rei imaginem exempli exemplans effigiem, ex conformibus conformando conformia, singularum rerum reddidi vultus sigillatos. Ita tamen sub divinae potestatis imperio ministerium hujus operationis exercui, ut meae attentionis manum dextera supernae majestatis dirigeret, quia meae scripturae calamus exorbitatione subita deviaret, nisi supremi dispositoris digito regeretur. Sed quia sine subministratorii artificis artificio suffragante, tot rerum species expolire non poteram, mihique in aethereae regionis amoenante palatio placuit commorari, ubi ventorum rixa serenitatis pacem non perimit, ubi accidentalis nox nubium aetheris indefessum non sepelit, ubi nulla [0454B] tempestatis saevit injuria, ubi nulla debacchantis tonitru minatur insania, Venerem ineffabili scientia peritam, meaeque operationis subvicariam in mundiali suburbio collocavi, ut meae praeceptionis sub arbitrio, hymenaei conjugis, filiique Cupidinis industria suffragante, in terrestrium animalium varia effigiatione desudans, fabriles malleos suis regulariter adaptans incudibus, humani generis seriem indefessa continuatione contexeret, Parcarumque manibus intercisorum injurias repararet. Dum in hoc narrationis contextu sermo de Cupidine nasceretur, praefatae narrationi, meorum verborum parenthesi syncopatae, tenorem hujus quaestionis inserui. ===Sexta quaestio Alani.=== [0454C] Ha, ha, nisi injuria tuae locutionis syncopatae, mearumque quaestionum venatione timerem tuae benignitatis offensam incurrere, vellem Cupidinis naturam, de quo aliquantulam mentionem tua praelibavit oratio, pictura tuae descriptionis agnoscere. Quamvis enim plerique auctores sub integumentali involucro aenigmatum, ejus naturam depinxerint, tamen nulla certitudinis nobis reliquerunt vestigia: cujus in humano genere tanta per experientiam legitur potentialis auctoritas, ut nullus vel nobilitatis sigillo signatus, vel, sapientiae privilegiantis venustate vestitus, vel fortitudinis armatura munitus, vel pulchritudinis chlamide trabeatus, vel aliarum gratiarum praeditus honoribus, se valeat a cupidinariae [0454D] dominationis generalitate excipere. ===Quaestionis solutio.=== Tunc illa, cum temperato capitis motu, verbisque increpationem spondentibus, ait: Credo te in Cupidinis castris stipendiarie militantem, et quadam interfamiliaritatis germanitate eidem esse connexum: inextricabilem etenim ejusdem labyrinthum affectanter investigare conaris, cum potius meae narrationi sententiarum locupletatae divitiis, mentis attentionem attentius adaptare deberes. Sed tamen antequam ad sequentia meae orationis evadat excursus, quia tuae humanitatis imbecillitati compatior, ignorantiae tuae tenebras, pro meae possibilitatis [0455A] volo modestia exstirpare. Insuper, tuarum quaestionum solutionibus ex voto promissionis astringor; idcirco sive certa descriptione describens, sive legitima diffinitione diffiniens, rem immonstrabilem demonstrabo, inextricabilem extricabo; quamvis ipsa nullis naturae obnoxialiter alligata complexionibus, intellectus indaginem non exspectans, nullius posset descriptionis signaculo designari. Ergo, circumscriptae rei haec detur descriptio, inexplicabilis naturae haec exeat explicatio; haec de ignoto habeatur notitia, haec de scibili comparetur scientia, styli tamen altitudine castigata: <poem> Pax odio, fraudique fides, spes juncta timori, Est amor, et mistus cum ratione furor. Naufragium dulce, pondus leve, grata Charybdis, [0455B] Incolumis languor, et satiata fames. Esuries satiens, sitis ebria, falsa voluptas, Tristities laeta, gaudia plena malis. Dulce malum, mala dulcedo, sibi dulcor amarus, Cujus odor sapidus, insipidusque sapor. Tempestas grata, nox lucida, lux tenebrosa, Mors vivens, moriens vita, suave malum. Peccatum veniae, venialis culpa, jocosa, Poena, pium facinus, imo, suave scelus. Instabilis ludus, stabilis delusio, robur Infirmum, firmum mobile, firma movens. Insipiens ratio, demens prudentia, tristis Prosperitas, risus flebilis, aegra quies. Mulcebris infernus, tristis paradisus, amoenus Carcer, hiems verna, ver hiemale, malum. [0455C] Mentis atrox tinea, quam regis purpura sentit, Sed nec mendici praeterit illa togam. Nonne per antiphrasim, miracula multa Cupido Efficiens, hominum protheat omne genus. Dum furit iste furor, deponit Scylla furorem, Et pius Aeneas incipit esse Nero. Fulminat ense Paris, Tydeus mollescit amore, Fit Nestor juvenis, fitque Melincta senex. Thersites Paridem forma mendicat, Adonim Davus, et in Davum totus Adonis abit. Dives eget Crassus, Codrus et abundat egendo, Carmina dat Bavius, musa Maronis hebet. Ennius eloquitur, Marcusque silet; fit Ulysses Insipiens, Ajax desipiendo sapit. [0455D] Qui prius auctorum solvendo sophismata vicit, Vincitur hoc monstro, caetera monstra domans. Quaelibet in facinus mulier decurrit, et ultro, Ejus si mentem morbidet iste furor, Nata patrem, fratremque soror, vel sponsa maritum Fraude necat, fati praeveniendo manum. Sicque per ascensum male syncopat illa mariti Corpus, furtivo dum metit ense caput. Cogitur ipsa parens nomen nescire parentis, In partuque dolos, dum parit ipsa parens. Filius in matre stupet invenisse novercam, Inque fide fraudes, in pietate dolos. Sic in Medea pariter duo nomina pugnant, Dum simul esse parens, atque noverca cupit. Nesciit esse soror, vel se servare sororem, [0456A] Dum nimium Cauno Byblis amica fuit. Sic quoque Myrrha suo nimium subjecta parenti, In genitore parens, in patre mater erat. Sed quid plura docebo, Cupidinis ire sub hasta Cogitur omnis amans, juraque solvit ei. Militat in cunctis, ullum vix excipit hujus Regula, cuncta ferit fulmen et ira sui. In quem non poterit probitas, prudentia, formae Gratia, fluxus opum, nobilitatis apex. Furta, doli, metus, ira, furor, fraus, impetus, error, Tristities, hujus hospita regna tenent. Hic ratio, rationis egere, modoque carere Est modus, estque fides non habuisse fidem. Dulcia proponens assumit amara, venenum Infert, concludens optima fine malo. [0456B] Allicit illiciens, ridens deridet, inungens Pungit, et afficiens inficit, odit amans. Ipse tamen poteris ipsum frenare dolorem, Si fugias, potior potio nulla datur. Si vitare velis Venerem, loca, tempora vita, Nam locus et tempus, pabula donat ei. Si tu persequeris, sequitur; fugiendo fugatur; Si cedis, cedit; si fugis, illa fugit. </poem> Jam ex hoc meae doctrinae artificio, cupidinariae artis elucescit theorica, per librum vero experientiae, tibi practicam poteris comparare. Nec mirandum, si in praefata Cupidinis depictione notulas reprehensionis intersero, quamvis ipse mihi quadam germanae consanguinitatis fibula connectatur; [0456C] non enim vel detractoriae malignitatis caliginosa rubigo, vel incandentis odii fervor foras egrediens, vel invidiae tyrannus extra desaeviens, ad has invectivas accusationis me impulit, sed ne veritatis per se loquentis evidentiam videor silentio strangulare. Non enim originalem Cupidinis naturam in honestate, redarguo, si circumscribatur frenis modestiae, si habenis temperantiae castigetur; si non germen excursionis limites deputatos evadat, vel in nimium tumorem ejus calor ebulliat, sed si ejus scintilla in flammam evaserit vel ipsius fonticulus in torrentem excreverit, excrementi luxuries amputationis falcem expostulat, exuberationis tumor solatium medicamenti desiderat. Quoniam omnis excessus, temperatae mediocritatis incessum disturbat, [0456D] et abundantiae morbidae inflatio quasi in quaedam apostemata vitiorum exuberat. Praevia igitur theatralis oratio joculatoriis evagata lasciviis, tuae puerilitati pro ferculo propinatur; nunc stylus paululum maturior ad praefinitae narrationis propositum revertatur. Ut supra praelibando docui, terrestrium animalium materiandae propagini Venerem destinavi, ut varias materias in rebus materiandis excudendo substerneret, ego vero in naturarum purificatione multiplici, ut operibus manum supremae expolitionis apponerem, et ut instrumentorum fidelitas pravae operationis fermentum excluderet, ei duos legitimos malleos efformavi, quibus et Parcarum caveret insidias, resque multimodas essentiae praesentaret. Incudum etiam nobiles [0457A] officinas ejusdem artificio deputavi, praecipiens ut his eosdem malleos adaptando, rerum effigiationi fideliter indulgeret, ne ab incudibus malleos aliqua exorbitatione peregrinare permitteret. Ad officium etiam scripturae, calamum praepotentem eidem fueram elargita, ut in competentibus schedulis ejusdem calami scripturam poscentibus, quarum meae largitionis beneficio fuerat compotita, juxta meae orthographiae normulam, rerum genera figuraret, ne a propriae descriptionis semita in falsigraphiae devio eumdem divagari sustineret. Sed cum ipse genialis concubitus ordinatis complexionibus res diversorum sexuum opponi dissimiles ad exsequendam rerum propaginem, connectere teneretur, ut in suis connexionibus artis grammaticae constructiones [0457B] canonicas observaret, suique artificis nobilitas nullius artis ignorantia suae ferret gloriae detrimentum, curialibus praeceptis sub magistrali disciplina, eam videlicet disciplinam instruendam docui, quae artis grammaticae regulas in suarum constructionum unionibus artificiosis admitteret; alias vero extra ordinarias nullius figurae excusatione redemptas excluderet. Cum enim attestante grammatica, duo genera specialiter, masculinum et femininum, ratio naturae cognoverit, quamvis dum quidam homines depauperati signaculo, juxta meam opinionem, possent neutri generis designatione censeri, tamen Cypridi sub intimis admonitionibus minarum tonitru ingessi, ut in suis conjunctionibus ratione exigentiae, naturalem constructionem solummodo [0457C] masculini femininique generis celebraret. Cum enim masculinum genus suum femininum exigentia habitudinis genialis adsciscat, si eorumdem generum constructio anomale celebretur, ut res ejusdem sexus sibi invicem construantur, illa quidem constructio nec evocationis remedio, vel conceptionis suffragio, apud me veniam poterit promereri. Si enim genus masculinum genus consimile quadam irrationabilis rationis deposcat injuria, nulla figurae honestate illa constructionis junctura vitium poterit excusare, sed inexcusabilis soloecismi monstruositate turpabitur. Praeterea, Cypridi mea indixit praeceptio, ut ipsa in suis constructionibus, suppositiones appositionesque [0457D] ordinarias observando, rem feminini sexus charactere praesignitam, suppositionis destinaret officio; rem vero specificatam masculini generis, sede collocaret appositi, ut nec appositum in vicem suppositi valeat declinare, nec suppositum possit in regionem appositi transmigrare; etiam cum utrumque regatur ab altero, appositum sub adjectiva proprietate, suppositum subjectivae proprietatis proprium retineret, exigentiae legibus invitatum. Praeterea, adjunxi, ne Dyonea conjunctio in transitivae constructionis habitum uniformem, vel reciprocationis curriculum, vel retransitionis anfractum reciperet, solius transitionis recta directione contenta, vel alicujus etiam disgressantis naturae nimia intercisione sufferret, ut genus activum in [0458A] passivum valeat usurpativa assumptione, vel idem in activum suae proprietatis dispositione redire, vel sub passivi litteratura activi retinendo naturam, sibi legem termini deponentis assumere: Nec mirandum, si pleraeque maximae, titulo grammaticae facultatis adscriptae, a venereae artis domicilio patiantur repulsam, cum ipsa eas quae suae praeceptionis regulis obsequuntur, in sinum suae familiaritatis admittat; eas vero quae eloquentissimae contradictionis insultibus ejus leges expugnare conantur, aeterni anathematis exclusione suspendat, cum philosophicae assertionis auctoritas maximarum plerasque diversis facultatibus fateatur esse communes; quasdam vero ultra suarum disciplinarum domicilia, nullam habere licentiam excursandi. [0458B] Sed quia tantas Parcarum argutas oppositiones Venerem novi agonistae disputationis ingressuram conflictum, alicujus tergiversatione fallaciae Venus ab Atropos coarctantes conclusionis subtimeret argutias, ipsam disciplinam docendo juxta quae dissertivae disciplinae praecepta suarum argutionum formas excederet. Et quomodo in adversarii argutionibus fraudulentis, fallaciae latibulum inveniret, ut disputationis agoniam contra adversariae partis insidias posset securius celebrare, et per instantiam similia oppositionum argumenta refellere. Injunxi etiam ut syllogistica ejus complexio duorum terminorum contenta compendio, nullis Aristotelicis figuris obnoxia, trium propositionum ordinatione congrua texeretur, in tantum, ut in singulis propositionibus, [0458C] major extremitas praedicationis fungeretur officio, minor vero subjiciendi legibus teneretur. In prima vero propositione nullo verae inhaerentiae modo, sed sola ratione contractus intrinseci, subjecto inhaereat praedicatum; in assumptione vero relativorum oculorum, reciprocis impressionibus, expressius minori major annectatur extremitas. Sed in conclusione expressissimae inhaerentiae, vinculo veriori subjecti praedicatique carnalis celebretur connexio. Hoc etiam mei fuit consilii, ut nullius conversionis retrogradatione pestifera, venereae complexionis termini analogicae praedicationis jura servantes, suarum vices sedium alternarent. Et ne consequentis fallacia, ex similium conformatione [0458D] progenita, posset industriam Veneris impedire, terminos specialibus specificavi signaculis, ut familiari liberae agnitionis intuitu, audenter agnosceret quos terminos subjectionis gradus inferior, quos vero praedicationis apex superior ex suae habitudinis jure deposceret, ne si complexio terminorum inconsequens proportionatam habitudinem non teneret in commune, nugationis uniformis deformitas nasceretur. Sicut autem quasdam grammaticae dialecticaeque observantias inimicantissimae hospitalitatis incursu volui a Veneris anathematizare gymnasiis; sic metonymicas rhetorum propositiones, quas in suae amplitudinis gremio rhetorica mater amplectens, multis suas rationes conflat honoribus, Cypridis artificii interdixi, ne si nimis durae translationis [0459A] excursu a suo reclamante subjecto, praemium alienet in aliud, in facinus facetia, in rusticitatem urbanitas, tropus in vitium, in decolorationem color nimius convertatur. His apparatuum nobilitatisque praesignibus Veneris, terrestris incolatus transivit in patriam. Quae cum suffraganeis instrumentis ad humanae geneseos seriem contexandam, desudando laborans, Parcarumque manibus interfecta subtili resarciens acu, subtilius haec renodat. Sicque stipendiariae administrationis jura, officiosissima curiositate persolvit. Sed quoniam ex maternae satietatis identitate fastiditus animus indignatur, quotidianique laboris ingruentia exsequendi propositum appetitus exstinguitur. Unitas operis toties repetita Cytheream [0459B] infestat fastidiis, continuataeque laborationis effectus, laborandi excludit affectum. Illa igitur magis appetens otii effeminari sterilibus, quam fructuosis exerceri laboribus, ferialis operationis exercitatione, negotiali praeposita, nimiae otiositatis desideriis coepit infantibiliter juvenisci. Et quoniam apud quem desidiae torpor castrametatur, ab eo omnis virtutis militia relegatur, otiique sterilitas, pravae sobolis, solet fecunditatem efficere. Potus etiam inundans diluvium, in nimias despumat libidines, cibique effrenis ingurgitatio consimiles nauseas superfluitatis eructat. Venus his furiis aculeata lethalibus, in suum conjugem hymenaeum, tori castitatem peste adulterationis incestans, cum Antigamo coepit concubinarie fornicari, suique adulteri suggestionibus [0459C] irretita lethiferis, liberale opus in mechanicum, regulare in anomalum, civile in rusticum inciviliter immutat, meumque inficiata praeceptum, malleos ab incudis exhaeredans consortio, adulterinis damnat incudibus. Ipsae etiam incudes nativae, suorum malleorum deplorantes absentiam, eosdem lacrymabiliter videntur deposcere. Et, quae gladio Atropos universa demetenti solebat clypeum defensionis opponere, jam eidem stabilitate conciliationis mutuo foedere ligatur, fatique falcem in messem humani generis nimium excursare permittens, damnum nulla novi seminis pensat origine; sed potius se grammaticis constructionibus destruens, dialecticis conversionibus [0459D] invertens, rhetoricis coloribus decoloratis suam artem in figuram, figuramque in vitium transfert: dumque fornicariis excessibus cum adultero perpetuat concubinatus illecebras, ab eodem suscipiens, pro filio, spurio compotitur. Qui dum nullius delectationis amoenitate gaudet, nullius jocosae jucunditatis vult meridiari deliciis, ut quasi per antiphrasim, jocus a jocasitate dicatur, ei nomen usus impressit. Duo igitur Dionae dati sunt filii, discrepantia generis disparati, nascendi lege dissimiles, mox titulis discrepantes, artificio deformes. Hymenaeus namque uterinae fraternitatis in affinis confinio quem excellentioris dignitatis extollit prosapia, ex Venere sibi Cupidinem propagat in filium; Antigamus vero scurrilis vel ignobilitatis genere derivatus, [0460A] adulterando, adulterinum filium jocum sibi joculatorie parentat. Illius nativitatem, matrimonii excusat solemnitas; hujus propaginem divulgati concubinatus accusat vulgaritas. In illo, paternae civilitatis elucescit urbanitas; in hoc, paternae inurbanitatis tenebrescit rusticitas. Iste inargentatos nitoribus argenteos fontes inhabitat; hic loca perenni ariditate damnata indefesse concelebrat. Iste in grata planitie fixit tentoria; huic vallium complacent nemorosa. Iste in tabernaculis indeficienter pernoctat, hic sub dio dies noctesque continuat. Iste aureis venabulis vulnerat quem venatur; hic, quem ferit, ferreis jaculis lanceat. Iste suos hospites debriat nectare subamaro, hic suos absynthii potu perimit acetoso. Jam mea oratio chartulae tuae [0460B] mentis inscripsit, qualiter otii damnosa pernicies Venerem educavit emphaticam, qualiter diluviosi potus inundatio venenosum patrat incendium; qualiter ex cibi ingurgitatione ducens originem, plerosque luxuriae elephantina lepra percussit. Ecce, super hominibus acuta Veneris febre languentibus, aerumnosae lamentationis carmen cecini querulosum; nunc similiter aliis quos aliorum vitiorum morbida turba conturbat, sub cantu elegiaco querimoniosae orationis citharam temperemus. Multi enim dum Charybdis ingluviosae hiatus voraginosos subterfugiendo devitant, in Scyllae malignantis abysso inopinata periclitatione naufragantur. Plerique etiam dum impetuosi torrentis occursus tumidos evadunt, [0460C] stagni limositate viscantur. Alii dum dependentis montis praecipitia, cautela consulente declinant, in coaequata planitie praecipitatione spontanea colliduntur. Ea igitur quae disseram, tuae menti clavo memoriae tenacis affigas, animique vigilantia somnum torporis excutias, ut mecum maternis excitatus visceribus, periclitantium hominum naufragiis compatiendo condoleas, et praeambulae admonitionis clypeo loricatus, monstruoso exercitui vitiorum occurras, et si quae prava semina in horto tuae mentis audeant pullulare, falce maturae sectionis exstirpes. Tunc ego: Jam pridem mea mens exhilarata tuae disciplinationis compendio, tuis correctionibus libentissimam aurem inclinat. Tunc illa: <poem> [0460D] Heu, quam praecipiti passu ruinam Virtus sub vitio victa laborat? Virtutis species exsultat omnis, Laxantur vitio frena furoris, Languet justitiae Lucifer, hujus Vix umbrae remanet umbra superstes Exstinctumque sui sidus honoris Deflet, lucis egens, noctis abundans Dum fulgur scelerum fulminat orbem, Nox fraudis fidei nubilat austrum: Virtutumque tamen sidera nulla Istius redimunt noctis abyssum, Incumbit fidei vespera mundo Nocturnumque chaos fraudis abundat. Languet fraude fides, fraus quoque fraudem [0461A] Fallit fraude, dolo sic dolus instat, Mores moris egent moribus orbi, Leges lege carent, jusque tenoris Perdunt jura sui; jam sine jure Fit jus omne, viget lex sine lege. Mundus degenerat, aurea mundi Jam jam degenerant saecula, mundum Ferri pauperies vestit, eumdem Olim nobilitas vestiit auri, Jam jam hypocrisis pallia quaerunt Fraudes, et scelerum fetor odorus Ut pravo chlamidem donet odori Virtutum sibimet balsama quaerit. Sic urtica rosis, alga hyacinthis, Argento scoria, murice fucus [0461B] Formae pauperiem palliat, ut sic Interdum redimant crimina vultus. Sed crimen phaleras exuit omnes, Nec se justitiae luce colorat: Nam sese vitium glossat aperte, Fit fraus ipsa sui lingua furoris, Quid tuti superest, cum dolus armat Ipsas in propria viscera matres? Cum fraternus amor fraude laborat, Mentiturque manus dextra sorori? Censetur reprobum jus probitatis, Observare probos, et pietatis Lex, est improbitas, esse pudicum Jam cunctis pudor est. Absque pudore [0461C] Humanos hominis exuit usus Non humanus homo. Degener ergo Bruti degeneres induit actus, Et sic exhominans exhominandus. </poem> ===Septima quaestio Alani.=== Ad haec ergo: Quoniam in aere generalitatis hujus intellectus oberrat excursor, intelligere vero specialitas amicatur, vellem, quod vitia quae in quodam generalitatis implicas glomicello, speciosissimarum specierum interstitiis discoloribus explicares. ===Responsio Naturae.=== Quoniam tuae postulationis rationem emeritam indecens est adimpletionis merito defraudari, tibi [0461D] singula vitia aequum est sigillatim notulis singularibus adnotari. Quia ergo jam dictum est, quomodo totus orbis impurae Veneris fere generali periclitatur incendio, nunc restat dicendum qualiter idem generalissimo gulositatis naufragatur diluvio. Quoniam gulositas est quasi quoddam Venereae exsecutionis prooemium, et quasi quoddam antecedens ad venereum consequens. Nota ergo quasdam filias idololatriae veteris medullitus exstirpatae, in praesenti instanti suae matris imperium reparare conari, et eam quibusdam praesagiosis carminibus redivivam a mortuis excitare; [0462A] quae meretricali officio, vultu phantasticae dilectionis faciem dealbantes, amasios alliciendo, fraudulenter illiciunt: quae sub tristi laetitia, sub amica saevitia, sub hostili amicitia, tanquam Syrenes usque ad exitium dulces, delectationis melodiam facie tenus praeferentes, suos amatores ad idololatriae perducunt naufragium: harum una, ut ficto loquar vocabulo, congruentia proprietatis, bacchilatria poterit nuncupari. ===De superfluo potu.=== Bacchilatria haec suum amasium rationis privans igniculo, eumdem tenebris brutae sensualitatis exponit, suum etiam, more meretricio, in tantum debriat amatorem, ut idem Bacchum nimis emphatice affectare cogatur, in tantum ut potator [0462B] Baccho nimiae delectationis vinculo alligatus, eidem divinae majestatis cultum exhibere credatur: Adeo ut homo bacchilatra, Bacchum plerumque locali interstitio a se sejungi non ferens, in alienis vasculorum capsulis suum deum diu perendinare non patiatur, sed ut sibi ejusdem dei familiarius assistat divinitas, illum dolio sui ventris includat. Sed quia plerumque stomachi capsula tanti hospitis divinitatem diu sustinere non potest, idem deus aut per orientalis portae polum arcticum, aut per occiduae regionis antarcticum turpiter evaporat. Multoties etiam Bacchi cultor in scyphis materiae honore pollentibus Baccho architectatur hospitium, ut ejusdem divinitas divinius in aureo [0462C] vase praefulgeat. Unde idem aethereis nitoribus claritate concertans, et smaragdinis coloribus viriditate contendens, ac plerosque sapores sui saporis majestate praecellens, potationum filios suarum proprietatum dignitatibus irritat sophisticis, ut ipsa Bacchum tanquam ineffabilis divinitatis arcanum ineffabili amore concelebrent. Qui etiam his animati, ne divinitatis illius aliquid remaneat inexhaustum, usque ad faeces Bacchum deglutiunt, sicque suum deum in tartaream abyssum ventris cogunt inhoneste descendere, et dum sic a speciali ad generalissimum genus potationis deveniunt, superlativum gradum ebrietatis ascendunt. Haec pestis non solum plebeae vulgaritatis inimicatur hominibus, verum [0462D] etiam praelatorum superciliosas sibi facit inclinare cervices, quibus Bacchi gratiae non sufficiunt, quas in eum gratia naturae diffudit, verum etiam arundineam usurpantes attractionem; nunc Bacchum et rosarum connubio gloriantem, nunc floris alterius fragrantiam respirantem, nunc hyssopi consortio sibi quoddam privilegium arrogantem; nunc aliarum rerum dotibus locupletatum extrinsecus, impetuosa gulae Charybdi deglutiunt, in tantum, ut sine mari naufragium, sine tristitia fletum, sine infirmitate lethargium, sine sopore somnum ebrietatis incurrant. [0463A] Qui dum ebrietatis energia percussi, operam psalmodiis impendunt, versus nimia intercalatione rumpentes crapulae boream importunum interserunt. ===De superfluitate ciborum.=== Nec solum praetaxata potus cupiditas, verum etiam, cibi plerosque canina inescat aviditas, quorum voluptates inordinatae, cogitationes inconcinnae, novos sibi cibi somniant apparatus. Qui dum exactori quotidianum escae debitum nimis abundanter exsolvunt, exactor superabundans suo cogitur reddere debitori. Isti, quidquid possident, in arca stomachi thesaurisant. Et quamvis illud commissum non rubigo corrosionis dente demordeat, nec vel peculantis furis sophisma subripiat, [0463B] ipsum tamen decoquentis caloris latrocinio turpiori, turpius evanescit. Isti, bursam ad nummorum vomitum, arcam pecuniarum invitant ad nauseam, ut exactori stomacho possint accuratius adulari. Interius ventrem ciborum locupletant divitiis, exterius in nuda et pura positi paupertate. Haec pestilentia etiam non vulgari humilitate contenta, profundius progreditur ad praelatos, qui salmones et lucios, caeterosque pisces aequipollenti generositate praesignes, variis decoctionum cruciatos martyriis, baptizandi adulterantes officium, sacri piperis fonte baptizant, ut ex tali baptismate baptizati, multiformis saporis gratiam consequantur. In eadem mensa terrestre animal piperis inundatione submergitur, [0463C] piscis natat in pipere, avis ejusdem viscositate ligatur: dumque tot animalium genera uno ventris ergastulantur in carcere, aquatile animal secum terrestre, aeriumque genus in eodem sepulcro tumulari miratur. Quibus si detur licentia exeundi, egressuris vix portae sufficit amplitudo. Hae praefatae pestes pontem faciunt, per quem ad luxuriae lupanaria pervenitur. Hae sunt introductiones per quas quis furandi artem ingreditur. Hae morbos pariunt, seminant paupertates. Hae sunt nutrices discordiae, sorores insaniae, intemperantiae matres, immunditiae venatrices. Per has, humanum genus modestiae limites excedit, temperantiae frena postponit, castitatis sigilla confringit, meae largitionis gratiam non attendit. Cum enim [0463D] mea largitas tot hominibus fercula procuret, tot fercula copiosa compluat, ipsi tamen gratiae ingrati, nimis illicite licitis abutentes, frena gulae laxantes, dum comedendi mensuras excedunt, lineas potationis in infinitum extendunt; qui palata salsorum seducentes acumine, ut saepe et multum bibant, saepius sitire coguntur. ===De avaritia.=== Est et alia idololatriae filia, quam (si nominis proprietas suam significationis germanitatem in voce retineat) convenienti vocabulo conveniens est [0464A] nummulatriam nuncupari. Haec est malitia, per quam in animis hominum deificatur pecunia, nummo divinae venerationis exhibetur auctoritas, per quam, ubi nummus loquitur, Tulliani eloquii tuba raucescit; ubi nummus commilitat, Hectoreae militiae fulgura conticescunt; ubi pugnat pecunia, virtus expugnatur Herculea. Si quis enim armatur pecunia, tanquam loricis argenteis torrentis impetus Tulliani, fulgur incursus Hectorei, robur virtutis Herculeae, versipellis Ulyssea calliditas floccipenditur, in tantum enim habendi fames involvit, ut dialecticae muta sit subtilitas, rhetoricae languescat civilitas. Ubi nummorum perorat plenitas, jam Tullius sui monetam vendit eloquii, sui pudoris monilia in aurum commutat Lucretia; Penelope [0464B] suae vicennariae castitatis pudorem deponit in pretio; Hippolytus etiam si nummi preces audiat susurrantis, suae novercae non vult precibus novercari. Nam si in aure judicis susurret pecunia, Orphei lyra, carmen Amphionis, musa Virgilii voce pecuniae suffocantur. Jam dives, divitiarum naufragus in profundo, hydropicae sitis incendiis sitit opes, et in medio ipsarum positus Tantalizat. Pauper etiam, quamvis materialem avaritiam realiter exercere non valeat, intus tamen archetypam retinet parcitatem. Proh dolor! metallorum onera largiuntur honores, ad metalli pondera ponderatos. Jam non Caesar, sed nummus est omnia, quia ab individualibus usque ad generalissimam, honores [0464C] singulos tanquam mediator percurrit. Nummus patriarcha noster est, episcopos et archiepiscopos inthronizat. Alios archidiaconalibus adaptat officiis; alios denique aliarum dignitatum et officiorum coaequat negotiis. Quid plura? nummus vincit, nummus mundum regit, nummus imperat universis. Quid prodest cum Ptolomaeo subterfugientis astronomiae fugas consequi subtilitatis curriculo; stellarum prophetias, spontaneos planetarum investigare errores; cum Euclide, geometricorum aenigmatum secreta scrutari; intellectu in profundum maris descendere; coeli altitudinem intelligibilibus mensuris attingere; cum Milesio, musicarum proportionum consonantes amicitias invenire; cum Pythagora pugnas numerorum virtute multiplicationis [0464D] inspicere; cum Tullio, orationem rhetoricis colorum stellare sideribus; cum Aristotele, ancipiti dialecticae gladio a veris falsa dividere; cum Zenone falsitatem probabilitate tunicare sophistica; cum Donato in accidentium congruentia nectere dictiones, cum sapientia nostris temporibus nullius fructus praemietur stipendiis, nullius famae eam aura favorabilis extollat, ipsa vero pecunia honoris titulos et laudis emat praeconia? Sola tamen sapientia revera super omnem praeeminet possessionem. Generosa possessio, quae sparsa colligitur, erogata revertitur, publicata suscipit incrementum! [0465A] per quam nobilis scientiae thesaurus secretis penetralibus mentis innascitur, fructus internae delectationis acquiritur. Haec est sol, per quem mens diescit in tenebris, cordis oculus, deliciosus animi paradisus. Haec in coeleste terrenum, in immortale caducum, in deum hominem, deificae mutationis auctoritate convertit. Haec est verum peregrinationis remedium, solum humanae calamitatis solatium, humanae noctis lucifer singularis, tuae miseriae redemptio specialis, cujus aciem nulla aeris caligo confundit, non densitas terrae operam ejus offendit, non altitudo aquae respectum ejus obtundit. Haec igitur, quamvis apud multos qui sensuali mobilitate brutescunt, nimia langueat vilitate, apud illos tamen qui in ignem originalem [0465B] rationis redegerunt scintillam praeconii, et famae munere non fraudatur. Quamvis enim prudentia phantasticae adulationis plausibiles dedignetur applausus, tamen quia verae famae haec est gloriosa proprietas, ut appetitores sui contemnat, et appetat contemptores; famam fugiendo consequitur, quam perdet insequendo. Igitur etsi videas apud quosdam regnare pecuniam, jacere prudentiam, militare divitias, sapientiam exsulare, ignavia tamen opum pondera animo victori calcata subjicias, et intestino affectionis amore prudentiam consecteris, ut penitus sapientiae matris cubiculum inoffenso intuitu valeas intueri. Tunc ego: Vellem ut laxatis habenis reprehensionis, praecordialius avaritiae filias impugnares. [0465C] Tunc illa ad acerrimas invectionis demorsiones gyrans suae narrationis incessum, ait: <poem> Postquam sacra fames auri mortalia pungit Pectora, mens hominis nescit jejuna manere. Laxat amicitias, odium parit, erigit iras, Bella serit, lites nutrit, bellumque renodat, Rumpit nodata, disrumpit foedera, natos Excitat in patres, matres in viscera, fratres Dat fratrum nescire togas, et sanguinis omnes Unio quos unit, furor hos male dividit unus. Dum stomachum mentis hydropicat ardor habendi, [0465D] Mens potando sitit, et Tantalus alter in istis Ardet aquis, viresque siti dat copia census. Esurit ergo satur, sitit ebrius, optat abundans Unus cuncta cupit, ipsoque cupidine pauper Efficitur, divesque foris, manet intus egenus. Nil habet ergo miser, cum nil se credit habere, Divitiis, cum pauperiem sua vota repensant, Hospitium cordis, et moenia mentis avarae Invadunt hostes multi, multoque tumultu Totam sollicitant humani pectoris arcem. [0466A] Nam timor aggreditur mentem, pariterque cupido Concutit, et totam mentis depauperat urbem. Curarum geminus turbo sic turbat avarum; Cumque timenda timet, mens somniat ipsa timores, Saepe novos fingitque metus, damnique timore Damna luit, damnique malum formidine pensat: Sic casus varios terroris somnia monstrant. Uxoris fraudes, furisque sophismata, terror Nuntiat, insultus hostis, juguloque minaces Mentitur gladios, et flumina dira potentum. Nunc pestes, ignes recolit, nunc concipit iras Oceani, soloque metu jam naufragus exstat. Divitis in nummo mens philosophatur in arca Dum nummum sepelit, nummusque sepultus avari [0466B] Usibus emoritur, illum non ille, sed arca Possidet, et totum nummi sibi vindicat usum. Ut loculis varia nummorum fercula donet, Injungit proprio dives jejunia ventri. Horret avaritiam venter, propriosque negari Miratur reditus, loculi suffragia quaerit, Sed ventri loculus surdas accommodat aures. Pabula visus habet, et convivatur ocellus, Solus in argento, sed venter philosophari Cogitur, et longo patitur jejunia voto. Non lacrymae, non mella precum, non ipsa perorat Pauperies hominum, quin foenore dives egenum Devoret, et tenuem miseri facit esse crumenam. Pauperis in lacrymis ridet, miserique labore Pascitur, et poenam sibimet facit esse quietem. [0466C] Hunc dolor, hunc risus, jocus hunc, moeror tenet illum, Hic gemit, hic ridet, dolet hic, dum dedolet ille. Omnis in affectum nummi laxatur avari Divitis affectus, nec enim datur ulla voluptas Menti, qua possit alias deflectere vultum. Divitias non dives habet, sed habetur ab ipsis, Non est possessor nummi, sed possidet ipsum Nummus, et in nummis animus sepelitur avari. Hos colit ipse deos, haec idola ditat honore Divini cultus, et nummis numina donat. Sic hominum ratio calcata cupidine, carni Servit, et ancilla famulari cogitur illi. Sic oculus cordis, carnis caligine caecus [0466D] Languet, et eclipsim patiens, agit otia solus. Sic jubar humani sensus male palliat umbra Carnis, fitque nummis ingloria gloria mentis. Divitiis vel divitibus non derogat iste Sermo, sed vitium potius mordere laborat. Non census, non divitias, non divitis usum Damno, si victor animus ratione magistra Subjectas sibi calcat opes, si denique census Nobilis auriga ratio direxerit usum. Nam cunctas si spargat opes, si munera fundat [0467A] Dives, et in laudem spiret, tentetque favorem Munere lucrari, tamen hujus muneris auctor, Ductor et auriga nisi sit discretio, nullus Fructus erit, quoniam laudem non dona merentur, Sed potius mercantur eam, nisi facta decenter Discrete fuerint, pro munere namque frequenter Laus datur hypocrita, famae simulatio falsa, Simia laudis, horum umbratilis umbra favoris. </poem> Ecce habes quomodo tenacis avaritiae viscus humanae mentis alis auferat libertatem. ===De arrogantia.=== Nunc intuendum est qualiter insolentis arrogantiae ampullositas humanas mentes erigat in tumorem, cujus infirmitatis contagione funesta vitiata [0467B] hominum multitudo, dum se supra se insolenter extollit, infra se ruinosa descendit, sibi derogans arrogando, se deprimens erigendo, se sibi auferens efferendo. Horum autem hominum aut verborum solemnis pompositas, aut suspicionis mater taciturnitas, aut quaedam actus specificatio, aut insolens gestus exceptio, aut nimia corporis corruptio exterius interiorem arguit superbiam. Alii namque quos servilis conditionis demittit humilitas, augustam jactitant libertatem; alii, dum scurrilis generis vilitate plebescunt, verbo tenus se sanguinis generositate exaltant. Alii, dum in artis grammaticae vagientes cunabulis, ejusdem lactantur uberibus, Aristotelicae subtilitatis apicem profitentur. [0467C] Alii, dum leporinae timiditatis gelicidiis torpescunt, solo verbositatis remedio, animositatem efferunt leoninam. Sunt alii, qui ea quae internae indignationis supercilium claudit interius, exteriori evidenter eloquuntur silentio: Nam aliis inferiori morum gradu jacentibus, vel eis parilitate probitatis comparibus, vel etiam elatiori fastigio dignitatis pollentibus, mutuae collocutionis communicare participium dedignantur: a quibus, si quis interrogationis suffragio verbum expostulet, tanta taciturnitatis intercapedine a quaestione omittetur responsio, ut eidem haec nulla cognatione videatur affinis. Alii, suos actus specificare gaudentes, in multitudine singulares, in generalitate speciales, in universalitate adversi, in unitate diversi [0467D] omnifariam esse laborant. Dum alii namque exercentur colloquiis, isti indulgent silentiis, dum alii lasciviis solvuntur, isti seriis implicari videntur; dum alii seriis implicantur negotiis, isti otiantur lasciviis. Dum alii quadam serenitatis festivitate hilarantur in facie, isti in vultu quamdam malevolae severitatis praeferunt tempestatem. Alii interioris superbiae gestus, exterioris gestus exceptione figurant: qui tanquam terrena omnia despiciant, supini coelestia suspiciunt, oculos indignanter obliquant; supercilia exaltant, mentum superciliose [0468A] supinant, brachia in arcus exemplant. Horum etiam pedes terram sola articulorum contractione delibant. Alii vero sua corpora femineis compositionibus nimis effeminant, qui suorum capillorum conciliorum pectinis subsidio in tanta pace conciliant, ut ne lenis aura in eis possit suscitare tumultum: luxuriantis etiam supercilii fimbrias forficis patrocinio demetunt, aut ab ejusdem silva superflua exstirpando decerpunt; pullulanti etiam barbae crebras novaculae apponunt insidias, ut nec eadem paululum audeat pullulare: brachia manicarum angustias conqueruntur; pedes in angustis calceorum ergastulis carcerantur. Heu! homini unde isti fastus, ista superbia? cujus aerumnosa est nativitas, cujus vitam laboriosa demolitur poenalitas, [0468B] cujus poenalitatem poenalior mortis concludit necessitas; cujus omne esse, momentum, vita est naufragium, mundus exsilium: cujus vita aut abest, aut spondet absentiam, mors autem instat, aut minatur instantiam. ===De invidia.=== De superbia vero, filia nascitur, quae maternae malignitatis haereditate potitur. Haec est invidia, quae continuae detractionis rubiginosa demorsione, hominum animos demolitur. Haec est vermis, cujus morsu morbi data mentis sanitas contabescit in saniem; mentis sinceritas computrescit in cariem; mentis requies liquatur in [0468C] laborem. Haec est hospes, qui apud suum hospitem hospitio exceptus, ejus labefactat hospitium. Haec est possessio, pessime possidens suum possessorem, quae dum alios detractionis latratibus vexat, sui possessoris animum intestino morsu perfodiens, inquietat. Haec est invidia, quae in illos quos vitiorum absorbet infernus, a quibus corporis dotes ratio naturae proscribit, quos in paupertatem insanae fortunae evomit, indignantis suae detractionis aculeos facit otiari. Sed, si quis in torrente divitiarum natat cum Croeso, opes spargit cum Cyro, in specie disputat cum Narcisso, animositate tonat cum Turno, Herculi colludit in robore, cum Platone facie ad faciem philosophiam speculatur, cum Hippolyto castitatis speculo sigillatur, in hunc [0468D] omnes suarum detractionum aculeos expendit. Nam audaciam furori temeritatis assignat, prudentiam animi in fraudis versutias, aut in verbositatis ampullositatem obliquat. Per hujus etiam detractionem, pudor in hypocrisim degenerat. Haec invidiae tabes plerosque tabefacit, qui dum alienae famae nitorem detrahere conantur, primi suae probitatis sentiunt detrimenta. His aliena prosperitas adversa, aliena adversitas prospera judicatur. Hi in aliena gratulatione tristantur, in aliena tristitia gratulantur. Isti suas in aliena paupertate divitias, [0469A] suam paupertatem in alienis divitiis metiuntur. Isti aut alienae famae serenitatem detractionis nubilo nubilare conantur, aut ejusdem gloriam sola taciturnitate furari. Isti aut pravis interpretationibus alienae probitatis sinceritatem fermentant, aut veris fermenta falsitatis maritant. Proh dolor, invidia quod monstruosius monstrum? quod damnosius damnum? quae culpabilior culpa? quae poenalior poena? haec est erroneae caecitatis abyssus, humanae mentis infernus, contentionis stimulus, anxietatis aculeus. Qui sunt invidiae motus, nisi humanae tranquillitatis hostes, mentalis depraedationis satellites? animi laborantis vigiliae hostiles, alienae felicitatis excubiae? Quid prodest alicui, si ei serenitas fortunae prosperantis applaudat, corpus [0469B] etiam purpuramento pulchritudinis hilarescat, mens insuper sapientiae splendore praefulgeat, cum liventis invidiae latrocinium, mentis depraedatur divitias? fortunae prosperantis serenitatem adversitatis vertat in nubila? decoris aurum turpitudinis convertat in scoriam? prudentiae gloriam degloriet livor inglorius? ===Remedia contra invidiam.=== Si quis tamen livoris rubiginem, invidiae tineam a mentis thesauro velit proscribere, in alieno dolore suum dolorem inveniat condolendo, alienum gaudium suum faciat congaudendo, in alienis opibus suas penset divitias, in aliena paupertate suam lugeat paupertatem. Si alienam probitatem [0469C] videas famae solemniis celebrari, festum praeconii diem nulla facias detractione profestum, sed tuae declarationis meridie, alienae probitatis lucerna in commune deducta clarius elucescat. Si quos in titulos alienae famae detractionum latratibus videas indulgere, a grege latrantium canum te excipias, aut admonitionis objecto, detrahentes linguas hebetes, corrosionis dentes conteras, detractionum demordeas morsus. ===De adulatione.=== Huic praetexato vitiorum symbolo, suae malignitatis portionem adnectit adulatio. Hujus pestilentia percutiuntur principum laterales, palatini canes, adulationis artifices, fabri laudum, figuli falsitatis. Hi sunt qui magniloqua commendationis tuba in [0469D] divitum auribus clangunt; qui mellitae adulationis favos foras eructant; qui, ut emungant munera, caput divitis oleo adulationis inungunt; praelatorum auribus pulvinaria laudum subjiciunt, qui ab eorumdem palliis aut fictitium excutiunt pulverem, aut tunicam sophistice deplumant implumem. Isti divitum actus in quos favor famae conspuit indignantis, suffragiis laudum redimunt mendicatis. Isti penes munera laudes, penes dona favores, penes pretium praeconia famae blandientis constituunt. Nam si in domo divitis prodigalitatis torrens eniteat, adulator in prodigalitatis laudem totus effunditur; [0470A] si vero hiemalis avaritiae torporem divitis munus redoleat, adulator avarus in laude commendationis, algescit in munere: sed si munus antonomastice videatur laudum tympana postulare, adulationis poeta stylo commendationis turget altiloquo. Si vero muneris pauperies famae mendicat suffragia, humiliori stylo famae depauperat dignitatem; quoniam ubi muneris perorat altitudo, adulator hypocriticas laudes, famas umbratiles, de thesauro sui cordis eructat. Nam si ille pro quo munus eloquitur, tanta fuerit turpitudinis tempestate dejectus, ut in eo vix naturalium donorum fragmenta resultent, ei pulchritudinis praerogativam adulationis poemata somniabunt: minimas pusillanimitatis angustias, magnanimitatis mentientur [0470B] esse palatia; humiles etiam torpentis avaritiae latebras, prodigalitatis proferent in excessum; humilitatem etiam plebescentis generis, titulo Caesareae nobilitatis mentientur augustam. Quid amplius? Si apud aliquem nulla virtute a vitiis excusatum castrametetur scelerum multitudo, dum munus mediator occurrit, laudum mercenarius adulator, superficiali commendationis tunica vitiorum tenuiter colorat aspectum. E contrario vero, si totius decoris meridies alicujus hilarescat in facie, lingua argenteis eloquentiae resplendeat margaritis, mentis thalamus virtutum fulguret ornamentis, tamen, si adulationis artifex muneris gratiam non exspectet, tantae honestatis luci cum [0470C] vitiorum fastigiis, nebulas immiscere laborat. Quid est igitur adulationis inunctio, nisi donorum emunctio? Quid commendationis allusio, nisi praelatorum illusio? Quid laudis arrisio, nisi eorumdem derisio? Nam cum loquela, fidelis intellectus interpres, verbaque fideles animi picturae vultus voluntatis signaculum, lingua mentis soleat esse propheta, adulatores a voluntate vultum, ab animo verbum, a mente linguam, ab intellectu loquelam, amplo discessionis intervallo diffibulant. Plerisque etenim forinseca dealbationis laude arrident, quos interna mentis subsannatione derident, plerosque exterius plausibiliter applaudendo collaudant, quos interius contradictoria derisione defraudant. Foris vultu applaudunt virgineo, intus [0470D] scorpionis pungunt aculeo; foris mellitos adulationis compluunt imbres, intus detractionis evomunt tempestates. ===Supplicat Alanus Naturae.=== Tunc ego continuae narrationis aurigationem refrenans, dixi: Vellem ut rationabilibus tuae disciplinationis propugnaculis contra furiales istorum vitiorum exercitus, meae mentis roborares oppidulum. Tunc illa: ===Remedia contra vitia.=== <poem> Ne te gulosae Scylla voraginis [0471A] Mergat profunda nocte libidinum Praebe palato frena modestiae, Ventri tributum solve modestius, Imbrem Lyaei semita gutturis Libet modeste Bacchica pocula: Pota parumper, ut quasi poculis Bacchi putetur os dare basia. Frangat Lyaei lympha superbiam, Bacchi furorem flumina temperent: Nuptam Lyaeo se Thetis offerat, Frenet mariti nupta tyrannidem. Plebaea, simplex, rara comestio Carnis superbae murmura conterat. Ut te tyrannus parcius urgeat, Semper in ista carne superbiens, [0471B] Lentus Cupido sic aget otia, Frenentur in te frena libidinis, Languens stupescat carnis aculeus, Ancilla fiet sic caro spiritus: Largire visus pessula januae, Frenes ocellos, ne nimis improbe Venentur extra luminis impetus, Praedamque menti nuntius offerat. Si quos habendi fervor inebriat, Exire cogant, mente pecuniam, Mentis triumphum sentiat ambitus, Victi premantur colla Cupidinis. Non in crumenis ipsa pecunia Clausis moretur, pigraque dormiat, [0471C] Nulli vacando, sed magis excubet, Custos honoris divitis usibus: Si tempus adsit, si locus exigat, Surgat sepultae massa pecuniae, Nummos crumenae funditus evomant. Quaevis honori munera militent. Calcare si vis colla superbiae, Flatus tumoris, fulmina spiritus, Pensa caducae pondus originis, Vitae labores mortis et apocham. </poem> ===Adventus Hymenaei.=== Cum in hanc specialis disciplinae semitam oratio Naturae procederet, ecce vir subitae apparitionis miraculo, sine omni nostrae praeconsiderationis vexillo, suam praesentiam nostris conspectibus praesentavit. [0471D] Qui nullius aetatis legi videretur obnoxius, nunc enim juventutis vere pubescebat, nunc maturioris aevi facies seria loquebatur, nunc vultus senectutis sulcis videbatur arari. Qui sicut multimodae aetatis vicaria facie fluctuabat, sic ejus staturam ancipitem, nunc quantitas minor humilius dehumabat, nunc aequilibratae mediocritatis libramina, staturae ampliabant inopiam, nunc audaci proceritate quantitatis, giganteis contendebat excessibus. Hujus in facie nulla femineae mollitiei vestigia resultabant, sed sola virilis dignitatis regnabat auctoritas. Hujus facies nec fletus imbribus compluta, nec risus erat lasciviis serenata, [0472A] sed ab utroque feriata, modestius magis aspirabat in lacrymas. Caesaries inducias adepta litigii, artificiosi pectinis fatebatur industriam, moderatae tamen comptionis libramine jacebat ornata, ne si comptionibus vagaretur anomalis, in femineam demigrare videretur mollitiem. Et ne frontis aream comae sepeliret nubecula, forficis morsum capillorum sentiebat extremitas. Hujus facies, prout virilis dignitas exposcebat, a nulla pulchritudinis gratia deviabat. Hujus mentum nunc primam germinabat lanuginem, nunc ibidem herba fimbriat prolixior, nunc luxuriantis barbae vellere silvescere videbatur. Nunc novaculae severitas barbae castigabat excessum. Annuli vero lapidum gemmati sideribus, manus [0472B] fulguratione serenantes eximia, solem reddebant novitium. ===De vestibus Hymenaei.=== Vestes vero nunc grossioris materiae vulgari artificio plebescere, nunc subtilioris materiae artificiosissima contextione crederes superbire. In quibus picturarum fabulae, nuptiales somniabant eventus. Picturatas tamen imagines vetustatis fuligo fere coegerat aspirare. Ibi tabulam sacramentalem testimonii, finem matrimonii, connubii pacificam unitatem, nuptiarum inseparabile jugum, nubentium indissolubile vinculum, lingua picturae fatebatur intextum. In picturae etenim libro umbratiliter legebatur, quae nuptiarum exsultationis applaudit [0472C] solemnitas, quae in nuptiis melodiae solemnizet suavitas, quae connubiis convivarum arrideat generalitas specialis, quae matrimonia citharae concludat jucunditas generalis. Organicorum quoque artificum decuriata pluralitas, praedicti hominis decorabat incessum. Ipsi vero artifices in se sui magistri figurantes tristitiam, suis silentium indixerant instrumentis. Unde, instrumentorum officinae quas silentii torpor faciebat elingues, aspirare videbantur in gemitum. Igitur, postquam naturae vicinitati eum localis viciniat affinitas, haec illum signans ex nomine, cum salutis libamine, ei osculi libamen apposuit. Ex ipsius autem nominis signaculo, caeterarumque circumstantiarum loquentibus signis, Hymenaeum qui venerat recognovi, quem natura [0472D] sua locans in dextra, suae dextrae dignitate donavit. ===Adventus Castitatis.=== Cum inter Naturam Hymenaeumque quaedam colloquii celebraretur festivitas, ecce virgo suae pulchritudinis aurora blandiens universis, repentina sui adventus praesentia, sui directione itineris ad nostram aspirare videbatur praesentiam. In cujus pulchritudine tanti artificii resultabat solemnitas, ut in nullo naturae polientis claudicaret digitus. Hujus facies nullius adventitii coloris mendicabat hypocrisim, sed rosam cum lilio disputantem in facie, mistione naturae mirabili, plantaverat [0473A] dextera Omnipotentis. Oculi, simplicitatis disciplinati modestia, nullius petulantiae lasciviebant excursibus. Labia proprii retentiva vigoris, nec exhausta suaviis, nec osculis videbantur Veneris sensisse praeludia. Hujus tamen faciem desudantem in lacrymas, lacrymarum flumine crederes naufragari. Sertum vero materialiter ex liliis decussatae insertionis connubio fibulatis, sui capitis arriserat ornamentis. Cignei tamen crinis candor dedignatus liliorum supplicare candoribus, contradictoriam jactitabat albedinem. Vestes etiam suis verioribus albedinis argumentis nivibus conclusissent, nisi pictura varios commentata colores, earum fefellisset albedinem. In his etenim, sub commento picturae, videbatur intextum, qualiter Hippolyti castitas [0473B] muro vallata constantiae, novercalis luxuriae oppositionibus institit refellendo. Illic Daphnes, ne virginalis ferae jacturam sustineret, fuga Phoebi fugabat illecebras. Illic Lucretia fracti pudoris dispendium mortis excludebat compendio. Illic in speculo picturae, castitatis speculum Penelopem poteram speculari. Et, ut brevi narrationis tramite subterfugienda picturae multiloquia comprehendam, nullam nativitatis filiam suo commendationis ferculo, depictionis industria defraudavit. Aurei vero sigilli nobilitas, quae ut jaspidum stellabat siderea multitudo, praefatae virginis diescebat in dextera. Super sinistram autem residens turtur, sub facie elegiaci carminis, calamitosis ejulationibus, suae vocis citharam adaptabat. Adolescentularum vero cohors, [0473C] ad itineris solatium et ad obsequiale ministerium, ejus adhaerebat vestigiis. Quam postquam Natura prospexit sibi loci proximitate vicinam, solemni occursu ei obviam veniens, salutis prooemio, osculi praeludio, amplexus connubio, mentalem foris depinxit affectum; dumque praedictae virginis in praefatione salutis, nomen enituit, praesentialem agnovi Castitatis adventum. ===Adventus Temperantiae.=== Cumque Natura eidem festivitate collocutionis applauderet, ecce matrona regulari modestia disciplinans incessum, ad nos videbatur sui itineris tramitem lineare. Hujus statura mediocritatis erat circumscripta limitibus. Aetas vero meridianam [0473D] tendebat ad horam, vitae tamen meridies in nullo pulchritudinis obviabat amori; ruina etiam senectutis, crinem suis nivibus tentabat aspergere, quem ipsa virgo humerorum spatio inordinaria fluctuatione non permiserat juvenari, sed sub disciplina ejus cogebat excessum. Vestes nec nobilis materiae superbire gloria, nec vilitatis videbantur deflere jacturam; sed mediocritatis obedientes canonibus, nec nimiae brevitatis decurtatione truncatae, a terrae superficie peregrinantes evaserant, nec portionibus superfluis terrae faciem tunicabant, sed eam brevi osculi degustatione libabant: zona namque tunicae moderando decursum, enormitatem revocabat [0474A] in regulam. Monile autem sinus excubando vestibulis, manui negabat ingressum. In vestibus, pictura suarum litterarum fidelitate docebat, quae in hominum verbis debeat esse circumcisio, quae in factis circumspectio, quae in habitu mediocritas, quae in gestu severitas, quae in cibis refrenatio oris, quae in potu castigatio gutturis. Praefatam igitur virginem pedissequarum paucitate vallatam, festinae obviationis applausu natura suscipiens, multiplici osculorum epilogo, specificataeque salutationis auspicio, suae dilectionis cumulum figuravit; expressaque proprii nominis expressio, Temperantiae favorabilem ingessit adventum. ===Adventus Largitatis.=== Cumque amicae salutationis munere Natura veneraretur [0474B] praesentiam Temperantiae, ecce mulier cujus pulchritudinis adjuta fulgore materialis dies, serenioris vultus speciem jactitabat, iter festinando maturans, ad nos sui gressus lineas visa est ordinare. Hujus statura dedignata pauperiem, humanae staturae regulam evadebat. Hujus caput non in terram humiliando depressum, faciem faciebat encliticam, sed erecta cervice ad superna suspendens intuitum, ad altiora visus legebat excursum. Hujus speciem Natura expolitione limata exsculpsit, ut in ea sui artificii industriam posset admirari. Diadema vero, non operis insignitate materiae redimens paupertatem, nec ejusdem nobilitate materiae vilitatem recuperans, sed in utroque singularem referens monarchiam, sine morsu peremptoriae proprietatis [0474C] ardebat in capite. Aureus tamen crinis gratiori igne flammantior, aureo diademati indignando videbatur praestare subsellia: qui nec forficis apocopatus industria, nec in tricaturae manipulos colligatus, sed pigressiori excursione luxurians, limites humerorum transgrediens, terrae videbatur condescendere paupertati. Brachia, non brevitatis damnata pauperie, sed proceritatis excursu fluentia, non retro reciproca, sed in anteriora crederes transitura; manus, nullius complosionis arctationis reciprocae, sed largae expositionis explicatione productiles, largiendi affectabant officia. Vestes etiam ex aureis, sericisque filis insertionis osculo conjugatis materiam sortientes, ut a materiae generositate [0474D] operis commendata subtilitas, tanti artificii gratulabatur insignibus, ut non materialem, verum etiam coelestem manum operi crederes insudasse. In quibus, imaginaria picturae probabilitas sophistico procurationis suae praestigio, homines notorio avaritiae crimine laborantes, anathematis damnabat opprobrio; largitatis vero filios famae praeconiis titulatos, benedictionis gratia compensabat. Praefata igitur mulier solo asseclarum vallata ternario, cum sui gressus maturationi insisteret, ecce, Natura celebri occursu illius amicans incessus, osculum salutatione dimidians, salutationem osculo syncopabat. Ejus formae specialis insignitas, habitus [0475A] specificati curialitas, gestus individualitas, Largitatis dum promulgarent adventum, nomen in salutatione resultans, ejusdem rei fidem a nube dubitationis excepi. ===Adventus Humilitatis.=== Dum Natura Largitati primitivae salutationis, amicaeque applausionis jura persolveret, ecce puella lentitudine pigritantis gressus morosior, columbini vultus placiditate serenior, modicitate staturae castigatioris humilior, ad nos divertere testudinei gressus modestia, videbatur. Staturae tamen humilitati, gratia pulchritudinis venerat in patronum: quae mechanicis humani artificii usurpata fallaciis, sed vivo fonte naturae scaturientis, totum corpus decoris afflaverat ornamento. Hujus crinis tanta [0475B] fuerat forficis demorsione succisus, ut apocopationis figura fere in vitium transmigraret. Capillos vero quodam exorbitationis diversiclinio devagantes, inexplicabili intricatione complicitos, inter se crederes litigare. Caput demissione profunda dejectum, humiliter encleticabat in terram. Vestes non a nativo colore materiae appositivi coloris adulteratione degeneris, suburbanae materiae vulgaritatem artificiosae operationis defendebant subsidio. Ibi fabulosis picturae commentis legebatur inscriptum, qualiter in virtutum catalogo Humilitas insignitatis vexillo praefulgeret; Superbia vero sacramentali virtutum synodo excommunicationis suspensa charactere, extremae relegationis damnaretur excidio. Huic igitur adventanti, Natura enixiori [0475C] festinatione veniens in occursum, salutationis suae ferculum osculorum melliniens condimento, vultum dilectionis exhibuit medullatae. In specificationis vero personae idiomatibus, mihi Humilitatis resultavit adventus. ===Querulosa Naturae collocutio cum Hymenaeo, et virginibus praedictis.=== Cum Hymenaeus, praetaxataeque virgines in Naturae facie, intestinae conquestionis faciem exemplarent, internique doloris ideas in forinsecae lacrymationis icones producere molirentur, ecce Natura verbis verba praeveniens, ait: O sola humanae tenebrositatis luminaria, occidentis mundi sidera matutina, naufragorum tabulae speciales, Portus [0475D] mundialium fluctuum singulares! radicatae cognitionis maturitate cognosco quae sit vestri conventus ratio, quae adventus occasio, quae lamentationis causa, quae doloris exordia. Homines etenim sola humanitatis specie figurati, interius vero belluinae enormitatis deformitate dejecti, quos humanitatis chlamide doleo investisse, a terrenae inhabitationis patrimonio vos exhaeredare conantur, sibi terrenum funditus usurpando dominium, vos ad coeleste domicilium repatriare cogentes. Quoniam ergo res mea agitur, cum familiaris paries inflammatur incendio, vestrae compassioni compatiens, vestro dolori condolens, in vestro gemitu meum lego gemitum, in vestra adversitate meum invenio detrimentum. De contingentibus igitur nihil omittens, [0476A] in me finem proprium consecuta, prout valeo brachium meae potestatis extendere, eos vindicta vitio respondente percutiam. Sed quia excedere limitem meae virtutis non valeo, nec meae facultatis est, hujus pestilentiae virus omnifariam exstirpare, meae possibilitatis regulam prosecuta, homines praedictorum vitiorum anfractibus irretitos anathematis cauteriabo charactere. Genium vero qui mihi in sacerdotali ancillatur officio, decens est suscitari, qui eos a naturalium rerum catalogo, a meae jurisdictionis confinio, meae judiciariae potestatis assistente praesentia, vestrae assensionis conveniente gratia, pastorali virga excommunicationis eliminet. Cujus legationis Hymenaeus erit probatissimus exsecutor; penes quem [0476B] stellantis elocutionis astra lucescunt, penes quem examinatoris consilii locatur armarium. ===Legatio Hymenaei cum Naturae litteris ad Genium.=== Tunc astantes a suae conquestionis lacrymis feriantes, profunda capitum demissione, submisse gratiarum actiones naturae abundanti professione solvunt; Hymenaeus vero in praesentiali Naturae conspectu sese genibus arcuatis humilians, destinatae legationi sese fatebatur obnoxium. Tunc illa schedulam papyream hujusmodi exemplaris carminis inscriptione signavit. Natura, Dei gratia, mundanae civitatis prima vicaria procreatrix, Genio sibi alteri similem, eique per omnia serenatis fortunae blanditiis amicari. [0476C] Quoniam similia dissimilium aspersione, et similium sociali habitudine gratulantur, in te velut in speculo Naturae radiante similitudine inveniendo me alteram, nodo dilectionis praecordialis astringor, aut in tuo profectu proficiens, aut in tuo defectu aequa lance deficiens, quare circularis debet esse dilectio, ut tu talione dilectionis respondeas. Patrati sceleris evidentia, clamoris gerens imaginem, humani generis naufragium tibi evidenter eloquitur. Vides enim qualiter homines originalis naturae honestatem bestialibus illecebris inhonestent, humanitatis privilegialem exuentes naturam, in bestias, morum degeneratione transmigrant, Veneris in consequentia affectus proprios [0476D] consequentes, gulositatis vorticibus naufragantes, cupiditatis vaporibus aestuantes, alis superbiae ficticiis evolantes, invidiae morsibus indulgentes, adulationis hypocrisi alios deaurantes. His vitiorum morbis nemo medicinalibus instat remediis; hunc scelerum torrentem nemo obice defensionis castigat: hos facinorum fluctus, nemo portus stabilitate refrenat. Virtutes etiam tantam hostilis conflictus ingruentiam sustinere non valentes, ad nos tantum defensionis asylum, et vitae remedium confugiunt. Quoniam ergo res nostra communi degrassatione vexatur, et precibus melliens, tibi obedientiae virtute praecipiens, et jubendo moneo, et monendo jubeo, quatenus omni excusationis sophismate relegato, ad nos matures accessum, ut mei [0477A] mearumque Virginum assistente praesentia, abominationis filios a sacramentali Ecclesiae nostrae communione sejungens, cum debita officii solemnitate, severa excommunicationis virga percutias. Post haec, illa epistolam sigillari signaculo consignatam, in quo nomen imaginemque Naturae peritia artificialis exsculpserat, legato tradidit delegandam. Tunc Hymenaeus solemniori vultu laetitiae gratiarum actiones epilogans, et legationem destinatam initians, suosque a sopore pigritiae excitans consodales, jussit ut suis invigilantes organicis instrumentis, a somno silentii eadem excitarent, et ad harmonici melodiomatis modulos invitarent. Tunc illi quibusdam prooemiis sua illicientes [0477B] instrumenta, vocem deformiter uniformem, dissimilitudine similem, multiformi modulo picturabant: <poem> Jam tuba terribili bellum clangore salutans Intonuit, cognati loquens praeludia belli, Mugitu simili similem signando tumultum. Aera laedebat mendaci vulnere cornu, Devia vox hujus, vox hujus anormala nescit Organicis patere modis, artique favere Spernit, et effrenem miratur musica cantum. Grataque vox citharae serenans gratius istis Mellitae tribuit auri convivia vocis, Quae cantus varii faciem variando colorans, Nunc lacrymas in voce parit, mentita dolorem; Nunc falsi risus, sonitu mendacia pingit, [0477C] Et lyra quae semper cantu philomenat amoeno, Dulcius alliciens, oculisque prooemia somni Lectitat, et sepelit offensae murmura mentis Fistula, quae noctu solers vigil excubat, imo Excubiis voce compensat damna soporis: Auribus arrisit per quem fit caetera cordis Saxea durities, mentisque liquescere durae Cogitur asperitas, propriumque fugare rigorem. Hunc vocis cursum, tantumque volucris acumen Obtusae vocis tardabant tympana gressu. Nec tamen omnino cantus fraudatur honore, Verbere si quis ea subtili verberet ictu, Suscitet atque manus tractu delibet amico, Aeris exhausti tractu sociata profundo. [0477D] Cum dulci strepitu ructabant organa ventum, Dividitur juncta, divisaque jungitur horum Dispar comparitas cantus, concordia discors, Imo dissimilis similis dissensio vocum. Plebaeo sonitu mendica voce sonabant, Cymbala, quae nostris nunquam clamando perorant Auribus, auditus hominum vix digna mereri. Nullus erat major, melior, vel gratior illo, Quo concludebat praedictis cantibus unus, Dulcis pentasonae cantus, vestigia cujus, Cujus adorabat vocem plebs aemula cantum. Et quae cum cithara discordi disputat ore, Psalterii condita favo, mellita sapore, Insonuit vox grata ferens munuscula cantus. Sistra puellaris tactum poscentia dextrae, [0478A] Linguae femineae, Martis bellique prophetae, Vocis inauditae miracula voce canebant. </poem> ===Resumit Natura suam querulosam locutionem.=== Igitur Hymenaeo mysticae legationis mysteriis in dulgente, Natura aerumnosae conquestionis elegiacam orationem contexens, illorum recensebat injurias, quorum ingruente flagitio, suae reipublicae majestas, profundi detrimenti abundantem senserat laesionem. Inter quos, unum prae caeteris accuratius stimulis reprehensionis arguebat, qui prae aliis incurialius certabat dedecorare Naturam. Cum quaevis gratia nobilitatis blandiretur naturae, cum suis muneribus amicaretur prudentia, cumque magnanimitas erigeret, largitas erudiret, tamen, quia [0478B] universa massa modici fermenti asperitate laborabat, unius virtutis occidens, caeterarum virtutum orientem funditus nubilabat. Unius probitatis eclipsis, caeterarum probitatum sidera recessu ecliptico mori cogebat. Cumque Largitas ad suum alumnum ista spectare videret convitia, non audens defensionis pallio ejusdem vitia colorare, cum humili capitis demissione decidua, ad lacrymarum confugit remedia. ===Natura consolatur Largitatem et Prodigalitatem reprobat.=== Natura perpendens quid capitis demissio, quid lacrymarum figuraret emissio, ait: O Virgo, cujus praesignii architectatione humana mens virtutum destinatur palatium per quam homines favorabilis [0478C] gratiae praemia consequentur; per quam aetatis aureae antiquata saecula reviviscunt; per quam homines se glutino amicitiae praecordialis astringunt; aeterna usia aeternali suae noys osculo generando producens, mihi sororem largita est uterinam. Non solum te mihi nativae consanguinitatis zona confibulat, verum etiam, perdux amoris nexus concatenat. Unde a meae voluntatis examine, tuae discretionis libra voluntatem tuam non patitur aberrare: tanta enim unio conformitatis, imo, unitas unitionis fideli pace nostras mentes conciliat, ut non solum illa unio simulatoria, unitatis vestiatur imagine, verum etiam unitionis phantasia deposita, ad identitatis aspiret essentiam. Quare, in neutram alicujus injuria debacchatur, quae non [0478D] grassetur in alteram, neutri alicujus illecebra novercatur, quae non inimicetur et alteri. Quare, qui impudicae patrationis clamante blasphemia, meae dignitatis titulum effeminare laborat, injuriosae vexationis instantia, tuo honori derogare conatur. Ille etiam qui excedentis prodigalitatis effluxu naturae donis abutitur, fortunae muneribus damno nimiae dilapidationis exuitur. Sic quoque prodigalitatis meretricata communitas, mentiendo largitatis profitetur honorem, divitiarumque torrens, paupertatis derivatur in aridum; sapientiae splendor fatuitatis deviat in occasum; magnanimitatis rigor laxatur in temeritatis audaciam. Quadam ergo admiratione fatigor, cur in damnatione illius qui nos [0479A] caeteris damnosius damnificare contendit, lacrymarum diluvium non valeas refrenare. Tunc Largitas, certiori remedio a regione vultus rivulum lacrymarum absentans, capitisque demissionem revocans ad superna, ait: O nativorum omnium originale principium! O rerum omnium speciale subsidium! O mundanae regionis regina! O suprema coelestis principis fidelis vicaria, quae sub imperatoris aeterni auctoritate, fidelem administrationem nulla fermentatione corrumpis. Cui universitas mundialis originis speciei exigentia obedire tenetur, prout intimae cognitionis expressa parilitas exigit, me tibi aurea dilectionis catena connectit. Illi igitur qui suam naturam damno venundans, [0479B] te insultu nimiae rebellionis impugnat, mihi coequatae concussionis importunitate repugnat. Qui, quamvis umbratili credulitatis deceptus imagine, meis se credat commilitare comitiis, hominesque histrionali prodigalitatis figuratione decepti, in eo Largitatis odorent vestigia, tamen a nostrae amicationis beneficio longa relegatione suspenditur. Sed, quia nostrum est erroneae divagationis anfractibus compati condolendo, in ejus insensatae voluntatis exhibitione pestifera, non valeo non moveri. ===Adventus Genii.=== Cum inter has virgines dragmaticae collocutionis intercalaris celebraretur collatio, ecce Genius, organicorum instrumentorum applaudente laetitia, [0479C] nova apparitionis resultatione comparuit. Cujus statura mediocritatis canone modificata decenter, nec de diminutione querebatur apheresis, nec de superfluitatis prothesi tristabatur, cujus caput pruinosis canitiei crinibus investitum, hiemalis senii gerebat signaculum: facies tamen juvenili expolita planitie, nulla erat senectutis exaratione sulcata. Vestes vero opere sequente naturam, hujus vel illius nescientes inopiam, videbantur nunc serenari hyacintho, nunc colore succendi coccineo; nunc bysso expressius candidari: in quibus, rerum imagines momentanee viventes, toties exspirabant, ut a nostrae cognitionis laberentur indagine. Ille vero calamum papyreae fragilitatis nunquam a suae inscriptionis ministerio feriantem manu ferebat in dextera; [0479D] in sinistra vero, pellem novaculae demorsione pileorum caesarie denudatam, in qua styli obsequentis subsidio, imagines rerum ab umbra picturae ad veritatem essentiae transmigrantes, vita sui generis donabantur; quibus deletionis morte sopitis, novae nativitatis ortu, aliae revocabantur ad vitam. Illic Helena, suo decore semidea, quae mediante pulchritudine sua, pulchritudo poterat nuncupari. Illic in Turno fulmen audaciae, vigor regnat in Hercule. Illic in Capaneo gigantea ascendebat proceritas; in Ulysse vulpina vigebat calliditas. Illic Cato pudicae sobrietatis nectare debriabatur mirabili. Plato ingenii splendore rutilabat sidereo. Illic stellata cauda Tulliani pavonis rutilabat. Illic Aristoteles sententias aenigmaticarum locutionum latibulis [0480A] involvebat. Post hujus inscriptionis solemnitatem, dexterae manui continuae depictionis fatigatae laboribus, sinistra manus tanquam sorori fessae subveniens, picturandi officium usurpabat; dextera manu pugillaribus potita; quae ab orthographiae semita falsigraphiae claudicatione recedens, rerum figuras, imo, figurarum larvas umbratiles semiplena picturatione creabat. Illic Thersites turpitudinis pannositate vestitus, peritioris fabricae solertiam postulabat. Illic Paris incestuosae cupidinis mollitie figurabatur. Illic Ennii versus a sententiarum venustate jejuni, artem metricam effreni transgrediebantur licentia. Illic Pacuvius nesciens narrationis modificare curriculum, in retrograda serie sui tractatus locabat initium. [0480B] ===Quomodo Veritas comitabatur Genium.=== His ergo picturae solertiis Genio solemniter operam impendenti, Veritas tanquam patri filia verecunda ancillatione obsequens assistebat, quae non pruritu aphrodites promiscuo propagata, sed hoc solo Naturae natique geniali osculo fuerat derivata, cum Ilem speculum formarum meditantem, aeternalis salutavit idea, eam iconiae interpretis interventu vicario osculata. Hujus in facie divinae pulchritudinis deitas legebatur, nostrae mortalitatis aspernata naturam. Vestes vero coelestis artificis dexteram eloquentes, indefessae rutilationis splenditatibus inflammatae, nullis poterant vetustatis tineis cancellari: quae virgineo corpori tanta fuerant [0480C] connexione conjunctae, ut nulla exuitionis diaeresis eas aliquando faceret virginali corpori pharisaeas. Aliae autem tanquam adventitiae naturae, praecedentibus appendiciis, nunc oculis visus offerebant libamina, nunc oculorum sese figurabantur indagini. Ex opposito, veritati falsitas inimicans stabat attentior, cujus facies turpitudinis nubilata fuligine, nulla in se naturae munera fatebatur, sed senectus faciem rugarum vallibus submittens, eam universaliter implicans collegerat. Caput nec crinis vestimento videbatur indutum, nec pepli velamentum excusabat calvitiem, sed panniculorum infinita pluralitas, quos filiorum pluralis infinitas ei texuerat vestimentum. Haec autem, picturae veritatis latenter insidians, quidquid illa conformiter [0480D] informabat, ista informiter deformabat. ===Quomodo Natura occurrat Genio adventanti.=== Natura igitur suo gressui laxiores concedens habenas, solemnem occursum solemniter exhibendo, oscula nullo illicitae Veneris fermentata veneno, sed mystici signantia cupidinis amplexus, etiam mysticae dilectionis concordiam figurantes, Genio exhibuit adventanti. ===Alloquitur Genius Naturam.=== Mutua gratulatione expletionis termino consummata, Genius induxit silentium, manu postulante silentia, consequenter vero in hanc locutionis formam suae vocis monetavit materiam: O Natura, non sine internae spirationis afflatione divina, a tuae discretionis libra istud imperiale processit edictum, [0481A] ut omnes qui abusiva desuetudine, nostras leges aboletas reddere moliuntur, et in nostrae solemnitatis feria feriantes, anathematis gladio feriantur. Et quia lex hujus promulgationis legitimae, legem justitiae non oppugnat, tuique libra judicii meae discretionis sedet examini, tuae edictionis regulam ocius roborare maturo. Quamvis enim mens mea hominum vitiis angustiata deformibus, in infernum tristitiae peregrinans, laetitiae nesciat paradisum, tamen in hoc amoenantis gaudii odorat primordia, quod te mecum videat ad debitae vindictae suspiria suspirare. Nec mirum, si nostrarum voluntatum unione conformi, concordiae reperio melodiam, cum unius ideae exemplaris notio nos in nativum esse produxerit, unius officialis administrationis [0481B] conformet conditio, cum nostras mentes non superficiali dilectionis vinculo amor jungat hypocrita, sed interna animorum nostrorum latibula, casti amoris pudor inhabitet. Dum hoc verborum compendio Genius suae orationis formaret excursum, suae exclamationis quasi aurora nascente, tristitiae tenebras paulisper abstractans, salvo suae dignitatis honore, Natura Genio gratiarum jura persolvit. ===Hic promulgat Genius excommunicationem praetaxatis.=== Tunc Genius post vulgaris vestimenti depositionem sacerdotalis indumenti ornamentis celebrioribus infulatus, sub hac verborum imagine, praetaxatam excommunicationis seriem a penetralibus [0481C] mentis forinsecus evocavit, hoc locutionis praecedente curriculo: auctoritate superessentialis Usiae, ejusque notionis aeternae, assensu coelestis militiae, naturae etiam, caeterarumque virtutum ministerio [0482A] suffragante, a supernae dilectionis osculo separetur, ingratitudinis exigente merito, a naturae gratia degradetur, a naturalium rerum uniformi concilio segregetur, omnis qui aut legitimum Veneris obliquat incessum, aut gulositatis incurrit naufragium, aut ebrietatis sentit insomnium, aut avaritiae sitiens experitur incendium, aut insolentis arrogantiae umbratile ascendit fastigium, aut praecordiale patitur livoris exitium, aut adulationis amorem communicat fictitium. Qui autem a regula Veneris exceptionem facit anormalam, Veneris privetur sigillo. Qui gulositatis mergitur in abysso, mendicitatis erubescentia castigetur. Qui ebrietatis lethaeo flumine soporatur, perpetuatae sitis vexetur incendiis. Ille in quo sitis incandescit habendi, perpetuatas [0482B] egestates incurrat. Qui in praecipitio arrogantiae exaltatus, spiritum elevationis eructat, in vallem dejectae humilitatis ruinose descendat. Qui alienae felicitatis divitias tinea detractionis invidendo demordet, primo se ibi hostem inveniat. Qui adulationis hypocrisi a divitibus venatur munuscula, sophistici meriti fraudetur praemio. Postquam Genius hujus anathematis exterminio finem orationi concessit, huic imprecationi applaudens Virginum assistentia festino confirmationis verbo Genii roboravit edictum, lampadesque cereorum in manibus virginum suis meridiantes luminibus in terram cum quadam aspernatione et demissione, exstinctionis videbantur sopore dejectae. [0482C] ===Conclusio operis.=== Hujus imaginariae visionis subtracto speculo, me ab exstasi excitatum in somno, prior mysticae apparitionis dereliquit aspectus. lx4d5lvvmwf3ufynrcgr5hglg2bj9jx 263359 263357 2026-04-19T12:26:37Z Demetrius Talpa 13304 263359 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Alanus ab Insulis |OperaeTitulus= De planctu naturae |OperaeWikiPagina=De planctu naturae |Annus= saeculo XII |SubTitulus= |Genera=carmina, philosophia, prosimetra |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://mlat.uzh.ch/browser/11759:2 Corpus corporum] }} '''LIBER DE PLANCTV NATVRAE''' <poem> [0431A] In lacrymas risus, in fletum gaudia verto: In planctum plausus, in lacrymosa jocos, Cum sua naturam video secreta silere, Cum Veneris monstro naufraga turba perit. Cum Venus in Venerem pugnans, illos facit illas: Cumque suos magica devirat arte viros. Non fraus tristitiam, non fraudes fletus adulter Non dolus, imo dolor parturit, imo parit. Musa rogat, dolor ipse jubet, natura precatur, Ut donem flendo, flebile carmen eis. Heu! quo naturae secessit gratia? morum Forma, pudicitiae norma, pudoris amor! Flet natura, silent mores, proscribitur omnis Orphanus a veteri nobilitate pudor. Activi generis sexus, se turpiter horret [0431B]Sic in passivum degenerare genus. Femina vir factus, sexus denigrat honorem, Ars magicae Veneris hermaphroditat eum. Praedicat et subjicit, fit duplex terminus idem, Grammaticae leges ampliat ille nimis. Se negat esse virum, naturae factus in arte Barbarus. Ars illi non placet, imo, tropus. Non tamen ista tropus poterit translatio dici; In vitium melius ista figura cadit. Hic modo est logicus, per quem conversio simplex Artis, naturae jura perire facit. Cudit in incude, quae semina nulla monetat Horret et incudem malleus ipse suam. Nullam materiam matricis signat idaea, Sed magis in sterili littore vomer arat. [0431C] Sic pede dactilico Veneris male iambitur usus, In quo non patitur syllaba longa brevem. Quamvis femineae speciei supplicet omnis Forma viri, semper hujus honore minor; Quamvis Tyndaridi vultus formetur, Adonis Narcissique decor victus adoret eam: Spernitur ipsa tamen, quamvis decor ille peroret Et formae deitas disputet esse deam. Qua Jovis in dextra fulmen langueret, et omnis Phoebi cessaret otia nervus agens: Qua liber fieret servus, propriumque pudorem Venderet Hippolytus, hujus amore fruens. Queis impressa semel, mellirent oscula succo, Queis mellita darent, mellis in ore favum. [0431D]Spiritus exiret ad basia deditus ori, Totus et in labiis luderet ipse sibi. Ut dum sic moriar, in me defunctus, in illa Felici vita perfruar alter ego. Non modo Tyndaridem Phrygius venatur adulter, Sed Paris in Paridem monstra nefanda parit. Non modo per rimas rimatur basia Thysbes [0432A]Pyramus, huic Veneris rimula nulla placet. Non modo Pelides mentitur virginis actus, Ut sic virgineum se probet esse virum; Sed male naturae munus pro munere donat, Cum sexum lucri vendit amore suum. A Genii templo tales anathema merentur, Qui Genio decimas, et sua jura negant. </poem> Cum hanc elegiam lamentabili modulatione crebrius recenserem, mulier ab impassibilis mundi penitiori dilapsa palatio, ad me maturare videbatur accessum; cujus crinis non mendicata luce, sed propria scintillans, non similitudinarie radiorum repraesentans effigiem, sed eorum claritate nativa naturam praeveniens, in stellare corpus caput effigiabat [0432B] puellae; quod duplex tricatura diffibulans, superna non deserens, terrae non dedignabatur osculo arridere. Quoddam vero lilioli tramitis spatium, sub obliquitate decussata, crinis dividebat litigium, nec illa unquam obliquitas vultui erat detrimento, sed praeerat decori. Crinale vero aureum in legitimi ordinis choream crinis aurum concilians, vultum mirabatur invenisse conformem. Phantasia enim coloris aurum consequentis, paralogismum visui concludebat. Frons vero in amplam evagata planitiem, lacteo liliata colore, lilio videbatur contendere. [0432] Supercilia aureo stellata fulgore, non in silvam evagantia, nec in nimiam demissa pauperiem, inter utrumque medium obtinebant. Oculorum serena placiditas [0432C] amica blandiens claritate, gemelli praeferebat sideris novitatem. Naris utraque odore imbalsamata mellito, nec citra modum humilis, nec injuste prominens; quoddam repraesentabat insigne. Oris nardus naribus delicatas odoris epulas offerebat. Labia modico tumore surgentia Veneris tyrones invitabant ad oscula. Dentes quadam sui coloris consonantia eboris faciem exemplabant. Genarum ignis purpureus, rosarum succensus murice, dulci flamma faciem amicabat: candore namque grato amicam sentiebat temperiem, purpura vultus sindoni maritata. Menti expolita planities crystallina luce circumspectior, argenteum induebat fulgorem. Colli non injusta proceritas sub gracilitate moderata, [0432D] cervicem maritari humeris non sinebat. [0432] Mamillarum pomula gratiose juventutis maturitatem spondebant. Brachia ad gratiam inspectoris prospicua, postulare videbantur amplexus. Laterum aequata convallatio, justae moderationis impressa sigillo, totius corporis speciem ad cumulum perfectionis eduxit. [0433A] Caetera vero quae thalamus secretior absentabat, meliora fides esse loquebatur. In corpore etenim latebat vultus gratior, cujus facies ostentabat praeludium. Et quamvis tanta esset pulchritudinis laetitia, hujus tamen risum decoris, fletus inaestimabilis exstinguere conabatur: nam ex oculorum scaturigine derivatus fluxus, doloris praedicabat mentem. Ipsa etiam facies in terram casto pudore demissa, ipsi puellae illatam quodammodo loquebatur injuriam; regalis autem diadematis corona rutilans, gemmarum scintillata choreis, in capite superne fulgurabat; cujus non adulterina auri materies ab ipsius honore degenerans, luce sophistica oculos parallogizans, sed ipsius nobilitas ministrabat [0433B] essentiam. Miraculoso vero circuitu, aeternaque volatione ipsum diadema ab oriente peregrinans in occidens, reciprocando crebrius referebatur in ortum. Idemque perenniter exercendo, ex nimia ejusdem petitione principii, nugatoria motio videbatur. Praedictarum vero gemmarum aliae ad tempus nova Dei miracula, novo sui luminis sole, visibus offerebant; ad tempus autem, suae coruscationis eclipsi, videbantur a diadematis exsulare palatio. Aliae insertae solio, suae scintillationis vigiliam perennantes, perennes faciebant excubias. Inter has, circulus elucens ad zodiaceae obliquitatis similitudinem pretiosorum lapidum stellatus, monilibus sidereae contiguitatis oscula syncopabat. In [0433C] quo cohors duodena gemmarum, successivo privilegialique splendore inter alias praerogativam poscere videbatur. In anteriori quoque ipsius diadematis parte, tres pretiosi lapides audaci suae radiationis superbia, reliquis novem antonomastice praefulgebant. Lapis primus, noctis frigus in luminis incendio pati jubeat exsilium, in quo, ut faceta picturae loquebantur mendacia, leonis effigiata fulminabat effigies. Lapis secundus, et priori non secundus in lumine, in praefatae partis audaciori loco praefulgens, quasi ex quadam indignatione, reliquos lapides deorsum aspicere videbatur. In quo, prout veritatis simia, pictura docebat, sub mutatoria conflictione progrediendo retrogradus, incedendo recedens, [0433D] cancer post se incedere videbatur. Lapis tertius oppositi lapidis splendorem pauperculum abundantibus suae claritatis recompensabat divitiis. In quo, sicut picturae veritas praedicabat, umbratilis Ledea proles sibi mutuo amplexu congratulans incedebat. Ad hunc modum, tres eodem dignitatis honore pollentes, thronum in contradictoria parte locaverunt. Quorum primus sudoris guttulis lacrymas exemplando, quodam imaginario fletu contristabat aspectum. In quo, prout curialis scripturae phantasia imaginando docebat, adolescentis cujusdam urceolus, fluentem excipiebat torrentem. Lapis secundus a suo regno caloris hospitia glaciali torpore repellendo, hiemem sibi hospitem vindicabat: in quo, ex caprinae lanae [0434A] adulterino vellere, capricorni tunicam pictura texuerat. Lapis tertius, vultum lucis induens crystallinae, hiemis prophetabat adventum. In quo assidua sui arcus inflexione senex Chironius vulnera minabatur, nunquam tamen minis recompensabat effectum. Alteri quoque lateri blandienti lasciviens gemmarum benigna oculis gratiabatur serenitas. Quarum prima rosei coloris flammata murice, rosam visibus praesentabat: in qua taurus suae frontis insignia praeferens, sitire praelium videbatur. Alia, suae lucis privilegiata temperie, bonitatis gratia sororum trahebat collegia, in qua aries frontis honore superbiens, gregis postulabat dominium. Tertia vero, viriditatem praeferens smaragdineam, [0434B] refocillationis oculorum in se gerebat antidotum, in qua, sub imaginario flumine, pisces suae naturae nando littoris exercitium frequentabant. In contradicenti latere throni, siderum pulchritudo jucundo scintillabat applausu. Horum lapidum primus, suae fulgurationis aureo sole radians indefesse pulchritudinis gratiam efferebat, in qua, sicut sculpturae tropica figura demonstrabat, quadam sui praerogativa fulgoris, astris contendebat Astraea. Secundus, non superfluo splendore luxurians, nec penuriosi splendoris mendicans scintillas, flamma moderata gaudebat: In quo quoque sub aequo examine juxta artis pictoriae normam, [0434C] libra ponderum spondebat judicia. Tertius, vultus alternando vicarios, nunc serenitatis benevolentiam spondebat, nunc obscuritatis nubes inducebat: in quo resultans facies scorpionis, vultu risum, fletum caudae minabatur aculeo. Sub his autem duodecim lapidum domiciliis, septena gemmarum pluralitas, motum circularem perennans, miraculoso genere ludendi, choream exercebat plausibilem; nec ipsi choreae sua deerat suavitas harmoniae, nunc semi tonis lasciviens, nunc mediocri tonorum sonoritate juvenescens, nunc maturiori tuba melidioma procedens, sua modulatione nostrarum aurium excitabat libidinem, et oculis offerebat dormiendi praeludia. Sed cui audiendi parcitas auris promeretur offensam, [0434D] prodigalitas educit fastidium; nam ex abundanti copia audiendi fastidita auris elanguet. Hi septem lapides, quamvis nullis juncturarum ligaturis ipsi diademati tenerentur obnoxii, nunquam tamen sui absentatione superiorum lapidum orphana faciebat collegia. Lapis autem superior, adamas erat, qui caeteris motu avarior, prodigalior in desidia, in amplioris sui circuli peragragratione, nimiam temporis moram trahebat. Qui tanti frigoris gelicido segnescebat, ut ipsum ex Saturno sidere genitum genialis naturae probaret conformitas. Secundus Achates erat, qui dum sui cursus vicinia caeteris fiebat familiarior, quorumdam inimicitias transformabat: in quo, dum gratiam etiam quorumdam, et puerilem benevolentiam imperiali [0435A] suae virtutis potentia reddebat adultam; quoniam propinqua naturae cognatione, Joviali fidei esset familiaris, gratialis disputabat effectus. Tertius astrites erat, in quo, caloris principatu castra metente, quadam proprietatis continuitate, Martii sideris legebatur effectus: qui minaci suae figurationis vultui terribilis, caeteris minabatur perniciem. Quartus erat carbunculus, qui solis gerens imaginem, sub radiationis cereo proscribens umbraculum, fratrum lampades soporabat eclipticas, nunc caeteros regali suae majestatis auctoritate deviare praecipiens, nunc quietam agitationi tribuens potestatem. Cum sapphiro vero hyacinthus ejus insistendo vestigiis, ipsi velut assecla ancillando, praefati luminis nunquam fraudabatur aspectu, brevique [0435B] in superjecta distantia, ejus orbem currunt pariter aut sequuntur, aut una sequens stella, alteri praeeundi concedit obsequia. Horum duorum lapidum alter suae naturae congruentia, Mercurialis stellae; reliquus vero Dionei sideris redolebat effectum. Lapis ultimus margarita erat, quae rutilantis coronae margini insita, luce lucens aliena, a carbunculo luminis mendicabat suffragia. Quae aliquando lumini vicina praefato, proficiens, sive prolongata deficiens, in crescendo radios sui luminis quasi carbunculum venerata, submittit, ut fraternis ignibus rursus ornata, renovata sui splendoris ornamenta circumferens, nunc supplementis solemninibus attriti orbis nutriens damna, nunc propriis [0435C] orphanata luminibus, jacturam conquerens propriae majestatis. Quae crystallino inargentata fulgore, lunaris sideris resplendebat effectu. His omnibus lapidum splendoribus praefati diadematis serenata nobilitas, in se firmamenti repraesentabat effigiem. Vestis autem ex serica lana contexta, multifario protecta colore, puellae pelli serviebat in usum, quam discolorando colorans alteritas, multiplici colore faciem alterabat; quae primitus candore lilii dealbata, intuitum offendebat. Secundo, velut penuria ducta, quasi laborans in melius, ruboris sanguine purpurata splendebat. Tertio, ad cumulum perfectionis, virore, quasi smaragdo, oculis applaudebat. Haec autem nimis subtilizata, subterfugiens [0435D] oculorum indaginem, ad tantam materiae tenuitatem devenerat, ut ejus, aerisque eamdem crederes esse naturam, in qua, prout oculis pictura imaginabatur, animalium celebrabatur concilium. Illic aquila post juvenem secundo senem induens, iterum in Adonidem revertebatur a Nestore. Illic accipiter violentia et tyrannide a subditis redditus exposcebat. Illic venatoris induens personam milvus, veneratione furtiva, larvam gerebat accipitris. Illic falco in ardeam bellum excitabat civile, non tamen aequali lance divisum; non enim pugnae debet appellatione censeri, ubi tu pulsas, ego latito tantum. Illic struthio vita saeculari postposita, vitam solitariam, quasi eremita factus, desertorum solitudines incolebat. Illic olor sui funeris praeco, [0436A] mellitae citharizationis organo, vitae vaticinabatur apocham. Illic in pavone tantum pulchritudinis compluit natura thesaurum, ut eam postea crederes mendicasse. Illic phoenix in se mortuus, redivivus in alio, quodam naturae miraculo, se sua morte a mortuis suscitabat. Illic ciconia prolem decimando, naturae persolvebat tributum. Illic, passere in atomum pigmeae humilitatis relegato, grus ex opposito in giganteae quantitatis evadebat excessum. Illic phasianus natalis insulae perpessus angustias, principum futurus deliciae, nostros evolabat in orbes. Illic gallus, tanquam vulgaris astrologus, suae vocis horologio, horarum loquebatur discrimina. Illic gallus silvestris, domestici galli deridens desidiam, peregre proficiscens, nemorales peragrabat [0436B] provincias. Illic bubo profanus miseriae psalmodias funere lamentationis percinebat. Illic noctua tantae deformitatis sterquilinio sordescebat, ut in ejus formatione naturam fuisse crederes somnolentam. Illic cornix ventura prognosticans, nugatorio concitabatur garritu. Illic pica, dubio picturata colore, curam logices perennabat insomnem. Illic monedula laudabili latrocinio recivas thesaurizans, innatae avaritiae argumenta monstrabat. Illic columba dulci malo inebriata Diones Cypridis laborabat in palaestra. Illic corvus zelotypiae abhorrens dedecus, suos fetus non sua esse fatebatur pignora, usque dum, nigri argumento coloris, hoc quasi secum disputando probabat. Illic perdix nunc aeriae potestatis insultus, nunc venatorum sophismata, nunc canum [0436C] latratus propheticos abhorrebat. Illic anas cum ansere sub eorum jure vivendi, hiemabat in patria fluviali. Illic turtur suo viduata consorte, amorum epilogare dedignans, bigamiae refutabat solatia. Illic psittacus, cum sui gutturis incude, vocis monetam fabricabat humanae. Illic coturnicem figurae draconis ignorantem fallaciam, imaginariae vocis decipiebant sophismata. Illic picus propriae architectus domunculae, sui rostri dolabro clausulam fabricabat in ilice. Illic curruca novercam exuens, materno pietatis ubere, alienam cuculi prolem adoptabat in filium; quae tamen capitali praemiata stipendio, privignum agnoscens, filium ignorabat. Illic hirundo, a sua peregrinatione [0436D] reversa, sub trabe nidi lutabat hospitium. Illic philomela suae deflorationis querelam reintegrans, armonica tympanizans dulcedine, parvitatis dedecus excusabat. Illic alauda quasi nobilis citharista, non studii artificio, sed naturae magisterio musicae perdocta scientiam, citharam praesentabat in ore, quae tonos in tenues subtilizans particulas, semi tonia in gumphos divisibiles dividebat. Illic vespertilio avis hermaphroditica, cifri locum inter aviculas obtinebat. Haec animalia, quamvis illic allegorice viverent, ibi tamen esse videbantur ad litteram. Sindon, virorem adulterato candore, quam puella inconsutibiliter postea ipsa discrete texuerat, non plebea vilescens materia, artificio subtili lasciviens, [0437A] pallii gerebat officium; quae multis intricata amplexibus, colorem imaginabatur aquatilem, in qua, supra animalis aquatilis naturam, multifarias particulatam in species, fabula commentabatur picturae. Illic cetus rupibus contendens, suae scopulo quantitatis, turriti corporis incursu, navium arietabat oppidula. Illic canis marinus, cum latrabili sui nominis aequivocatione, nullis indulgendo latratibus, sui generis lepores maris venabatur in saltibus. Illic sturgio sui corporis nobilitatem individuali sui corporis benedictione, mensis offerebat regalibus. Illic halex piscis generalissimus, ampla sui corporis communitate, pauperum solabatur jejunia. Illic plays sui corporis dulcoratis saporibus, in quadragesimali austeritate, carnis redimebat absentiam. Illic [0437B] mulo dulcibus suae carnis irritamentis, palata seducebat gustantium. Illic tritula sinus marinos ingrediens, in aequore baptizata, salmonis nomine censebatur. Illic delphinus suae apparitionis perennio, maris invectiones futuras praedicebat. Illic in sirenum renibus piscis, homo legebatur in facie. His marinae regionis incolis pallii portio concessa fuerat medialis; reliqua vero chlamidis portio, pisces peregrinos habebat, qui diversis fluctibus evagantes, in dulcioris aquae patria sedes posuerant. Illic lucius exactione tyrannica, non exigentia meriti, subditos, corporis proprii incarcerebat ergastulo. Illic barbulus non minoris sui corporis dignitate famosus, cum plebecula piscium familiarius habitabat. Illic alosa tempus comitata vernalescum, veris [0437C] deliciis sui saporis delicias offerens, sui corporis adventu, gustus salutabat humanos. Illic muraena multiplici fenestrata foramine, febrium introductiones lectitabat prandentibus. Illic anguilla colubri naturam imaginans quadam proprietatis similitudine, neptis credebatur esse ejusdem. Illic perca, spermatis jaculis loricata, aquatilis lupi minus abhorrebat insultus. Illic capito quod inferioris corporis parvitate perdebat, strumoso recuperabat in capite. Hae sculpturae, tropo picturae, eleganter in pallio figuratae, natare videbantur pro miraculo. Tunica vero polymita opere picturata plumario, infra se corpus claudebat virgineum. Quae multis stellata coloribus, in grossiorem materiam conglobata, [0437D] in terrestris elementi speciem aspirabat. In hujus vestis parte primaria, homo sensualitatis deponens segnitiem, ducta ratiocinationis aurigatione, coeli penetrabat arcana. In qua parte, tunica suarum partium passa dissidium, suarum injuriarum contumelias demonstrabat. In reliquis tamen locis, partes eleganti continuatione concordes, nullam divisionis in se sustinebant discordiam. In quibus quaedam picturae incantatio, terrestria animalia vivere faciebat. Illic elephas monstruosa corporis quantitate progressus in aera, os sibi a natura conditum multiplici fenore duplicabat. Illic camelus strumoso corpore deformis, quasi servus emptitius, hominum usibus ministrabat. Illic cornua vicem cassidis usurpando, bubali frontem videbantur armare. [0438A] Illic taurus terram pedibus vexando, mugitibus intonando, sui duelli fulmina praecinebat. Illic boves, taurorum recusantes militiam, quasi rustici, servilibus negotiis inhiabant. Illic equus ferventi provectus audacia, suo assessori commilitans, hastam frangebat cum milite. Illic asinus clamoribus horridis aures fastidiens, quasi per antiphrasim organizans, barbarismum faciebat in musica. Illic unicornis virginali soporatus in gremio, ab hostibus somnum mortis incurrebat. Illic leo, rugitus carmina auribus natorum immurmurans, in illis vitae suscitabat igniculum. Illic ursa, per portas narium fetus enixa deformes, ipsos stylo linguae crebrius delambendo monetans, meliorem ducebat in formam. Illic lupus, latitando, [0438B] furis usurpabat officium. Illic pardus, apertiori latrocinio neronizans, pecudum vulgus non solum in vestibus, verum etiam in propria praedabatur persona. Illic tigris pecualium civium rempublicam crebra innocentis sanguinis effusione violabat. Illic onager, asini exuens servitutem, naturae manumissus imperio, montium incolebat audaciam. Illic aper dentis armatura fulmineus, mortem propriam canibus multiplici vendebat in vulnere. Illic canis autem phantasticis vexando vulneribus, aera dentium importunitate mordebat. Illic cervus et dama, pedum velocitate volatiles, vitam praeeundo lucrantes, subsequentium canum morsus defraudabant iniquos. Illic caper lana vestitus sophistica, nares fastidire quadriduano videbatur [0438C] odore. Illic aries tunica nobiliore trabeatus, uxorum pluralitate gavisus, matrimonii defraudabat honorem. Illic vulpecula idiotam bruti exuens animalis, ad meliorem hominis anhelabat astutiam. Illic lepus melancholico arreptus furore, non somno, sed timoris sopore perterritus, canum somniabat adventum. Illic cuniculus pelle nostri frigoris iram temperando, carne propria nostrae famis debellabat insultus. Illic castor, ne ab hostibus totius corporis patiatur dicresim, corporis partes amputabat extremas. Illic lynx, tanta luminis limpiditate vigebat, ut ejus respectu lippire caetera animalia viderentur. Illic martes et sabelo, semi-plenam palliorum pulchritudinem eorum postulantem subsidia, [0438D] suarum nobilitate pellium, ad plenum deducebant. Has animalium figuras, historialis figurae repraesentatio, quasi jucunditatis convivia, oculis donabat intuentium. Quid vero in caligis camisiaque, in superioribus vestibus consepultis picturae industria somniabat, nulla certitudinis auctoritate probavi; sed tantum, ut quaedam fragilis probabilitatis remedia docuerunt, opinor in herbarum arborumque naturis, ibi picturae lusisse lasciviam. Illic arbores, nunc tunicis vestiri purpureis, nunc foliis criniri virentibus, nunc florum parturire redolentem videro infantiam, nunc fetum senescere potiorem. Sed quoniam solius probabilitatis lubrico, non certitudinis fide hujus seriem picturationis agnovi, hanc sub silenti pace sepultam praetereo [0439A] Calcei autem, ex allutea pelle traducentes materiam, ita familiariter pedum sequebantur ideas, ut in ipsis pedibus nati, ipsisque mirabiliter viderentur inscripti. In quibus vix a vera degenerantibus essentia, sub picturae ingenio flores amoenabantur umbratiles. <poem> Illic forma rosae, picta fideliter, A vera facie devia paululum, Aequabat proprio murice purpuram, Telluremque suo sanguine tinxerat. Concludens sociis floribus, adfuit Flos illic redolens gratus Adonidis, Argentoque suo nobile lilium, Praedicabat agros, imaque vallium. Illic ore thymus disparere disputans[0439B] Certabat, reliquis floribus invidens Narcissi sociis flore, jocantia Ridebant tacito murmure flumina. Vultu florigero flos aquileius Florum praenituit lucifer omnium, Vernalisque loquens temporis oti Stellabat violae flosculus arbuta, Picturae facies plena favoribus: Hic florum speciem vivere jusserat Quae regalis erat chartula nominis, Scribentisque tamen nescia pollicis. Hae sunt veris opes, et sua pallia, Telluris species, et sua sidera, Quae pictura suis artibus edidit, [0439C] Flores effigians arte sophistica. His florum tunicis prata virentibus Veris nobilitat gratia prodigi. Haec byssum tribuunt, illaque purpuram; Quae texit sapiens dextra favonii. </poem> ===De curru, auriga et comitatu naturae=== Haec vestium ornamenta quamvis plenis suae splendicitatis flammarent ardoribus, earumdem tamen splendor sub puellaris splendoris sidere patiebatur eclipsim. In lateritiis vero tabulis arundinei styli ministerio, virgo varias rerum picturales sociabat imagines; pictura tamen subjacenti materiae familiariter non cohaerens, velociter evanescendo moriens, nulla imaginum post se relinquebat vestigia. Quas cum saepe suscitando puella crebro vivere [0439D] faciebat, tamen in scripturae proposito, imagines perseverare non poterant. Virgo igitur ut praetaxavimus a coelestis regionis emergens confinio, in mundi passibilis tugurium, curru vitreo ferebatur, qui Junonis alitibus, nullius jugi ministerio disciplinatis, sed sibi spontanea voluntate conjunctis, trahebatur; homo vero virginis capiti supereminens, cujus vultus non terrenitatis, sed potius deitatis redolebat arcanum; impotentiam sexus supplendo feminae, modesto directionis ordine, currus aurigabat incessum. Ad cujus contemplandam pulchritudinem dignitatis, dum tanquam manipulos, oculorum radios conlegarem [0440A] visibiles, ipsi tantae majestatis non audentes obviare decori, splendoris hebetati verberibus, nimis meticulosi ad palpebrarum contubernia refugerunt. In praefatae autem virginis adventu, quasi suas renovando naturas, omnia solemnizare crederes elementa. Firmamentum quasi suis cereis virgineum iter illuminans, ut solito plenius radiarent, suis imperavit sideribus. Unde et ipsa lux divina tantam eorum admirari videbatur audaciam, quod in ejus conspectu quasi nimis insolenter auderent apparere. Phoebus etiam vultum solito laetiorem in occursum virginis ostendens, totas sui luminis effundebat divitias. Sororem etiam quam sui splendoris depauperaverat ornamentis ei veste jucunditatis reddita [0440B] reginae venienti jubet occurrere. Aer vultus nubium exuens lacrymosos, sereni vultus benevolentia, virgineis ardebat incessibus: qui primum aquilonaris irae vexatus insania, nunc in Favonii favorabili gremio conquiescebat. Aves, quasi naturae inspiratione, alarum ludo plausibili joculantes, virgini venerationis faciem exhibebant. Juno, quae jampridem joviales tactus fuerat dedignata, tanta fuit inebriata laetitia, ut crebro oculum praeludio, maritum ad venereas incitaret illecebras. Mare, tumultuosis prius fluctibus debacchatum, nunc puellaris adventus feriando solemnia, tranquillitatis pacem spondebat perpetuam. Eolus namque tempestatis ventos ne in conspectu virginis amplius civilia bella [0440C] moverent in suis vinculavit ergastulis. Pisces in aquarum superciliis enatantes, in quantum sensualitatis patiebatur inertia, quadam festivitatis hilaritate, suae dominae ornabant adventum. Thetis, etiam nuptias agens cum Nereo, Achillem alterum concipere destinabat. Puellae vero aquarum pulchritudo non solum hominibus suam furaretur rationem, verum etiam coelestes suae deitatis cogeret oblivisci, locis fluvialibus emergentes, quasi tributariae reginae venienti, pigmentarii nectaris praesentabant munuscula; quibus favorabiliter susceptis a virgine, jugi complexuum innexione, crebraque repetitione osculi, virgo virginibus suum intimabat amorem. Terra, jampridem hiemis latrocinio suis ornamentis denudata, [0440D] a veris prodigalitate, spirantem florum tunicam usurpavit, ne vestibus pannosis ingloria, adolescentulae aspectui indecenter compareret. Ver etiam quasi artifex peritus in arte textoria, ut virginis applauderet incessibus, vestimenta texebat arboribus, quae demissione comarum, sub quadam adorationis specie, quasi flectendo genua, virgunculae supplicabant. E quibus egressae virgines, suae pulchritudinis die materialis diei locupletantes divitias, ex antonomasticis herbarum confecta speciebus, in cedrinis vasculis ferebant aromata, quae tanquam suos redditus puellulae persolvendo, ejus favorem suis emebant muneribus. Napae, floribus [0441A] saturantes regium currum, quandoque roseis floribus sanguinabant; aliquando florum foliis liliabant albentibus. Flora, camisiam byssinam quam marito texuerat, ut ejus mereretur amplexus, prodigaliter virgini praesentavit. Proserpina, toro mariti fastidito tartarei, ad superna repatrians, suae imperatricis noluit defraudari praesentia. Terrestria etiam animalia, nescio qua docente natura, jocis indulgendo lascivius, virginalem didicere praesentiam. Sic rerum universitas ad virginis fluens obsequium, miro certamine laborabat sibi virginis gratiam comparare. <poem> Floriger horrentem Zephyrus laxaverat annum, Exstinguens Boreae praelia pace sui. Grandine perfusus florum, pluit ille ligustrum, [0441B] Et pratis horum jussit inesse nives. Ver, quasi fullo novus, reparando pallia pratis Horum succendit muricis igne togas. Reddidit arboribus crines quos bruma totondit; Vestitum reparans, quem tulit ipsa prius. Tempus erat quo larga suas expandit in agris, Applausu Dryadum, gratia veris opes. Quo dum major inest virtus infantia florum, Altius emergens, matre recedit humo. Quo violae speculum terrae cunabula lingens, Aeris afflatus postulat ore novo. Tempus erat quo terra caput stellata rosarum, Contendit coelo sidere plena suo. Quo vexilla gerens aetatis amygdalus ortum [0441C] Praedicat, et veris gaudia flore vocat. Quo vitis gemmata sinus, amplexa maritos Ulmi, de partu cogitat ipsa suo. Proscribit brumae solaris cereus umbram Cogens exsilium frigora cuncta pati Altis cum bruma latuit phantastica silvis, Quam silvae foliis fecerat umbra recens. Jam flori parvo Juno dedit ubera roris, Quo primum partus lactet alumna suos. Tempus erat Phoebi quo mortua gramina virtus Suscitat, et tumulis surgere cuncta jubet. Quo mundum facies vernalis laeta serenat, Et lacrymas hiemis tergit ab ore suo. AÎris ut fidei se flos committere possit, Nec florem primum frigoris urat hiems. [0441D] Quo mundum Phoebus hiemis torpore gementem Visitat, et laeta luce salutat eum. Proxima quo senium deponit temporis aetas, Et mundus senior incipit esse puer. Quo Phoebus noctem propriis depauperat horis, Pigmaeusque dies incipit esse gigas. Quo parat hospitium Phoebo, solvitque tributum Grex ovium, gaudens hospite sole pecus Quo Philomela sui celebrat solemnia veris, Odam melliti carminis ore canens: In cujus festo sua gutturis organa pulsat, Ut proprio proprium praedicet ore deum. [0442A] Quo dulci sonitu citharam mentitur alauda, Cum volat ad superos, colloquiturque Jovi. Splendor lascivas argenteus edidit aves, In fluviisque diem jusserat esse suum. Discursus varii fontis garrire videres, Prologus in somnum murmur euntis erat. Splendorisque sui facie fons ille rogabat, Ut sua defessus pocula sumat homo. </poem> ===Natura Alano loquitur.=== Hac igitur amoenantis temporis juventute, nullis rerum exhilarata favoribus, priorem virgo non potuit temperare tristitiam, sed currum in terra humilians, propriis humum venustando vestigiis, ad me pudico pervenit incessu. Quam postquam mihi quadam loci proximitate perspexi, [0442B] in faciem decidens, mentem, stupore vulneratus, exui, totusque in exstasis alienatione sepultus, nec vivus, nec mortuus inter utrumque laborabam. Quem virgo amicabiliter erigens, pedes ebrios sustentando, manuum confortabat solatio, meque suis innectendo complexibus, meaque ora pudicis osculis dulcorando, mellifluo sermonis medicamine a stuporis morbo curavit infirmum. Quae postquam mihi me redditum intellexit, in mentali intellectu materialis vocis mihi depinxit imaginem, cum quasi archetypa verba idealiter percontexta, vocaliter produxit in actum. Heu! inquit, quae ignorantiae caecitas, quae alienatio mentis, quae debilitas sensuum, quae infirmatio [0442C] rationis, tuo intellectui nubem apposuit, animum exsulare coegit, sensus hebetavit potentiam, mentem compulit aegrotare, ut non solum tuae nutricis familiari cognitione tua intelligentia defraudetur, verum etiam tanquam monstruosae imaginis novitate percussa, in meae apparitionis ortu, tua discretio patiatur occasum? Cur a tua memoria mei facis peregrinari notitiam, in quo mea munera me loquuntur, quae te tot beneficiorum praelargis beavi muneribus? quae a tua ineunte aetate, Dei auctoris vicaria, rata dispensatione, legitimum tuae vitae ordinavi curriculum? quae olim tui corporis materiam adulterina primordialis materiae essentia fluctuantem, in verum esse produxi? cujus vultum miserata deformem, quasi ad me crebrius declamantem [0442D], humanae speciei signaculo sigillavi, eamque honestis figurarum orphanam ornamentis, melioribus formatis vestibus honestavi? in qua ad corporis clientelam diversas membrorum ordinans officinas, in eadem, sensus quasi corporeae civitatis excubias vigilare praecepi, ut quasi exterorum hostium praevisores, corpus ab exteriori importunitate defenderent, ut sic totius corporis materia nobilioribus naturae purpuramentis ornata, ad nuptias gradiens, marito Spiritui gratius jungeretur; ne maritus suae conjugis deformitatem fastidiens, ejus refutaret conjugium? Tuum etiam [0443A] spiritum vitalibus insignivi potentiis, ne corpore pauperior, ejus successibus invideret. Cui ingenialis virtutis destinavi potentiam, quae rerum venatrix subtilium, in notitiae indagine easdem intellectas concluderet. Cur etiam rationis impressi signaculum, quae suae discretionis ventilabro, falsitatis inania a seriis veritatis discernat. Per me etiam tibi memorialis ancillatur potentia, quae in suae recordationis armario, nobilem censum scientiae thesaurizat. His ergo utrumque beavi muneribus, ut neuter vel suam gemeret pauperiem, vel de alterius affluentia quereretur. Sicut ergo praefatae nuptiae meo sunt celebratae consensu, sic pro meo arbitrio, eadem cessabit copula maritalis. Nec in te solo particulariter, verum etiam in unoquoque [0443B] universitatis, meae potentiae largitas elucescit. Ego sum illa, quae ad exemplarem mundanae machinae similitudinem, hominis exemplavi naturam; ut in eo velut in speculo, ipsius mundi scripta natura appareat. Sicut enim quatuor elementorum concors discordia, unica pluralitas, consonantia dissonans, consensus dissentiens, mundialis regiae structuras conciliat, sic quatuor complexionum compar disparitas, inaequalis aequalitas, deformis conformitas, divisa identitas, aedificium corporis humani compaginat. Et quae qualitates inter elementa mediatrices conveniunt, hae eaedem inter quatuor humores pacis sanciunt firmitatem. Et sicut contra ratam firmamenti volutionem, motu contradictorio exercitus [0443C] militat planetarum, sic in homine sensualitatis rationisque continua reperitur hostilitas. Rationis enim motus ab ortu coelestium oriens, per occasum transiens terrenorum, coelestia considerando regyrat. Econtrario vero sensualitatis motus planetici erratici, contra rationis firmamentum, in terrestrium occidentem aliquando labuntur. Haec mentem humanam in vitiorum occasum deducit, ut occidat, illa in orientem virtutum ut oriatur invitat. Haec hominem in bestiam degenerando transmutat, ista hominem in deum potentialiter transfigurat. Haec concupiscentiae nocte mentis lumen eliminat; illa contemplationis lumine mentis noctem illuminat. Haec hominem debacchari facit cum brutis; ista eumdem disputare facit cum [0443D] angelis. Haec a patria cogit hominem exsulare; ista in exsilio docet hominem invenire patriam. Nec in hac re hominis natura potest meae dispensationis ordinem accusare: de rationis enim consilio, tale contradictionis duellum inter hos pugiles ordinavi, ut, si in hac disputatione, ad redargutionem ratio possit sensualitatem inclinare, antecedens victoria praemio consequente non careat. Praemia etenim victoriis comparata, caeteris muneribus pulchrius elucescunt; munera etiam empta laboribus, [0444A] jucundius omnibus elucescunt gratuitis. Majoris enim laudis meretur praeconia, qui laborando munus recipit, quam qui recipit otiando: labor namque antecedens, quamdam consequenti praemio infundens dulcedinem, majori favore praemiat laborantem. In his ergo, amplioribusque naturae muneribus, mundus in homine suas invenit qualitates Dei providentia cuncta gubernat. Attendite qualiter in hoc mundo velut in nobili civitate, quaedam reipublicae majestas moderamine rato sancitur. In coelo enim velut in arce civitatis humanae, imperialiter residet imperator aeternus, a quo aeternaliter exiit edictum, ut singularum rerum notitiae in suae providentiae libro scribantur. In aere vero, velut in urbis medio, coelestis angelorum exercitus ministrans administratione [0444B] vicaria, suam adhibet homini diligentem custodiam; homo vero velut alienigena habitans in mundi suburbio, angelicae militiae non denegat obedientiam exhibere. In hac ergo republica Deus est imperans; angelus operans, homo obtemperans. Deus operando hominem creat, angelus operando procreat; homo obtemperando se recreat. Deus rem auctoritate disponit; angelus actione componit; homo se operantis voluntati supponit. Deus imperat auctoritatis magisterio; angelus operatur actionis ministerio; homo obtemperat regenerationis mysterio. Jam nimis nostrae ratiocinationis [0444C] series evagatur, quae ad ineffabile deitatis arcanum, tractatum audet attollere, ad cujus rei intelligentiam, nostrae mentis languescunt suspiria. Hujus ergo ordinatissimae reipublicae in homine resultat simulacrum. In arce enim capitis, imperatrix sapientia conquiescit, cui tanquam deae, caeterae potentiae velut semi deae obsequuntur. Ingenialis namque potentia, potestasque logistica, virtus etiam praeteritorum recordativa, diversis capitis thalamis habitantes, ejus fervescunt obsequio. In corde vero, velut in medio civitatis humanae, magnanimitas suam collocavit mansionem, quae sub prudentiae principatu, suam professa militiam, prout ejusdem imperium deliberat, operatur. Renes autem tanquam suburbia cupidinariis voluptatibus [0444D] partem corporis largiuntur extremam, quae magnanimitatis imperio obviare non audentes, ejus obtemperant voluntati. In hac ergo republica, sapientia imperantis suscipit vicem; magnanimitas operantis sollicitudinem: voluptas obtemperantis usurpat imaginem. In aliis etiam corporis humani partibus, mundi figuratur effigies. Sicut enim in mundo, solaris caloris beneficium rebus medicatur languentibus, sic in homine, calor a cordis fundamento procedens, humani corporis partes vivificando exhilarat. [0445A] Sicut etiam luna in machina mundiali, multorum humorum mater existit, sic hepar in hominem, membris humorem impertitur conformem. Et sicut luna solis lumine defraudata languescit; sic virtus hepatis solatio cordis vivificante viduata, torpescit. Et sicut aer, solis absentatione, obscuritate vestitur; sic sine cordis beneficio, vitalis potentia spirat inaniter. Praeter haec vide qualiter mundus variis temporum protheatur successibus. Nunc veris lascivit infantia; nunc aestatis juventute progreditur; nunc virilitate maturescit autumni; nunc hiemis senectute canescit. Compar vicissitudo temporis, eademque varietas hominis immutat aetatem. Cum enim humanae aetatis aurora consurgit, ver homini oritur matutinum; cumque [0445B] vitae curriculum metas aetatis perficit longiores, homo juventutis meridiatur aestate. Sed, cum vita prolixior quasi nonam aetatis horam complevit, homo in autumnum virilitatis evadit; aetateque in occidens inclinata, jam vitae vesperam senio nuntiante, hiemale gelicidum senectutis, hominem cogit suis albicare pruinis. In his omnibus, ineffabiliter meae potentiae resultat effectus, sed tamen plerisque meae potestatis faciem palliare decrevi figuris, defendens a vilitate secretum, ne si ejus de me familiarem impertirem scientiam, quae apud eos primitus ignota, pretiosa vigebant, postmodum jam nota vilescerent. Ut enim vulgare testatur proverbium: "Familiaris rei communicatio, contemptus [0445C] mater existit." Aristotelicaeque auctoritatis tuba proclamat, quod: "Ille majestatem minuit secretorum, qui indignis secreta divulgat". Sed ne in hac meae potestatis praerogativa, Deo videar quasi arrogans derogare, certissime summi magistri me humilem profiteor esse discipulam. Ego enim operans, operantis Dei non valeo expresse inhaerere vestigiis, sed a longe, quasi suspirans, operantem respicio. Ejus operatio simplex, mea multiplex; ejus opus sufficiens, meum deficiens; ejus opus mirabile, meum opus mutabile. Ille innascibilis, ego nata; ille faciens, ego facta; ille mei opifex operis, ego opus opificis; ille operatur ex nihilo, ego mendico opus ex aliquo; ille suo operatur nomine, ego operor illius sub nomine; [0445D] ille, rem solo nutu jubet existere, mea vero operatio nota est operationis divinae. Et ut, respectu potentiae divinae, meam potentiam impotentem esse cognoscas, meum effectum scias esse defectum, meum vigorem, vilitatem esse perpendas. Auctoritatem consule theologicae facultatis, cujus fidelitati potius quam mearum rationum firmitati, dare debes assensum. Juxta enim ipsius fidele testimonium, homo mea actione nascitur, Dei auctoritate renascitur. Per me, a non esse vocatur ad esse; per ipsum, ad melius esse perducitur. Per me enim homo procreatur ad mortem, per ipsum recreatur [0446A] ad vitam. Sed ab hoc secundae nativitatis mysterio, meae professionis ministerium ablegatur; nec talis nativitas tali indiget obstetrice; sed potius, ego natura hujus nativitatis ignoro naturam, et ad haec intelligenda mei intellectus habet acumen, meae rationis confunditur lumen: intelligentia vero intellecta mutatur, insensibilibus sensus confunditur. Et cum in his omnibus naturalis ratio langueat, sola fidei firmitate, tantae rei veneramur arcanum. Nec mirum, si in his theologia suam mihi familiaritatem non exhibet, quoniam in plerisque non adversa sed diversa sentimus. Ego ratione fidem, illa fide comparat rationem; ego scio, ut credam, illa credit ut sciat; ego consentio sciens, illa sentit consentiens; ego vix visibilia video, illa incomprehensibilia [0446B] comprehendit in speculo; ego vix minima metior intellectu, illa immensa ratione metitur; ego quasi bestialiter in terra deambulo, illa vero coeli militat in secreto. Et cum de praedictis tractare non sit mei officii, tamen ad haec sermonem evagari permisi, ut respectu superlativae Dei potentiae, meam potentiam diminutam esse non dubites. Sed quamvis meus effectus divinae potentiae comparatus deficiat, tamen humanae potentiae coaequatus praepollet. Et sic in quodam triclinio comparationis, tres potestatis gradus possumus invenire, ut, Dei potentia superlativa, naturae comparativa, hominis, positiva dicatur. Haec omnia sine omni scrutinio quaestionis, de me [0446C] tibi familiarem largiuntur notitiam. Et, ut familiarius loquar, ego sum natura, quae meae dignationis munere, te meae praesentiae compotem feci, meoque sum dignata beare consortio. ===Quomodo Alanus loquatur naturae.=== Cum per haec verba, mihi natura suam faciem develaret, suaque admonitione quasi clave praeambula, cognitionis suae mihi januam reseraret, a meae mentis confinio stuporis evaporat nubecula, et per hanc admonitionem velut quodam potionis remedio, omnes phantasiae reliquias quasi nauseans, stomachus mentis evomuit. A meae mentis igitur peregrinatione ad me reversus, ex integro, ad naturae devolutus vestigia, salutationis vice, pedes osculorum multiplici impressione signavi. Tum [0446D] me explicans erigendo, cum reverenti capitis humiliatione velut majestati divinae, ei voce viva salutis obtuli libamentum. Consequenter vero ad excusationis auxilium confugiens, precibus humilitatis melle conditis, ejus benevolentiam exorabam (ne vel meae tenuitatis assignaretur errori, vel indignationis supercilio deputaret, vel ingratitudinis venenis adscriberet, quod ejus adventui nullam hilaritatis festivitatem persolveram, sed potius ejus apparentia velut monstruosi phantasmatis anomala apparitione percussus, adulterina exstasis morte fueram soporatus), [0447A] dicens non esse mirandum, si in tantae dignitatis praesentia, meae umbra mortalitatis expalluit, si in tantae majestatis meridie, meae discretionis radiolus in vesperem exorbitationis evanuit; si in tantae felicitatis apparentia, mea parvitas erubuit, cum humanae fragilitatis ignorantiae tenebrosa caligo, admirationis impotens hebetudo, frequensque stuporis concussio, quodam germanitatis foedere socientur, ut ex horum sociabili contubernio, humanae naturae fragilitas sit quasi discipulus a disciplinante convictus suorum mores informante, qui in novorum primitiis, in magnorum stipendiis, etiam ignorantia tenebrari, et stupore percuti, et admiratione saepe solet vulnerari. Dum haec excusatione via reginae aditum mihi pararet favorabilem, [0447B] ejusque gratiam favorabilius mereretur, insuper majora audiendi mihi compararet fiduciam, cujusdam meae dubitationis ambiguum, quod nimiae inquietationis impulsu meae mentis conturbabat hospitium, ejus exponens examini, in haec verba quaestionis exivi: ===Verba Alani ad naturam.=== <poem> O Dei proles, genitrixque rerum, Vinculum mundi, stabilisque nexus, Gemma terrenis, speculum caducis, Lucifer orbis. Pax, amor, virtus, regimen, potestas, Ordo, lex, finis, via, dux, origo, Vita, lux, splendor, species, figura [0447C] Regula mundi. Quae tuis mundum moderas habenis, Cuncta concordi stabilita nodo Nectis et pacis glutino maritas Coelica terris. Quae noys plures recolens ideas Singulas rerum species monetans, Res togas formis, chlamidemque formae Pollice formas. Cui favet coelum, famulatur aer, Quam colit Tellus, veneratur unda, Cui velut mundi dominae, tributum Singula solvunt. Quae diem nocti vicibus catenans Cereum solis tribuis diei, [0447D] Lucido lunae speculo soporans Nubila noctis. Quae polum stellis variis inauras, Aetheris nostri solium serenans Siderum gemmis, varioque coelum Milite complens. Quae novis coeli faciem figuris Protheans mutas aridumque vulgus Aeris nostri regione donans, Legeque stringis. Cujus ad nutum juvenescit orbis, Silva crispatur folii capillo, Et tua florum tunicata veste, [0448A] Terra superbit. Quae minas ponti sepelis, et auges, Syncopans cursum pelagi furori Ne soli tractum tumulare possit Aequoris aestus. </poem> ===Alani prima quaestio=== <poem> Tu viae causam resera petenti, Cur petis terras, peregrina coelis? Cur tuae nostris deitatis offers Munera terris? </poem> ===Quaestio secunda.=== <poem> Ora cur fletus pluvia rigantur? Quid tui vultus lacrymae prophetant? Fletus interni satis est doloris Lingua fidelis. </poem> [0448B] ===Ratio naturae.=== Praefata igitur virgo hujus quaestionis solutionem in vestibulo excubare demonstrans, ait: An ignoras, quod terreni orbis exorbitatio, quod mundani ordinis inordinatio, quod mundialis curiae incuria, quod juris injuria, ab internis penetralibus coelestis arcani, in vulgaria terrenorum lupanaria me declinare coegit? Si in affectuoso mentis affectu colligere, et in pectoris armario thesaurizare velles quod dicerem, tuae dubitationis labyrinthum evolverem. Ad haec, ergo sub castigato vocis moderamine, responsionis reddidi talionem: Nihil, inquam, o regina coelestis, affectuosiori desiderio, quam hujus quaestionis enodationem esurio. [0448C] ===Solutio primae quaestionis.=== Tunc illa: Cum omnia lege suae originis meis legibus teneantur obnoxia, mihique debeant jus statuti vectigalis persolvere, fere omnia tributarii juris exhibitione legitima, meis edictis regulariter obsequuntur; sed ab hujus universitatis regula, solus homo anomala exceptione excluditur, qui pudoris trabea denudatus, impudicitiaeque meretricali prostibulo prostitutus, in suae dominae majestatem, litis audet excitare tumultum, imo etiam in matrem intestini belli rabiem inflammare. Caetera quibus meae gratiae humiliora munera commodavi, per suarum professionum conditionem subjectione voluntaria meorum decretorum sanctionibus alligantur; homo vero qui fere totum divitiarum mearum [0448D] exhausit aerarium, naturae naturalia denaturare pertentans, in me scelestae Veneris armat injuriam. Attende, quomodo fere quaelibet juxta mei promulgationem edicti, prout ratio nativae conditionis expostulat, mei juris statuta persolvant. Firmamentum quotidiana circuitione circumagens universa, juxta meae disciplinae doctrinam, non nugatoria volutionis identitate, unde procedit, regreditur, et quo vadit progreditur. Stellae ad ipsius firmamenti fulgurantes honorem, ipsum suis ornatibus vestiendo, breves sui itineris dietas explentes, varia gyratione ejusdem spatia metienda, meae militant majestati. Planetae, prout a me dispositionis [0449A] meae exivit edictum, firmamenti impetum refrenantes, ad ortum nisu contrario, peregrinant, postque ad suam occasus regionem repatriant. Aer meis disciplinatus doctrinis, nunc aura benevola gratulatur, nunc nubium fletibus quasi compatiens lacrymatur; nunc corrixationibus ventorum irascitur; nunc coruscationibus illuminatur; nunc tonitruum minaci mugitu concutitur; nunc clibano caloris decoquitur; nunc austeritate frigoris asperatur. Aves variis sigillata naturis, meae directionis regimine, sub alarum remigio fluctus aeris transfretantes, praecordialiter meis inhiant disciplinis; meae meditationis interventu aequor terrae firmis amicitiae nexibus glutinatum, conjuratae fidei sacramentum sorori violare non audens, ultra diffinitae [0449B] evagationis terminum, in terrae domicilia evagari formidat. Ad meae tantum voluntatis arbitrium, nunc tempestatis stomachatur in iram, nunc in tranquillitatis pacem revertitur, nunc elatum tumoris superbia, in montis evadit imaginem: nunc in aequatam lineatur planitiem. Pisces meae provisionis voto astricti, reformidant regularum mearum canonibus derogare. Meae etiam edictionis imperio, quodam nuptiali complexu, terris pluviae maritantur; quae prolis laborantes ad fabricam, indefessa parturitione, varias rerum species parentare non desinunt. Terrestria animalia sub meae districtionis examine, diversas suorum obsequiorum meo imperio profitentur militias. Terra enim nunc brumali albescit [0449C] canitie, nunc florum crinitur caesaria. Silva, nunc frondium crinibus capillatur, nunc acuta hiemis novacula decalvatur. Hiems semina sepulta gremio terrae matris inviscerat, ver inclusa excarcerat, aestas decoquit messes, autumnus suas exhibet ubertates. Et quid per singula meae narrationis curriculum evagari permitto? solus homo meae moderationis citharam aspernatur; et sub delirantis Orphei lyra delirat: humanum namque genus a sua generositate degenerans, in conjunctione generum barbarizans, venereas regulas immutando, nimis irregulari utitur metaplasmo: sicque homo a venere tiresiatus anomala, directam praedicationem in contrapositionem [0449D] inordinate convertit. A Veneris igitur orthographia homo deviando recedens, sophista falsigraphus invenitur. Consequenter etiam Dioneae artis analogiam devitans, in anastrophem vitiosam degenerat; dumque in tali quaestione me destruit, et in sua phraenesi, mihi themesim machinatur. Poenitet me tot venustatum praerogativis hominum plerumque privilegiasse naturas, qui decoris decus abusione dedecorant: qui formae formositatem venerea deformitate deformant, qui pulchritudinis colorem, fusco adulterini cupidinis colore decolorant: qui Florae florem in vitia efflorando [0450A] deflorant. Cur decore deifico vultum decoravi Tyndaridis, quae pulchritudinis usum in meretricationis abusum abire coegit, dum regalis tori foedus deserens, foede se Paridi foederavit? Pasiphae etiam hyperbolicae Veneris furiis agitata, sub facie bovis sophistice cum bruto bestiales nuptias celebrans, paralogismo sibi turpiori concludens, stupendo bovis conclusit sophismate. Mirrha etiam cupidinis aculeis stimulata in patris dulcore, a filiae amore degenerans, cum patre matris exemplavit officium. Medea vero proprio filio novercata, ut inglorium Veneris opus quaereret, gloriosum Veneris destruxit opusculum. Narcissus etiam sui umbra alterum mentita Narcissum, umbratiliter occupatus, seipsum credens esse alterum [0450B] se, de se sibi amoris incurrit periculum. Multi etiam alii juvenes mei gratia pulchritudinis honore vestiti, debriato amore pecuniae, suos Veneris malleos in incudum transtulerunt officia. Talis monstruosorum hominum multitudo, totius orbis amplitudine degrassatur, quorum fascinante contagio, castitas venenatur. Eorum siquidem hominum qui Veneris profitentur grammaticam, alii solummodo masculinum, alii feminum, alii commune, sive promiscuum genus familiariter amplexantur: quidam vero quasi heterocliti genere, per hiemem in feminino, per aestatem in masculino genere irregulariter declinantur. Sunt qui in Veneris logica disputantes, in conclusionibus suis, subjectionis, praedicationisque legem relatione mutua sortiuntur. Sunt, [0450C] qui vicem gerentes supposito, praedicari non norunt. Sunt, qui solummodo praedicantes, subjecti subjectionem legitimam non attendunt. Alii autem Diones regiam ingredi dedignantes, sub ejusdem vestibulo ludum lacrymabilem comitantur. Contra hos omnes conqueruntur jura, leges armantur, cum ultore gladio suas affectant injurias vindicari. Ne igitur mireris, si in has verborum profanas exeo novitates, cum profani homines profanius audeant debacchari. Talia enim indignanter eructo, ut pudici homines pudoris characterem revereantur; impudici vero ab impudentiae lupanaribus arceantur. Mali enim cognitio, expediens est cautela, quae culpabili nota inverecundiae cauteriatos puniat; et ab [0450D] ejusmodi immunes praemiet. Jam meae solutionis lima tuae quaestionis scrupulum eliminavit. ===Solutio secundae quaestionis Alani.=== Ideo enim a supernis coelestis regiae secretariis egrediens, ad hujus caducae terrenitatis occasum deveni, ut de exsecrabilibus hominum excessibus, tecum quasi cum familiari et secretario meo, querimoniale lamentum exponerem, tecumque decernerem, tali criminum oppositioni, qualis poenae debeat dari responsio: ut praedictorum facinorum morsibus coaequata punitio, poenae talionem remordeat. [0451A] Tunc ego: O rerum omnium mediatrix, nisi vererer mearum quaestionum copia tuae benevolentiae fastidium provocare, alterius meae dubitationis tenebras luci tuae distinctionis exponerem. Tunc illa: Imo, omnes tuas quaestiones non solum adolescentes, verum etiam vetustatis rubigine antiquas, audientiae meae communices, ut nostrarum solutionum firmitate, tuarum dubitationum tranquilletur impulsus. ===Tertia quaestio Alani.=== Tunc ego: Miror cur poetarum commenta pertractans, solummodo in humani generis pestes, praedictarum invectionum armas aculeos, cum et eodem exorbitationis pede, deos claudicasse legamus? [0451B] Jupiter enim adolescentem Ganymedem transferens ad superna, relativam Venerem transtulit in translatum; et quem in mensa per diem propinandi sibi statuit praepositum, in toro per noctem sibi fecit suppositum. Bacchus etiam et Apollo, paternae cohaeredes lasciviae, non divinae virtutis imperio, sed superstitiosae Veneris praestigio, verterunt in feminas, pueros mentiendo. ===Responsio naturae.=== Tunc illa authenticae serenitatis vultum tumultuose figurans, ait: An interrogationem, quae dubitationis facie indigna est, usurpando, quaestionis vestis imagine? an umbratilibus poetarum figmentis quae artis poeticae depinxit industria, fidem adhibere conaris? Nonne ea quae in puerilibus [0451C] cunis poeticae disciplinae discutiuntur, altiori distinctionis lima, senior philosophiae tractatus eliminat? An ignoras, quomodo poetae sine omni palliationis remedio, auditoribus nudam falsitatem prostituunt, ut quadam mellita dulcedine velut incantatas audientium aures inebrient? Quomodo ipsam falsitatem quadam probabilitatis hypocrisi palliant, ut per exemplorum imagines, hominum animos moriginationis incude sigillent? At, in superficiali litterae cortice falsum resonat lyra poetica, sed interius, auditoribus secretum intelligentiae altioris eloquitur, ut exteriore falsitatis abjecto putamine, dulciorem nucleum veritatis secrete intus lector inveniat. Poetae tamen aliquando historiales [0451D] eventus joculationibus fabulosis quadam eleganti fictura confoederant, ut ex diversorum competenti conjunctura, ipsius narrationis elegantior pictura resultet. Sed tamen, cum a poetis deorum pluralitas somniatur, vel ipsi dii venereis ferulis manus subduxisse dicuntur, in his, falsitatis umbra lucescit, nec in hoc, poeta a suae proprietatis genere degener invenitur. Cum enim Epicuri jam soporentur somnia, Manichaei sanetur insania, Aristotelis arguantur argutiae, Arii fallantur fallaciae, unicam Dei unitatem ratio probat, mundus eloquitur, fides credit, Scriptura testatur; in quo nullo nulla labes invenitur, quem nulla vitii pestis aggreditur, cum quo nullus tentationis motus congreditur. Hic est splendor nunquam deficiens, vita indefessa, [0452A] non moriens, fons semper scaturiens, seminale vitae seminarium sapiens, principale principium, initiale bonitatis initium. Quamvis ergo, ut poetae testati sunt plerique homines talibus Veneris terminis sint abusi ad litteram, narratio tamen illa vel deos esse, vel ipsos in Veneris gymnasiis latuisse, mentitur, et in nimiae falsitatis vesperascit occasum: ideo, ista nube taciturnitatis obduxi, alia vero in luce verae narrationis explicui. Ad haec ego: Jam meam quaestionem agnosco redolere nimiae ruditatis favillam, sed si alia quaedam paupercula quaestio dignitatis tuae audientiam comparare auderet, quidpiam quaerendo quaererem. Ad haec illa: Nonne jam pridem absque omni refrenationis obstaculo, liberas quaerendi habenas exposui? [0452B] ===Quaestio quarta.=== Tunc ego miror, cur quaedam tuae tunicae portiones, quae texturae matrimonii deberent esse confines, in ea parte suae conjunctionis patiantur divortia, in qua hominis imaginem picturae repraesentant insomnia? ===Solutio quaestionis.=== Tunc illa: Jam ex explicatis potes elicere, quid mysticum figuret scissurae figurata parenthesis: cum enim ut diximus, plerique homines in suam matrem vitiorum armentur injuriis, inde inter se et ipsam maximum chaos dissensionis firmantes, in me violentas manus violenter injiciunt, mea sibi particulatim vestimenta diripiunt, et quam reverentiae deberent honore vestire, me vestibus orphanatam [0452C] (quantum in ipsis est) cogunt meretricaliter lupari; hoc ergo in tegumento per hanc scissuram depingitur, quod in solius hominis vitiosis insultibus, mea pudoris ornamenta scissionis contumelias patiuntur. Tunc ego: Jam mearum dubitationum fluctus tuarum solutionum serenitate sedati, meae menti interpellandi largiuntur inducias. Si tuo complaceret affectui, affectuose affectarem cognoscere. ===Quinta Alani quaestio.=== Quae rationabilis ratio, quae indiscreta indiscretio, quae indirecta dilectio ita in homine dormire coegit rationis scintillam, ut homo lethaeo sensualitatis poculo debriatus, in tuis legibus apostata fieret; imo [0452D] etiam tuas leges illegitime debellaret? ===Quaestionis solutio.=== Cui illa: Si turpissimae pestis originem velis agnoscere, altius mentis accendas igniculum, appetentius intelligendi reperies appetitum: hebetudinem ingenii depellat subtilitas, cogitationum fluctus, attentionis compescat stabilitas. Ab altiori enim sumens initium, excellentiori quaesito meae volo narrationis seriem contexere. Nolo enim ut prius plana verborum planitie explanare proposita, vel profanis verborum novitatibus profanare profana; verum, pudenda aureis pudicorum verborum phaleris inaurare, variisque venustorum verborum coloribus investire. Consequens est enim, praedictorum vitiorum scoriam [0453A] deauratis lectionibus purpurare, vitiosumque fetorem verborum imbalsamare mellifluo, ne si tanti sterquilinii fetor in nimiae promulgationis aures evaderet, populum ad indignationis stomachum, et nauseantis vomitum invitaret. Sed tamen aliquando, ut superius libavimus, quia rebus, de quibus loquimur, cognatos oportet esse sermones, rerum informitati locutionis debet deformitas conformari. In sequenti vero tractatu, ne locutionis cathephaton lectorum offendat auditum, vel in ore virginali locum collocet turpitudo, praedictis vitiorum monstris euphoniae orationis volo pallium elargiri. Tunc ego: Jam mei intellectus esuries, ingenii flagrantis acies, mentis inflammatae flagrantia, attentionis stabilitas et constantia, ea [0453B] postulant quae promittis. Tunc illa: Cum Deus ab ideali praeconceptionis thalamo mundialis palatii fabricam voluit enotare, etiam mentale verbum quod ab aeterno de mundi constitutione conceperat, reali ejusdem existentia, velut materiali verbo depingere, tanquam mundi elegans architectus, tanquam aureae fabricae faber aurarius, velut stupendi artificii artifex artificiosus, velut admirandi operis opifex, non exterioris instrumenti laborante suffragio, non materiae praejacentis auxilio, non indigentiae stimulantis flagitio, sed solius arbitrariae voluntatis imperio, mundialis regiae admirabilem speciem fabricavit Deus, qui mundiali palatio varias rerum species ascribendo, quas discrepantium generum litigio disparatas, legitimi ordinis [0453C] congruentia temperavit, leges indidit, sanctionibus alligavit: sicque res generum oppositione contrarias, inter quas, locus ab oppositis locum posuerat, cujusdam reciprocae habitudinis relativis osculis foederando in amicitiae pacem, litem repugnantiae commutavit. Subtilibus igitur invisibilis juncturae catenis concordantibus universis, ad unitatem pluralitas, ad identitatem diversitas, ad consonantiam dissonantia, ad concordiam discordia, unione pacifica remeavit. Sed postquam universalis artifex universa suarum vultibus naturarum investivit, omniaque sibi invicem legitimis proportionum connubiis maritavit, volens ut nascendi, occidendique mutuae relationis circuitu per instabilitatem [0453D] stabilitas, per finem infinitas, per temporabilitatem aeternitas rebus occiduis donaretur, rerumque series seriata reciprocatione nascendi jugiter texeretur, statuit, ut expressae conformationis monetata sigillo, sub derivandae propagationis calle legitimo, ex similibus similia educerentur. Me igitur tanquam sui vicariam, rerum generibus sigillandis monetariam destinavit, ut ego in propriis incudibus rerum effigies commonetans, ab incudis forma conformatum deviare non sinerem, sed mei operante solertia, ab exemplaris vultu, nullarum naturarum dotibus defraudata exemplati facies nullatenus deviaret. Imperantis igitur imperio ego obtemperans, [0454A] operando quasi varia rerum sigillans cognata ad exemplaris rei imaginem exempli exemplans effigiem, ex conformibus conformando conformia, singularum rerum reddidi vultus sigillatos. Ita tamen sub divinae potestatis imperio ministerium hujus operationis exercui, ut meae attentionis manum dextera supernae majestatis dirigeret, quia meae scripturae calamus exorbitatione subita deviaret, nisi supremi dispositoris digito regeretur. Sed quia sine subministratorii artificis artificio suffragante, tot rerum species expolire non poteram, mihique in aethereae regionis amoenante palatio placuit commorari, ubi ventorum rixa serenitatis pacem non perimit, ubi accidentalis nox nubium aetheris indefessum non sepelit, ubi nulla [0454B] tempestatis saevit injuria, ubi nulla debacchantis tonitru minatur insania, Venerem ineffabili scientia peritam, meaeque operationis subvicariam in mundiali suburbio collocavi, ut meae praeceptionis sub arbitrio, hymenaei conjugis, filiique Cupidinis industria suffragante, in terrestrium animalium varia effigiatione desudans, fabriles malleos suis regulariter adaptans incudibus, humani generis seriem indefessa continuatione contexeret, Parcarumque manibus intercisorum injurias repararet. Dum in hoc narrationis contextu sermo de Cupidine nasceretur, praefatae narrationi, meorum verborum parenthesi syncopatae, tenorem hujus quaestionis inserui. ===Sexta quaestio Alani.=== [0454C] Ha, ha, nisi injuria tuae locutionis syncopatae, mearumque quaestionum venatione timerem tuae benignitatis offensam incurrere, vellem Cupidinis naturam, de quo aliquantulam mentionem tua praelibavit oratio, pictura tuae descriptionis agnoscere. Quamvis enim plerique auctores sub integumentali involucro aenigmatum, ejus naturam depinxerint, tamen nulla certitudinis nobis reliquerunt vestigia: cujus in humano genere tanta per experientiam legitur potentialis auctoritas, ut nullus vel nobilitatis sigillo signatus, vel, sapientiae privilegiantis venustate vestitus, vel fortitudinis armatura munitus, vel pulchritudinis chlamide trabeatus, vel aliarum gratiarum praeditus honoribus, se valeat a cupidinariae [0454D] dominationis generalitate excipere. ===Quaestionis solutio.=== Tunc illa, cum temperato capitis motu, verbisque increpationem spondentibus, ait: Credo te in Cupidinis castris stipendiarie militantem, et quadam interfamiliaritatis germanitate eidem esse connexum: inextricabilem etenim ejusdem labyrinthum affectanter investigare conaris, cum potius meae narrationi sententiarum locupletatae divitiis, mentis attentionem attentius adaptare deberes. Sed tamen antequam ad sequentia meae orationis evadat excursus, quia tuae humanitatis imbecillitati compatior, ignorantiae tuae tenebras, pro meae possibilitatis [0455A] volo modestia exstirpare. Insuper, tuarum quaestionum solutionibus ex voto promissionis astringor; idcirco sive certa descriptione describens, sive legitima diffinitione diffiniens, rem immonstrabilem demonstrabo, inextricabilem extricabo; quamvis ipsa nullis naturae obnoxialiter alligata complexionibus, intellectus indaginem non exspectans, nullius posset descriptionis signaculo designari. Ergo, circumscriptae rei haec detur descriptio, inexplicabilis naturae haec exeat explicatio; haec de ignoto habeatur notitia, haec de scibili comparetur scientia, styli tamen altitudine castigata: <poem> Pax odio, fraudique fides, spes juncta timori, Est amor, et mistus cum ratione furor. Naufragium dulce, pondus leve, grata Charybdis, [0455B] Incolumis languor, et satiata fames. Esuries satiens, sitis ebria, falsa voluptas, Tristities laeta, gaudia plena malis. Dulce malum, mala dulcedo, sibi dulcor amarus, Cujus odor sapidus, insipidusque sapor. Tempestas grata, nox lucida, lux tenebrosa, Mors vivens, moriens vita, suave malum. Peccatum veniae, venialis culpa, jocosa, Poena, pium facinus, imo, suave scelus. Instabilis ludus, stabilis delusio, robur Infirmum, firmum mobile, firma movens. Insipiens ratio, demens prudentia, tristis Prosperitas, risus flebilis, aegra quies. Mulcebris infernus, tristis paradisus, amoenus Carcer, hiems verna, ver hiemale, malum. [0455C] Mentis atrox tinea, quam regis purpura sentit, Sed nec mendici praeterit illa togam. Nonne per antiphrasim, miracula multa Cupido Efficiens, hominum protheat omne genus. Dum furit iste furor, deponit Scylla furorem, Et pius Aeneas incipit esse Nero. Fulminat ense Paris, Tydeus mollescit amore, Fit Nestor juvenis, fitque Melincta senex. Thersites Paridem forma mendicat, Adonim Davus, et in Davum totus Adonis abit. Dives eget Crassus, Codrus et abundat egendo, Carmina dat Bavius, musa Maronis hebet. Ennius eloquitur, Marcusque silet; fit Ulysses Insipiens, Ajax desipiendo sapit. [0455D] Qui prius auctorum solvendo sophismata vicit, Vincitur hoc monstro, caetera monstra domans. Quaelibet in facinus mulier decurrit, et ultro, Ejus si mentem morbidet iste furor, Nata patrem, fratremque soror, vel sponsa maritum Fraude necat, fati praeveniendo manum. Sicque per ascensum male syncopat illa mariti Corpus, furtivo dum metit ense caput. Cogitur ipsa parens nomen nescire parentis, In partuque dolos, dum parit ipsa parens. Filius in matre stupet invenisse novercam, Inque fide fraudes, in pietate dolos. Sic in Medea pariter duo nomina pugnant, Dum simul esse parens, atque noverca cupit. Nesciit esse soror, vel se servare sororem, [0456A] Dum nimium Cauno Byblis amica fuit. Sic quoque Myrrha suo nimium subjecta parenti, In genitore parens, in patre mater erat. Sed quid plura docebo, Cupidinis ire sub hasta Cogitur omnis amans, juraque solvit ei. Militat in cunctis, ullum vix excipit hujus Regula, cuncta ferit fulmen et ira sui. In quem non poterit probitas, prudentia, formae Gratia, fluxus opum, nobilitatis apex. Furta, doli, metus, ira, furor, fraus, impetus, error, Tristities, hujus hospita regna tenent. Hic ratio, rationis egere, modoque carere Est modus, estque fides non habuisse fidem. Dulcia proponens assumit amara, venenum Infert, concludens optima fine malo. [0456B] Allicit illiciens, ridens deridet, inungens Pungit, et afficiens inficit, odit amans. Ipse tamen poteris ipsum frenare dolorem, Si fugias, potior potio nulla datur. Si vitare velis Venerem, loca, tempora vita, Nam locus et tempus, pabula donat ei. Si tu persequeris, sequitur; fugiendo fugatur; Si cedis, cedit; si fugis, illa fugit. </poem> Jam ex hoc meae doctrinae artificio, cupidinariae artis elucescit theorica, per librum vero experientiae, tibi practicam poteris comparare. Nec mirandum, si in praefata Cupidinis depictione notulas reprehensionis intersero, quamvis ipse mihi quadam germanae consanguinitatis fibula connectatur; [0456C] non enim vel detractoriae malignitatis caliginosa rubigo, vel incandentis odii fervor foras egrediens, vel invidiae tyrannus extra desaeviens, ad has invectivas accusationis me impulit, sed ne veritatis per se loquentis evidentiam videor silentio strangulare. Non enim originalem Cupidinis naturam in honestate, redarguo, si circumscribatur frenis modestiae, si habenis temperantiae castigetur; si non germen excursionis limites deputatos evadat, vel in nimium tumorem ejus calor ebulliat, sed si ejus scintilla in flammam evaserit vel ipsius fonticulus in torrentem excreverit, excrementi luxuries amputationis falcem expostulat, exuberationis tumor solatium medicamenti desiderat. Quoniam omnis excessus, temperatae mediocritatis incessum disturbat, [0456D] et abundantiae morbidae inflatio quasi in quaedam apostemata vitiorum exuberat. Praevia igitur theatralis oratio joculatoriis evagata lasciviis, tuae puerilitati pro ferculo propinatur; nunc stylus paululum maturior ad praefinitae narrationis propositum revertatur. Ut supra praelibando docui, terrestrium animalium materiandae propagini Venerem destinavi, ut varias materias in rebus materiandis excudendo substerneret, ego vero in naturarum purificatione multiplici, ut operibus manum supremae expolitionis apponerem, et ut instrumentorum fidelitas pravae operationis fermentum excluderet, ei duos legitimos malleos efformavi, quibus et Parcarum caveret insidias, resque multimodas essentiae praesentaret. Incudum etiam nobiles [0457A] officinas ejusdem artificio deputavi, praecipiens ut his eosdem malleos adaptando, rerum effigiationi fideliter indulgeret, ne ab incudibus malleos aliqua exorbitatione peregrinare permitteret. Ad officium etiam scripturae, calamum praepotentem eidem fueram elargita, ut in competentibus schedulis ejusdem calami scripturam poscentibus, quarum meae largitionis beneficio fuerat compotita, juxta meae orthographiae normulam, rerum genera figuraret, ne a propriae descriptionis semita in falsigraphiae devio eumdem divagari sustineret. Sed cum ipse genialis concubitus ordinatis complexionibus res diversorum sexuum opponi dissimiles ad exsequendam rerum propaginem, connectere teneretur, ut in suis connexionibus artis grammaticae constructiones [0457B] canonicas observaret, suique artificis nobilitas nullius artis ignorantia suae ferret gloriae detrimentum, curialibus praeceptis sub magistrali disciplina, eam videlicet disciplinam instruendam docui, quae artis grammaticae regulas in suarum constructionum unionibus artificiosis admitteret; alias vero extra ordinarias nullius figurae excusatione redemptas excluderet. Cum enim attestante grammatica, duo genera specialiter, masculinum et femininum, ratio naturae cognoverit, quamvis dum quidam homines depauperati signaculo, juxta meam opinionem, possent neutri generis designatione censeri, tamen Cypridi sub intimis admonitionibus minarum tonitru ingessi, ut in suis conjunctionibus ratione exigentiae, naturalem constructionem solummodo [0457C] masculini femininique generis celebraret. Cum enim masculinum genus suum femininum exigentia habitudinis genialis adsciscat, si eorumdem generum constructio anomale celebretur, ut res ejusdem sexus sibi invicem construantur, illa quidem constructio nec evocationis remedio, vel conceptionis suffragio, apud me veniam poterit promereri. Si enim genus masculinum genus consimile quadam irrationabilis rationis deposcat injuria, nulla figurae honestate illa constructionis junctura vitium poterit excusare, sed inexcusabilis soloecismi monstruositate turpabitur. Praeterea, Cypridi mea indixit praeceptio, ut ipsa in suis constructionibus, suppositiones appositionesque [0457D] ordinarias observando, rem feminini sexus charactere praesignitam, suppositionis destinaret officio; rem vero specificatam masculini generis, sede collocaret appositi, ut nec appositum in vicem suppositi valeat declinare, nec suppositum possit in regionem appositi transmigrare; etiam cum utrumque regatur ab altero, appositum sub adjectiva proprietate, suppositum subjectivae proprietatis proprium retineret, exigentiae legibus invitatum. Praeterea, adjunxi, ne Dyonea conjunctio in transitivae constructionis habitum uniformem, vel reciprocationis curriculum, vel retransitionis anfractum reciperet, solius transitionis recta directione contenta, vel alicujus etiam disgressantis naturae nimia intercisione sufferret, ut genus activum in [0458A] passivum valeat usurpativa assumptione, vel idem in activum suae proprietatis dispositione redire, vel sub passivi litteratura activi retinendo naturam, sibi legem termini deponentis assumere: Nec mirandum, si pleraeque maximae, titulo grammaticae facultatis adscriptae, a venereae artis domicilio patiantur repulsam, cum ipsa eas quae suae praeceptionis regulis obsequuntur, in sinum suae familiaritatis admittat; eas vero quae eloquentissimae contradictionis insultibus ejus leges expugnare conantur, aeterni anathematis exclusione suspendat, cum philosophicae assertionis auctoritas maximarum plerasque diversis facultatibus fateatur esse communes; quasdam vero ultra suarum disciplinarum domicilia, nullam habere licentiam excursandi. [0458B] Sed quia tantas Parcarum argutas oppositiones Venerem novi agonistae disputationis ingressuram conflictum, alicujus tergiversatione fallaciae Venus ab Atropos coarctantes conclusionis subtimeret argutias, ipsam disciplinam docendo juxta quae dissertivae disciplinae praecepta suarum argutionum formas excederet. Et quomodo in adversarii argutionibus fraudulentis, fallaciae latibulum inveniret, ut disputationis agoniam contra adversariae partis insidias posset securius celebrare, et per instantiam similia oppositionum argumenta refellere. Injunxi etiam ut syllogistica ejus complexio duorum terminorum contenta compendio, nullis Aristotelicis figuris obnoxia, trium propositionum ordinatione congrua texeretur, in tantum, ut in singulis propositionibus, [0458C] major extremitas praedicationis fungeretur officio, minor vero subjiciendi legibus teneretur. In prima vero propositione nullo verae inhaerentiae modo, sed sola ratione contractus intrinseci, subjecto inhaereat praedicatum; in assumptione vero relativorum oculorum, reciprocis impressionibus, expressius minori major annectatur extremitas. Sed in conclusione expressissimae inhaerentiae, vinculo veriori subjecti praedicatique carnalis celebretur connexio. Hoc etiam mei fuit consilii, ut nullius conversionis retrogradatione pestifera, venereae complexionis termini analogicae praedicationis jura servantes, suarum vices sedium alternarent. Et ne consequentis fallacia, ex similium conformatione [0458D] progenita, posset industriam Veneris impedire, terminos specialibus specificavi signaculis, ut familiari liberae agnitionis intuitu, audenter agnosceret quos terminos subjectionis gradus inferior, quos vero praedicationis apex superior ex suae habitudinis jure deposceret, ne si complexio terminorum inconsequens proportionatam habitudinem non teneret in commune, nugationis uniformis deformitas nasceretur. Sicut autem quasdam grammaticae dialecticaeque observantias inimicantissimae hospitalitatis incursu volui a Veneris anathematizare gymnasiis; sic metonymicas rhetorum propositiones, quas in suae amplitudinis gremio rhetorica mater amplectens, multis suas rationes conflat honoribus, Cypridis artificii interdixi, ne si nimis durae translationis [0459A] excursu a suo reclamante subjecto, praemium alienet in aliud, in facinus facetia, in rusticitatem urbanitas, tropus in vitium, in decolorationem color nimius convertatur. His apparatuum nobilitatisque praesignibus Veneris, terrestris incolatus transivit in patriam. Quae cum suffraganeis instrumentis ad humanae geneseos seriem contexandam, desudando laborans, Parcarumque manibus interfecta subtili resarciens acu, subtilius haec renodat. Sicque stipendiariae administrationis jura, officiosissima curiositate persolvit. Sed quoniam ex maternae satietatis identitate fastiditus animus indignatur, quotidianique laboris ingruentia exsequendi propositum appetitus exstinguitur. Unitas operis toties repetita Cytheream [0459B] infestat fastidiis, continuataeque laborationis effectus, laborandi excludit affectum. Illa igitur magis appetens otii effeminari sterilibus, quam fructuosis exerceri laboribus, ferialis operationis exercitatione, negotiali praeposita, nimiae otiositatis desideriis coepit infantibiliter juvenisci. Et quoniam apud quem desidiae torpor castrametatur, ab eo omnis virtutis militia relegatur, otiique sterilitas, pravae sobolis, solet fecunditatem efficere. Potus etiam inundans diluvium, in nimias despumat libidines, cibique effrenis ingurgitatio consimiles nauseas superfluitatis eructat. Venus his furiis aculeata lethalibus, in suum conjugem hymenaeum, tori castitatem peste adulterationis incestans, cum Antigamo coepit concubinarie fornicari, suique adulteri suggestionibus [0459C] irretita lethiferis, liberale opus in mechanicum, regulare in anomalum, civile in rusticum inciviliter immutat, meumque inficiata praeceptum, malleos ab incudis exhaeredans consortio, adulterinis damnat incudibus. Ipsae etiam incudes nativae, suorum malleorum deplorantes absentiam, eosdem lacrymabiliter videntur deposcere. Et, quae gladio Atropos universa demetenti solebat clypeum defensionis opponere, jam eidem stabilitate conciliationis mutuo foedere ligatur, fatique falcem in messem humani generis nimium excursare permittens, damnum nulla novi seminis pensat origine; sed potius se grammaticis constructionibus destruens, dialecticis conversionibus [0459D] invertens, rhetoricis coloribus decoloratis suam artem in figuram, figuramque in vitium transfert: dumque fornicariis excessibus cum adultero perpetuat concubinatus illecebras, ab eodem suscipiens, pro filio, spurio compotitur. Qui dum nullius delectationis amoenitate gaudet, nullius jocosae jucunditatis vult meridiari deliciis, ut quasi per antiphrasim, jocus a jocasitate dicatur, ei nomen usus impressit. Duo igitur Dionae dati sunt filii, discrepantia generis disparati, nascendi lege dissimiles, mox titulis discrepantes, artificio deformes. Hymenaeus namque uterinae fraternitatis in affinis confinio quem excellentioris dignitatis extollit prosapia, ex Venere sibi Cupidinem propagat in filium; Antigamus vero scurrilis vel ignobilitatis genere derivatus, [0460A] adulterando, adulterinum filium jocum sibi joculatorie parentat. Illius nativitatem, matrimonii excusat solemnitas; hujus propaginem divulgati concubinatus accusat vulgaritas. In illo, paternae civilitatis elucescit urbanitas; in hoc, paternae inurbanitatis tenebrescit rusticitas. Iste inargentatos nitoribus argenteos fontes inhabitat; hic loca perenni ariditate damnata indefesse concelebrat. Iste in grata planitie fixit tentoria; huic vallium complacent nemorosa. Iste in tabernaculis indeficienter pernoctat, hic sub dio dies noctesque continuat. Iste aureis venabulis vulnerat quem venatur; hic, quem ferit, ferreis jaculis lanceat. Iste suos hospites debriat nectare subamaro, hic suos absynthii potu perimit acetoso. Jam mea oratio chartulae tuae [0460B] mentis inscripsit, qualiter otii damnosa pernicies Venerem educavit emphaticam, qualiter diluviosi potus inundatio venenosum patrat incendium; qualiter ex cibi ingurgitatione ducens originem, plerosque luxuriae elephantina lepra percussit. Ecce, super hominibus acuta Veneris febre languentibus, aerumnosae lamentationis carmen cecini querulosum; nunc similiter aliis quos aliorum vitiorum morbida turba conturbat, sub cantu elegiaco querimoniosae orationis citharam temperemus. Multi enim dum Charybdis ingluviosae hiatus voraginosos subterfugiendo devitant, in Scyllae malignantis abysso inopinata periclitatione naufragantur. Plerique etiam dum impetuosi torrentis occursus tumidos evadunt, [0460C] stagni limositate viscantur. Alii dum dependentis montis praecipitia, cautela consulente declinant, in coaequata planitie praecipitatione spontanea colliduntur. Ea igitur quae disseram, tuae menti clavo memoriae tenacis affigas, animique vigilantia somnum torporis excutias, ut mecum maternis excitatus visceribus, periclitantium hominum naufragiis compatiendo condoleas, et praeambulae admonitionis clypeo loricatus, monstruoso exercitui vitiorum occurras, et si quae prava semina in horto tuae mentis audeant pullulare, falce maturae sectionis exstirpes. Tunc ego: Jam pridem mea mens exhilarata tuae disciplinationis compendio, tuis correctionibus libentissimam aurem inclinat. Tunc illa: <poem> [0460D] Heu, quam praecipiti passu ruinam Virtus sub vitio victa laborat? Virtutis species exsultat omnis, Laxantur vitio frena furoris, Languet justitiae Lucifer, hujus Vix umbrae remanet umbra superstes Exstinctumque sui sidus honoris Deflet, lucis egens, noctis abundans Dum fulgur scelerum fulminat orbem, Nox fraudis fidei nubilat austrum: Virtutumque tamen sidera nulla Istius redimunt noctis abyssum, Incumbit fidei vespera mundo Nocturnumque chaos fraudis abundat. Languet fraude fides, fraus quoque fraudem [0461A] Fallit fraude, dolo sic dolus instat, Mores moris egent moribus orbi, Leges lege carent, jusque tenoris Perdunt jura sui; jam sine jure Fit jus omne, viget lex sine lege. Mundus degenerat, aurea mundi Jam jam degenerant saecula, mundum Ferri pauperies vestit, eumdem Olim nobilitas vestiit auri, Jam jam hypocrisis pallia quaerunt Fraudes, et scelerum fetor odorus Ut pravo chlamidem donet odori Virtutum sibimet balsama quaerit. Sic urtica rosis, alga hyacinthis, Argento scoria, murice fucus [0461B] Formae pauperiem palliat, ut sic Interdum redimant crimina vultus. Sed crimen phaleras exuit omnes, Nec se justitiae luce colorat: Nam sese vitium glossat aperte, Fit fraus ipsa sui lingua furoris, Quid tuti superest, cum dolus armat Ipsas in propria viscera matres? Cum fraternus amor fraude laborat, Mentiturque manus dextra sorori? Censetur reprobum jus probitatis, Observare probos, et pietatis Lex, est improbitas, esse pudicum Jam cunctis pudor est. Absque pudore [0461C] Humanos hominis exuit usus Non humanus homo. Degener ergo Bruti degeneres induit actus, Et sic exhominans exhominandus. </poem> ===Septima quaestio Alani.=== Ad haec ergo: Quoniam in aere generalitatis hujus intellectus oberrat excursor, intelligere vero specialitas amicatur, vellem, quod vitia quae in quodam generalitatis implicas glomicello, speciosissimarum specierum interstitiis discoloribus explicares. ===Responsio Naturae.=== Quoniam tuae postulationis rationem emeritam indecens est adimpletionis merito defraudari, tibi [0461D] singula vitia aequum est sigillatim notulis singularibus adnotari. Quia ergo jam dictum est, quomodo totus orbis impurae Veneris fere generali periclitatur incendio, nunc restat dicendum qualiter idem generalissimo gulositatis naufragatur diluvio. Quoniam gulositas est quasi quoddam Venereae exsecutionis prooemium, et quasi quoddam antecedens ad venereum consequens. Nota ergo quasdam filias idololatriae veteris medullitus exstirpatae, in praesenti instanti suae matris imperium reparare conari, et eam quibusdam praesagiosis carminibus redivivam a mortuis excitare; [0462A] quae meretricali officio, vultu phantasticae dilectionis faciem dealbantes, amasios alliciendo, fraudulenter illiciunt: quae sub tristi laetitia, sub amica saevitia, sub hostili amicitia, tanquam Syrenes usque ad exitium dulces, delectationis melodiam facie tenus praeferentes, suos amatores ad idololatriae perducunt naufragium: harum una, ut ficto loquar vocabulo, congruentia proprietatis, bacchilatria poterit nuncupari. ===De superfluo potu.=== Bacchilatria haec suum amasium rationis privans igniculo, eumdem tenebris brutae sensualitatis exponit, suum etiam, more meretricio, in tantum debriat amatorem, ut idem Bacchum nimis emphatice affectare cogatur, in tantum ut potator [0462B] Baccho nimiae delectationis vinculo alligatus, eidem divinae majestatis cultum exhibere credatur: Adeo ut homo bacchilatra, Bacchum plerumque locali interstitio a se sejungi non ferens, in alienis vasculorum capsulis suum deum diu perendinare non patiatur, sed ut sibi ejusdem dei familiarius assistat divinitas, illum dolio sui ventris includat. Sed quia plerumque stomachi capsula tanti hospitis divinitatem diu sustinere non potest, idem deus aut per orientalis portae polum arcticum, aut per occiduae regionis antarcticum turpiter evaporat. Multoties etiam Bacchi cultor in scyphis materiae honore pollentibus Baccho architectatur hospitium, ut ejusdem divinitas divinius in aureo [0462C] vase praefulgeat. Unde idem aethereis nitoribus claritate concertans, et smaragdinis coloribus viriditate contendens, ac plerosque sapores sui saporis majestate praecellens, potationum filios suarum proprietatum dignitatibus irritat sophisticis, ut ipsa Bacchum tanquam ineffabilis divinitatis arcanum ineffabili amore concelebrent. Qui etiam his animati, ne divinitatis illius aliquid remaneat inexhaustum, usque ad faeces Bacchum deglutiunt, sicque suum deum in tartaream abyssum ventris cogunt inhoneste descendere, et dum sic a speciali ad generalissimum genus potationis deveniunt, superlativum gradum ebrietatis ascendunt. Haec pestis non solum plebeae vulgaritatis inimicatur hominibus, verum [0462D] etiam praelatorum superciliosas sibi facit inclinare cervices, quibus Bacchi gratiae non sufficiunt, quas in eum gratia naturae diffudit, verum etiam arundineam usurpantes attractionem; nunc Bacchum et rosarum connubio gloriantem, nunc floris alterius fragrantiam respirantem, nunc hyssopi consortio sibi quoddam privilegium arrogantem; nunc aliarum rerum dotibus locupletatum extrinsecus, impetuosa gulae Charybdi deglutiunt, in tantum, ut sine mari naufragium, sine tristitia fletum, sine infirmitate lethargium, sine sopore somnum ebrietatis incurrant. [0463A] Qui dum ebrietatis energia percussi, operam psalmodiis impendunt, versus nimia intercalatione rumpentes crapulae boream importunum interserunt. ===De superfluitate ciborum.=== Nec solum praetaxata potus cupiditas, verum etiam, cibi plerosque canina inescat aviditas, quorum voluptates inordinatae, cogitationes inconcinnae, novos sibi cibi somniant apparatus. Qui dum exactori quotidianum escae debitum nimis abundanter exsolvunt, exactor superabundans suo cogitur reddere debitori. Isti, quidquid possident, in arca stomachi thesaurisant. Et quamvis illud commissum non rubigo corrosionis dente demordeat, nec vel peculantis furis sophisma subripiat, [0463B] ipsum tamen decoquentis caloris latrocinio turpiori, turpius evanescit. Isti, bursam ad nummorum vomitum, arcam pecuniarum invitant ad nauseam, ut exactori stomacho possint accuratius adulari. Interius ventrem ciborum locupletant divitiis, exterius in nuda et pura positi paupertate. Haec pestilentia etiam non vulgari humilitate contenta, profundius progreditur ad praelatos, qui salmones et lucios, caeterosque pisces aequipollenti generositate praesignes, variis decoctionum cruciatos martyriis, baptizandi adulterantes officium, sacri piperis fonte baptizant, ut ex tali baptismate baptizati, multiformis saporis gratiam consequantur. In eadem mensa terrestre animal piperis inundatione submergitur, [0463C] piscis natat in pipere, avis ejusdem viscositate ligatur: dumque tot animalium genera uno ventris ergastulantur in carcere, aquatile animal secum terrestre, aeriumque genus in eodem sepulcro tumulari miratur. Quibus si detur licentia exeundi, egressuris vix portae sufficit amplitudo. Hae praefatae pestes pontem faciunt, per quem ad luxuriae lupanaria pervenitur. Hae sunt introductiones per quas quis furandi artem ingreditur. Hae morbos pariunt, seminant paupertates. Hae sunt nutrices discordiae, sorores insaniae, intemperantiae matres, immunditiae venatrices. Per has, humanum genus modestiae limites excedit, temperantiae frena postponit, castitatis sigilla confringit, meae largitionis gratiam non attendit. Cum enim [0463D] mea largitas tot hominibus fercula procuret, tot fercula copiosa compluat, ipsi tamen gratiae ingrati, nimis illicite licitis abutentes, frena gulae laxantes, dum comedendi mensuras excedunt, lineas potationis in infinitum extendunt; qui palata salsorum seducentes acumine, ut saepe et multum bibant, saepius sitire coguntur. ===De avaritia.=== Est et alia idololatriae filia, quam (si nominis proprietas suam significationis germanitatem in voce retineat) convenienti vocabulo conveniens est [0464A] nummulatriam nuncupari. Haec est malitia, per quam in animis hominum deificatur pecunia, nummo divinae venerationis exhibetur auctoritas, per quam, ubi nummus loquitur, Tulliani eloquii tuba raucescit; ubi nummus commilitat, Hectoreae militiae fulgura conticescunt; ubi pugnat pecunia, virtus expugnatur Herculea. Si quis enim armatur pecunia, tanquam loricis argenteis torrentis impetus Tulliani, fulgur incursus Hectorei, robur virtutis Herculeae, versipellis Ulyssea calliditas floccipenditur, in tantum enim habendi fames involvit, ut dialecticae muta sit subtilitas, rhetoricae languescat civilitas. Ubi nummorum perorat plenitas, jam Tullius sui monetam vendit eloquii, sui pudoris monilia in aurum commutat Lucretia; Penelope [0464B] suae vicennariae castitatis pudorem deponit in pretio; Hippolytus etiam si nummi preces audiat susurrantis, suae novercae non vult precibus novercari. Nam si in aure judicis susurret pecunia, Orphei lyra, carmen Amphionis, musa Virgilii voce pecuniae suffocantur. Jam dives, divitiarum naufragus in profundo, hydropicae sitis incendiis sitit opes, et in medio ipsarum positus Tantalizat. Pauper etiam, quamvis materialem avaritiam realiter exercere non valeat, intus tamen archetypam retinet parcitatem. Proh dolor! metallorum onera largiuntur honores, ad metalli pondera ponderatos. Jam non Caesar, sed nummus est omnia, quia ab individualibus usque ad generalissimam, honores [0464C] singulos tanquam mediator percurrit. Nummus patriarcha noster est, episcopos et archiepiscopos inthronizat. Alios archidiaconalibus adaptat officiis; alios denique aliarum dignitatum et officiorum coaequat negotiis. Quid plura? nummus vincit, nummus mundum regit, nummus imperat universis. Quid prodest cum Ptolomaeo subterfugientis astronomiae fugas consequi subtilitatis curriculo; stellarum prophetias, spontaneos planetarum investigare errores; cum Euclide, geometricorum aenigmatum secreta scrutari; intellectu in profundum maris descendere; coeli altitudinem intelligibilibus mensuris attingere; cum Milesio, musicarum proportionum consonantes amicitias invenire; cum Pythagora pugnas numerorum virtute multiplicationis [0464D] inspicere; cum Tullio, orationem rhetoricis colorum stellare sideribus; cum Aristotele, ancipiti dialecticae gladio a veris falsa dividere; cum Zenone falsitatem probabilitate tunicare sophistica; cum Donato in accidentium congruentia nectere dictiones, cum sapientia nostris temporibus nullius fructus praemietur stipendiis, nullius famae eam aura favorabilis extollat, ipsa vero pecunia honoris titulos et laudis emat praeconia? Sola tamen sapientia revera super omnem praeeminet possessionem. Generosa possessio, quae sparsa colligitur, erogata revertitur, publicata suscipit incrementum! [0465A] per quam nobilis scientiae thesaurus secretis penetralibus mentis innascitur, fructus internae delectationis acquiritur. Haec est sol, per quem mens diescit in tenebris, cordis oculus, deliciosus animi paradisus. Haec in coeleste terrenum, in immortale caducum, in deum hominem, deificae mutationis auctoritate convertit. Haec est verum peregrinationis remedium, solum humanae calamitatis solatium, humanae noctis lucifer singularis, tuae miseriae redemptio specialis, cujus aciem nulla aeris caligo confundit, non densitas terrae operam ejus offendit, non altitudo aquae respectum ejus obtundit. Haec igitur, quamvis apud multos qui sensuali mobilitate brutescunt, nimia langueat vilitate, apud illos tamen qui in ignem originalem [0465B] rationis redegerunt scintillam praeconii, et famae munere non fraudatur. Quamvis enim prudentia phantasticae adulationis plausibiles dedignetur applausus, tamen quia verae famae haec est gloriosa proprietas, ut appetitores sui contemnat, et appetat contemptores; famam fugiendo consequitur, quam perdet insequendo. Igitur etsi videas apud quosdam regnare pecuniam, jacere prudentiam, militare divitias, sapientiam exsulare, ignavia tamen opum pondera animo victori calcata subjicias, et intestino affectionis amore prudentiam consecteris, ut penitus sapientiae matris cubiculum inoffenso intuitu valeas intueri. Tunc ego: Vellem ut laxatis habenis reprehensionis, praecordialius avaritiae filias impugnares. [0465C] Tunc illa ad acerrimas invectionis demorsiones gyrans suae narrationis incessum, ait: <poem> Postquam sacra fames auri mortalia pungit Pectora, mens hominis nescit jejuna manere. Laxat amicitias, odium parit, erigit iras, Bella serit, lites nutrit, bellumque renodat, Rumpit nodata, disrumpit foedera, natos Excitat in patres, matres in viscera, fratres Dat fratrum nescire togas, et sanguinis omnes Unio quos unit, furor hos male dividit unus. Dum stomachum mentis hydropicat ardor habendi, [0465D] Mens potando sitit, et Tantalus alter in istis Ardet aquis, viresque siti dat copia census. Esurit ergo satur, sitit ebrius, optat abundans Unus cuncta cupit, ipsoque cupidine pauper Efficitur, divesque foris, manet intus egenus. Nil habet ergo miser, cum nil se credit habere, Divitiis, cum pauperiem sua vota repensant, Hospitium cordis, et moenia mentis avarae Invadunt hostes multi, multoque tumultu Totam sollicitant humani pectoris arcem. [0466A] Nam timor aggreditur mentem, pariterque cupido Concutit, et totam mentis depauperat urbem. Curarum geminus turbo sic turbat avarum; Cumque timenda timet, mens somniat ipsa timores, Saepe novos fingitque metus, damnique timore Damna luit, damnique malum formidine pensat: Sic casus varios terroris somnia monstrant. Uxoris fraudes, furisque sophismata, terror Nuntiat, insultus hostis, juguloque minaces Mentitur gladios, et flumina dira potentum. Nunc pestes, ignes recolit, nunc concipit iras Oceani, soloque metu jam naufragus exstat. Divitis in nummo mens philosophatur in arca Dum nummum sepelit, nummusque sepultus avari [0466B] Usibus emoritur, illum non ille, sed arca Possidet, et totum nummi sibi vindicat usum. Ut loculis varia nummorum fercula donet, Injungit proprio dives jejunia ventri. Horret avaritiam venter, propriosque negari Miratur reditus, loculi suffragia quaerit, Sed ventri loculus surdas accommodat aures. Pabula visus habet, et convivatur ocellus, Solus in argento, sed venter philosophari Cogitur, et longo patitur jejunia voto. Non lacrymae, non mella precum, non ipsa perorat Pauperies hominum, quin foenore dives egenum Devoret, et tenuem miseri facit esse crumenam. Pauperis in lacrymis ridet, miserique labore Pascitur, et poenam sibimet facit esse quietem. [0466C] Hunc dolor, hunc risus, jocus hunc, moeror tenet illum, Hic gemit, hic ridet, dolet hic, dum dedolet ille. Omnis in affectum nummi laxatur avari Divitis affectus, nec enim datur ulla voluptas Menti, qua possit alias deflectere vultum. Divitias non dives habet, sed habetur ab ipsis, Non est possessor nummi, sed possidet ipsum Nummus, et in nummis animus sepelitur avari. Hos colit ipse deos, haec idola ditat honore Divini cultus, et nummis numina donat. Sic hominum ratio calcata cupidine, carni Servit, et ancilla famulari cogitur illi. Sic oculus cordis, carnis caligine caecus [0466D] Languet, et eclipsim patiens, agit otia solus. Sic jubar humani sensus male palliat umbra Carnis, fitque nummis ingloria gloria mentis. Divitiis vel divitibus non derogat iste Sermo, sed vitium potius mordere laborat. Non census, non divitias, non divitis usum Damno, si victor animus ratione magistra Subjectas sibi calcat opes, si denique census Nobilis auriga ratio direxerit usum. Nam cunctas si spargat opes, si munera fundat [0467A] Dives, et in laudem spiret, tentetque favorem Munere lucrari, tamen hujus muneris auctor, Ductor et auriga nisi sit discretio, nullus Fructus erit, quoniam laudem non dona merentur, Sed potius mercantur eam, nisi facta decenter Discrete fuerint, pro munere namque frequenter Laus datur hypocrita, famae simulatio falsa, Simia laudis, horum umbratilis umbra favoris. </poem> Ecce habes quomodo tenacis avaritiae viscus humanae mentis alis auferat libertatem. ===De arrogantia.=== Nunc intuendum est qualiter insolentis arrogantiae ampullositas humanas mentes erigat in tumorem, cujus infirmitatis contagione funesta vitiata [0467B] hominum multitudo, dum se supra se insolenter extollit, infra se ruinosa descendit, sibi derogans arrogando, se deprimens erigendo, se sibi auferens efferendo. Horum autem hominum aut verborum solemnis pompositas, aut suspicionis mater taciturnitas, aut quaedam actus specificatio, aut insolens gestus exceptio, aut nimia corporis corruptio exterius interiorem arguit superbiam. Alii namque quos servilis conditionis demittit humilitas, augustam jactitant libertatem; alii, dum scurrilis generis vilitate plebescunt, verbo tenus se sanguinis generositate exaltant. Alii, dum in artis grammaticae vagientes cunabulis, ejusdem lactantur uberibus, Aristotelicae subtilitatis apicem profitentur. [0467C] Alii, dum leporinae timiditatis gelicidiis torpescunt, solo verbositatis remedio, animositatem efferunt leoninam. Sunt alii, qui ea quae internae indignationis supercilium claudit interius, exteriori evidenter eloquuntur silentio: Nam aliis inferiori morum gradu jacentibus, vel eis parilitate probitatis comparibus, vel etiam elatiori fastigio dignitatis pollentibus, mutuae collocutionis communicare participium dedignantur: a quibus, si quis interrogationis suffragio verbum expostulet, tanta taciturnitatis intercapedine a quaestione omittetur responsio, ut eidem haec nulla cognatione videatur affinis. Alii, suos actus specificare gaudentes, in multitudine singulares, in generalitate speciales, in universalitate adversi, in unitate diversi [0467D] omnifariam esse laborant. Dum alii namque exercentur colloquiis, isti indulgent silentiis, dum alii lasciviis solvuntur, isti seriis implicari videntur; dum alii seriis implicantur negotiis, isti otiantur lasciviis. Dum alii quadam serenitatis festivitate hilarantur in facie, isti in vultu quamdam malevolae severitatis praeferunt tempestatem. Alii interioris superbiae gestus, exterioris gestus exceptione figurant: qui tanquam terrena omnia despiciant, supini coelestia suspiciunt, oculos indignanter obliquant; supercilia exaltant, mentum superciliose [0468A] supinant, brachia in arcus exemplant. Horum etiam pedes terram sola articulorum contractione delibant. Alii vero sua corpora femineis compositionibus nimis effeminant, qui suorum capillorum conciliorum pectinis subsidio in tanta pace conciliant, ut ne lenis aura in eis possit suscitare tumultum: luxuriantis etiam supercilii fimbrias forficis patrocinio demetunt, aut ab ejusdem silva superflua exstirpando decerpunt; pullulanti etiam barbae crebras novaculae apponunt insidias, ut nec eadem paululum audeat pullulare: brachia manicarum angustias conqueruntur; pedes in angustis calceorum ergastulis carcerantur. Heu! homini unde isti fastus, ista superbia? cujus aerumnosa est nativitas, cujus vitam laboriosa demolitur poenalitas, [0468B] cujus poenalitatem poenalior mortis concludit necessitas; cujus omne esse, momentum, vita est naufragium, mundus exsilium: cujus vita aut abest, aut spondet absentiam, mors autem instat, aut minatur instantiam. ===De invidia.=== De superbia vero, filia nascitur, quae maternae malignitatis haereditate potitur. Haec est invidia, quae continuae detractionis rubiginosa demorsione, hominum animos demolitur. Haec est vermis, cujus morsu morbi data mentis sanitas contabescit in saniem; mentis sinceritas computrescit in cariem; mentis requies liquatur in [0468C] laborem. Haec est hospes, qui apud suum hospitem hospitio exceptus, ejus labefactat hospitium. Haec est possessio, pessime possidens suum possessorem, quae dum alios detractionis latratibus vexat, sui possessoris animum intestino morsu perfodiens, inquietat. Haec est invidia, quae in illos quos vitiorum absorbet infernus, a quibus corporis dotes ratio naturae proscribit, quos in paupertatem insanae fortunae evomit, indignantis suae detractionis aculeos facit otiari. Sed, si quis in torrente divitiarum natat cum Croeso, opes spargit cum Cyro, in specie disputat cum Narcisso, animositate tonat cum Turno, Herculi colludit in robore, cum Platone facie ad faciem philosophiam speculatur, cum Hippolyto castitatis speculo sigillatur, in hunc [0468D] omnes suarum detractionum aculeos expendit. Nam audaciam furori temeritatis assignat, prudentiam animi in fraudis versutias, aut in verbositatis ampullositatem obliquat. Per hujus etiam detractionem, pudor in hypocrisim degenerat. Haec invidiae tabes plerosque tabefacit, qui dum alienae famae nitorem detrahere conantur, primi suae probitatis sentiunt detrimenta. His aliena prosperitas adversa, aliena adversitas prospera judicatur. Hi in aliena gratulatione tristantur, in aliena tristitia gratulantur. Isti suas in aliena paupertate divitias, [0469A] suam paupertatem in alienis divitiis metiuntur. Isti aut alienae famae serenitatem detractionis nubilo nubilare conantur, aut ejusdem gloriam sola taciturnitate furari. Isti aut pravis interpretationibus alienae probitatis sinceritatem fermentant, aut veris fermenta falsitatis maritant. Proh dolor, invidia quod monstruosius monstrum? quod damnosius damnum? quae culpabilior culpa? quae poenalior poena? haec est erroneae caecitatis abyssus, humanae mentis infernus, contentionis stimulus, anxietatis aculeus. Qui sunt invidiae motus, nisi humanae tranquillitatis hostes, mentalis depraedationis satellites? animi laborantis vigiliae hostiles, alienae felicitatis excubiae? Quid prodest alicui, si ei serenitas fortunae prosperantis applaudat, corpus [0469B] etiam purpuramento pulchritudinis hilarescat, mens insuper sapientiae splendore praefulgeat, cum liventis invidiae latrocinium, mentis depraedatur divitias? fortunae prosperantis serenitatem adversitatis vertat in nubila? decoris aurum turpitudinis convertat in scoriam? prudentiae gloriam degloriet livor inglorius? ===Remedia contra invidiam.=== Si quis tamen livoris rubiginem, invidiae tineam a mentis thesauro velit proscribere, in alieno dolore suum dolorem inveniat condolendo, alienum gaudium suum faciat congaudendo, in alienis opibus suas penset divitias, in aliena paupertate suam lugeat paupertatem. Si alienam probitatem [0469C] videas famae solemniis celebrari, festum praeconii diem nulla facias detractione profestum, sed tuae declarationis meridie, alienae probitatis lucerna in commune deducta clarius elucescat. Si quos in titulos alienae famae detractionum latratibus videas indulgere, a grege latrantium canum te excipias, aut admonitionis objecto, detrahentes linguas hebetes, corrosionis dentes conteras, detractionum demordeas morsus. ===De adulatione.=== Huic praetexato vitiorum symbolo, suae malignitatis portionem adnectit adulatio. Hujus pestilentia percutiuntur principum laterales, palatini canes, adulationis artifices, fabri laudum, figuli falsitatis. Hi sunt qui magniloqua commendationis tuba in [0469D] divitum auribus clangunt; qui mellitae adulationis favos foras eructant; qui, ut emungant munera, caput divitis oleo adulationis inungunt; praelatorum auribus pulvinaria laudum subjiciunt, qui ab eorumdem palliis aut fictitium excutiunt pulverem, aut tunicam sophistice deplumant implumem. Isti divitum actus in quos favor famae conspuit indignantis, suffragiis laudum redimunt mendicatis. Isti penes munera laudes, penes dona favores, penes pretium praeconia famae blandientis constituunt. Nam si in domo divitis prodigalitatis torrens eniteat, adulator in prodigalitatis laudem totus effunditur; [0470A] si vero hiemalis avaritiae torporem divitis munus redoleat, adulator avarus in laude commendationis, algescit in munere: sed si munus antonomastice videatur laudum tympana postulare, adulationis poeta stylo commendationis turget altiloquo. Si vero muneris pauperies famae mendicat suffragia, humiliori stylo famae depauperat dignitatem; quoniam ubi muneris perorat altitudo, adulator hypocriticas laudes, famas umbratiles, de thesauro sui cordis eructat. Nam si ille pro quo munus eloquitur, tanta fuerit turpitudinis tempestate dejectus, ut in eo vix naturalium donorum fragmenta resultent, ei pulchritudinis praerogativam adulationis poemata somniabunt: minimas pusillanimitatis angustias, magnanimitatis mentientur [0470B] esse palatia; humiles etiam torpentis avaritiae latebras, prodigalitatis proferent in excessum; humilitatem etiam plebescentis generis, titulo Caesareae nobilitatis mentientur augustam. Quid amplius? Si apud aliquem nulla virtute a vitiis excusatum castrametetur scelerum multitudo, dum munus mediator occurrit, laudum mercenarius adulator, superficiali commendationis tunica vitiorum tenuiter colorat aspectum. E contrario vero, si totius decoris meridies alicujus hilarescat in facie, lingua argenteis eloquentiae resplendeat margaritis, mentis thalamus virtutum fulguret ornamentis, tamen, si adulationis artifex muneris gratiam non exspectet, tantae honestatis luci cum [0470C] vitiorum fastigiis, nebulas immiscere laborat. Quid est igitur adulationis inunctio, nisi donorum emunctio? Quid commendationis allusio, nisi praelatorum illusio? Quid laudis arrisio, nisi eorumdem derisio? Nam cum loquela, fidelis intellectus interpres, verbaque fideles animi picturae vultus voluntatis signaculum, lingua mentis soleat esse propheta, adulatores a voluntate vultum, ab animo verbum, a mente linguam, ab intellectu loquelam, amplo discessionis intervallo diffibulant. Plerisque etenim forinseca dealbationis laude arrident, quos interna mentis subsannatione derident, plerosque exterius plausibiliter applaudendo collaudant, quos interius contradictoria derisione defraudant. Foris vultu applaudunt virgineo, intus [0470D] scorpionis pungunt aculeo; foris mellitos adulationis compluunt imbres, intus detractionis evomunt tempestates. ===Supplicat Alanus Naturae.=== Tunc ego continuae narrationis aurigationem refrenans, dixi: Vellem ut rationabilibus tuae disciplinationis propugnaculis contra furiales istorum vitiorum exercitus, meae mentis roborares oppidulum. Tunc illa: ===Remedia contra vitia.=== <poem> Ne te gulosae Scylla voraginis [0471A] Mergat profunda nocte libidinum Praebe palato frena modestiae, Ventri tributum solve modestius, Imbrem Lyaei semita gutturis Libet modeste Bacchica pocula: Pota parumper, ut quasi poculis Bacchi putetur os dare basia. Frangat Lyaei lympha superbiam, Bacchi furorem flumina temperent: Nuptam Lyaeo se Thetis offerat, Frenet mariti nupta tyrannidem. Plebaea, simplex, rara comestio Carnis superbae murmura conterat. Ut te tyrannus parcius urgeat, Semper in ista carne superbiens, [0471B] Lentus Cupido sic aget otia, Frenentur in te frena libidinis, Languens stupescat carnis aculeus, Ancilla fiet sic caro spiritus: Largire visus pessula januae, Frenes ocellos, ne nimis improbe Venentur extra luminis impetus, Praedamque menti nuntius offerat. Si quos habendi fervor inebriat, Exire cogant, mente pecuniam, Mentis triumphum sentiat ambitus, Victi premantur colla Cupidinis. Non in crumenis ipsa pecunia Clausis moretur, pigraque dormiat, [0471C] Nulli vacando, sed magis excubet, Custos honoris divitis usibus: Si tempus adsit, si locus exigat, Surgat sepultae massa pecuniae, Nummos crumenae funditus evomant. Quaevis honori munera militent. Calcare si vis colla superbiae, Flatus tumoris, fulmina spiritus, Pensa caducae pondus originis, Vitae labores mortis et apocham. </poem> ===Adventus Hymenaei.=== Cum in hanc specialis disciplinae semitam oratio Naturae procederet, ecce vir subitae apparitionis miraculo, sine omni nostrae praeconsiderationis vexillo, suam praesentiam nostris conspectibus praesentavit. [0471D] Qui nullius aetatis legi videretur obnoxius, nunc enim juventutis vere pubescebat, nunc maturioris aevi facies seria loquebatur, nunc vultus senectutis sulcis videbatur arari. Qui sicut multimodae aetatis vicaria facie fluctuabat, sic ejus staturam ancipitem, nunc quantitas minor humilius dehumabat, nunc aequilibratae mediocritatis libramina, staturae ampliabant inopiam, nunc audaci proceritate quantitatis, giganteis contendebat excessibus. Hujus in facie nulla femineae mollitiei vestigia resultabant, sed sola virilis dignitatis regnabat auctoritas. Hujus facies nec fletus imbribus compluta, nec risus erat lasciviis serenata, [0472A] sed ab utroque feriata, modestius magis aspirabat in lacrymas. Caesaries inducias adepta litigii, artificiosi pectinis fatebatur industriam, moderatae tamen comptionis libramine jacebat ornata, ne si comptionibus vagaretur anomalis, in femineam demigrare videretur mollitiem. Et ne frontis aream comae sepeliret nubecula, forficis morsum capillorum sentiebat extremitas. Hujus facies, prout virilis dignitas exposcebat, a nulla pulchritudinis gratia deviabat. Hujus mentum nunc primam germinabat lanuginem, nunc ibidem herba fimbriat prolixior, nunc luxuriantis barbae vellere silvescere videbatur. Nunc novaculae severitas barbae castigabat excessum. Annuli vero lapidum gemmati sideribus, manus [0472B] fulguratione serenantes eximia, solem reddebant novitium. ===De vestibus Hymenaei.=== Vestes vero nunc grossioris materiae vulgari artificio plebescere, nunc subtilioris materiae artificiosissima contextione crederes superbire. In quibus picturarum fabulae, nuptiales somniabant eventus. Picturatas tamen imagines vetustatis fuligo fere coegerat aspirare. Ibi tabulam sacramentalem testimonii, finem matrimonii, connubii pacificam unitatem, nuptiarum inseparabile jugum, nubentium indissolubile vinculum, lingua picturae fatebatur intextum. In picturae etenim libro umbratiliter legebatur, quae nuptiarum exsultationis applaudit [0472C] solemnitas, quae in nuptiis melodiae solemnizet suavitas, quae connubiis convivarum arrideat generalitas specialis, quae matrimonia citharae concludat jucunditas generalis. Organicorum quoque artificum decuriata pluralitas, praedicti hominis decorabat incessum. Ipsi vero artifices in se sui magistri figurantes tristitiam, suis silentium indixerant instrumentis. Unde, instrumentorum officinae quas silentii torpor faciebat elingues, aspirare videbantur in gemitum. Igitur, postquam naturae vicinitati eum localis viciniat affinitas, haec illum signans ex nomine, cum salutis libamine, ei osculi libamen apposuit. Ex ipsius autem nominis signaculo, caeterarumque circumstantiarum loquentibus signis, Hymenaeum qui venerat recognovi, quem natura [0472D] sua locans in dextra, suae dextrae dignitate donavit. ===Adventus Castitatis.=== Cum inter Naturam Hymenaeumque quaedam colloquii celebraretur festivitas, ecce virgo suae pulchritudinis aurora blandiens universis, repentina sui adventus praesentia, sui directione itineris ad nostram aspirare videbatur praesentiam. In cujus pulchritudine tanti artificii resultabat solemnitas, ut in nullo naturae polientis claudicaret digitus. Hujus facies nullius adventitii coloris mendicabat hypocrisim, sed rosam cum lilio disputantem in facie, mistione naturae mirabili, plantaverat [0473A] dextera Omnipotentis. Oculi, simplicitatis disciplinati modestia, nullius petulantiae lasciviebant excursibus. Labia proprii retentiva vigoris, nec exhausta suaviis, nec osculis videbantur Veneris sensisse praeludia. Hujus tamen faciem desudantem in lacrymas, lacrymarum flumine crederes naufragari. Sertum vero materialiter ex liliis decussatae insertionis connubio fibulatis, sui capitis arriserat ornamentis. Cignei tamen crinis candor dedignatus liliorum supplicare candoribus, contradictoriam jactitabat albedinem. Vestes etiam suis verioribus albedinis argumentis nivibus conclusissent, nisi pictura varios commentata colores, earum fefellisset albedinem. In his etenim, sub commento picturae, videbatur intextum, qualiter Hippolyti castitas [0473B] muro vallata constantiae, novercalis luxuriae oppositionibus institit refellendo. Illic Daphnes, ne virginalis ferae jacturam sustineret, fuga Phoebi fugabat illecebras. Illic Lucretia fracti pudoris dispendium mortis excludebat compendio. Illic in speculo picturae, castitatis speculum Penelopem poteram speculari. Et, ut brevi narrationis tramite subterfugienda picturae multiloquia comprehendam, nullam nativitatis filiam suo commendationis ferculo, depictionis industria defraudavit. Aurei vero sigilli nobilitas, quae ut jaspidum stellabat siderea multitudo, praefatae virginis diescebat in dextera. Super sinistram autem residens turtur, sub facie elegiaci carminis, calamitosis ejulationibus, suae vocis citharam adaptabat. Adolescentularum vero cohors, [0473C] ad itineris solatium et ad obsequiale ministerium, ejus adhaerebat vestigiis. Quam postquam Natura prospexit sibi loci proximitate vicinam, solemni occursu ei obviam veniens, salutis prooemio, osculi praeludio, amplexus connubio, mentalem foris depinxit affectum; dumque praedictae virginis in praefatione salutis, nomen enituit, praesentialem agnovi Castitatis adventum. ===Adventus Temperantiae.=== Cumque Natura eidem festivitate collocutionis applauderet, ecce matrona regulari modestia disciplinans incessum, ad nos videbatur sui itineris tramitem lineare. Hujus statura mediocritatis erat circumscripta limitibus. Aetas vero meridianam [0473D] tendebat ad horam, vitae tamen meridies in nullo pulchritudinis obviabat amori; ruina etiam senectutis, crinem suis nivibus tentabat aspergere, quem ipsa virgo humerorum spatio inordinaria fluctuatione non permiserat juvenari, sed sub disciplina ejus cogebat excessum. Vestes nec nobilis materiae superbire gloria, nec vilitatis videbantur deflere jacturam; sed mediocritatis obedientes canonibus, nec nimiae brevitatis decurtatione truncatae, a terrae superficie peregrinantes evaserant, nec portionibus superfluis terrae faciem tunicabant, sed eam brevi osculi degustatione libabant: zona namque tunicae moderando decursum, enormitatem revocabat [0474A] in regulam. Monile autem sinus excubando vestibulis, manui negabat ingressum. In vestibus, pictura suarum litterarum fidelitate docebat, quae in hominum verbis debeat esse circumcisio, quae in factis circumspectio, quae in habitu mediocritas, quae in gestu severitas, quae in cibis refrenatio oris, quae in potu castigatio gutturis. Praefatam igitur virginem pedissequarum paucitate vallatam, festinae obviationis applausu natura suscipiens, multiplici osculorum epilogo, specificataeque salutationis auspicio, suae dilectionis cumulum figuravit; expressaque proprii nominis expressio, Temperantiae favorabilem ingessit adventum. ===Adventus Largitatis.=== Cumque amicae salutationis munere Natura veneraretur [0474B] praesentiam Temperantiae, ecce mulier cujus pulchritudinis adjuta fulgore materialis dies, serenioris vultus speciem jactitabat, iter festinando maturans, ad nos sui gressus lineas visa est ordinare. Hujus statura dedignata pauperiem, humanae staturae regulam evadebat. Hujus caput non in terram humiliando depressum, faciem faciebat encliticam, sed erecta cervice ad superna suspendens intuitum, ad altiora visus legebat excursum. Hujus speciem Natura expolitione limata exsculpsit, ut in ea sui artificii industriam posset admirari. Diadema vero, non operis insignitate materiae redimens paupertatem, nec ejusdem nobilitate materiae vilitatem recuperans, sed in utroque singularem referens monarchiam, sine morsu peremptoriae proprietatis [0474C] ardebat in capite. Aureus tamen crinis gratiori igne flammantior, aureo diademati indignando videbatur praestare subsellia: qui nec forficis apocopatus industria, nec in tricaturae manipulos colligatus, sed pigressiori excursione luxurians, limites humerorum transgrediens, terrae videbatur condescendere paupertati. Brachia, non brevitatis damnata pauperie, sed proceritatis excursu fluentia, non retro reciproca, sed in anteriora crederes transitura; manus, nullius complosionis arctationis reciprocae, sed largae expositionis explicatione productiles, largiendi affectabant officia. Vestes etiam ex aureis, sericisque filis insertionis osculo conjugatis materiam sortientes, ut a materiae generositate [0474D] operis commendata subtilitas, tanti artificii gratulabatur insignibus, ut non materialem, verum etiam coelestem manum operi crederes insudasse. In quibus, imaginaria picturae probabilitas sophistico procurationis suae praestigio, homines notorio avaritiae crimine laborantes, anathematis damnabat opprobrio; largitatis vero filios famae praeconiis titulatos, benedictionis gratia compensabat. Praefata igitur mulier solo asseclarum vallata ternario, cum sui gressus maturationi insisteret, ecce, Natura celebri occursu illius amicans incessus, osculum salutatione dimidians, salutationem osculo syncopabat. Ejus formae specialis insignitas, habitus [0475A] specificati curialitas, gestus individualitas, Largitatis dum promulgarent adventum, nomen in salutatione resultans, ejusdem rei fidem a nube dubitationis excepi. ===Adventus Humilitatis.=== Dum Natura Largitati primitivae salutationis, amicaeque applausionis jura persolveret, ecce puella lentitudine pigritantis gressus morosior, columbini vultus placiditate serenior, modicitate staturae castigatioris humilior, ad nos divertere testudinei gressus modestia, videbatur. Staturae tamen humilitati, gratia pulchritudinis venerat in patronum: quae mechanicis humani artificii usurpata fallaciis, sed vivo fonte naturae scaturientis, totum corpus decoris afflaverat ornamento. Hujus crinis tanta [0475B] fuerat forficis demorsione succisus, ut apocopationis figura fere in vitium transmigraret. Capillos vero quodam exorbitationis diversiclinio devagantes, inexplicabili intricatione complicitos, inter se crederes litigare. Caput demissione profunda dejectum, humiliter encleticabat in terram. Vestes non a nativo colore materiae appositivi coloris adulteratione degeneris, suburbanae materiae vulgaritatem artificiosae operationis defendebant subsidio. Ibi fabulosis picturae commentis legebatur inscriptum, qualiter in virtutum catalogo Humilitas insignitatis vexillo praefulgeret; Superbia vero sacramentali virtutum synodo excommunicationis suspensa charactere, extremae relegationis damnaretur excidio. Huic igitur adventanti, Natura enixiori [0475C] festinatione veniens in occursum, salutationis suae ferculum osculorum melliniens condimento, vultum dilectionis exhibuit medullatae. In specificationis vero personae idiomatibus, mihi Humilitatis resultavit adventus. ===Querulosa Naturae collocutio cum Hymenaeo, et virginibus praedictis.=== Cum Hymenaeus, praetaxataeque virgines in Naturae facie, intestinae conquestionis faciem exemplarent, internique doloris ideas in forinsecae lacrymationis icones producere molirentur, ecce Natura verbis verba praeveniens, ait: O sola humanae tenebrositatis luminaria, occidentis mundi sidera matutina, naufragorum tabulae speciales, Portus [0475D] mundialium fluctuum singulares! radicatae cognitionis maturitate cognosco quae sit vestri conventus ratio, quae adventus occasio, quae lamentationis causa, quae doloris exordia. Homines etenim sola humanitatis specie figurati, interius vero belluinae enormitatis deformitate dejecti, quos humanitatis chlamide doleo investisse, a terrenae inhabitationis patrimonio vos exhaeredare conantur, sibi terrenum funditus usurpando dominium, vos ad coeleste domicilium repatriare cogentes. Quoniam ergo res mea agitur, cum familiaris paries inflammatur incendio, vestrae compassioni compatiens, vestro dolori condolens, in vestro gemitu meum lego gemitum, in vestra adversitate meum invenio detrimentum. De contingentibus igitur nihil omittens, [0476A] in me finem proprium consecuta, prout valeo brachium meae potestatis extendere, eos vindicta vitio respondente percutiam. Sed quia excedere limitem meae virtutis non valeo, nec meae facultatis est, hujus pestilentiae virus omnifariam exstirpare, meae possibilitatis regulam prosecuta, homines praedictorum vitiorum anfractibus irretitos anathematis cauteriabo charactere. Genium vero qui mihi in sacerdotali ancillatur officio, decens est suscitari, qui eos a naturalium rerum catalogo, a meae jurisdictionis confinio, meae judiciariae potestatis assistente praesentia, vestrae assensionis conveniente gratia, pastorali virga excommunicationis eliminet. Cujus legationis Hymenaeus erit probatissimus exsecutor; penes quem [0476B] stellantis elocutionis astra lucescunt, penes quem examinatoris consilii locatur armarium. ===Legatio Hymenaei cum Naturae litteris ad Genium.=== Tunc astantes a suae conquestionis lacrymis feriantes, profunda capitum demissione, submisse gratiarum actiones naturae abundanti professione solvunt; Hymenaeus vero in praesentiali Naturae conspectu sese genibus arcuatis humilians, destinatae legationi sese fatebatur obnoxium. Tunc illa schedulam papyream hujusmodi exemplaris carminis inscriptione signavit. Natura, Dei gratia, mundanae civitatis prima vicaria procreatrix, Genio sibi alteri similem, eique per omnia serenatis fortunae blanditiis amicari. [0476C] Quoniam similia dissimilium aspersione, et similium sociali habitudine gratulantur, in te velut in speculo Naturae radiante similitudine inveniendo me alteram, nodo dilectionis praecordialis astringor, aut in tuo profectu proficiens, aut in tuo defectu aequa lance deficiens, quare circularis debet esse dilectio, ut tu talione dilectionis respondeas. Patrati sceleris evidentia, clamoris gerens imaginem, humani generis naufragium tibi evidenter eloquitur. Vides enim qualiter homines originalis naturae honestatem bestialibus illecebris inhonestent, humanitatis privilegialem exuentes naturam, in bestias, morum degeneratione transmigrant, Veneris in consequentia affectus proprios [0476D] consequentes, gulositatis vorticibus naufragantes, cupiditatis vaporibus aestuantes, alis superbiae ficticiis evolantes, invidiae morsibus indulgentes, adulationis hypocrisi alios deaurantes. His vitiorum morbis nemo medicinalibus instat remediis; hunc scelerum torrentem nemo obice defensionis castigat: hos facinorum fluctus, nemo portus stabilitate refrenat. Virtutes etiam tantam hostilis conflictus ingruentiam sustinere non valentes, ad nos tantum defensionis asylum, et vitae remedium confugiunt. Quoniam ergo res nostra communi degrassatione vexatur, et precibus melliens, tibi obedientiae virtute praecipiens, et jubendo moneo, et monendo jubeo, quatenus omni excusationis sophismate relegato, ad nos matures accessum, ut mei [0477A] mearumque Virginum assistente praesentia, abominationis filios a sacramentali Ecclesiae nostrae communione sejungens, cum debita officii solemnitate, severa excommunicationis virga percutias. Post haec, illa epistolam sigillari signaculo consignatam, in quo nomen imaginemque Naturae peritia artificialis exsculpserat, legato tradidit delegandam. Tunc Hymenaeus solemniori vultu laetitiae gratiarum actiones epilogans, et legationem destinatam initians, suosque a sopore pigritiae excitans consodales, jussit ut suis invigilantes organicis instrumentis, a somno silentii eadem excitarent, et ad harmonici melodiomatis modulos invitarent. Tunc illi quibusdam prooemiis sua illicientes [0477B] instrumenta, vocem deformiter uniformem, dissimilitudine similem, multiformi modulo picturabant: <poem> Jam tuba terribili bellum clangore salutans Intonuit, cognati loquens praeludia belli, Mugitu simili similem signando tumultum. Aera laedebat mendaci vulnere cornu, Devia vox hujus, vox hujus anormala nescit Organicis patere modis, artique favere Spernit, et effrenem miratur musica cantum. Grataque vox citharae serenans gratius istis Mellitae tribuit auri convivia vocis, Quae cantus varii faciem variando colorans, Nunc lacrymas in voce parit, mentita dolorem; Nunc falsi risus, sonitu mendacia pingit, [0477C] Et lyra quae semper cantu philomenat amoeno, Dulcius alliciens, oculisque prooemia somni Lectitat, et sepelit offensae murmura mentis Fistula, quae noctu solers vigil excubat, imo Excubiis voce compensat damna soporis: Auribus arrisit per quem fit caetera cordis Saxea durities, mentisque liquescere durae Cogitur asperitas, propriumque fugare rigorem. Hunc vocis cursum, tantumque volucris acumen Obtusae vocis tardabant tympana gressu. Nec tamen omnino cantus fraudatur honore, Verbere si quis ea subtili verberet ictu, Suscitet atque manus tractu delibet amico, Aeris exhausti tractu sociata profundo. [0477D] Cum dulci strepitu ructabant organa ventum, Dividitur juncta, divisaque jungitur horum Dispar comparitas cantus, concordia discors, Imo dissimilis similis dissensio vocum. Plebaeo sonitu mendica voce sonabant, Cymbala, quae nostris nunquam clamando perorant Auribus, auditus hominum vix digna mereri. Nullus erat major, melior, vel gratior illo, Quo concludebat praedictis cantibus unus, Dulcis pentasonae cantus, vestigia cujus, Cujus adorabat vocem plebs aemula cantum. Et quae cum cithara discordi disputat ore, Psalterii condita favo, mellita sapore, Insonuit vox grata ferens munuscula cantus. Sistra puellaris tactum poscentia dextrae, [0478A] Linguae femineae, Martis bellique prophetae, Vocis inauditae miracula voce canebant. </poem> ===Resumit Natura suam querulosam locutionem.=== Igitur Hymenaeo mysticae legationis mysteriis in dulgente, Natura aerumnosae conquestionis elegiacam orationem contexens, illorum recensebat injurias, quorum ingruente flagitio, suae reipublicae majestas, profundi detrimenti abundantem senserat laesionem. Inter quos, unum prae caeteris accuratius stimulis reprehensionis arguebat, qui prae aliis incurialius certabat dedecorare Naturam. Cum quaevis gratia nobilitatis blandiretur naturae, cum suis muneribus amicaretur prudentia, cumque magnanimitas erigeret, largitas erudiret, tamen, quia [0478B] universa massa modici fermenti asperitate laborabat, unius virtutis occidens, caeterarum virtutum orientem funditus nubilabat. Unius probitatis eclipsis, caeterarum probitatum sidera recessu ecliptico mori cogebat. Cumque Largitas ad suum alumnum ista spectare videret convitia, non audens defensionis pallio ejusdem vitia colorare, cum humili capitis demissione decidua, ad lacrymarum confugit remedia. ===Natura consolatur Largitatem et Prodigalitatem reprobat.=== Natura perpendens quid capitis demissio, quid lacrymarum figuraret emissio, ait: O Virgo, cujus praesignii architectatione humana mens virtutum destinatur palatium per quam homines favorabilis [0478C] gratiae praemia consequentur; per quam aetatis aureae antiquata saecula reviviscunt; per quam homines se glutino amicitiae praecordialis astringunt; aeterna usia aeternali suae noys osculo generando producens, mihi sororem largita est uterinam. Non solum te mihi nativae consanguinitatis zona confibulat, verum etiam, perdux amoris nexus concatenat. Unde a meae voluntatis examine, tuae discretionis libra voluntatem tuam non patitur aberrare: tanta enim unio conformitatis, imo, unitas unitionis fideli pace nostras mentes conciliat, ut non solum illa unio simulatoria, unitatis vestiatur imagine, verum etiam unitionis phantasia deposita, ad identitatis aspiret essentiam. Quare, in neutram alicujus injuria debacchatur, quae non [0478D] grassetur in alteram, neutri alicujus illecebra novercatur, quae non inimicetur et alteri. Quare, qui impudicae patrationis clamante blasphemia, meae dignitatis titulum effeminare laborat, injuriosae vexationis instantia, tuo honori derogare conatur. Ille etiam qui excedentis prodigalitatis effluxu naturae donis abutitur, fortunae muneribus damno nimiae dilapidationis exuitur. Sic quoque prodigalitatis meretricata communitas, mentiendo largitatis profitetur honorem, divitiarumque torrens, paupertatis derivatur in aridum; sapientiae splendor fatuitatis deviat in occasum; magnanimitatis rigor laxatur in temeritatis audaciam. Quadam ergo admiratione fatigor, cur in damnatione illius qui nos [0479A] caeteris damnosius damnificare contendit, lacrymarum diluvium non valeas refrenare. Tunc Largitas, certiori remedio a regione vultus rivulum lacrymarum absentans, capitisque demissionem revocans ad superna, ait: O nativorum omnium originale principium! O rerum omnium speciale subsidium! O mundanae regionis regina! O suprema coelestis principis fidelis vicaria, quae sub imperatoris aeterni auctoritate, fidelem administrationem nulla fermentatione corrumpis. Cui universitas mundialis originis speciei exigentia obedire tenetur, prout intimae cognitionis expressa parilitas exigit, me tibi aurea dilectionis catena connectit. Illi igitur qui suam naturam damno venundans, [0479B] te insultu nimiae rebellionis impugnat, mihi coequatae concussionis importunitate repugnat. Qui, quamvis umbratili credulitatis deceptus imagine, meis se credat commilitare comitiis, hominesque histrionali prodigalitatis figuratione decepti, in eo Largitatis odorent vestigia, tamen a nostrae amicationis beneficio longa relegatione suspenditur. Sed, quia nostrum est erroneae divagationis anfractibus compati condolendo, in ejus insensatae voluntatis exhibitione pestifera, non valeo non moveri. ===Adventus Genii.=== Cum inter has virgines dragmaticae collocutionis intercalaris celebraretur collatio, ecce Genius, organicorum instrumentorum applaudente laetitia, [0479C] nova apparitionis resultatione comparuit. Cujus statura mediocritatis canone modificata decenter, nec de diminutione querebatur apheresis, nec de superfluitatis prothesi tristabatur, cujus caput pruinosis canitiei crinibus investitum, hiemalis senii gerebat signaculum: facies tamen juvenili expolita planitie, nulla erat senectutis exaratione sulcata. Vestes vero opere sequente naturam, hujus vel illius nescientes inopiam, videbantur nunc serenari hyacintho, nunc colore succendi coccineo; nunc bysso expressius candidari: in quibus, rerum imagines momentanee viventes, toties exspirabant, ut a nostrae cognitionis laberentur indagine. Ille vero calamum papyreae fragilitatis nunquam a suae inscriptionis ministerio feriantem manu ferebat in dextera; [0479D] in sinistra vero, pellem novaculae demorsione pileorum caesarie denudatam, in qua styli obsequentis subsidio, imagines rerum ab umbra picturae ad veritatem essentiae transmigrantes, vita sui generis donabantur; quibus deletionis morte sopitis, novae nativitatis ortu, aliae revocabantur ad vitam. Illic Helena, suo decore semidea, quae mediante pulchritudine sua, pulchritudo poterat nuncupari. Illic in Turno fulmen audaciae, vigor regnat in Hercule. Illic in Capaneo gigantea ascendebat proceritas; in Ulysse vulpina vigebat calliditas. Illic Cato pudicae sobrietatis nectare debriabatur mirabili. Plato ingenii splendore rutilabat sidereo. Illic stellata cauda Tulliani pavonis rutilabat. Illic Aristoteles sententias aenigmaticarum locutionum latibulis [0480A] involvebat. Post hujus inscriptionis solemnitatem, dexterae manui continuae depictionis fatigatae laboribus, sinistra manus tanquam sorori fessae subveniens, picturandi officium usurpabat; dextera manu pugillaribus potita; quae ab orthographiae semita falsigraphiae claudicatione recedens, rerum figuras, imo, figurarum larvas umbratiles semiplena picturatione creabat. Illic Thersites turpitudinis pannositate vestitus, peritioris fabricae solertiam postulabat. Illic Paris incestuosae cupidinis mollitie figurabatur. Illic Ennii versus a sententiarum venustate jejuni, artem metricam effreni transgrediebantur licentia. Illic Pacuvius nesciens narrationis modificare curriculum, in retrograda serie sui tractatus locabat initium. [0480B] ===Quomodo Veritas comitabatur Genium.=== His ergo picturae solertiis Genio solemniter operam impendenti, Veritas tanquam patri filia verecunda ancillatione obsequens assistebat, quae non pruritu aphrodites promiscuo propagata, sed hoc solo Naturae natique geniali osculo fuerat derivata, cum Ilem speculum formarum meditantem, aeternalis salutavit idea, eam iconiae interpretis interventu vicario osculata. Hujus in facie divinae pulchritudinis deitas legebatur, nostrae mortalitatis aspernata naturam. Vestes vero coelestis artificis dexteram eloquentes, indefessae rutilationis splenditatibus inflammatae, nullis poterant vetustatis tineis cancellari: quae virgineo corpori tanta fuerant [0480C] connexione conjunctae, ut nulla exuitionis diaeresis eas aliquando faceret virginali corpori pharisaeas. Aliae autem tanquam adventitiae naturae, praecedentibus appendiciis, nunc oculis visus offerebant libamina, nunc oculorum sese figurabantur indagini. Ex opposito, veritati falsitas inimicans stabat attentior, cujus facies turpitudinis nubilata fuligine, nulla in se naturae munera fatebatur, sed senectus faciem rugarum vallibus submittens, eam universaliter implicans collegerat. Caput nec crinis vestimento videbatur indutum, nec pepli velamentum excusabat calvitiem, sed panniculorum infinita pluralitas, quos filiorum pluralis infinitas ei texuerat vestimentum. Haec autem, picturae veritatis latenter insidians, quidquid illa conformiter [0480D] informabat, ista informiter deformabat. ===Quomodo Natura occurrat Genio adventanti.=== Natura igitur suo gressui laxiores concedens habenas, solemnem occursum solemniter exhibendo, oscula nullo illicitae Veneris fermentata veneno, sed mystici signantia cupidinis amplexus, etiam mysticae dilectionis concordiam figurantes, Genio exhibuit adventanti. ===Alloquitur Genius Naturam.=== Mutua gratulatione expletionis termino consummata, Genius induxit silentium, manu postulante silentia, consequenter vero in hanc locutionis formam suae vocis monetavit materiam: O Natura, non sine internae spirationis afflatione divina, a tuae discretionis libra istud imperiale processit edictum, [0481A] ut omnes qui abusiva desuetudine, nostras leges aboletas reddere moliuntur, et in nostrae solemnitatis feria feriantes, anathematis gladio feriantur. Et quia lex hujus promulgationis legitimae, legem justitiae non oppugnat, tuique libra judicii meae discretionis sedet examini, tuae edictionis regulam ocius roborare maturo. Quamvis enim mens mea hominum vitiis angustiata deformibus, in infernum tristitiae peregrinans, laetitiae nesciat paradisum, tamen in hoc amoenantis gaudii odorat primordia, quod te mecum videat ad debitae vindictae suspiria suspirare. Nec mirum, si nostrarum voluntatum unione conformi, concordiae reperio melodiam, cum unius ideae exemplaris notio nos in nativum esse produxerit, unius officialis administrationis [0481B] conformet conditio, cum nostras mentes non superficiali dilectionis vinculo amor jungat hypocrita, sed interna animorum nostrorum latibula, casti amoris pudor inhabitet. Dum hoc verborum compendio Genius suae orationis formaret excursum, suae exclamationis quasi aurora nascente, tristitiae tenebras paulisper abstractans, salvo suae dignitatis honore, Natura Genio gratiarum jura persolvit. ===Hic promulgat Genius excommunicationem praetaxatis.=== Tunc Genius post vulgaris vestimenti depositionem sacerdotalis indumenti ornamentis celebrioribus infulatus, sub hac verborum imagine, praetaxatam excommunicationis seriem a penetralibus [0481C] mentis forinsecus evocavit, hoc locutionis praecedente curriculo: auctoritate superessentialis Usiae, ejusque notionis aeternae, assensu coelestis militiae, naturae etiam, caeterarumque virtutum ministerio [0482A] suffragante, a supernae dilectionis osculo separetur, ingratitudinis exigente merito, a naturae gratia degradetur, a naturalium rerum uniformi concilio segregetur, omnis qui aut legitimum Veneris obliquat incessum, aut gulositatis incurrit naufragium, aut ebrietatis sentit insomnium, aut avaritiae sitiens experitur incendium, aut insolentis arrogantiae umbratile ascendit fastigium, aut praecordiale patitur livoris exitium, aut adulationis amorem communicat fictitium. Qui autem a regula Veneris exceptionem facit anormalam, Veneris privetur sigillo. Qui gulositatis mergitur in abysso, mendicitatis erubescentia castigetur. Qui ebrietatis lethaeo flumine soporatur, perpetuatae sitis vexetur incendiis. Ille in quo sitis incandescit habendi, perpetuatas [0482B] egestates incurrat. Qui in praecipitio arrogantiae exaltatus, spiritum elevationis eructat, in vallem dejectae humilitatis ruinose descendat. Qui alienae felicitatis divitias tinea detractionis invidendo demordet, primo se ibi hostem inveniat. Qui adulationis hypocrisi a divitibus venatur munuscula, sophistici meriti fraudetur praemio. Postquam Genius hujus anathematis exterminio finem orationi concessit, huic imprecationi applaudens Virginum assistentia festino confirmationis verbo Genii roboravit edictum, lampadesque cereorum in manibus virginum suis meridiantes luminibus in terram cum quadam aspernatione et demissione, exstinctionis videbantur sopore dejectae. [0482C] ===Conclusio operis.=== Hujus imaginariae visionis subtracto speculo, me ab exstasi excitatum in somno, prior mysticae apparitionis dereliquit aspectus. d1ptsud6b01hqj5xnis44k2eat62j0c 263373 263359 2026-04-19T17:58:22Z Demetrius Talpa 13304 263373 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Alanus ab Insulis |OperaeTitulus= De planctu naturae |OperaeWikiPagina=De planctu naturae |Annus= saeculo XII |SubTitulus= |Genera=carmina, philosophia, prosimetra |Editio=Patrologia Latina |Fons=[https://mlat.uzh.ch/browser/11759:2 Corpus corporum] }} '''LIBER DE PLANCTV NATVRAE''' <poem> [0431A] In lacrymas risus, in fletum gaudia verto: In planctum plausus, in lacrymosa jocos, Cum sua naturam video secreta silere, Cum Veneris monstro naufraga turba perit. Cum Venus in Venerem pugnans, illos facit illas: Cumque suos magica devirat arte viros. Non fraus tristitiam, non fraudes fletus adulter Non dolus, imo dolor parturit, imo parit. Musa rogat, dolor ipse jubet, natura precatur, Ut donem flendo, flebile carmen eis. Heu! quo naturae secessit gratia? morum Forma, pudicitiae norma, pudoris amor! Flet natura, silent mores, proscribitur omnis Orphanus a veteri nobilitate pudor. Activi generis sexus, se turpiter horret [0431B]Sic in passivum degenerare genus. Femina vir factus, sexus denigrat honorem, Ars magicae Veneris hermaphroditat eum. Praedicat et subjicit, fit duplex terminus idem, Grammaticae leges ampliat ille nimis. Se negat esse virum, naturae factus in arte Barbarus. Ars illi non placet, imo, tropus. Non tamen ista tropus poterit translatio dici; In vitium melius ista figura cadit. Hic modo est logicus, per quem conversio simplex Artis, naturae jura perire facit. Cudit in incude, quae semina nulla monetat Horret et incudem malleus ipse suam. Nullam materiam matricis signat idaea, Sed magis in sterili littore vomer arat. [0431C] Sic pede dactilico Veneris male iambitur usus, In quo non patitur syllaba longa brevem. Quamvis femineae speciei supplicet omnis Forma viri, semper hujus honore minor; Quamvis Tyndaridi vultus formetur, Adonis Narcissique decor victus adoret eam: Spernitur ipsa tamen, quamvis decor ille peroret Et formae deitas disputet esse deam. Qua Jovis in dextra fulmen langueret, et omnis Phoebi cessaret otia nervus agens: Qua liber fieret servus, propriumque pudorem Venderet Hippolytus, hujus amore fruens. Queis impressa semel, mellirent oscula succo, Queis mellita darent, mellis in ore favum. [0431D]Spiritus exiret ad basia deditus ori, Totus et in labiis luderet ipse sibi. Ut dum sic moriar, in me defunctus, in illa Felici vita perfruar alter ego. Non modo Tyndaridem Phrygius venatur adulter, Sed Paris in Paridem monstra nefanda parit. Non modo per rimas rimatur basia Thysbes [0432A]Pyramus, huic Veneris rimula nulla placet. Non modo Pelides mentitur virginis actus, Ut sic virgineum se probet esse virum; Sed male naturae munus pro munere donat, Cum sexum lucri vendit amore suum. A Genii templo tales anathema merentur, Qui Genio decimas, et sua jura negant. </poem> Cum hanc elegiam lamentabili modulatione crebrius recenserem, mulier ab impassibilis mundi penitiori dilapsa palatio, ad me maturare videbatur accessum; cujus crinis non mendicata luce, sed propria scintillans, non similitudinarie radiorum repraesentans effigiem, sed eorum claritate nativa naturam praeveniens, in stellare corpus caput effigiabat [0432B] puellae; quod duplex tricatura diffibulans, superna non deserens, terrae non dedignabatur osculo arridere. Quoddam vero lilioli tramitis spatium, sub obliquitate decussata, crinis dividebat litigium, nec illa unquam obliquitas vultui erat detrimento, sed praeerat decori. Crinale vero aureum in legitimi ordinis choream crinis aurum concilians, vultum mirabatur invenisse conformem. Phantasia enim coloris aurum consequentis, paralogismum visui concludebat. Frons vero in amplam evagata planitiem, lacteo liliata colore, lilio videbatur contendere. [0432] Supercilia aureo stellata fulgore, non in silvam evagantia, nec in nimiam demissa pauperiem, inter utrumque medium obtinebant. Oculorum serena placiditas [0432C] amica blandiens claritate, gemelli praeferebat sideris novitatem. Naris utraque odore imbalsamata mellito, nec citra modum humilis, nec injuste prominens; quoddam repraesentabat insigne. Oris nardus naribus delicatas odoris epulas offerebat. Labia modico tumore surgentia Veneris tyrones invitabant ad oscula. Dentes quadam sui coloris consonantia eboris faciem exemplabant. Genarum ignis purpureus, rosarum succensus murice, dulci flamma faciem amicabat: candore namque grato amicam sentiebat temperiem, purpura vultus sindoni maritata. Menti expolita planities crystallina luce circumspectior, argenteum induebat fulgorem. Colli non injusta proceritas sub gracilitate moderata, [0432D] cervicem maritari humeris non sinebat. [0432] Mamillarum pomula gratiose juventutis maturitatem spondebant. Brachia ad gratiam inspectoris prospicua, postulare videbantur amplexus. Laterum aequata convallatio, justae moderationis impressa sigillo, totius corporis speciem ad cumulum perfectionis eduxit. [0433A] Caetera vero quae thalamus secretior absentabat, meliora fides esse loquebatur. In corpore etenim latebat vultus gratior, cujus facies ostentabat praeludium. Et quamvis tanta esset pulchritudinis laetitia, hujus tamen risum decoris, fletus inaestimabilis exstinguere conabatur: nam ex oculorum scaturigine derivatus fluxus, doloris praedicabat mentem. Ipsa etiam facies in terram casto pudore demissa, ipsi puellae illatam quodammodo loquebatur injuriam; regalis autem diadematis corona rutilans, gemmarum scintillata choreis, in capite superne fulgurabat; cujus non adulterina auri materies ab ipsius honore degenerans, luce sophistica oculos parallogizans, sed ipsius nobilitas ministrabat [0433B] essentiam. Miraculoso vero circuitu, aeternaque volatione ipsum diadema ab oriente peregrinans in occidens, reciprocando crebrius referebatur in ortum. Idemque perenniter exercendo, ex nimia ejusdem petitione principii, nugatoria motio videbatur. Praedictarum vero gemmarum aliae ad tempus nova Dei miracula, novo sui luminis sole, visibus offerebant; ad tempus autem, suae coruscationis eclipsi, videbantur a diadematis exsulare palatio. Aliae insertae solio, suae scintillationis vigiliam perennantes, perennes faciebant excubias. Inter has, circulus elucens ad zodiaceae obliquitatis similitudinem pretiosorum lapidum stellatus, monilibus sidereae contiguitatis oscula syncopabat. In [0433C] quo cohors duodena gemmarum, successivo privilegialique splendore inter alias praerogativam poscere videbatur. In anteriori quoque ipsius diadematis parte, tres pretiosi lapides audaci suae radiationis superbia, reliquis novem antonomastice praefulgebant. Lapis primus, noctis frigus in luminis incendio pati jubeat exsilium, in quo, ut faceta picturae loquebantur mendacia, leonis effigiata fulminabat effigies. Lapis secundus, et priori non secundus in lumine, in praefatae partis audaciori loco praefulgens, quasi ex quadam indignatione, reliquos lapides deorsum aspicere videbatur. In quo, prout veritatis simia, pictura docebat, sub mutatoria conflictione progrediendo retrogradus, incedendo recedens, [0433D] cancer post se incedere videbatur. Lapis tertius oppositi lapidis splendorem pauperculum abundantibus suae claritatis recompensabat divitiis. In quo, sicut picturae veritas praedicabat, umbratilis Ledea proles sibi mutuo amplexu congratulans incedebat. Ad hunc modum, tres eodem dignitatis honore pollentes, thronum in contradictoria parte locaverunt. Quorum primus sudoris guttulis lacrymas exemplando, quodam imaginario fletu contristabat aspectum. In quo, prout curialis scripturae phantasia imaginando docebat, adolescentis cujusdam urceolus, fluentem excipiebat torrentem. Lapis secundus a suo regno caloris hospitia glaciali torpore repellendo, hiemem sibi hospitem vindicabat: in quo, ex caprinae lanae [0434A] adulterino vellere, capricorni tunicam pictura texuerat. Lapis tertius, vultum lucis induens crystallinae, hiemis prophetabat adventum. In quo assidua sui arcus inflexione senex Chironius vulnera minabatur, nunquam tamen minis recompensabat effectum. Alteri quoque lateri blandienti lasciviens gemmarum benigna oculis gratiabatur serenitas. Quarum prima rosei coloris flammata murice, rosam visibus praesentabat: in qua taurus suae frontis insignia praeferens, sitire praelium videbatur. Alia, suae lucis privilegiata temperie, bonitatis gratia sororum trahebat collegia, in qua aries frontis honore superbiens, gregis postulabat dominium. Tertia vero, viriditatem praeferens smaragdineam, [0434B] refocillationis oculorum in se gerebat antidotum, in qua, sub imaginario flumine, pisces suae naturae nando littoris exercitium frequentabant. In contradicenti latere throni, siderum pulchritudo jucundo scintillabat applausu. Horum lapidum primus, suae fulgurationis aureo sole radians indefesse pulchritudinis gratiam efferebat, in qua, sicut sculpturae tropica figura demonstrabat, quadam sui praerogativa fulgoris, astris contendebat Astraea. Secundus, non superfluo splendore luxurians, nec penuriosi splendoris mendicans scintillas, flamma moderata gaudebat: In quo quoque sub aequo examine juxta artis pictoriae normam, [0434C] libra ponderum spondebat judicia. Tertius, vultus alternando vicarios, nunc serenitatis benevolentiam spondebat, nunc obscuritatis nubes inducebat: in quo resultans facies scorpionis, vultu risum, fletum caudae minabatur aculeo. Sub his autem duodecim lapidum domiciliis, septena gemmarum pluralitas, motum circularem perennans, miraculoso genere ludendi, choream exercebat plausibilem; nec ipsi choreae sua deerat suavitas harmoniae, nunc semi tonis lasciviens, nunc mediocri tonorum sonoritate juvenescens, nunc maturiori tuba melidioma procedens, sua modulatione nostrarum aurium excitabat libidinem, et oculis offerebat dormiendi praeludia. Sed cui audiendi parcitas auris promeretur offensam, [0434D] prodigalitas educit fastidium; nam ex abundanti copia audiendi fastidita auris elanguet. Hi septem lapides, quamvis nullis juncturarum ligaturis ipsi diademati tenerentur obnoxii, nunquam tamen sui absentatione superiorum lapidum orphana faciebat collegia. Lapis autem superior, adamas erat, qui caeteris motu avarior, prodigalior in desidia, in amplioris sui circuli peragragratione, nimiam temporis moram trahebat. Qui tanti frigoris gelicido segnescebat, ut ipsum ex Saturno sidere genitum genialis naturae probaret conformitas. Secundus Achates erat, qui dum sui cursus vicinia caeteris fiebat familiarior, quorumdam inimicitias transformabat: in quo, dum gratiam etiam quorumdam, et puerilem benevolentiam imperiali [0435A] suae virtutis potentia reddebat adultam; quoniam propinqua naturae cognatione, Joviali fidei esset familiaris, gratialis disputabat effectus. Tertius astrites erat, in quo, caloris principatu castra metente, quadam proprietatis continuitate, Martii sideris legebatur effectus: qui minaci suae figurationis vultui terribilis, caeteris minabatur perniciem. Quartus erat carbunculus, qui solis gerens imaginem, sub radiationis cereo proscribens umbraculum, fratrum lampades soporabat eclipticas, nunc caeteros regali suae majestatis auctoritate deviare praecipiens, nunc quietam agitationi tribuens potestatem. Cum sapphiro vero hyacinthus ejus insistendo vestigiis, ipsi velut assecla ancillando, praefati luminis nunquam fraudabatur aspectu, brevique [0435B] in superjecta distantia, ejus orbem currunt pariter aut sequuntur, aut una sequens stella, alteri praeeundi concedit obsequia. Horum duorum lapidum alter suae naturae congruentia, Mercurialis stellae; reliquus vero Dionei sideris redolebat effectum. Lapis ultimus margarita erat, quae rutilantis coronae margini insita, luce lucens aliena, a carbunculo luminis mendicabat suffragia. Quae aliquando lumini vicina praefato, proficiens, sive prolongata deficiens, in crescendo radios sui luminis quasi carbunculum venerata, submittit, ut fraternis ignibus rursus ornata, renovata sui splendoris ornamenta circumferens, nunc supplementis solemninibus attriti orbis nutriens damna, nunc propriis [0435C] orphanata luminibus, jacturam conquerens propriae majestatis. Quae crystallino inargentata fulgore, lunaris sideris resplendebat effectu. His omnibus lapidum splendoribus praefati diadematis serenata nobilitas, in se firmamenti repraesentabat effigiem. Vestis autem ex serica lana contexta, multifario protecta colore, puellae pelli serviebat in usum, quam discolorando colorans alteritas, multiplici colore faciem alterabat; quae primitus candore lilii dealbata, intuitum offendebat. Secundo, velut penuria ducta, quasi laborans in melius, ruboris sanguine purpurata splendebat. Tertio, ad cumulum perfectionis, virore, quasi smaragdo, oculis applaudebat. Haec autem nimis subtilizata, subterfugiens [0435D] oculorum indaginem, ad tantam materiae tenuitatem devenerat, ut ejus, aerisque eamdem crederes esse naturam, in qua, prout oculis pictura imaginabatur, animalium celebrabatur concilium. Illic aquila post juvenem secundo senem induens, iterum in Adonidem revertebatur a Nestore. Illic accipiter violentia et tyrannide a subditis redditus exposcebat. Illic venatoris induens personam milvus, veneratione furtiva, larvam gerebat accipitris. Illic falco in ardeam bellum excitabat civile, non tamen aequali lance divisum; non enim pugnae debet appellatione censeri, ubi tu pulsas, ego latito tantum. Illic struthio vita saeculari postposita, vitam solitariam, quasi eremita factus, desertorum solitudines incolebat. Illic olor sui funeris praeco, [0436A] mellitae citharizationis organo, vitae vaticinabatur apocham. Illic in pavone tantum pulchritudinis compluit natura thesaurum, ut eam postea crederes mendicasse. Illic phoenix in se mortuus, redivivus in alio, quodam naturae miraculo, se sua morte a mortuis suscitabat. Illic ciconia prolem decimando, naturae persolvebat tributum. Illic, passere in atomum pigmeae humilitatis relegato, grus ex opposito in giganteae quantitatis evadebat excessum. Illic phasianus natalis insulae perpessus angustias, principum futurus deliciae, nostros evolabat in orbes. Illic gallus, tanquam vulgaris astrologus, suae vocis horologio, horarum loquebatur discrimina. Illic gallus silvestris, domestici galli deridens desidiam, peregre proficiscens, nemorales peragrabat [0436B] provincias. Illic bubo profanus miseriae psalmodias funere lamentationis percinebat. Illic noctua tantae deformitatis sterquilinio sordescebat, ut in ejus formatione naturam fuisse crederes somnolentam. Illic cornix ventura prognosticans, nugatorio concitabatur garritu. Illic pica, dubio picturata colore, curam logices perennabat insomnem. Illic monedula laudabili latrocinio recivas thesaurizans, innatae avaritiae argumenta monstrabat. Illic columba dulci malo inebriata Diones Cypridis laborabat in palaestra. Illic corvus zelotypiae abhorrens dedecus, suos fetus non sua esse fatebatur pignora, usque dum, nigri argumento coloris, hoc quasi secum disputando probabat. Illic perdix nunc aeriae potestatis insultus, nunc venatorum sophismata, nunc canum [0436C] latratus propheticos abhorrebat. Illic anas cum ansere sub eorum jure vivendi, hiemabat in patria fluviali. Illic turtur suo viduata consorte, amorum epilogare dedignans, bigamiae refutabat solatia. Illic psittacus, cum sui gutturis incude, vocis monetam fabricabat humanae. Illic coturnicem figurae draconis ignorantem fallaciam, imaginariae vocis decipiebant sophismata. Illic picus propriae architectus domunculae, sui rostri dolabro clausulam fabricabat in ilice. Illic curruca novercam exuens, materno pietatis ubere, alienam cuculi prolem adoptabat in filium; quae tamen capitali praemiata stipendio, privignum agnoscens, filium ignorabat. Illic hirundo, a sua peregrinatione [0436D] reversa, sub trabe nidi lutabat hospitium. Illic philomela suae deflorationis querelam reintegrans, armonica tympanizans dulcedine, parvitatis dedecus excusabat. Illic alauda quasi nobilis citharista, non studii artificio, sed naturae magisterio musicae perdocta scientiam, citharam praesentabat in ore, quae tonos in tenues subtilizans particulas, semi tonia in gumphos divisibiles dividebat. Illic vespertilio avis hermaphroditica, cifri locum inter aviculas obtinebat. Haec animalia, quamvis illic allegorice viverent, ibi tamen esse videbantur ad litteram. Sindon, virorem adulterato candore, quam puella inconsutibiliter postea ipsa discrete texuerat, non plebea vilescens materia, artificio subtili lasciviens, [0437A] pallii gerebat officium; quae multis intricata amplexibus, colorem imaginabatur aquatilem, in qua, supra animalis aquatilis naturam, multifarias particulatam in species, fabula commentabatur picturae. Illic cetus rupibus contendens, suae scopulo quantitatis, turriti corporis incursu, navium arietabat oppidula. Illic canis marinus, cum latrabili sui nominis aequivocatione, nullis indulgendo latratibus, sui generis lepores maris venabatur in saltibus. Illic sturgio sui corporis nobilitatem individuali sui corporis benedictione, mensis offerebat regalibus. Illic halex piscis generalissimus, ampla sui corporis communitate, pauperum solabatur jejunia. Illic plays sui corporis dulcoratis saporibus, in quadragesimali austeritate, carnis redimebat absentiam. Illic [0437B] mulo dulcibus suae carnis irritamentis, palata seducebat gustantium. Illic tritula sinus marinos ingrediens, in aequore baptizata, salmonis nomine censebatur. Illic delphinus suae apparitionis perennio, maris invectiones futuras praedicebat. Illic in sirenum renibus piscis, homo legebatur in facie. His marinae regionis incolis pallii portio concessa fuerat medialis; reliqua vero chlamidis portio, pisces peregrinos habebat, qui diversis fluctibus evagantes, in dulcioris aquae patria sedes posuerant. Illic lucius exactione tyrannica, non exigentia meriti, subditos, corporis proprii incarcerebat ergastulo. Illic barbulus non minoris sui corporis dignitate famosus, cum plebecula piscium familiarius habitabat. Illic alosa tempus comitata vernalescum, veris [0437C] deliciis sui saporis delicias offerens, sui corporis adventu, gustus salutabat humanos. Illic muraena multiplici fenestrata foramine, febrium introductiones lectitabat prandentibus. Illic anguilla colubri naturam imaginans quadam proprietatis similitudine, neptis credebatur esse ejusdem. Illic perca, spermatis jaculis loricata, aquatilis lupi minus abhorrebat insultus. Illic capito quod inferioris corporis parvitate perdebat, strumoso recuperabat in capite. Hae sculpturae, tropo picturae, eleganter in pallio figuratae, natare videbantur pro miraculo. Tunica vero polymita opere picturata plumario, infra se corpus claudebat virgineum. Quae multis stellata coloribus, in grossiorem materiam conglobata, [0437D] in terrestris elementi speciem aspirabat. In hujus vestis parte primaria, homo sensualitatis deponens segnitiem, ducta ratiocinationis aurigatione, coeli penetrabat arcana. In qua parte, tunica suarum partium passa dissidium, suarum injuriarum contumelias demonstrabat. In reliquis tamen locis, partes eleganti continuatione concordes, nullam divisionis in se sustinebant discordiam. In quibus quaedam picturae incantatio, terrestria animalia vivere faciebat. Illic elephas monstruosa corporis quantitate progressus in aera, os sibi a natura conditum multiplici fenore duplicabat. Illic camelus strumoso corpore deformis, quasi servus emptitius, hominum usibus ministrabat. Illic cornua vicem cassidis usurpando, bubali frontem videbantur armare. [0438A] Illic taurus terram pedibus vexando, mugitibus intonando, sui duelli fulmina praecinebat. Illic boves, taurorum recusantes militiam, quasi rustici, servilibus negotiis inhiabant. Illic equus ferventi provectus audacia, suo assessori commilitans, hastam frangebat cum milite. Illic asinus clamoribus horridis aures fastidiens, quasi per antiphrasim organizans, barbarismum faciebat in musica. Illic unicornis virginali soporatus in gremio, ab hostibus somnum mortis incurrebat. Illic leo, rugitus carmina auribus natorum immurmurans, in illis vitae suscitabat igniculum. Illic ursa, per portas narium fetus enixa deformes, ipsos stylo linguae crebrius delambendo monetans, meliorem ducebat in formam. Illic lupus, latitando, [0438B] furis usurpabat officium. Illic pardus, apertiori latrocinio neronizans, pecudum vulgus non solum in vestibus, verum etiam in propria praedabatur persona. Illic tigris pecualium civium rempublicam crebra innocentis sanguinis effusione violabat. Illic onager, asini exuens servitutem, naturae manumissus imperio, montium incolebat audaciam. Illic aper dentis armatura fulmineus, mortem propriam canibus multiplici vendebat in vulnere. Illic canis autem phantasticis vexando vulneribus, aera dentium importunitate mordebat. Illic cervus et dama, pedum velocitate volatiles, vitam praeeundo lucrantes, subsequentium canum morsus defraudabant iniquos. Illic caper lana vestitus sophistica, nares fastidire quadriduano videbatur [0438C] odore. Illic aries tunica nobiliore trabeatus, uxorum pluralitate gavisus, matrimonii defraudabat honorem. Illic vulpecula idiotam bruti exuens animalis, ad meliorem hominis anhelabat astutiam. Illic lepus melancholico arreptus furore, non somno, sed timoris sopore perterritus, canum somniabat adventum. Illic cuniculus pelle nostri frigoris iram temperando, carne propria nostrae famis debellabat insultus. Illic castor, ne ab hostibus totius corporis patiatur dicresim, corporis partes amputabat extremas. Illic lynx, tanta luminis limpiditate vigebat, ut ejus respectu lippire caetera animalia viderentur. Illic martes et sabelo, semi-plenam palliorum pulchritudinem eorum postulantem subsidia, [0438D] suarum nobilitate pellium, ad plenum deducebant. Has animalium figuras, historialis figurae repraesentatio, quasi jucunditatis convivia, oculis donabat intuentium. Quid vero in caligis camisiaque, in superioribus vestibus consepultis picturae industria somniabat, nulla certitudinis auctoritate probavi; sed tantum, ut quaedam fragilis probabilitatis remedia docuerunt, opinor in herbarum arborumque naturis, ibi picturae lusisse lasciviam. Illic arbores, nunc tunicis vestiri purpureis, nunc foliis criniri virentibus, nunc florum parturire redolentem videro infantiam, nunc fetum senescere potiorem. Sed quoniam solius probabilitatis lubrico, non certitudinis fide hujus seriem picturationis agnovi, hanc sub silenti pace sepultam praetereo [0439A] Calcei autem, ex allutea pelle traducentes materiam, ita familiariter pedum sequebantur ideas, ut in ipsis pedibus nati, ipsisque mirabiliter viderentur inscripti. In quibus vix a vera degenerantibus essentia, sub picturae ingenio flores amoenabantur umbratiles. <poem> Illic forma rosae, picta fideliter, A vera facie devia paululum, Aequabat proprio murice purpuram, Telluremque suo sanguine tinxerat. Concludens sociis floribus, adfuit Flos illic redolens gratus Adonidis, Argentoque suo nobile lilium, Praedicabat agros, imaque vallium. Illic ore thymus disparere disputans[0439B] Certabat, reliquis floribus invidens Narcissi sociis flore, jocantia Ridebant tacito murmure flumina. Vultu florigero flos aquileius Florum praenituit lucifer omnium, Vernalisque loquens temporis oti Stellabat violae flosculus arbuta, Picturae facies plena favoribus: Hic florum speciem vivere jusserat Quae regalis erat chartula nominis, Scribentisque tamen nescia pollicis. Hae sunt veris opes, et sua pallia, Telluris species, et sua sidera, Quae pictura suis artibus edidit, [0439C] Flores effigians arte sophistica. His florum tunicis prata virentibus Veris nobilitat gratia prodigi. Haec byssum tribuunt, illaque purpuram; Quae texit sapiens dextra favonii. </poem> ===De curru, auriga et comitatu naturae=== Haec vestium ornamenta quamvis plenis suae splendicitatis flammarent ardoribus, earumdem tamen splendor sub puellaris splendoris sidere patiebatur eclipsim. In lateritiis vero tabulis arundinei styli ministerio, virgo varias rerum picturales sociabat imagines; pictura tamen subjacenti materiae familiariter non cohaerens, velociter evanescendo moriens, nulla imaginum post se relinquebat vestigia. Quas cum saepe suscitando puella crebro vivere [0439D] faciebat, tamen in scripturae proposito, imagines perseverare non poterant. Virgo igitur ut praetaxavimus a coelestis regionis emergens confinio, in mundi passibilis tugurium, curru vitreo ferebatur, qui Junonis alitibus, nullius jugi ministerio disciplinatis, sed sibi spontanea voluntate conjunctis, trahebatur; homo vero virginis capiti supereminens, cujus vultus non terrenitatis, sed potius deitatis redolebat arcanum; impotentiam sexus supplendo feminae, modesto directionis ordine, currus aurigabat incessum. Ad cujus contemplandam pulchritudinem dignitatis, dum tanquam manipulos, oculorum radios conlegarem [0440A] visibiles, ipsi tantae majestatis non audentes obviare decori, splendoris hebetati verberibus, nimis meticulosi ad palpebrarum contubernia refugerunt. In praefatae autem virginis adventu, quasi suas renovando naturas, omnia solemnizare crederes elementa. Firmamentum quasi suis cereis virgineum iter illuminans, ut solito plenius radiarent, suis imperavit sideribus. Unde et ipsa lux divina tantam eorum admirari videbatur audaciam, quod in ejus conspectu quasi nimis insolenter auderent apparere. Phoebus etiam vultum solito laetiorem in occursum virginis ostendens, totas sui luminis effundebat divitias. Sororem etiam quam sui splendoris depauperaverat ornamentis ei veste jucunditatis reddita [0440B] reginae venienti jubet occurrere. Aer vultus nubium exuens lacrymosos, sereni vultus benevolentia, virgineis ardebat incessibus: qui primum aquilonaris irae vexatus insania, nunc in Favonii favorabili gremio conquiescebat. Aves, quasi naturae inspiratione, alarum ludo plausibili joculantes, virgini venerationis faciem exhibebant. Juno, quae jampridem joviales tactus fuerat dedignata, tanta fuit inebriata laetitia, ut crebro oculum praeludio, maritum ad venereas incitaret illecebras. Mare, tumultuosis prius fluctibus debacchatum, nunc puellaris adventus feriando solemnia, tranquillitatis pacem spondebat perpetuam. Eolus namque tempestatis ventos ne in conspectu virginis amplius civilia bella [0440C] moverent in suis vinculavit ergastulis. Pisces in aquarum superciliis enatantes, in quantum sensualitatis patiebatur inertia, quadam festivitatis hilaritate, suae dominae ornabant adventum. Thetis, etiam nuptias agens cum Nereo, Achillem alterum concipere destinabat. Puellae vero aquarum pulchritudo non solum hominibus suam furaretur rationem, verum etiam coelestes suae deitatis cogeret oblivisci, locis fluvialibus emergentes, quasi tributariae reginae venienti, pigmentarii nectaris praesentabant munuscula; quibus favorabiliter susceptis a virgine, jugi complexuum innexione, crebraque repetitione osculi, virgo virginibus suum intimabat amorem. Terra, jampridem hiemis latrocinio suis ornamentis denudata, [0440D] a veris prodigalitate, spirantem florum tunicam usurpavit, ne vestibus pannosis ingloria, adolescentulae aspectui indecenter compareret. Ver etiam quasi artifex peritus in arte textoria, ut virginis applauderet incessibus, vestimenta texebat arboribus, quae demissione comarum, sub quadam adorationis specie, quasi flectendo genua, virgunculae supplicabant. E quibus egressae virgines, suae pulchritudinis die materialis diei locupletantes divitias, ex antonomasticis herbarum confecta speciebus, in cedrinis vasculis ferebant aromata, quae tanquam suos redditus puellulae persolvendo, ejus favorem suis emebant muneribus. Napae, floribus [0441A] saturantes regium currum, quandoque roseis floribus sanguinabant; aliquando florum foliis liliabant albentibus. Flora, camisiam byssinam quam marito texuerat, ut ejus mereretur amplexus, prodigaliter virgini praesentavit. Proserpina, toro mariti fastidito tartarei, ad superna repatrians, suae imperatricis noluit defraudari praesentia. Terrestria etiam animalia, nescio qua docente natura, jocis indulgendo lascivius, virginalem didicere praesentiam. Sic rerum universitas ad virginis fluens obsequium, miro certamine laborabat sibi virginis gratiam comparare. <poem> Floriger horrentem Zephyrus laxaverat annum, Exstinguens Boreae praelia pace sui. Grandine perfusus florum, pluit ille ligustrum, [0441B] Et pratis horum jussit inesse nives. Ver, quasi fullo novus, reparando pallia pratis Horum succendit muricis igne togas. Reddidit arboribus crines quos bruma totondit; Vestitum reparans, quem tulit ipsa prius. Tempus erat quo larga suas expandit in agris, Applausu Dryadum, gratia veris opes. Quo dum major inest virtus infantia florum, Altius emergens, matre recedit humo. Quo violae speculum terrae cunabula lingens, Aeris afflatus postulat ore novo. Tempus erat quo terra caput stellata rosarum, Contendit coelo sidere plena suo. Quo vexilla gerens aetatis amygdalus ortum [0441C] Praedicat, et veris gaudia flore vocat. Quo vitis gemmata sinus, amplexa maritos Ulmi, de partu cogitat ipsa suo. Proscribit brumae solaris cereus umbram Cogens exsilium frigora cuncta pati Altis cum bruma latuit phantastica silvis, Quam silvae foliis fecerat umbra recens. Jam flori parvo Juno dedit ubera roris, Quo primum partus lactet alumna suos. Tempus erat Phoebi quo mortua gramina virtus Suscitat, et tumulis surgere cuncta jubet. Quo mundum facies vernalis laeta serenat, Et lacrymas hiemis tergit ab ore suo. AÎris ut fidei se flos committere possit, Nec florem primum frigoris urat hiems. [0441D] Quo mundum Phoebus hiemis torpore gementem Visitat, et laeta luce salutat eum. Proxima quo senium deponit temporis aetas, Et mundus senior incipit esse puer. Quo Phoebus noctem propriis depauperat horis, Pigmaeusque dies incipit esse gigas. Quo parat hospitium Phoebo, solvitque tributum Grex ovium, gaudens hospite sole pecus Quo Philomela sui celebrat solemnia veris, Odam melliti carminis ore canens: In cujus festo sua gutturis organa pulsat, Ut proprio proprium praedicet ore deum. [0442A] Quo dulci sonitu citharam mentitur alauda, Cum volat ad superos, colloquiturque Jovi. Splendor lascivas argenteus edidit aves, In fluviisque diem jusserat esse suum. Discursus varii fontis garrire videres, Prologus in somnum murmur euntis erat. Splendorisque sui facie fons ille rogabat, Ut sua defessus pocula sumat homo. </poem> ===Natura Alano loquitur.=== Hac igitur amoenantis temporis juventute, nullis rerum exhilarata favoribus, priorem virgo non potuit temperare tristitiam, sed currum in terra humilians, propriis humum venustando vestigiis, ad me pudico pervenit incessu. Quam postquam mihi quadam loci proximitate perspexi, [0442B] in faciem decidens, mentem, stupore vulneratus, exui, totusque in exstasis alienatione sepultus, nec vivus, nec mortuus inter utrumque laborabam. Quem virgo amicabiliter erigens, pedes ebrios sustentando, manuum confortabat solatio, meque suis innectendo complexibus, meaque ora pudicis osculis dulcorando, mellifluo sermonis medicamine a stuporis morbo curavit infirmum. Quae postquam mihi me redditum intellexit, in mentali intellectu materialis vocis mihi depinxit imaginem, cum quasi archetypa verba idealiter percontexta, vocaliter produxit in actum. Heu! inquit, quae ignorantiae caecitas, quae alienatio mentis, quae debilitas sensuum, quae infirmatio [0442C] rationis, tuo intellectui nubem apposuit, animum exsulare coegit, sensus hebetavit potentiam, mentem compulit aegrotare, ut non solum tuae nutricis familiari cognitione tua intelligentia defraudetur, verum etiam tanquam monstruosae imaginis novitate percussa, in meae apparitionis ortu, tua discretio patiatur occasum? Cur a tua memoria mei facis peregrinari notitiam, in quo mea munera me loquuntur, quae te tot beneficiorum praelargis beavi muneribus? quae a tua ineunte aetate, Dei auctoris vicaria, rata dispensatione, legitimum tuae vitae ordinavi curriculum? quae olim tui corporis materiam adulterina primordialis materiae essentia fluctuantem, in verum esse produxi? cujus vultum miserata deformem, quasi ad me crebrius declamantem [0442D], humanae speciei signaculo sigillavi, eamque honestis figurarum orphanam ornamentis, melioribus formatis vestibus honestavi? in qua ad corporis clientelam diversas membrorum ordinans officinas, in eadem, sensus quasi corporeae civitatis excubias vigilare praecepi, ut quasi exterorum hostium praevisores, corpus ab exteriori importunitate defenderent, ut sic totius corporis materia nobilioribus naturae purpuramentis ornata, ad nuptias gradiens, marito Spiritui gratius jungeretur; ne maritus suae conjugis deformitatem fastidiens, ejus refutaret conjugium? Tuum etiam [0443A] spiritum vitalibus insignivi potentiis, ne corpore pauperior, ejus successibus invideret. Cui ingenialis virtutis destinavi potentiam, quae rerum venatrix subtilium, in notitiae indagine easdem intellectas concluderet. Cur etiam rationis impressi signaculum, quae suae discretionis ventilabro, falsitatis inania a seriis veritatis discernat. Per me etiam tibi memorialis ancillatur potentia, quae in suae recordationis armario, nobilem censum scientiae thesaurizat. His ergo utrumque beavi muneribus, ut neuter vel suam gemeret pauperiem, vel de alterius affluentia quereretur. Sicut ergo praefatae nuptiae meo sunt celebratae consensu, sic pro meo arbitrio, eadem cessabit copula maritalis. Nec in te solo particulariter, verum etiam in unoquoque [0443B] universitatis, meae potentiae largitas elucescit. Ego sum illa, quae ad exemplarem mundanae machinae similitudinem, hominis exemplavi naturam; ut in eo velut in speculo, ipsius mundi scripta natura appareat. Sicut enim quatuor elementorum concors discordia, unica pluralitas, consonantia dissonans, consensus dissentiens, mundialis regiae structuras conciliat, sic quatuor complexionum compar disparitas, inaequalis aequalitas, deformis conformitas, divisa identitas, aedificium corporis humani compaginat. Et quae qualitates inter elementa mediatrices conveniunt, hae eaedem inter quatuor humores pacis sanciunt firmitatem. Et sicut contra ratam firmamenti volutionem, motu contradictorio exercitus [0443C] militat planetarum, sic in homine sensualitatis rationisque continua reperitur hostilitas. Rationis enim motus ab ortu coelestium oriens, per occasum transiens terrenorum, coelestia considerando regyrat. Econtrario vero sensualitatis motus planetici erratici, contra rationis firmamentum, in terrestrium occidentem aliquando labuntur. Haec mentem humanam in vitiorum occasum deducit, ut occidat, illa in orientem virtutum ut oriatur invitat. Haec hominem in bestiam degenerando transmutat, ista hominem in deum potentialiter transfigurat. Haec concupiscentiae nocte mentis lumen eliminat; illa contemplationis lumine mentis noctem illuminat. Haec hominem debacchari facit cum brutis; ista eumdem disputare facit cum [0443D] angelis. Haec a patria cogit hominem exsulare; ista in exsilio docet hominem invenire patriam. Nec in hac re hominis natura potest meae dispensationis ordinem accusare: de rationis enim consilio, tale contradictionis duellum inter hos pugiles ordinavi, ut, si in hac disputatione, ad redargutionem ratio possit sensualitatem inclinare, antecedens victoria praemio consequente non careat. Praemia etenim victoriis comparata, caeteris muneribus pulchrius elucescunt; munera etiam empta laboribus, [0444A] jucundius omnibus elucescunt gratuitis. Majoris enim laudis meretur praeconia, qui laborando munus recipit, quam qui recipit otiando: labor namque antecedens, quamdam consequenti praemio infundens dulcedinem, majori favore praemiat laborantem. In his ergo, amplioribusque naturae muneribus, mundus in homine suas invenit qualitates Dei providentia cuncta gubernat. Attendite qualiter in hoc mundo velut in nobili civitate, quaedam reipublicae majestas moderamine rato sancitur. In coelo enim velut in arce civitatis humanae, imperialiter residet imperator aeternus, a quo aeternaliter exiit edictum, ut singularum rerum notitiae in suae providentiae libro scribantur. In aere vero, velut in urbis medio, coelestis angelorum exercitus ministrans administratione [0444B] vicaria, suam adhibet homini diligentem custodiam; homo vero velut alienigena habitans in mundi suburbio, angelicae militiae non denegat obedientiam exhibere. In hac ergo republica Deus est imperans; angelus operans, homo obtemperans. Deus operando hominem creat, angelus operando procreat; homo obtemperando se recreat. Deus rem auctoritate disponit; angelus actione componit; homo se operantis voluntati supponit. Deus imperat auctoritatis magisterio; angelus operatur actionis ministerio; homo obtemperat regenerationis mysterio. Jam nimis nostrae ratiocinationis [0444C] series evagatur, quae ad ineffabile deitatis arcanum, tractatum audet attollere, ad cujus rei intelligentiam, nostrae mentis languescunt suspiria. Hujus ergo ordinatissimae reipublicae in homine resultat simulacrum. In arce enim capitis, imperatrix sapientia conquiescit, cui tanquam deae, caeterae potentiae velut semi deae obsequuntur. Ingenialis namque potentia, potestasque logistica, virtus etiam praeteritorum recordativa, diversis capitis thalamis habitantes, ejus fervescunt obsequio. In corde vero, velut in medio civitatis humanae, magnanimitas suam collocavit mansionem, quae sub prudentiae principatu, suam professa militiam, prout ejusdem imperium deliberat, operatur. Renes autem tanquam suburbia cupidinariis voluptatibus [0444D] partem corporis largiuntur extremam, quae magnanimitatis imperio obviare non audentes, ejus obtemperant voluntati. In hac ergo republica, sapientia imperantis suscipit vicem; magnanimitas operantis sollicitudinem: voluptas obtemperantis usurpat imaginem. In aliis etiam corporis humani partibus, mundi figuratur effigies. Sicut enim in mundo, solaris caloris beneficium rebus medicatur languentibus, sic in homine, calor a cordis fundamento procedens, humani corporis partes vivificando exhilarat. [0445A] Sicut etiam luna in machina mundiali, multorum humorum mater existit, sic hepar in hominem, membris humorem impertitur conformem. Et sicut luna solis lumine defraudata languescit; sic virtus hepatis solatio cordis vivificante viduata, torpescit. Et sicut aer, solis absentatione, obscuritate vestitur; sic sine cordis beneficio, vitalis potentia spirat inaniter. Praeter haec vide qualiter mundus variis temporum protheatur successibus. Nunc veris lascivit infantia; nunc aestatis juventute progreditur; nunc virilitate maturescit autumni; nunc hiemis senectute canescit. Compar vicissitudo temporis, eademque varietas hominis immutat aetatem. Cum enim humanae aetatis aurora consurgit, ver homini oritur matutinum; cumque [0445B] vitae curriculum metas aetatis perficit longiores, homo juventutis meridiatur aestate. Sed, cum vita prolixior quasi nonam aetatis horam complevit, homo in autumnum virilitatis evadit; aetateque in occidens inclinata, jam vitae vesperam senio nuntiante, hiemale gelicidum senectutis, hominem cogit suis albicare pruinis. In his omnibus, ineffabiliter meae potentiae resultat effectus, sed tamen plerisque meae potestatis faciem palliare decrevi figuris, defendens a vilitate secretum, ne si ejus de me familiarem impertirem scientiam, quae apud eos primitus ignota, pretiosa vigebant, postmodum jam nota vilescerent. Ut enim vulgare testatur proverbium: "Familiaris rei communicatio, contemptus [0445C] mater existit." Aristotelicaeque auctoritatis tuba proclamat, quod: "Ille majestatem minuit secretorum, qui indignis secreta divulgat". Sed ne in hac meae potestatis praerogativa, Deo videar quasi arrogans derogare, certissime summi magistri me humilem profiteor esse discipulam. Ego enim operans, operantis Dei non valeo expresse inhaerere vestigiis, sed a longe, quasi suspirans, operantem respicio. Ejus operatio simplex, mea multiplex; ejus opus sufficiens, meum deficiens; ejus opus mirabile, meum opus mutabile. Ille innascibilis, ego nata; ille faciens, ego facta; ille mei opifex operis, ego opus opificis; ille operatur ex nihilo, ego mendico opus ex aliquo; ille suo operatur nomine, ego operor illius sub nomine; [0445D] ille, rem solo nutu jubet existere, mea vero operatio nota est operationis divinae. Et ut, respectu potentiae divinae, meam potentiam impotentem esse cognoscas, meum effectum scias esse defectum, meum vigorem, vilitatem esse perpendas. Auctoritatem consule theologicae facultatis, cujus fidelitati potius quam mearum rationum firmitati, dare debes assensum. Juxta enim ipsius fidele testimonium, homo mea actione nascitur, Dei auctoritate renascitur. Per me, a non esse vocatur ad esse; per ipsum, ad melius esse perducitur. Per me enim homo procreatur ad mortem, per ipsum recreatur [0446A] ad vitam. Sed ab hoc secundae nativitatis mysterio, meae professionis ministerium ablegatur; nec talis nativitas tali indiget obstetrice; sed potius, ego natura hujus nativitatis ignoro naturam, et ad haec intelligenda mei intellectus habet acumen, meae rationis confunditur lumen: intelligentia vero intellecta mutatur, insensibilibus sensus confunditur. Et cum in his omnibus naturalis ratio langueat, sola fidei firmitate, tantae rei veneramur arcanum. Nec mirum, si in his theologia suam mihi familiaritatem non exhibet, quoniam in plerisque non adversa sed diversa sentimus. Ego ratione fidem, illa fide comparat rationem; ego scio, ut credam, illa credit ut sciat; ego consentio sciens, illa sentit consentiens; ego vix visibilia video, illa incomprehensibilia [0446B] comprehendit in speculo; ego vix minima metior intellectu, illa immensa ratione metitur; ego quasi bestialiter in terra deambulo, illa vero coeli militat in secreto. Et cum de praedictis tractare non sit mei officii, tamen ad haec sermonem evagari permisi, ut respectu superlativae Dei potentiae, meam potentiam diminutam esse non dubites. Sed quamvis meus effectus divinae potentiae comparatus deficiat, tamen humanae potentiae coaequatus praepollet. Et sic in quodam triclinio comparationis, tres potestatis gradus possumus invenire, ut, Dei potentia superlativa, naturae comparativa, hominis, positiva dicatur. Haec omnia sine omni scrutinio quaestionis, de me [0446C] tibi familiarem largiuntur notitiam. Et, ut familiarius loquar, ego sum natura, quae meae dignationis munere, te meae praesentiae compotem feci, meoque sum dignata beare consortio. ===Quomodo Alanus loquatur naturae.=== Cum per haec verba, mihi natura suam faciem develaret, suaque admonitione quasi clave praeambula, cognitionis suae mihi januam reseraret, a meae mentis confinio stuporis evaporat nubecula, et per hanc admonitionem velut quodam potionis remedio, omnes phantasiae reliquias quasi nauseans, stomachus mentis evomuit. A meae mentis igitur peregrinatione ad me reversus, ex integro, ad naturae devolutus vestigia, salutationis vice, pedes osculorum multiplici impressione signavi. Tum [0446D] me explicans erigendo, cum reverenti capitis humiliatione velut majestati divinae, ei voce viva salutis obtuli libamentum. Consequenter vero ad excusationis auxilium confugiens, precibus humilitatis melle conditis, ejus benevolentiam exorabam (ne vel meae tenuitatis assignaretur errori, vel indignationis supercilio deputaret, vel ingratitudinis venenis adscriberet, quod ejus adventui nullam hilaritatis festivitatem persolveram, sed potius ejus apparentia velut monstruosi phantasmatis anomala apparitione percussus, adulterina exstasis morte fueram soporatus), [0447A] dicens non esse mirandum, si in tantae dignitatis praesentia, meae umbra mortalitatis expalluit, si in tantae majestatis meridie, meae discretionis radiolus in vesperem exorbitationis evanuit; si in tantae felicitatis apparentia, mea parvitas erubuit, cum humanae fragilitatis ignorantiae tenebrosa caligo, admirationis impotens hebetudo, frequensque stuporis concussio, quodam germanitatis foedere socientur, ut ex horum sociabili contubernio, humanae naturae fragilitas sit quasi discipulus a disciplinante convictus suorum mores informante, qui in novorum primitiis, in magnorum stipendiis, etiam ignorantia tenebrari, et stupore percuti, et admiratione saepe solet vulnerari. Dum haec excusatione via reginae aditum mihi pararet favorabilem, [0447B] ejusque gratiam favorabilius mereretur, insuper majora audiendi mihi compararet fiduciam, cujusdam meae dubitationis ambiguum, quod nimiae inquietationis impulsu meae mentis conturbabat hospitium, ejus exponens examini, in haec verba quaestionis exivi: ===Verba Alani ad naturam.=== <poem> O Dei proles, genitrixque rerum, Vinculum mundi, stabilisque nexus, Gemma terrenis, speculum caducis, Lucifer orbis. Pax, amor, virtus, regimen, potestas, Ordo, lex, finis, via, dux, origo, Vita, lux, splendor, species, figura [0447C] Regula mundi. Quae tuis mundum moderas habenis, Cuncta concordi stabilita nodo Nectis et pacis glutino maritas Coelica terris. Quae noys plures recolens ideas Singulas rerum species monetans, Res togas formis, chlamidemque formae Pollice formas. Cui favet coelum, famulatur aer, Quam colit Tellus, veneratur unda, Cui velut mundi dominae, tributum Singula solvunt. Quae diem nocti vicibus catenans Cereum solis tribuis diei, [0447D] Lucido lunae speculo soporans Nubila noctis. Quae polum stellis variis inauras, Aetheris nostri solium serenans Siderum gemmis, varioque coelum Milite complens. Quae novis coeli faciem figuris Protheans mutas aridumque vulgus Aeris nostri regione donans, Legeque stringis. Cujus ad nutum juvenescit orbis, Silva crispatur folii capillo, Et tua florum tunicata veste, [0448A] Terra superbit. Quae minas ponti sepelis, et auges, Syncopans cursum pelagi furori Ne soli tractum tumulare possit Aequoris aestus. </poem> ===Alani prima quaestio=== <poem> Tu viae causam resera petenti, Cur petis terras, peregrina coelis? Cur tuae nostris deitatis offers Munera terris? </poem> ===Quaestio secunda.=== <poem> Ora cur fletus pluvia rigantur? Quid tui vultus lacrymae prophetant? Fletus interni satis est doloris Lingua fidelis. </poem> [0448B] ===Ratio naturae.=== Praefata igitur virgo hujus quaestionis solutionem in vestibulo excubare demonstrans, ait: An ignoras, quod terreni orbis exorbitatio, quod mundani ordinis inordinatio, quod mundialis curiae incuria, quod juris injuria, ab internis penetralibus coelestis arcani, in vulgaria terrenorum lupanaria me declinare coegit? Si in affectuoso mentis affectu colligere, et in pectoris armario thesaurizare velles quod dicerem, tuae dubitationis labyrinthum evolverem. Ad haec, ergo sub castigato vocis moderamine, responsionis reddidi talionem: Nihil, inquam, o regina coelestis, affectuosiori desiderio, quam hujus quaestionis enodationem esurio. [0448C] ===Solutio primae quaestionis.=== Tunc illa: Cum omnia lege suae originis meis legibus teneantur obnoxia, mihique debeant jus statuti vectigalis persolvere, fere omnia tributarii juris exhibitione legitima, meis edictis regulariter obsequuntur; sed ab hujus universitatis regula, solus homo anomala exceptione excluditur, qui pudoris trabea denudatus, impudicitiaeque meretricali prostibulo prostitutus, in suae dominae majestatem, litis audet excitare tumultum, imo etiam in matrem intestini belli rabiem inflammare. Caetera quibus meae gratiae humiliora munera commodavi, per suarum professionum conditionem subjectione voluntaria meorum decretorum sanctionibus alligantur; homo vero qui fere totum divitiarum mearum [0448D] exhausit aerarium, naturae naturalia denaturare pertentans, in me scelestae Veneris armat injuriam. Attende, quomodo fere quaelibet juxta mei promulgationem edicti, prout ratio nativae conditionis expostulat, mei juris statuta persolvant. Firmamentum quotidiana circuitione circumagens universa, juxta meae disciplinae doctrinam, non nugatoria volutionis identitate, unde procedit, regreditur, et quo vadit progreditur. Stellae ad ipsius firmamenti fulgurantes honorem, ipsum suis ornatibus vestiendo, breves sui itineris dietas explentes, varia gyratione ejusdem spatia metienda, meae militant majestati. Planetae, prout a me dispositionis [0449A] meae exivit edictum, firmamenti impetum refrenantes, ad ortum nisu contrario, peregrinant, postque ad suam occasus regionem repatriant. Aer meis disciplinatus doctrinis, nunc aura benevola gratulatur, nunc nubium fletibus quasi compatiens lacrymatur; nunc corrixationibus ventorum irascitur; nunc coruscationibus illuminatur; nunc tonitruum minaci mugitu concutitur; nunc clibano caloris decoquitur; nunc austeritate frigoris asperatur. Aves variis sigillata naturis, meae directionis regimine, sub alarum remigio fluctus aeris transfretantes, praecordialiter meis inhiant disciplinis; meae meditationis interventu aequor terrae firmis amicitiae nexibus glutinatum, conjuratae fidei sacramentum sorori violare non audens, ultra diffinitae [0449B] evagationis terminum, in terrae domicilia evagari formidat. Ad meae tantum voluntatis arbitrium, nunc tempestatis stomachatur in iram, nunc in tranquillitatis pacem revertitur, nunc elatum tumoris superbia, in montis evadit imaginem: nunc in aequatam lineatur planitiem. Pisces meae provisionis voto astricti, reformidant regularum mearum canonibus derogare. Meae etiam edictionis imperio, quodam nuptiali complexu, terris pluviae maritantur; quae prolis laborantes ad fabricam, indefessa parturitione, varias rerum species parentare non desinunt. Terrestria animalia sub meae districtionis examine, diversas suorum obsequiorum meo imperio profitentur militias. Terra enim nunc brumali albescit [0449C] canitie, nunc florum crinitur caesaria. Silva, nunc frondium crinibus capillatur, nunc acuta hiemis novacula decalvatur. Hiems semina sepulta gremio terrae matris inviscerat, ver inclusa excarcerat, aestas decoquit messes, autumnus suas exhibet ubertates. Et quid per singula meae narrationis curriculum evagari permitto? solus homo meae moderationis citharam aspernatur; et sub delirantis Orphei lyra delirat: humanum namque genus a sua generositate degenerans, in conjunctione generum barbarizans, venereas regulas immutando, nimis irregulari utitur metaplasmo: sicque homo a venere tiresiatus anomala, directam praedicationem in contrapositionem [0449D] inordinate convertit. A Veneris igitur orthographia homo deviando recedens, sophista falsigraphus invenitur. Consequenter etiam Dioneae artis analogiam devitans, in anastrophem vitiosam degenerat; dumque in tali quaestione me destruit, et in sua phraenesi, mihi themesim machinatur. Poenitet me tot venustatum praerogativis hominum plerumque privilegiasse naturas, qui decoris decus abusione dedecorant: qui formae formositatem venerea deformitate deformant, qui pulchritudinis colorem, fusco adulterini cupidinis colore decolorant: qui Florae florem in vitia efflorando [0450A] deflorant. Cur decore deifico vultum decoravi Tyndaridis, quae pulchritudinis usum in meretricationis abusum abire coegit, dum regalis tori foedus deserens, foede se Paridi foederavit? Pasiphae etiam hyperbolicae Veneris furiis agitata, sub facie bovis sophistice cum bruto bestiales nuptias celebrans, paralogismo sibi turpiori concludens, stupendo bovis conclusit sophismate. Mirrha etiam cupidinis aculeis stimulata in patris dulcore, a filiae amore degenerans, cum patre matris exemplavit officium. Medea vero proprio filio novercata, ut inglorium Veneris opus quaereret, gloriosum Veneris destruxit opusculum. Narcissus etiam sui umbra alterum mentita Narcissum, umbratiliter occupatus, seipsum credens esse alterum [0450B] se, de se sibi amoris incurrit periculum. Multi etiam alii juvenes mei gratia pulchritudinis honore vestiti, debriato amore pecuniae, suos Veneris malleos in incudum transtulerunt officia. Talis monstruosorum hominum multitudo, totius orbis amplitudine degrassatur, quorum fascinante contagio, castitas venenatur. Eorum siquidem hominum qui Veneris profitentur grammaticam, alii solummodo masculinum, alii feminum, alii commune, sive promiscuum genus familiariter amplexantur: quidam vero quasi heterocliti genere, per hiemem in feminino, per aestatem in masculino genere irregulariter declinantur. Sunt qui in Veneris logica disputantes, in conclusionibus suis, subjectionis, praedicationisque legem relatione mutua sortiuntur. Sunt, [0450C] qui vicem gerentes supposito, praedicari non norunt. Sunt, qui solummodo praedicantes, subjecti subjectionem legitimam non attendunt. Alii autem Diones regiam ingredi dedignantes, sub ejusdem vestibulo ludum lacrymabilem comitantur. Contra hos omnes conqueruntur jura, leges armantur, cum ultore gladio suas affectant injurias vindicari. Ne igitur mireris, si in has verborum profanas exeo novitates, cum profani homines profanius audeant debacchari. Talia enim indignanter eructo, ut pudici homines pudoris characterem revereantur; impudici vero ab impudentiae lupanaribus arceantur. Mali enim cognitio, expediens est cautela, quae culpabili nota inverecundiae cauteriatos puniat; et ab [0450D] ejusmodi immunes praemiet. Jam meae solutionis lima tuae quaestionis scrupulum eliminavit. ===Solutio secundae quaestionis Alani.=== Ideo enim a supernis coelestis regiae secretariis egrediens, ad hujus caducae terrenitatis occasum deveni, ut de exsecrabilibus hominum excessibus, tecum quasi cum familiari et secretario meo, querimoniale lamentum exponerem, tecumque decernerem, tali criminum oppositioni, qualis poenae debeat dari responsio: ut praedictorum facinorum morsibus coaequata punitio, poenae talionem remordeat. [0451A] Tunc ego: O rerum omnium mediatrix, nisi vererer mearum quaestionum copia tuae benevolentiae fastidium provocare, alterius meae dubitationis tenebras luci tuae distinctionis exponerem. Tunc illa: Imo, omnes tuas quaestiones non solum adolescentes, verum etiam vetustatis rubigine antiquas, audientiae meae communices, ut nostrarum solutionum firmitate, tuarum dubitationum tranquilletur impulsus. ===Tertia quaestio Alani.=== Tunc ego: Miror cur poetarum commenta pertractans, solummodo in humani generis pestes, praedictarum invectionum armas aculeos, cum et eodem exorbitationis pede, deos claudicasse legamus? [0451B] Jupiter enim adolescentem Ganymedem transferens ad superna, relativam Venerem transtulit in translatum; et quem in mensa per diem propinandi sibi statuit praepositum, in toro per noctem sibi fecit suppositum. Bacchus etiam et Apollo, paternae cohaeredes lasciviae, non divinae virtutis imperio, sed superstitiosae Veneris praestigio, verterunt in feminas, pueros mentiendo. ===Responsio naturae.=== Tunc illa authenticae serenitatis vultum tumultuose figurans, ait: An interrogationem, quae dubitationis facie indigna est, usurpando, quaestionis vestis imagine? an umbratilibus poetarum figmentis quae artis poeticae depinxit industria, fidem adhibere conaris? Nonne ea quae in puerilibus [0451C] cunis poeticae disciplinae discutiuntur, altiori distinctionis lima, senior philosophiae tractatus eliminat? An ignoras, quomodo poetae sine omni palliationis remedio, auditoribus nudam falsitatem prostituunt, ut quadam mellita dulcedine velut incantatas audientium aures inebrient? Quomodo ipsam falsitatem quadam probabilitatis hypocrisi palliant, ut per exemplorum imagines, hominum animos moriginationis incude sigillent? At, in superficiali litterae cortice falsum resonat lyra poetica, sed interius, auditoribus secretum intelligentiae altioris eloquitur, ut exteriore falsitatis abjecto putamine, dulciorem nucleum veritatis secrete intus lector inveniat. Poetae tamen aliquando historiales [0451D] eventus joculationibus fabulosis quadam eleganti fictura confoederant, ut ex diversorum competenti conjunctura, ipsius narrationis elegantior pictura resultet. Sed tamen, cum a poetis deorum pluralitas somniatur, vel ipsi dii venereis ferulis manus subduxisse dicuntur, in his, falsitatis umbra lucescit, nec in hoc, poeta a suae proprietatis genere degener invenitur. Cum enim Epicuri jam soporentur somnia, Manichaei sanetur insania, Aristotelis arguantur argutiae, Arii fallantur fallaciae, unicam Dei unitatem ratio probat, mundus eloquitur, fides credit, Scriptura testatur; in quo nullo nulla labes invenitur, quem nulla vitii pestis aggreditur, cum quo nullus tentationis motus congreditur. Hic est splendor nunquam deficiens, vita indefessa, [0452A] non moriens, fons semper scaturiens, seminale vitae seminarium sapiens, principale principium, initiale bonitatis initium. Quamvis ergo, ut poetae testati sunt plerique homines talibus Veneris terminis sint abusi ad litteram, narratio tamen illa vel deos esse, vel ipsos in Veneris gymnasiis latuisse, mentitur, et in nimiae falsitatis vesperascit occasum: ideo, ista nube taciturnitatis obduxi, alia vero in luce verae narrationis explicui. Ad haec ego: Jam meam quaestionem agnosco redolere nimiae ruditatis favillam, sed si alia quaedam paupercula quaestio dignitatis tuae audientiam comparare auderet, quidpiam quaerendo quaererem. Ad haec illa: Nonne jam pridem absque omni refrenationis obstaculo, liberas quaerendi habenas exposui? [0452B] ===Quaestio quarta.=== Tunc ego miror, cur quaedam tuae tunicae portiones, quae texturae matrimonii deberent esse confines, in ea parte suae conjunctionis patiantur divortia, in qua hominis imaginem picturae repraesentant insomnia? ===Solutio quaestionis.=== Tunc illa: Jam ex explicatis potes elicere, quid mysticum figuret scissurae figurata parenthesis: cum enim ut diximus, plerique homines in suam matrem vitiorum armentur injuriis, inde inter se et ipsam maximum chaos dissensionis firmantes, in me violentas manus violenter injiciunt, mea sibi particulatim vestimenta diripiunt, et quam reverentiae deberent honore vestire, me vestibus orphanatam [0452C] (quantum in ipsis est) cogunt meretricaliter lupari; hoc ergo in tegumento per hanc scissuram depingitur, quod in solius hominis vitiosis insultibus, mea pudoris ornamenta scissionis contumelias patiuntur. Tunc ego: Jam mearum dubitationum fluctus tuarum solutionum serenitate sedati, meae menti interpellandi largiuntur inducias. Si tuo complaceret affectui, affectuose affectarem cognoscere. ===Quinta Alani quaestio.=== Quae rationabilis ratio, quae indiscreta indiscretio, quae indirecta dilectio ita in homine dormire coegit rationis scintillam, ut homo lethaeo sensualitatis poculo debriatus, in tuis legibus apostata fieret; imo [0452D] etiam tuas leges illegitime debellaret? ===Quaestionis solutio.=== Cui illa: Si turpissimae pestis originem velis agnoscere, altius mentis accendas igniculum, appetentius intelligendi reperies appetitum: hebetudinem ingenii depellat subtilitas, cogitationum fluctus, attentionis compescat stabilitas. Ab altiori enim sumens initium, excellentiori quaesito meae volo narrationis seriem contexere. Nolo enim ut prius plana verborum planitie explanare proposita, vel profanis verborum novitatibus profanare profana; verum, pudenda aureis pudicorum verborum phaleris inaurare, variisque venustorum verborum coloribus investire. Consequens est enim, praedictorum vitiorum scoriam [0453A] deauratis lectionibus purpurare, vitiosumque fetorem verborum imbalsamare mellifluo, ne si tanti sterquilinii fetor in nimiae promulgationis aures evaderet, populum ad indignationis stomachum, et nauseantis vomitum invitaret. Sed tamen aliquando, ut superius libavimus, quia rebus, de quibus loquimur, cognatos oportet esse sermones, rerum informitati locutionis debet deformitas conformari. In sequenti vero tractatu, ne locutionis cathephaton lectorum offendat auditum, vel in ore virginali locum collocet turpitudo, praedictis vitiorum monstris euphoniae orationis volo pallium elargiri. Tunc ego: Jam mei intellectus esuries, ingenii flagrantis acies, mentis inflammatae flagrantia, attentionis stabilitas et constantia, ea [0453B] postulant quae promittis. Tunc illa: Cum Deus ab ideali praeconceptionis thalamo mundialis palatii fabricam voluit enotare, etiam mentale verbum quod ab aeterno de mundi constitutione conceperat, reali ejusdem existentia, velut materiali verbo depingere, tanquam mundi elegans architectus, tanquam aureae fabricae faber aurarius, velut stupendi artificii artifex artificiosus, velut admirandi operis opifex, non exterioris instrumenti laborante suffragio, non materiae praejacentis auxilio, non indigentiae stimulantis flagitio, sed solius arbitrariae voluntatis imperio, mundialis regiae admirabilem speciem fabricavit Deus, qui mundiali palatio varias rerum species ascribendo, quas discrepantium generum litigio disparatas, legitimi ordinis [0453C] congruentia temperavit, leges indidit, sanctionibus alligavit: sicque res generum oppositione contrarias, inter quas, locus ab oppositis locum posuerat, cujusdam reciprocae habitudinis relativis osculis foederando in amicitiae pacem, litem repugnantiae commutavit. Subtilibus igitur invisibilis juncturae catenis concordantibus universis, ad unitatem pluralitas, ad identitatem diversitas, ad consonantiam dissonantia, ad concordiam discordia, unione pacifica remeavit. Sed postquam universalis artifex universa suarum vultibus naturarum investivit, omniaque sibi invicem legitimis proportionum connubiis maritavit, volens ut nascendi, occidendique mutuae relationis circuitu per instabilitatem [0453D] stabilitas, per finem infinitas, per temporabilitatem aeternitas rebus occiduis donaretur, rerumque series seriata reciprocatione nascendi jugiter texeretur, statuit, ut expressae conformationis monetata sigillo, sub derivandae propagationis calle legitimo, ex similibus similia educerentur. Me igitur tanquam sui vicariam, rerum generibus sigillandis monetariam destinavit, ut ego in propriis incudibus rerum effigies commonetans, ab incudis forma conformatum deviare non sinerem, sed mei operante solertia, ab exemplaris vultu, nullarum naturarum dotibus defraudata exemplati facies nullatenus deviaret. Imperantis igitur imperio ego obtemperans, [0454A] operando quasi varia rerum sigillans cognata ad exemplaris rei imaginem exempli exemplans effigiem, ex conformibus conformando conformia, singularum rerum reddidi vultus sigillatos. Ita tamen sub divinae potestatis imperio ministerium hujus operationis exercui, ut meae attentionis manum dextera supernae majestatis dirigeret, quia meae scripturae calamus exorbitatione subita deviaret, nisi supremi dispositoris digito regeretur. Sed quia sine subministratorii artificis artificio suffragante, tot rerum species expolire non poteram, mihique in aethereae regionis amoenante palatio placuit commorari, ubi ventorum rixa serenitatis pacem non perimit, ubi accidentalis nox nubium aetheris indefessum non sepelit, ubi nulla [0454B] tempestatis saevit injuria, ubi nulla debacchantis tonitru minatur insania, Venerem ineffabili scientia peritam, meaeque operationis subvicariam in mundiali suburbio collocavi, ut meae praeceptionis sub arbitrio, hymenaei conjugis, filiique Cupidinis industria suffragante, in terrestrium animalium varia effigiatione desudans, fabriles malleos suis regulariter adaptans incudibus, humani generis seriem indefessa continuatione contexeret, Parcarumque manibus intercisorum injurias repararet. Dum in hoc narrationis contextu sermo de Cupidine nasceretur, praefatae narrationi, meorum verborum parenthesi syncopatae, tenorem hujus quaestionis inserui. ===Sexta quaestio Alani.=== [0454C] Ha, ha, nisi injuria tuae locutionis syncopatae, mearumque quaestionum venatione timerem tuae benignitatis offensam incurrere, vellem Cupidinis naturam, de quo aliquantulam mentionem tua praelibavit oratio, pictura tuae descriptionis agnoscere. Quamvis enim plerique auctores sub integumentali involucro aenigmatum, ejus naturam depinxerint, tamen nulla certitudinis nobis reliquerunt vestigia: cujus in humano genere tanta per experientiam legitur potentialis auctoritas, ut nullus vel nobilitatis sigillo signatus, vel, sapientiae privilegiantis venustate vestitus, vel fortitudinis armatura munitus, vel pulchritudinis chlamide trabeatus, vel aliarum gratiarum praeditus honoribus, se valeat a cupidinariae [0454D] dominationis generalitate excipere. ===Quaestionis solutio.=== Tunc illa, cum temperato capitis motu, verbisque increpationem spondentibus, ait: Credo te in Cupidinis castris stipendiarie militantem, et quadam interfamiliaritatis germanitate eidem esse connexum: inextricabilem etenim ejusdem labyrinthum affectanter investigare conaris, cum potius meae narrationi sententiarum locupletatae divitiis, mentis attentionem attentius adaptare deberes. Sed tamen antequam ad sequentia meae orationis evadat excursus, quia tuae humanitatis imbecillitati compatior, ignorantiae tuae tenebras, pro meae possibilitatis [0455A] volo modestia exstirpare. Insuper, tuarum quaestionum solutionibus ex voto promissionis astringor; idcirco sive certa descriptione describens, sive legitima diffinitione diffiniens, rem immonstrabilem demonstrabo, inextricabilem extricabo; quamvis ipsa nullis naturae obnoxialiter alligata complexionibus, intellectus indaginem non exspectans, nullius posset descriptionis signaculo designari. Ergo, circumscriptae rei haec detur descriptio, inexplicabilis naturae haec exeat explicatio; haec de ignoto habeatur notitia, haec de scibili comparetur scientia, styli tamen altitudine castigata: <poem> Pax odio, fraudique fides, spes juncta timori, Est amor, et mistus cum ratione furor. Naufragium dulce, pondus leve, grata Charybdis, [0455B] Incolumis languor, et satiata fames. Esuries satiens, sitis ebria, falsa voluptas, Tristities laeta, gaudia plena malis. Dulce malum, mala dulcedo, sibi dulcor amarus, Cujus odor sapidus, insipidusque sapor. Tempestas grata, nox lucida, lux tenebrosa, Mors vivens, moriens vita, suave malum. Peccatum veniae, venialis culpa, jocosa, Poena, pium facinus, imo, suave scelus. Instabilis ludus, stabilis delusio, robur Infirmum, firmum mobile, firma movens. Insipiens ratio, demens prudentia, tristis Prosperitas, risus flebilis, aegra quies. Mulcebris infernus, tristis paradisus, amoenus Carcer, hiems verna, ver hiemale, malum. [0455C] Mentis atrox tinea, quam regis purpura sentit, Sed nec mendici praeterit illa togam. Nonne per antiphrasim, miracula multa Cupido Efficiens, hominum protheat omne genus. Dum furit iste furor, deponit Scylla furorem, Et pius Aeneas incipit esse Nero. Fulminat ense Paris, Tydeus mollescit amore, Fit Nestor juvenis, fitque Melincta senex. Thersites Paridem forma mendicat, Adonim Davus, et in Davum totus Adonis abit. Dives eget Crassus, Codrus et abundat egendo, Carmina dat Bavius, musa Maronis hebet. Ennius eloquitur, Marcusque silet; fit Ulysses Insipiens, Ajax desipiendo sapit. [0455D] Qui prius auctorum solvendo sophismata vicit, Vincitur hoc monstro, caetera monstra domans. Quaelibet in facinus mulier decurrit, et ultro, Ejus si mentem morbidet iste furor, Nata patrem, fratremque soror, vel sponsa maritum Fraude necat, fati praeveniendo manum. Sicque per ascensum male syncopat illa mariti Corpus, furtivo dum metit ense caput. Cogitur ipsa parens nomen nescire parentis, In partuque dolos, dum parit ipsa parens. Filius in matre stupet invenisse novercam, Inque fide fraudes, in pietate dolos. Sic in Medea pariter duo nomina pugnant, Dum simul esse parens, atque noverca cupit. Nesciit esse soror, vel se servare sororem, [0456A] Dum nimium Cauno Byblis amica fuit. Sic quoque Myrrha suo nimium subjecta parenti, In genitore parens, in patre mater erat. Sed quid plura docebo, Cupidinis ire sub hasta Cogitur omnis amans, juraque solvit ei. Militat in cunctis, ullum vix excipit hujus Regula, cuncta ferit fulmen et ira sui. In quem non poterit probitas, prudentia, formae Gratia, fluxus opum, nobilitatis apex. Furta, doli, metus, ira, furor, fraus, impetus, error, Tristities, hujus hospita regna tenent. Hic ratio, rationis egere, modoque carere Est modus, estque fides non habuisse fidem. Dulcia proponens assumit amara, venenum Infert, concludens optima fine malo. [0456B] Allicit illiciens, ridens deridet, inungens Pungit, et afficiens inficit, odit amans. Ipse tamen poteris ipsum frenare dolorem, Si fugias, potior potio nulla datur. Si vitare velis Venerem, loca, tempora vita, Nam locus et tempus, pabula donat ei. Si tu persequeris, sequitur; fugiendo fugatur; Si cedis, cedit; si fugis, illa fugit. </poem> Jam ex hoc meae doctrinae artificio, cupidinariae artis elucescit theorica, per librum vero experientiae, tibi practicam poteris comparare. Nec mirandum, si in praefata Cupidinis depictione notulas reprehensionis intersero, quamvis ipse mihi quadam germanae consanguinitatis fibula connectatur; [0456C] non enim vel detractoriae malignitatis caliginosa rubigo, vel incandentis odii fervor foras egrediens, vel invidiae tyrannus extra desaeviens, ad has invectivas accusationis me impulit, sed ne veritatis per se loquentis evidentiam videor silentio strangulare. Non enim originalem Cupidinis naturam in honestate, redarguo, si circumscribatur frenis modestiae, si habenis temperantiae castigetur; si non germen excursionis limites deputatos evadat, vel in nimium tumorem ejus calor ebulliat, sed si ejus scintilla in flammam evaserit vel ipsius fonticulus in torrentem excreverit, excrementi luxuries amputationis falcem expostulat, exuberationis tumor solatium medicamenti desiderat. Quoniam omnis excessus, temperatae mediocritatis incessum disturbat, [0456D] et abundantiae morbidae inflatio quasi in quaedam apostemata vitiorum exuberat. Praevia igitur theatralis oratio joculatoriis evagata lasciviis, tuae puerilitati pro ferculo propinatur; nunc stylus paululum maturior ad praefinitae narrationis propositum revertatur. Ut supra praelibando docui, terrestrium animalium materiandae propagini Venerem destinavi, ut varias materias in rebus materiandis excudendo substerneret, ego vero in naturarum purificatione multiplici, ut operibus manum supremae expolitionis apponerem, et ut instrumentorum fidelitas pravae operationis fermentum excluderet, ei duos legitimos malleos efformavi, quibus et Parcarum caveret insidias, resque multimodas essentiae praesentaret. Incudum etiam nobiles [0457A] officinas ejusdem artificio deputavi, praecipiens ut his eosdem malleos adaptando, rerum effigiationi fideliter indulgeret, ne ab incudibus malleos aliqua exorbitatione peregrinare permitteret. Ad officium etiam scripturae, calamum praepotentem eidem fueram elargita, ut in competentibus schedulis ejusdem calami scripturam poscentibus, quarum meae largitionis beneficio fuerat compotita, juxta meae orthographiae normulam, rerum genera figuraret, ne a propriae descriptionis semita in falsigraphiae devio eumdem divagari sustineret. Sed cum ipse genialis concubitus ordinatis complexionibus res diversorum sexuum opponi dissimiles ad exsequendam rerum propaginem, connectere teneretur, ut in suis connexionibus artis grammaticae constructiones [0457B] canonicas observaret, suique artificis nobilitas nullius artis ignorantia suae ferret gloriae detrimentum, curialibus praeceptis sub magistrali disciplina, eam videlicet disciplinam instruendam docui, quae artis grammaticae regulas in suarum constructionum unionibus artificiosis admitteret; alias vero extra ordinarias nullius figurae excusatione redemptas excluderet. Cum enim attestante grammatica, duo genera specialiter, masculinum et femininum, ratio naturae cognoverit, quamvis dum quidam homines depauperati signaculo, juxta meam opinionem, possent neutri generis designatione censeri, tamen Cypridi sub intimis admonitionibus minarum tonitru ingessi, ut in suis conjunctionibus ratione exigentiae, naturalem constructionem solummodo [0457C] masculini femininique generis celebraret. Cum enim masculinum genus suum femininum exigentia habitudinis genialis adsciscat, si eorumdem generum constructio anomale celebretur, ut res ejusdem sexus sibi invicem construantur, illa quidem constructio nec evocationis remedio, vel conceptionis suffragio, apud me veniam poterit promereri. Si enim genus masculinum genus consimile quadam irrationabilis rationis deposcat injuria, nulla figurae honestate illa constructionis junctura vitium poterit excusare, sed inexcusabilis soloecismi monstruositate turpabitur. Praeterea, Cypridi mea indixit praeceptio, ut ipsa in suis constructionibus, suppositiones appositionesque [0457D] ordinarias observando, rem feminini sexus charactere praesignitam, suppositionis destinaret officio; rem vero specificatam masculini generis, sede collocaret appositi, ut nec appositum in vicem suppositi valeat declinare, nec suppositum possit in regionem appositi transmigrare; etiam cum utrumque regatur ab altero, appositum sub adjectiva proprietate, suppositum subjectivae proprietatis proprium retineret, exigentiae legibus invitatum. Praeterea, adjunxi, ne Dyonea conjunctio in transitivae constructionis habitum uniformem, vel reciprocationis curriculum, vel retransitionis anfractum reciperet, solius transitionis recta directione contenta, vel alicujus etiam disgressantis naturae nimia intercisione sufferret, ut genus activum in [0458A] passivum valeat usurpativa assumptione, vel idem in activum suae proprietatis dispositione redire, vel sub passivi litteratura activi retinendo naturam, sibi legem termini deponentis assumere: Nec mirandum, si pleraeque maximae, titulo grammaticae facultatis adscriptae, a venereae artis domicilio patiantur repulsam, cum ipsa eas quae suae praeceptionis regulis obsequuntur, in sinum suae familiaritatis admittat; eas vero quae eloquentissimae contradictionis insultibus ejus leges expugnare conantur, aeterni anathematis exclusione suspendat, cum philosophicae assertionis auctoritas maximarum plerasque diversis facultatibus fateatur esse communes; quasdam vero ultra suarum disciplinarum domicilia, nullam habere licentiam excursandi. [0458B] Sed quia tantas Parcarum argutas oppositiones Venerem novi agonistae disputationis ingressuram conflictum, alicujus tergiversatione fallaciae Venus ab Atropos coarctantes conclusionis subtimeret argutias, ipsam disciplinam docendo juxta quae dissertivae disciplinae praecepta suarum argutionum formas excederet. Et quomodo in adversarii argutionibus fraudulentis, fallaciae latibulum inveniret, ut disputationis agoniam contra adversariae partis insidias posset securius celebrare, et per instantiam similia oppositionum argumenta refellere. Injunxi etiam ut syllogistica ejus complexio duorum terminorum contenta compendio, nullis Aristotelicis figuris obnoxia, trium propositionum ordinatione congrua texeretur, in tantum, ut in singulis propositionibus, [0458C] major extremitas praedicationis fungeretur officio, minor vero subjiciendi legibus teneretur. In prima vero propositione nullo verae inhaerentiae modo, sed sola ratione contractus intrinseci, subjecto inhaereat praedicatum; in assumptione vero relativorum oculorum, reciprocis impressionibus, expressius minori major annectatur extremitas. Sed in conclusione expressissimae inhaerentiae, vinculo veriori subjecti praedicatique carnalis celebretur connexio. Hoc etiam mei fuit consilii, ut nullius conversionis retrogradatione pestifera, venereae complexionis termini analogicae praedicationis jura servantes, suarum vices sedium alternarent. Et ne consequentis fallacia, ex similium conformatione [0458D] progenita, posset industriam Veneris impedire, terminos specialibus specificavi signaculis, ut familiari liberae agnitionis intuitu, audenter agnosceret quos terminos subjectionis gradus inferior, quos vero praedicationis apex superior ex suae habitudinis jure deposceret, ne si complexio terminorum inconsequens proportionatam habitudinem non teneret in commune, nugationis uniformis deformitas nasceretur. Sicut autem quasdam grammaticae dialecticaeque observantias inimicantissimae hospitalitatis incursu volui a Veneris anathematizare gymnasiis; sic metonymicas rhetorum propositiones, quas in suae amplitudinis gremio rhetorica mater amplectens, multis suas rationes conflat honoribus, Cypridis artificii interdixi, ne si nimis durae translationis [0459A] excursu a suo reclamante subjecto, praemium alienet in aliud, in facinus facetia, in rusticitatem urbanitas, tropus in vitium, in decolorationem color nimius convertatur. His apparatuum nobilitatisque praesignibus Veneris, terrestris incolatus transivit in patriam. Quae cum suffraganeis instrumentis ad humanae geneseos seriem contexandam, desudando laborans, Parcarumque manibus interfecta subtili resarciens acu, subtilius haec renodat. Sicque stipendiariae administrationis jura, officiosissima curiositate persolvit. Sed quoniam ex maternae satietatis identitate fastiditus animus indignatur, quotidianique laboris ingruentia exsequendi propositum appetitus exstinguitur. Unitas operis toties repetita Cytheream [0459B] infestat fastidiis, continuataeque laborationis effectus, laborandi excludit affectum. Illa igitur magis appetens otii effeminari sterilibus, quam fructuosis exerceri laboribus, ferialis operationis exercitatione, negotiali praeposita, nimiae otiositatis desideriis coepit infantibiliter juvenisci. Et quoniam apud quem desidiae torpor castrametatur, ab eo omnis virtutis militia relegatur, otiique sterilitas, pravae sobolis, solet fecunditatem efficere. Potus etiam inundans diluvium, in nimias despumat libidines, cibique effrenis ingurgitatio consimiles nauseas superfluitatis eructat. Venus his furiis aculeata lethalibus, in suum conjugem hymenaeum, tori castitatem peste adulterationis incestans, cum Antigamo coepit concubinarie fornicari, suique adulteri suggestionibus [0459C] irretita lethiferis, liberale opus in mechanicum, regulare in anomalum, civile in rusticum inciviliter immutat, meumque inficiata praeceptum, malleos ab incudis exhaeredans consortio, adulterinis damnat incudibus. Ipsae etiam incudes nativae, suorum malleorum deplorantes absentiam, eosdem lacrymabiliter videntur deposcere. Et, quae gladio Atropos universa demetenti solebat clypeum defensionis opponere, jam eidem stabilitate conciliationis mutuo foedere ligatur, fatique falcem in messem humani generis nimium excursare permittens, damnum nulla novi seminis pensat origine; sed potius se grammaticis constructionibus destruens, dialecticis conversionibus [0459D] invertens, rhetoricis coloribus decoloratis suam artem in figuram, figuramque in vitium transfert: dumque fornicariis excessibus cum adultero perpetuat concubinatus illecebras, ab eodem suscipiens, pro filio, spurio compotitur. Qui dum nullius delectationis amoenitate gaudet, nullius jocosae jucunditatis vult meridiari deliciis, ut quasi per antiphrasim, jocus a jocasitate dicatur, ei nomen usus impressit. Duo igitur Dionae dati sunt filii, discrepantia generis disparati, nascendi lege dissimiles, mox titulis discrepantes, artificio deformes. Hymenaeus namque uterinae fraternitatis in affinis confinio quem excellentioris dignitatis extollit prosapia, ex Venere sibi Cupidinem propagat in filium; Antigamus vero scurrilis vel ignobilitatis genere derivatus, [0460A] adulterando, adulterinum filium jocum sibi joculatorie parentat. Illius nativitatem, matrimonii excusat solemnitas; hujus propaginem divulgati concubinatus accusat vulgaritas. In illo, paternae civilitatis elucescit urbanitas; in hoc, paternae inurbanitatis tenebrescit rusticitas. Iste inargentatos nitoribus argenteos fontes inhabitat; hic loca perenni ariditate damnata indefesse concelebrat. Iste in grata planitie fixit tentoria; huic vallium complacent nemorosa. Iste in tabernaculis indeficienter pernoctat, hic sub dio dies noctesque continuat. Iste aureis venabulis vulnerat quem venatur; hic, quem ferit, ferreis jaculis lanceat. Iste suos hospites debriat nectare subamaro, hic suos absynthii potu perimit acetoso. Jam mea oratio chartulae tuae [0460B] mentis inscripsit, qualiter otii damnosa pernicies Venerem educavit emphaticam, qualiter diluviosi potus inundatio venenosum patrat incendium; qualiter ex cibi ingurgitatione ducens originem, plerosque luxuriae elephantina lepra percussit. Ecce, super hominibus acuta Veneris febre languentibus, aerumnosae lamentationis carmen cecini querulosum; nunc similiter aliis quos aliorum vitiorum morbida turba conturbat, sub cantu elegiaco querimoniosae orationis citharam temperemus. Multi enim dum Charybdis ingluviosae hiatus voraginosos subterfugiendo devitant, in Scyllae malignantis abysso inopinata periclitatione naufragantur. Plerique etiam dum impetuosi torrentis occursus tumidos evadunt, [0460C] stagni limositate viscantur. Alii dum dependentis montis praecipitia, cautela consulente declinant, in coaequata planitie praecipitatione spontanea colliduntur. Ea igitur quae disseram, tuae menti clavo memoriae tenacis affigas, animique vigilantia somnum torporis excutias, ut mecum maternis excitatus visceribus, periclitantium hominum naufragiis compatiendo condoleas, et praeambulae admonitionis clypeo loricatus, monstruoso exercitui vitiorum occurras, et si quae prava semina in horto tuae mentis audeant pullulare, falce maturae sectionis exstirpes. Tunc ego: Jam pridem mea mens exhilarata tuae disciplinationis compendio, tuis correctionibus libentissimam aurem inclinat. Tunc illa: <poem> [0460D] Heu, quam praecipiti passu ruinam Virtus sub vitio victa laborat? Virtutis species exsultat omnis, Laxantur vitio frena furoris, Languet justitiae Lucifer, hujus Vix umbrae remanet umbra superstes Exstinctumque sui sidus honoris Deflet, lucis egens, noctis abundans Dum fulgur scelerum fulminat orbem, Nox fraudis fidei nubilat austrum: Virtutumque tamen sidera nulla Istius redimunt noctis abyssum, Incumbit fidei vespera mundo Nocturnumque chaos fraudis abundat. Languet fraude fides, fraus quoque fraudem [0461A] Fallit fraude, dolo sic dolus instat, Mores moris egent moribus orbi, Leges lege carent, jusque tenoris Perdunt jura sui; jam sine jure Fit jus omne, viget lex sine lege. Mundus degenerat, aurea mundi Jam jam degenerant saecula, mundum Ferri pauperies vestit, eumdem Olim nobilitas vestiit auri, Jam jam hypocrisis pallia quaerunt Fraudes, et scelerum fetor odorus Ut pravo chlamidem donet odori Virtutum sibimet balsama quaerit. Sic urtica rosis, alga hyacinthis, Argento scoria, murice fucus [0461B] Formae pauperiem palliat, ut sic Interdum redimant crimina vultus. Sed crimen phaleras exuit omnes, Nec se justitiae luce colorat: Nam sese vitium glossat aperte, Fit fraus ipsa sui lingua furoris, Quid tuti superest, cum dolus armat Ipsas in propria viscera matres? Cum fraternus amor fraude laborat, Mentiturque manus dextra sorori? Censetur reprobum jus probitatis, Observare probos, et pietatis Lex, est improbitas, esse pudicum Jam cunctis pudor est. Absque pudore [0461C] Humanos hominis exuit usus Non humanus homo. Degener ergo Bruti degeneres induit actus, Et sic exhominans exhominandus. </poem> ===Septima quaestio Alani.=== Ad haec ergo: Quoniam in aere generalitatis hujus intellectus oberrat excursor, intelligere vero specialitas amicatur, vellem, quod vitia quae in quodam generalitatis implicas glomicello, speciosissimarum specierum interstitiis discoloribus explicares. ===Responsio Naturae.=== Quoniam tuae postulationis rationem emeritam indecens est adimpletionis merito defraudari, tibi [0461D] singula vitia aequum est sigillatim notulis singularibus adnotari. Quia ergo jam dictum est, quomodo totus orbis impurae Veneris fere generali periclitatur incendio, nunc restat dicendum qualiter idem generalissimo gulositatis naufragatur diluvio. Quoniam gulositas est quasi quoddam Venereae exsecutionis prooemium, et quasi quoddam antecedens ad venereum consequens. Nota ergo quasdam filias idololatriae veteris medullitus exstirpatae, in praesenti instanti suae matris imperium reparare conari, et eam quibusdam praesagiosis carminibus redivivam a mortuis excitare; [0462A] quae meretricali officio, vultu phantasticae dilectionis faciem dealbantes, amasios alliciendo, fraudulenter illiciunt: quae sub tristi laetitia, sub amica saevitia, sub hostili amicitia, tanquam Syrenes usque ad exitium dulces, delectationis melodiam facie tenus praeferentes, suos amatores ad idololatriae perducunt naufragium: harum una, ut ficto loquar vocabulo, congruentia proprietatis, bacchilatria poterit nuncupari. ===De superfluo potu.=== Bacchilatria haec suum amasium rationis privans igniculo, eumdem tenebris brutae sensualitatis exponit, suum etiam, more meretricio, in tantum debriat amatorem, ut idem Bacchum nimis emphatice affectare cogatur, in tantum ut potator [0462B] Baccho nimiae delectationis vinculo alligatus, eidem divinae majestatis cultum exhibere credatur: Adeo ut homo bacchilatra, Bacchum plerumque locali interstitio a se sejungi non ferens, in alienis vasculorum capsulis suum deum diu perendinare non patiatur, sed ut sibi ejusdem dei familiarius assistat divinitas, illum dolio sui ventris includat. Sed quia plerumque stomachi capsula tanti hospitis divinitatem diu sustinere non potest, idem deus aut per orientalis portae polum arcticum, aut per occiduae regionis antarcticum turpiter evaporat. Multoties etiam Bacchi cultor in scyphis materiae honore pollentibus Baccho architectatur hospitium, ut ejusdem divinitas divinius in aureo [0462C] vase praefulgeat. Unde idem aethereis nitoribus claritate concertans, et smaragdinis coloribus viriditate contendens, ac plerosque sapores sui saporis majestate praecellens, potationum filios suarum proprietatum dignitatibus irritat sophisticis, ut ipsa Bacchum tanquam ineffabilis divinitatis arcanum ineffabili amore concelebrent. Qui etiam his animati, ne divinitatis illius aliquid remaneat inexhaustum, usque ad faeces Bacchum deglutiunt, sicque suum deum in tartaream abyssum ventris cogunt inhoneste descendere, et dum sic a speciali ad generalissimum genus potationis deveniunt, superlativum gradum ebrietatis ascendunt. Haec pestis non solum plebeae vulgaritatis inimicatur hominibus, verum [0462D] etiam praelatorum superciliosas sibi facit inclinare cervices, quibus Bacchi gratiae non sufficiunt, quas in eum gratia naturae diffudit, verum etiam arundineam usurpantes attractionem; nunc Bacchum et rosarum connubio gloriantem, nunc floris alterius fragrantiam respirantem, nunc hyssopi consortio sibi quoddam privilegium arrogantem; nunc aliarum rerum dotibus locupletatum extrinsecus, impetuosa gulae Charybdi deglutiunt, in tantum, ut sine mari naufragium, sine tristitia fletum, sine infirmitate lethargium, sine sopore somnum ebrietatis incurrant. [0463A] Qui dum ebrietatis energia percussi, operam psalmodiis impendunt, versus nimia intercalatione rumpentes crapulae boream importunum interserunt. ===De superfluitate ciborum.=== Nec solum praetaxata potus cupiditas, verum etiam, cibi plerosque canina inescat aviditas, quorum voluptates inordinatae, cogitationes inconcinnae, novos sibi cibi somniant apparatus. Qui dum exactori quotidianum escae debitum nimis abundanter exsolvunt, exactor superabundans suo cogitur reddere debitori. Isti, quidquid possident, in arca stomachi thesaurisant. Et quamvis illud commissum non rubigo corrosionis dente demordeat, nec vel peculantis furis sophisma subripiat, [0463B] ipsum tamen decoquentis caloris latrocinio turpiori, turpius evanescit. Isti, bursam ad nummorum vomitum, arcam pecuniarum invitant ad nauseam, ut exactori stomacho possint accuratius adulari. Interius ventrem ciborum locupletant divitiis, exterius in nuda et pura positi paupertate. Haec pestilentia etiam non vulgari humilitate contenta, profundius progreditur ad praelatos, qui salmones et lucios, caeterosque pisces aequipollenti generositate praesignes, variis decoctionum cruciatos martyriis, baptizandi adulterantes officium, sacri piperis fonte baptizant, ut ex tali baptismate baptizati, multiformis saporis gratiam consequantur. In eadem mensa terrestre animal piperis inundatione submergitur, [0463C] piscis natat in pipere, avis ejusdem viscositate ligatur: dumque tot animalium genera uno ventris ergastulantur in carcere, aquatile animal secum terrestre, aeriumque genus in eodem sepulcro tumulari miratur. Quibus si detur licentia exeundi, egressuris vix portae sufficit amplitudo. Hae praefatae pestes pontem faciunt, per quem ad luxuriae lupanaria pervenitur. Hae sunt introductiones per quas quis furandi artem ingreditur. Hae morbos pariunt, seminant paupertates. Hae sunt nutrices discordiae, sorores insaniae, intemperantiae matres, immunditiae venatrices. Per has, humanum genus modestiae limites excedit, temperantiae frena postponit, castitatis sigilla confringit, meae largitionis gratiam non attendit. Cum enim [0463D] mea largitas tot hominibus fercula procuret, tot fercula copiosa compluat, ipsi tamen gratiae ingrati, nimis illicite licitis abutentes, frena gulae laxantes, dum comedendi mensuras excedunt, lineas potationis in infinitum extendunt; qui palata salsorum seducentes acumine, ut saepe et multum bibant, saepius sitire coguntur. ===De avaritia.=== Est et alia idololatriae filia, quam (si nominis proprietas suam significationis germanitatem in voce retineat) convenienti vocabulo conveniens est [0464A] nummulatriam nuncupari. Haec est malitia, per quam in animis hominum deificatur pecunia, nummo divinae venerationis exhibetur auctoritas, per quam, ubi nummus loquitur, Tulliani eloquii tuba raucescit; ubi nummus commilitat, Hectoreae militiae fulgura conticescunt; ubi pugnat pecunia, virtus expugnatur Herculea. Si quis enim armatur pecunia, tanquam loricis argenteis torrentis impetus Tulliani, fulgur incursus Hectorei, robur virtutis Herculeae, versipellis Ulyssea calliditas floccipenditur, in tantum enim habendi fames involvit, ut dialecticae muta sit subtilitas, rhetoricae languescat civilitas. Ubi nummorum perorat plenitas, jam Tullius sui monetam vendit eloquii, sui pudoris monilia in aurum commutat Lucretia; Penelope [0464B] suae vicennariae castitatis pudorem deponit in pretio; Hippolytus etiam si nummi preces audiat susurrantis, suae novercae non vult precibus novercari. Nam si in aure judicis susurret pecunia, Orphei lyra, carmen Amphionis, musa Virgilii voce pecuniae suffocantur. Jam dives, divitiarum naufragus in profundo, hydropicae sitis incendiis sitit opes, et in medio ipsarum positus Tantalizat. Pauper etiam, quamvis materialem avaritiam realiter exercere non valeat, intus tamen archetypam retinet parcitatem. Proh dolor! metallorum onera largiuntur honores, ad metalli pondera ponderatos. Jam non Caesar, sed nummus est omnia, quia ab individualibus usque ad generalissimam, honores [0464C] singulos tanquam mediator percurrit. Nummus patriarcha noster est, episcopos et archiepiscopos inthronizat. Alios archidiaconalibus adaptat officiis; alios denique aliarum dignitatum et officiorum coaequat negotiis. Quid plura? nummus vincit, nummus mundum regit, nummus imperat universis. Quid prodest cum Ptolomaeo subterfugientis astronomiae fugas consequi subtilitatis curriculo; stellarum prophetias, spontaneos planetarum investigare errores; cum Euclide, geometricorum aenigmatum secreta scrutari; intellectu in profundum maris descendere; coeli altitudinem intelligibilibus mensuris attingere; cum Milesio, musicarum proportionum consonantes amicitias invenire; cum Pythagora pugnas numerorum virtute multiplicationis [0464D] inspicere; cum Tullio, orationem rhetoricis colorum stellare sideribus; cum Aristotele, ancipiti dialecticae gladio a veris falsa dividere; cum Zenone falsitatem probabilitate tunicare sophistica; cum Donato in accidentium congruentia nectere dictiones, cum sapientia nostris temporibus nullius fructus praemietur stipendiis, nullius famae eam aura favorabilis extollat, ipsa vero pecunia honoris titulos et laudis emat praeconia? Sola tamen sapientia revera super omnem praeeminet possessionem. Generosa possessio, quae sparsa colligitur, erogata revertitur, publicata suscipit incrementum! [0465A] per quam nobilis scientiae thesaurus secretis penetralibus mentis innascitur, fructus internae delectationis acquiritur. Haec est sol, per quem mens diescit in tenebris, cordis oculus, deliciosus animi paradisus. Haec in coeleste terrenum, in immortale caducum, in deum hominem, deificae mutationis auctoritate convertit. Haec est verum peregrinationis remedium, solum humanae calamitatis solatium, humanae noctis lucifer singularis, tuae miseriae redemptio specialis, cujus aciem nulla aeris caligo confundit, non densitas terrae operam ejus offendit, non altitudo aquae respectum ejus obtundit. Haec igitur, quamvis apud multos qui sensuali mobilitate brutescunt, nimia langueat vilitate, apud illos tamen qui in ignem originalem [0465B] rationis redegerunt scintillam praeconii, et famae munere non fraudatur. Quamvis enim prudentia phantasticae adulationis plausibiles dedignetur applausus, tamen quia verae famae haec est gloriosa proprietas, ut appetitores sui contemnat, et appetat contemptores; famam fugiendo consequitur, quam perdet insequendo. Igitur etsi videas apud quosdam regnare pecuniam, jacere prudentiam, militare divitias, sapientiam exsulare, ignavia tamen opum pondera animo victori calcata subjicias, et intestino affectionis amore prudentiam consecteris, ut penitus sapientiae matris cubiculum inoffenso intuitu valeas intueri. Tunc ego: Vellem ut laxatis habenis reprehensionis, praecordialius avaritiae filias impugnares. [0465C] Tunc illa ad acerrimas invectionis demorsiones gyrans suae narrationis incessum, ait: <poem> Postquam sacra fames auri mortalia pungit Pectora, mens hominis nescit jejuna manere. Laxat amicitias, odium parit, erigit iras, Bella serit, lites nutrit, bellumque renodat, Rumpit nodata, disrumpit foedera, natos Excitat in patres, matres in viscera, fratres Dat fratrum nescire togas, et sanguinis omnes Unio quos unit, furor hos male dividit unus. Dum stomachum mentis hydropicat ardor habendi, [0465D] Mens potando sitit, et Tantalus alter in istis Ardet aquis, viresque siti dat copia census. Esurit ergo satur, sitit ebrius, optat abundans Unus cuncta cupit, ipsoque cupidine pauper Efficitur, divesque foris, manet intus egenus. Nil habet ergo miser, cum nil se credit habere, Divitiis, cum pauperiem sua vota repensant, Hospitium cordis, et moenia mentis avarae Invadunt hostes multi, multoque tumultu Totam sollicitant humani pectoris arcem. [0466A] Nam timor aggreditur mentem, pariterque cupido Concutit, et totam mentis depauperat urbem. Curarum geminus turbo sic turbat avarum; Cumque timenda timet, mens somniat ipsa timores, Saepe novos fingitque metus, damnique timore Damna luit, damnique malum formidine pensat: Sic casus varios terroris somnia monstrant. Uxoris fraudes, furisque sophismata, terror Nuntiat, insultus hostis, juguloque minaces Mentitur gladios, et flumina dira potentum. Nunc pestes, ignes recolit, nunc concipit iras Oceani, soloque metu jam naufragus exstat. Divitis in nummo mens philosophatur in arca Dum nummum sepelit, nummusque sepultus avari [0466B] Usibus emoritur, illum non ille, sed arca Possidet, et totum nummi sibi vindicat usum. Ut loculis varia nummorum fercula donet, Injungit proprio dives jejunia ventri. Horret avaritiam venter, propriosque negari Miratur reditus, loculi suffragia quaerit, Sed ventri loculus surdas accommodat aures. Pabula visus habet, et convivatur ocellus, Solus in argento, sed venter philosophari Cogitur, et longo patitur jejunia voto. Non lacrymae, non mella precum, non ipsa perorat Pauperies hominum, quin foenore dives egenum Devoret, et tenuem miseri facit esse crumenam. Pauperis in lacrymis ridet, miserique labore Pascitur, et poenam sibimet facit esse quietem. [0466C] Hunc dolor, hunc risus, jocus hunc, moeror tenet illum, Hic gemit, hic ridet, dolet hic, dum dedolet ille. Omnis in affectum nummi laxatur avari Divitis affectus, nec enim datur ulla voluptas Menti, qua possit alias deflectere vultum. Divitias non dives habet, sed habetur ab ipsis, Non est possessor nummi, sed possidet ipsum Nummus, et in nummis animus sepelitur avari. Hos colit ipse deos, haec idola ditat honore Divini cultus, et nummis numina donat. Sic hominum ratio calcata cupidine, carni Servit, et ancilla famulari cogitur illi. Sic oculus cordis, carnis caligine caecus [0466D] Languet, et eclipsim patiens, agit otia solus. Sic jubar humani sensus male palliat umbra Carnis, fitque nummis ingloria gloria mentis. Divitiis vel divitibus non derogat iste Sermo, sed vitium potius mordere laborat. Non census, non divitias, non divitis usum Damno, si victor animus ratione magistra Subjectas sibi calcat opes, si denique census Nobilis auriga ratio direxerit usum. Nam cunctas si spargat opes, si munera fundat [0467A] Dives, et in laudem spiret, tentetque favorem Munere lucrari, tamen hujus muneris auctor, Ductor et auriga nisi sit discretio, nullus Fructus erit, quoniam laudem non dona merentur, Sed potius mercantur eam, nisi facta decenter Discrete fuerint, pro munere namque frequenter Laus datur hypocrita, famae simulatio falsa, Simia laudis, horum umbratilis umbra favoris. </poem> Ecce habes quomodo tenacis avaritiae viscus humanae mentis alis auferat libertatem. ===De arrogantia.=== Nunc intuendum est qualiter insolentis arrogantiae ampullositas humanas mentes erigat in tumorem, cujus infirmitatis contagione funesta vitiata [0467B] hominum multitudo, dum se supra se insolenter extollit, infra se ruinosa descendit, sibi derogans arrogando, se deprimens erigendo, se sibi auferens efferendo. Horum autem hominum aut verborum solemnis pompositas, aut suspicionis mater taciturnitas, aut quaedam actus specificatio, aut insolens gestus exceptio, aut nimia corporis corruptio exterius interiorem arguit superbiam. Alii namque quos servilis conditionis demittit humilitas, augustam jactitant libertatem; alii, dum scurrilis generis vilitate plebescunt, verbo tenus se sanguinis generositate exaltant. Alii, dum in artis grammaticae vagientes cunabulis, ejusdem lactantur uberibus, Aristotelicae subtilitatis apicem profitentur. [0467C] Alii, dum leporinae timiditatis gelicidiis torpescunt, solo verbositatis remedio, animositatem efferunt leoninam. Sunt alii, qui ea quae internae indignationis supercilium claudit interius, exteriori evidenter eloquuntur silentio: Nam aliis inferiori morum gradu jacentibus, vel eis parilitate probitatis comparibus, vel etiam elatiori fastigio dignitatis pollentibus, mutuae collocutionis communicare participium dedignantur: a quibus, si quis interrogationis suffragio verbum expostulet, tanta taciturnitatis intercapedine a quaestione omittetur responsio, ut eidem haec nulla cognatione videatur affinis. Alii, suos actus specificare gaudentes, in multitudine singulares, in generalitate speciales, in universalitate adversi, in unitate diversi [0467D] omnifariam esse laborant. Dum alii namque exercentur colloquiis, isti indulgent silentiis, dum alii lasciviis solvuntur, isti seriis implicari videntur; dum alii seriis implicantur negotiis, isti otiantur lasciviis. Dum alii quadam serenitatis festivitate hilarantur in facie, isti in vultu quamdam malevolae severitatis praeferunt tempestatem. Alii interioris superbiae gestus, exterioris gestus exceptione figurant: qui tanquam terrena omnia despiciant, supini coelestia suspiciunt, oculos indignanter obliquant; supercilia exaltant, mentum superciliose [0468A] supinant, brachia in arcus exemplant. Horum etiam pedes terram sola articulorum contractione delibant. Alii vero sua corpora femineis compositionibus nimis effeminant, qui suorum capillorum conciliorum pectinis subsidio in tanta pace conciliant, ut ne lenis aura in eis possit suscitare tumultum: luxuriantis etiam supercilii fimbrias forficis patrocinio demetunt, aut ab ejusdem silva superflua exstirpando decerpunt; pullulanti etiam barbae crebras novaculae apponunt insidias, ut nec eadem paululum audeat pullulare: brachia manicarum angustias conqueruntur; pedes in angustis calceorum ergastulis carcerantur. Heu! homini unde isti fastus, ista superbia? cujus aerumnosa est nativitas, cujus vitam laboriosa demolitur poenalitas, [0468B] cujus poenalitatem poenalior mortis concludit necessitas; cujus omne esse, momentum, vita est naufragium, mundus exsilium: cujus vita aut abest, aut spondet absentiam, mors autem instat, aut minatur instantiam. ===De invidia.=== De superbia vero, filia nascitur, quae maternae malignitatis haereditate potitur. Haec est invidia, quae continuae detractionis rubiginosa demorsione, hominum animos demolitur. Haec est vermis, cujus morsu morbi data mentis sanitas contabescit in saniem; mentis sinceritas computrescit in cariem; mentis requies liquatur in [0468C] laborem. Haec est hospes, qui apud suum hospitem hospitio exceptus, ejus labefactat hospitium. Haec est possessio, pessime possidens suum possessorem, quae dum alios detractionis latratibus vexat, sui possessoris animum intestino morsu perfodiens, inquietat. Haec est invidia, quae in illos quos vitiorum absorbet infernus, a quibus corporis dotes ratio naturae proscribit, quos in paupertatem insanae fortunae evomit, indignantis suae detractionis aculeos facit otiari. Sed, si quis in torrente divitiarum natat cum Croeso, opes spargit cum Cyro, in specie disputat cum Narcisso, animositate tonat cum Turno, Herculi colludit in robore, cum Platone facie ad faciem philosophiam speculatur, cum Hippolyto castitatis speculo sigillatur, in hunc [0468D] omnes suarum detractionum aculeos expendit. Nam audaciam furori temeritatis assignat, prudentiam animi in fraudis versutias, aut in verbositatis ampullositatem obliquat. Per hujus etiam detractionem, pudor in hypocrisim degenerat. Haec invidiae tabes plerosque tabefacit, qui dum alienae famae nitorem detrahere conantur, primi suae probitatis sentiunt detrimenta. His aliena prosperitas adversa, aliena adversitas prospera judicatur. Hi in aliena gratulatione tristantur, in aliena tristitia gratulantur. Isti suas in aliena paupertate divitias, [0469A] suam paupertatem in alienis divitiis metiuntur. Isti aut alienae famae serenitatem detractionis nubilo nubilare conantur, aut ejusdem gloriam sola taciturnitate furari. Isti aut pravis interpretationibus alienae probitatis sinceritatem fermentant, aut veris fermenta falsitatis maritant. Proh dolor, invidia quod monstruosius monstrum? quod damnosius damnum? quae culpabilior culpa? quae poenalior poena? haec est erroneae caecitatis abyssus, humanae mentis infernus, contentionis stimulus, anxietatis aculeus. Qui sunt invidiae motus, nisi humanae tranquillitatis hostes, mentalis depraedationis satellites? animi laborantis vigiliae hostiles, alienae felicitatis excubiae? Quid prodest alicui, si ei serenitas fortunae prosperantis applaudat, corpus [0469B] etiam purpuramento pulchritudinis hilarescat, mens insuper sapientiae splendore praefulgeat, cum liventis invidiae latrocinium, mentis depraedatur divitias? fortunae prosperantis serenitatem adversitatis vertat in nubila? decoris aurum turpitudinis convertat in scoriam? prudentiae gloriam degloriet livor inglorius? ===Remedia contra invidiam.=== Si quis tamen livoris rubiginem, invidiae tineam a mentis thesauro velit proscribere, in alieno dolore suum dolorem inveniat condolendo, alienum gaudium suum faciat congaudendo, in alienis opibus suas penset divitias, in aliena paupertate suam lugeat paupertatem. Si alienam probitatem [0469C] videas famae solemniis celebrari, festum praeconii diem nulla facias detractione profestum, sed tuae declarationis meridie, alienae probitatis lucerna in commune deducta clarius elucescat. Si quos in titulos alienae famae detractionum latratibus videas indulgere, a grege latrantium canum te excipias, aut admonitionis objecto, detrahentes linguas hebetes, corrosionis dentes conteras, detractionum demordeas morsus. ===De adulatione.=== Huic praetexato vitiorum symbolo, suae malignitatis portionem adnectit adulatio. Hujus pestilentia percutiuntur principum laterales, palatini canes, adulationis artifices, fabri laudum, figuli falsitatis. Hi sunt qui magniloqua commendationis tuba in [0469D] divitum auribus clangunt; qui mellitae adulationis favos foras eructant; qui, ut emungant munera, caput divitis oleo adulationis inungunt; praelatorum auribus pulvinaria laudum subjiciunt, qui ab eorumdem palliis aut fictitium excutiunt pulverem, aut tunicam sophistice deplumant implumem. Isti divitum actus in quos favor famae conspuit indignantis, suffragiis laudum redimunt mendicatis. Isti penes munera laudes, penes dona favores, penes pretium praeconia famae blandientis constituunt. Nam si in domo divitis prodigalitatis torrens eniteat, adulator in prodigalitatis laudem totus effunditur; [0470A] si vero hiemalis avaritiae torporem divitis munus redoleat, adulator avarus in laude commendationis, algescit in munere: sed si munus antonomastice videatur laudum tympana postulare, adulationis poeta stylo commendationis turget altiloquo. Si vero muneris pauperies famae mendicat suffragia, humiliori stylo famae depauperat dignitatem; quoniam ubi muneris perorat altitudo, adulator hypocriticas laudes, famas umbratiles, de thesauro sui cordis eructat. Nam si ille pro quo munus eloquitur, tanta fuerit turpitudinis tempestate dejectus, ut in eo vix naturalium donorum fragmenta resultent, ei pulchritudinis praerogativam adulationis poemata somniabunt: minimas pusillanimitatis angustias, magnanimitatis mentientur [0470B] esse palatia; humiles etiam torpentis avaritiae latebras, prodigalitatis proferent in excessum; humilitatem etiam plebescentis generis, titulo Caesareae nobilitatis mentientur augustam. Quid amplius? Si apud aliquem nulla virtute a vitiis excusatum castrametetur scelerum multitudo, dum munus mediator occurrit, laudum mercenarius adulator, superficiali commendationis tunica vitiorum tenuiter colorat aspectum. E contrario vero, si totius decoris meridies alicujus hilarescat in facie, lingua argenteis eloquentiae resplendeat margaritis, mentis thalamus virtutum fulguret ornamentis, tamen, si adulationis artifex muneris gratiam non exspectet, tantae honestatis luci cum [0470C] vitiorum fastigiis, nebulas immiscere laborat. Quid est igitur adulationis inunctio, nisi donorum emunctio? Quid commendationis allusio, nisi praelatorum illusio? Quid laudis arrisio, nisi eorumdem derisio? Nam cum loquela, fidelis intellectus interpres, verbaque fideles animi picturae vultus voluntatis signaculum, lingua mentis soleat esse propheta, adulatores a voluntate vultum, ab animo verbum, a mente linguam, ab intellectu loquelam, amplo discessionis intervallo diffibulant. Plerisque etenim forinseca dealbationis laude arrident, quos interna mentis subsannatione derident, plerosque exterius plausibiliter applaudendo collaudant, quos interius contradictoria derisione defraudant. Foris vultu applaudunt virgineo, intus [0470D] scorpionis pungunt aculeo; foris mellitos adulationis compluunt imbres, intus detractionis evomunt tempestates. ===Supplicat Alanus Naturae.=== Tunc ego continuae narrationis aurigationem refrenans, dixi: Vellem ut rationabilibus tuae disciplinationis propugnaculis contra furiales istorum vitiorum exercitus, meae mentis roborares oppidulum. Tunc illa: ===Remedia contra vitia.=== <poem> Ne te gulosae Scylla voraginis [0471A] Mergat profunda nocte libidinum Praebe palato frena modestiae, Ventri tributum solve modestius, Imbrem Lyaei semita gutturis Libet modeste Bacchica pocula: Pota parumper, ut quasi poculis Bacchi putetur os dare basia. Frangat Lyaei lympha superbiam, Bacchi furorem flumina temperent: Nuptam Lyaeo se Thetis offerat, Frenet mariti nupta tyrannidem. Plebaea, simplex, rara comestio Carnis superbae murmura conterat. Ut te tyrannus parcius urgeat, Semper in ista carne superbiens, [0471B] Lentus Cupido sic aget otia, Frenentur in te frena libidinis, Languens stupescat carnis aculeus, Ancilla fiet sic caro spiritus: Largire visus pessula januae, Frenes ocellos, ne nimis improbe Venentur extra luminis impetus, Praedamque menti nuntius offerat. Si quos habendi fervor inebriat, Exire cogant, mente pecuniam, Mentis triumphum sentiat ambitus, Victi premantur colla Cupidinis. Non in crumenis ipsa pecunia Clausis moretur, pigraque dormiat, [0471C] Nulli vacando, sed magis excubet, Custos honoris divitis usibus: Si tempus adsit, si locus exigat, Surgat sepultae massa pecuniae, Nummos crumenae funditus evomant. Quaevis honori munera militent. Calcare si vis colla superbiae, Flatus tumoris, fulmina spiritus, Pensa caducae pondus originis, Vitae labores mortis et apocham. </poem> ===Adventus Hymenaei.=== Cum in hanc specialis disciplinae semitam oratio Naturae procederet, ecce vir subitae apparitionis miraculo, sine omni nostrae praeconsiderationis vexillo, suam praesentiam nostris conspectibus praesentavit. [0471D] Qui nullius aetatis legi videretur obnoxius, nunc enim juventutis vere pubescebat, nunc maturioris aevi facies seria loquebatur, nunc vultus senectutis sulcis videbatur arari. Qui sicut multimodae aetatis vicaria facie fluctuabat, sic ejus staturam ancipitem, nunc quantitas minor humilius dehumabat, nunc aequilibratae mediocritatis libramina, staturae ampliabant inopiam, nunc audaci proceritate quantitatis, giganteis contendebat excessibus. Hujus in facie nulla femineae mollitiei vestigia resultabant, sed sola virilis dignitatis regnabat auctoritas. Hujus facies nec fletus imbribus compluta, nec risus erat lasciviis serenata, [0472A] sed ab utroque feriata, modestius magis aspirabat in lacrymas. Caesaries inducias adepta litigii, artificiosi pectinis fatebatur industriam, moderatae tamen comptionis libramine jacebat ornata, ne si comptionibus vagaretur anomalis, in femineam demigrare videretur mollitiem. Et ne frontis aream comae sepeliret nubecula, forficis morsum capillorum sentiebat extremitas. Hujus facies, prout virilis dignitas exposcebat, a nulla pulchritudinis gratia deviabat. Hujus mentum nunc primam germinabat lanuginem, nunc ibidem herba fimbriat prolixior, nunc luxuriantis barbae vellere silvescere videbatur. Nunc novaculae severitas barbae castigabat excessum. Annuli vero lapidum gemmati sideribus, manus [0472B] fulguratione serenantes eximia, solem reddebant novitium. ===De vestibus Hymenaei.=== Vestes vero nunc grossioris materiae vulgari artificio plebescere, nunc subtilioris materiae artificiosissima contextione crederes superbire. In quibus picturarum fabulae, nuptiales somniabant eventus. Picturatas tamen imagines vetustatis fuligo fere coegerat aspirare. Ibi tabulam sacramentalem testimonii, finem matrimonii, connubii pacificam unitatem, nuptiarum inseparabile jugum, nubentium indissolubile vinculum, lingua picturae fatebatur intextum. In picturae etenim libro umbratiliter legebatur, quae nuptiarum exsultationis applaudit [0472C] solemnitas, quae in nuptiis melodiae solemnizet suavitas, quae connubiis convivarum arrideat generalitas specialis, quae matrimonia citharae concludat jucunditas generalis. Organicorum quoque artificum decuriata pluralitas, praedicti hominis decorabat incessum. Ipsi vero artifices in se sui magistri figurantes tristitiam, suis silentium indixerant instrumentis. Unde, instrumentorum officinae quas silentii torpor faciebat elingues, aspirare videbantur in gemitum. Igitur, postquam naturae vicinitati eum localis viciniat affinitas, haec illum signans ex nomine, cum salutis libamine, ei osculi libamen apposuit. Ex ipsius autem nominis signaculo, caeterarumque circumstantiarum loquentibus signis, Hymenaeum qui venerat recognovi, quem natura [0472D] sua locans in dextra, suae dextrae dignitate donavit. ===Adventus Castitatis.=== Cum inter Naturam Hymenaeumque quaedam colloquii celebraretur festivitas, ecce virgo suae pulchritudinis aurora blandiens universis, repentina sui adventus praesentia, sui directione itineris ad nostram aspirare videbatur praesentiam. In cujus pulchritudine tanti artificii resultabat solemnitas, ut in nullo naturae polientis claudicaret digitus. Hujus facies nullius adventitii coloris mendicabat hypocrisim, sed rosam cum lilio disputantem in facie, mistione naturae mirabili, plantaverat [0473A] dextera Omnipotentis. Oculi, simplicitatis disciplinati modestia, nullius petulantiae lasciviebant excursibus. Labia proprii retentiva vigoris, nec exhausta suaviis, nec osculis videbantur Veneris sensisse praeludia. Hujus tamen faciem desudantem in lacrymas, lacrymarum flumine crederes naufragari. Sertum vero materialiter ex liliis decussatae insertionis connubio fibulatis, sui capitis arriserat ornamentis. Cignei tamen crinis candor dedignatus liliorum supplicare candoribus, contradictoriam jactitabat albedinem. Vestes etiam suis verioribus albedinis argumentis nivibus conclusissent, nisi pictura varios commentata colores, earum fefellisset albedinem. In his etenim, sub commento picturae, videbatur intextum, qualiter Hippolyti castitas [0473B] muro vallata constantiae, novercalis luxuriae oppositionibus institit refellendo. Illic Daphnes, ne virginalis ferae jacturam sustineret, fuga Phoebi fugabat illecebras. Illic Lucretia fracti pudoris dispendium mortis excludebat compendio. Illic in speculo picturae, castitatis speculum Penelopem poteram speculari. Et, ut brevi narrationis tramite subterfugienda picturae multiloquia comprehendam, nullam nativitatis filiam suo commendationis ferculo, depictionis industria defraudavit. Aurei vero sigilli nobilitas, quae ut jaspidum stellabat siderea multitudo, praefatae virginis diescebat in dextera. Super sinistram autem residens turtur, sub facie elegiaci carminis, calamitosis ejulationibus, suae vocis citharam adaptabat. Adolescentularum vero cohors, [0473C] ad itineris solatium et ad obsequiale ministerium, ejus adhaerebat vestigiis. Quam postquam Natura prospexit sibi loci proximitate vicinam, solemni occursu ei obviam veniens, salutis prooemio, osculi praeludio, amplexus connubio, mentalem foris depinxit affectum; dumque praedictae virginis in praefatione salutis, nomen enituit, praesentialem agnovi Castitatis adventum. ===Adventus Temperantiae.=== Cumque Natura eidem festivitate collocutionis applauderet, ecce matrona regulari modestia disciplinans incessum, ad nos videbatur sui itineris tramitem lineare. Hujus statura mediocritatis erat circumscripta limitibus. Aetas vero meridianam [0473D] tendebat ad horam, vitae tamen meridies in nullo pulchritudinis obviabat amori; ruina etiam senectutis, crinem suis nivibus tentabat aspergere, quem ipsa virgo humerorum spatio inordinaria fluctuatione non permiserat juvenari, sed sub disciplina ejus cogebat excessum. Vestes nec nobilis materiae superbire gloria, nec vilitatis videbantur deflere jacturam; sed mediocritatis obedientes canonibus, nec nimiae brevitatis decurtatione truncatae, a terrae superficie peregrinantes evaserant, nec portionibus superfluis terrae faciem tunicabant, sed eam brevi osculi degustatione libabant: zona namque tunicae moderando decursum, enormitatem revocabat [0474A] in regulam. Monile autem sinus excubando vestibulis, manui negabat ingressum. In vestibus, pictura suarum litterarum fidelitate docebat, quae in hominum verbis debeat esse circumcisio, quae in factis circumspectio, quae in habitu mediocritas, quae in gestu severitas, quae in cibis refrenatio oris, quae in potu castigatio gutturis. Praefatam igitur virginem pedissequarum paucitate vallatam, festinae obviationis applausu natura suscipiens, multiplici osculorum epilogo, specificataeque salutationis auspicio, suae dilectionis cumulum figuravit; expressaque proprii nominis expressio, Temperantiae favorabilem ingessit adventum. ===Adventus Largitatis.=== Cumque amicae salutationis munere Natura veneraretur [0474B] praesentiam Temperantiae, ecce mulier cujus pulchritudinis adjuta fulgore materialis dies, serenioris vultus speciem jactitabat, iter festinando maturans, ad nos sui gressus lineas visa est ordinare. Hujus statura dedignata pauperiem, humanae staturae regulam evadebat. Hujus caput non in terram humiliando depressum, faciem faciebat encliticam, sed erecta cervice ad superna suspendens intuitum, ad altiora visus legebat excursum. Hujus speciem Natura expolitione limata exsculpsit, ut in ea sui artificii industriam posset admirari. Diadema vero, non operis insignitate materiae redimens paupertatem, nec ejusdem nobilitate materiae vilitatem recuperans, sed in utroque singularem referens monarchiam, sine morsu peremptoriae proprietatis [0474C] ardebat in capite. Aureus tamen crinis gratiori igne flammantior, aureo diademati indignando videbatur praestare subsellia: qui nec forficis apocopatus industria, nec in tricaturae manipulos colligatus, sed pigressiori excursione luxurians, limites humerorum transgrediens, terrae videbatur condescendere paupertati. Brachia, non brevitatis damnata pauperie, sed proceritatis excursu fluentia, non retro reciproca, sed in anteriora crederes transitura; manus, nullius complosionis arctationis reciprocae, sed largae expositionis explicatione productiles, largiendi affectabant officia. Vestes etiam ex aureis, sericisque filis insertionis osculo conjugatis materiam sortientes, ut a materiae generositate [0474D] operis commendata subtilitas, tanti artificii gratulabatur insignibus, ut non materialem, verum etiam coelestem manum operi crederes insudasse. In quibus, imaginaria picturae probabilitas sophistico procurationis suae praestigio, homines notorio avaritiae crimine laborantes, anathematis damnabat opprobrio; largitatis vero filios famae praeconiis titulatos, benedictionis gratia compensabat. Praefata igitur mulier solo asseclarum vallata ternario, cum sui gressus maturationi insisteret, ecce, Natura celebri occursu illius amicans incessus, osculum salutatione dimidians, salutationem osculo syncopabat. Ejus formae specialis insignitas, habitus [0475A] specificati curialitas, gestus individualitas, Largitatis dum promulgarent adventum, nomen in salutatione resultans, ejusdem rei fidem a nube dubitationis excepi. ===Adventus Humilitatis.=== Dum Natura Largitati primitivae salutationis, amicaeque applausionis jura persolveret, ecce puella lentitudine pigritantis gressus morosior, columbini vultus placiditate serenior, modicitate staturae castigatioris humilior, ad nos divertere testudinei gressus modestia, videbatur. Staturae tamen humilitati, gratia pulchritudinis venerat in patronum: quae mechanicis humani artificii usurpata fallaciis, sed vivo fonte naturae scaturientis, totum corpus decoris afflaverat ornamento. Hujus crinis tanta [0475B] fuerat forficis demorsione succisus, ut apocopationis figura fere in vitium transmigraret. Capillos vero quodam exorbitationis diversiclinio devagantes, inexplicabili intricatione complicitos, inter se crederes litigare. Caput demissione profunda dejectum, humiliter encleticabat in terram. Vestes non a nativo colore materiae appositivi coloris adulteratione degeneris, suburbanae materiae vulgaritatem artificiosae operationis defendebant subsidio. Ibi fabulosis picturae commentis legebatur inscriptum, qualiter in virtutum catalogo Humilitas insignitatis vexillo praefulgeret; Superbia vero sacramentali virtutum synodo excommunicationis suspensa charactere, extremae relegationis damnaretur excidio. Huic igitur adventanti, Natura enixiori [0475C] festinatione veniens in occursum, salutationis suae ferculum osculorum melliniens condimento, vultum dilectionis exhibuit medullatae. In specificationis vero personae idiomatibus, mihi Humilitatis resultavit adventus. ===Querulosa Naturae collocutio cum Hymenaeo, et virginibus praedictis.=== Cum Hymenaeus, praetaxataeque virgines in Naturae facie, intestinae conquestionis faciem exemplarent, internique doloris ideas in forinsecae lacrymationis icones producere molirentur, ecce Natura verbis verba praeveniens, ait: O sola humanae tenebrositatis luminaria, occidentis mundi sidera matutina, naufragorum tabulae speciales, Portus [0475D] mundialium fluctuum singulares! radicatae cognitionis maturitate cognosco quae sit vestri conventus ratio, quae adventus occasio, quae lamentationis causa, quae doloris exordia. Homines etenim sola humanitatis specie figurati, interius vero belluinae enormitatis deformitate dejecti, quos humanitatis chlamide doleo investisse, a terrenae inhabitationis patrimonio vos exhaeredare conantur, sibi terrenum funditus usurpando dominium, vos ad coeleste domicilium repatriare cogentes. Quoniam ergo res mea agitur, cum familiaris paries inflammatur incendio, vestrae compassioni compatiens, vestro dolori condolens, in vestro gemitu meum lego gemitum, in vestra adversitate meum invenio detrimentum. De contingentibus igitur nihil omittens, [0476A] in me finem proprium consecuta, prout valeo brachium meae potestatis extendere, eos vindicta vitio respondente percutiam. Sed quia excedere limitem meae virtutis non valeo, nec meae facultatis est, hujus pestilentiae virus omnifariam exstirpare, meae possibilitatis regulam prosecuta, homines praedictorum vitiorum anfractibus irretitos anathematis cauteriabo charactere. Genium vero qui mihi in sacerdotali ancillatur officio, decens est suscitari, qui eos a naturalium rerum catalogo, a meae jurisdictionis confinio, meae judiciariae potestatis assistente praesentia, vestrae assensionis conveniente gratia, pastorali virga excommunicationis eliminet. Cujus legationis Hymenaeus erit probatissimus exsecutor; penes quem [0476B] stellantis elocutionis astra lucescunt, penes quem examinatoris consilii locatur armarium. ===Legatio Hymenaei cum Naturae litteris ad Genium.=== Tunc astantes a suae conquestionis lacrymis feriantes, profunda capitum demissione, submisse gratiarum actiones naturae abundanti professione solvunt; Hymenaeus vero in praesentiali Naturae conspectu sese genibus arcuatis humilians, destinatae legationi sese fatebatur obnoxium. Tunc illa schedulam papyream hujusmodi exemplaris carminis inscriptione signavit. Natura, Dei gratia, mundanae civitatis prima vicaria procreatrix, Genio sibi alteri similem, eique per omnia serenatis fortunae blanditiis amicari. [0476C] Quoniam similia dissimilium aspersione, et similium sociali habitudine gratulantur, in te velut in speculo Naturae radiante similitudine inveniendo me alteram, nodo dilectionis praecordialis astringor, aut in tuo profectu proficiens, aut in tuo defectu aequa lance deficiens, quare circularis debet esse dilectio, ut tu talione dilectionis respondeas. Patrati sceleris evidentia, clamoris gerens imaginem, humani generis naufragium tibi evidenter eloquitur. Vides enim qualiter homines originalis naturae honestatem bestialibus illecebris inhonestent, humanitatis privilegialem exuentes naturam, in bestias, morum degeneratione transmigrant, Veneris in consequentia affectus proprios [0476D] consequentes, gulositatis vorticibus naufragantes, cupiditatis vaporibus aestuantes, alis superbiae ficticiis evolantes, invidiae morsibus indulgentes, adulationis hypocrisi alios deaurantes. His vitiorum morbis nemo medicinalibus instat remediis; hunc scelerum torrentem nemo obice defensionis castigat: hos facinorum fluctus, nemo portus stabilitate refrenat. Virtutes etiam tantam hostilis conflictus ingruentiam sustinere non valentes, ad nos tantum defensionis asylum, et vitae remedium confugiunt. Quoniam ergo res nostra communi degrassatione vexatur, et precibus melliens, tibi obedientiae virtute praecipiens, et jubendo moneo, et monendo jubeo, quatenus omni excusationis sophismate relegato, ad nos matures accessum, ut mei [0477A] mearumque Virginum assistente praesentia, abominationis filios a sacramentali Ecclesiae nostrae communione sejungens, cum debita officii solemnitate, severa excommunicationis virga percutias. Post haec, illa epistolam sigillari signaculo consignatam, in quo nomen imaginemque Naturae peritia artificialis exsculpserat, legato tradidit delegandam. Tunc Hymenaeus solemniori vultu laetitiae gratiarum actiones epilogans, et legationem destinatam initians, suosque a sopore pigritiae excitans consodales, jussit ut suis invigilantes organicis instrumentis, a somno silentii eadem excitarent, et ad harmonici melodiomatis modulos invitarent. Tunc illi quibusdam prooemiis sua illicientes [0477B] instrumenta, vocem deformiter uniformem, dissimilitudine similem, multiformi modulo picturabant: <poem> Jam tuba terribili bellum clangore salutans Intonuit, cognati loquens praeludia belli, Mugitu simili similem signando tumultum. Aera laedebat mendaci vulnere cornu, Devia vox hujus, vox hujus anormala nescit Organicis patere modis, artique favere Spernit, et effrenem miratur musica cantum. Grataque vox citharae serenans gratius istis Mellitae tribuit auri convivia vocis, Quae cantus varii faciem variando colorans, Nunc lacrymas in voce parit, mentita dolorem; Nunc falsi risus, sonitu mendacia pingit, [0477C] Et lyra quae semper cantu philomenat amoeno, Dulcius alliciens, oculisque prooemia somni Lectitat, et sepelit offensae murmura mentis Fistula, quae noctu solers vigil excubat, imo Excubiis voce compensat damna soporis: Auribus arrisit per quem fit caetera cordis Saxea durities, mentisque liquescere durae Cogitur asperitas, propriumque fugare rigorem. Hunc vocis cursum, tantumque volucris acumen Obtusae vocis tardabant tympana gressu. Nec tamen omnino cantus fraudatur honore, Verbere si quis ea subtili verberet ictu, Suscitet atque manus tractu delibet amico, Aeris exhausti tractu sociata profundo. [0477D] Cum dulci strepitu ructabant organa ventum, Dividitur juncta, divisaque jungitur horum Dispar comparitas cantus, concordia discors, Imo dissimilis similis dissensio vocum. Plebaeo sonitu mendica voce sonabant, Cymbala, quae nostris nunquam clamando perorant Auribus, auditus hominum vix digna mereri. Nullus erat major, melior, vel gratior illo, Quo concludebat praedictis cantibus unus, Dulcis pentasonae cantus, vestigia cujus, Cujus adorabat vocem plebs aemula cantum. Et quae cum cithara discordi disputat ore, Psalterii condita favo, mellita sapore, Insonuit vox grata ferens munuscula cantus. Sistra puellaris tactum poscentia dextrae, [0478A] Linguae femineae, Martis bellique prophetae, Vocis inauditae miracula voce canebant. </poem> ===Resumit Natura suam querulosam locutionem.=== Igitur Hymenaeo mysticae legationis mysteriis in dulgente, Natura aerumnosae conquestionis elegiacam orationem contexens, illorum recensebat injurias, quorum ingruente flagitio, suae reipublicae majestas, profundi detrimenti abundantem senserat laesionem. Inter quos, unum prae caeteris accuratius stimulis reprehensionis arguebat, qui prae aliis incurialius certabat dedecorare Naturam. Cum quaevis gratia nobilitatis blandiretur naturae, cum suis muneribus amicaretur prudentia, cumque magnanimitas erigeret, largitas erudiret, tamen, quia [0478B] universa massa modici fermenti asperitate laborabat, unius virtutis occidens, caeterarum virtutum orientem funditus nubilabat. Unius probitatis eclipsis, caeterarum probitatum sidera recessu ecliptico mori cogebat. Cumque Largitas ad suum alumnum ista spectare videret convitia, non audens defensionis pallio ejusdem vitia colorare, cum humili capitis demissione decidua, ad lacrymarum confugit remedia. ===Natura consolatur Largitatem et Prodigalitatem reprobat.=== Natura perpendens quid capitis demissio, quid lacrymarum figuraret emissio, ait: O Virgo, cujus praesignii architectatione humana mens virtutum destinatur palatium per quam homines favorabilis [0478C] gratiae praemia consequentur; per quam aetatis aureae antiquata saecula reviviscunt; per quam homines se glutino amicitiae praecordialis astringunt; aeterna usia aeternali suae noys osculo generando producens, mihi sororem largita est uterinam. Non solum te mihi nativae consanguinitatis zona confibulat, verum etiam, perdux amoris nexus concatenat. Unde a meae voluntatis examine, tuae discretionis libra voluntatem tuam non patitur aberrare: tanta enim unio conformitatis, imo, unitas unitionis fideli pace nostras mentes conciliat, ut non solum illa unio simulatoria, unitatis vestiatur imagine, verum etiam unitionis phantasia deposita, ad identitatis aspiret essentiam. Quare, in neutram alicujus injuria debacchatur, quae non [0478D] grassetur in alteram, neutri alicujus illecebra novercatur, quae non inimicetur et alteri. Quare, qui impudicae patrationis clamante blasphemia, meae dignitatis titulum effeminare laborat, injuriosae vexationis instantia, tuo honori derogare conatur. Ille etiam qui excedentis prodigalitatis effluxu naturae donis abutitur, fortunae muneribus damno nimiae dilapidationis exuitur. Sic quoque prodigalitatis meretricata communitas, mentiendo largitatis profitetur honorem, divitiarumque torrens, paupertatis derivatur in aridum; sapientiae splendor fatuitatis deviat in occasum; magnanimitatis rigor laxatur in temeritatis audaciam. Quadam ergo admiratione fatigor, cur in damnatione illius qui nos [0479A] caeteris damnosius damnificare contendit, lacrymarum diluvium non valeas refrenare. Tunc Largitas, certiori remedio a regione vultus rivulum lacrymarum absentans, capitisque demissionem revocans ad superna, ait: O nativorum omnium originale principium! O rerum omnium speciale subsidium! O mundanae regionis regina! O suprema coelestis principis fidelis vicaria, quae sub imperatoris aeterni auctoritate, fidelem administrationem nulla fermentatione corrumpis. Cui universitas mundialis originis speciei exigentia obedire tenetur, prout intimae cognitionis expressa parilitas exigit, me tibi aurea dilectionis catena connectit. Illi igitur qui suam naturam damno venundans, [0479B] te insultu nimiae rebellionis impugnat, mihi coequatae concussionis importunitate repugnat. Qui, quamvis umbratili credulitatis deceptus imagine, meis se credat commilitare comitiis, hominesque histrionali prodigalitatis figuratione decepti, in eo Largitatis odorent vestigia, tamen a nostrae amicationis beneficio longa relegatione suspenditur. Sed, quia nostrum est erroneae divagationis anfractibus compati condolendo, in ejus insensatae voluntatis exhibitione pestifera, non valeo non moveri. ===Adventus Genii.=== Cum inter has virgines dragmaticae collocutionis intercalaris celebraretur collatio, ecce Genius, organicorum instrumentorum applaudente laetitia, [0479C] nova apparitionis resultatione comparuit. Cujus statura mediocritatis canone modificata decenter, nec de diminutione querebatur apheresis, nec de superfluitatis prothesi tristabatur, cujus caput pruinosis canitiei crinibus investitum, hiemalis senii gerebat signaculum: facies tamen juvenili expolita planitie, nulla erat senectutis exaratione sulcata. Vestes vero opere sequente naturam, hujus vel illius nescientes inopiam, videbantur nunc serenari hyacintho, nunc colore succendi coccineo; nunc bysso expressius candidari: in quibus, rerum imagines momentanee viventes, toties exspirabant, ut a nostrae cognitionis laberentur indagine. Ille vero calamum papyreae fragilitatis nunquam a suae inscriptionis ministerio feriantem manu ferebat in dextera; [0479D] in sinistra vero, pellem novaculae demorsione pileorum caesarie denudatam, in qua styli obsequentis subsidio, imagines rerum ab umbra picturae ad veritatem essentiae transmigrantes, vita sui generis donabantur; quibus deletionis morte sopitis, novae nativitatis ortu, aliae revocabantur ad vitam. Illic Helena, suo decore semidea, quae mediante pulchritudine sua, pulchritudo poterat nuncupari. Illic in Turno fulmen audaciae, vigor regnat in Hercule. Illic in Capaneo gigantea ascendebat proceritas; in Ulysse vulpina vigebat calliditas. Illic Cato pudicae sobrietatis nectare debriabatur mirabili. Plato ingenii splendore rutilabat sidereo. Illic stellata cauda Tulliani pavonis rutilabat. Illic Aristoteles sententias aenigmaticarum locutionum latibulis [0480A] involvebat. Post hujus inscriptionis solemnitatem, dexterae manui continuae depictionis fatigatae laboribus, sinistra manus tanquam sorori fessae subveniens, picturandi officium usurpabat; dextera manu pugillaribus potita; quae ab orthographiae semita falsigraphiae claudicatione recedens, rerum figuras, imo, figurarum larvas umbratiles semiplena picturatione creabat. Illic Thersites turpitudinis pannositate vestitus, peritioris fabricae solertiam postulabat. Illic Paris incestuosae cupidinis mollitie figurabatur. Illic Ennii versus a sententiarum venustate jejuni, artem metricam effreni transgrediebantur licentia. Illic Pacuvius nesciens narrationis modificare curriculum, in retrograda serie sui tractatus locabat initium. [0480B] ===Quomodo Veritas comitabatur Genium.=== His ergo picturae solertiis Genio solemniter operam impendenti, Veritas tanquam patri filia verecunda ancillatione obsequens assistebat, quae non pruritu aphrodites promiscuo propagata, sed hoc solo Naturae natique geniali osculo fuerat derivata, cum Ilem speculum formarum meditantem, aeternalis salutavit idea, eam iconiae interpretis interventu vicario osculata. Hujus in facie divinae pulchritudinis deitas legebatur, nostrae mortalitatis aspernata naturam. Vestes vero coelestis artificis dexteram eloquentes, indefessae rutilationis splenditatibus inflammatae, nullis poterant vetustatis tineis cancellari: quae virgineo corpori tanta fuerant [0480C] connexione conjunctae, ut nulla exuitionis diaeresis eas aliquando faceret virginali corpori pharisaeas. Aliae autem tanquam adventitiae naturae, praecedentibus appendiciis, nunc oculis visus offerebant libamina, nunc oculorum sese figurabantur indagini. Ex opposito, veritati falsitas inimicans stabat attentior, cujus facies turpitudinis nubilata fuligine, nulla in se naturae munera fatebatur, sed senectus faciem rugarum vallibus submittens, eam universaliter implicans collegerat. Caput nec crinis vestimento videbatur indutum, nec pepli velamentum excusabat calvitiem, sed panniculorum infinita pluralitas, quos filiorum pluralis infinitas ei texuerat vestimentum. Haec autem, picturae veritatis latenter insidians, quidquid illa conformiter [0480D] informabat, ista informiter deformabat. ===Quomodo Natura occurrat Genio adventanti.=== Natura igitur suo gressui laxiores concedens habenas, solemnem occursum solemniter exhibendo, oscula nullo illicitae Veneris fermentata veneno, sed mystici signantia cupidinis amplexus, etiam mysticae dilectionis concordiam figurantes, Genio exhibuit adventanti. ===Alloquitur Genius Naturam.=== Mutua gratulatione expletionis termino consummata, Genius induxit silentium, manu postulante silentia, consequenter vero in hanc locutionis formam suae vocis monetavit materiam: O Natura, non sine internae spirationis afflatione divina, a tuae discretionis libra istud imperiale processit edictum, [0481A] ut omnes qui abusiva desuetudine, nostras leges aboletas reddere moliuntur, et in nostrae solemnitatis feria feriantes, anathematis gladio feriantur. Et quia lex hujus promulgationis legitimae, legem justitiae non oppugnat, tuique libra judicii meae discretionis sedet examini, tuae edictionis regulam ocius roborare maturo. Quamvis enim mens mea hominum vitiis angustiata deformibus, in infernum tristitiae peregrinans, laetitiae nesciat paradisum, tamen in hoc amoenantis gaudii odorat primordia, quod te mecum videat ad debitae vindictae suspiria suspirare. Nec mirum, si nostrarum voluntatum unione conformi, concordiae reperio melodiam, cum unius ideae exemplaris notio nos in nativum esse produxerit, unius officialis administrationis [0481B] conformet conditio, cum nostras mentes non superficiali dilectionis vinculo amor jungat hypocrita, sed interna animorum nostrorum latibula, casti amoris pudor inhabitet. Dum hoc verborum compendio Genius suae orationis formaret excursum, suae exclamationis quasi aurora nascente, tristitiae tenebras paulisper abstractans, salvo suae dignitatis honore, Natura Genio gratiarum jura persolvit. ===Hic promulgat Genius excommunicationem praetaxatis.=== Tunc Genius post vulgaris vestimenti depositionem sacerdotalis indumenti ornamentis celebrioribus infulatus, sub hac verborum imagine, praetaxatam excommunicationis seriem a penetralibus [0481C] mentis forinsecus evocavit, hoc locutionis praecedente curriculo: auctoritate superessentialis Usiae, ejusque notionis aeternae, assensu coelestis militiae, naturae etiam, caeterarumque virtutum ministerio [0482A] suffragante, a supernae dilectionis osculo separetur, ingratitudinis exigente merito, a naturae gratia degradetur, a naturalium rerum uniformi concilio segregetur, omnis qui aut legitimum Veneris obliquat incessum, aut gulositatis incurrit naufragium, aut ebrietatis sentit insomnium, aut avaritiae sitiens experitur incendium, aut insolentis arrogantiae umbratile ascendit fastigium, aut praecordiale patitur livoris exitium, aut adulationis amorem communicat fictitium. Qui autem a regula Veneris exceptionem facit anormalam, Veneris privetur sigillo. Qui gulositatis mergitur in abysso, mendicitatis erubescentia castigetur. Qui ebrietatis lethaeo flumine soporatur, perpetuatae sitis vexetur incendiis. Ille in quo sitis incandescit habendi, perpetuatas [0482B] egestates incurrat. Qui in praecipitio arrogantiae exaltatus, spiritum elevationis eructat, in vallem dejectae humilitatis ruinose descendat. Qui alienae felicitatis divitias tinea detractionis invidendo demordet, primo se ibi hostem inveniat. Qui adulationis hypocrisi a divitibus venatur munuscula, sophistici meriti fraudetur praemio. Postquam Genius hujus anathematis exterminio finem orationi concessit, huic imprecationi applaudens Virginum assistentia festino confirmationis verbo Genii roboravit edictum, lampadesque cereorum in manibus virginum suis meridiantes luminibus in terram cum quadam aspernatione et demissione, exstinctionis videbantur sopore dejectae. [0482C] ===Conclusio operis.=== Hujus imaginariae visionis subtracto speculo, me ab exstasi excitatum in somno, prior mysticae apparitionis dereliquit aspectus. 4crq0xmvpty3efqog6bjf5kbq6es9co 102 47840 263381 180718 2026-04-19T18:58:16Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 263381 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Alias=natus '''Guido Fulcodii''', Francice autem '''Gui Foucois''' sive '''Guy Le Gros Foulquois''' |Munera=papa |Natio=Francia }} ==Opera== *[[Primum plasma]] * [[De sinu patris]] (?) i1eglbfepqcp0e1opxzcpr9e3twjgih 102 47917 263380 155457 2026-04-19T18:57:55Z Demetrius Talpa 13304 263380 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Alias=natus '''Jacques Pantaléon''' |Munera=Papa }} ==Opera== * [[De sinu patris]] (?) 328fy55d3h39nsxh7h6nxq7apgmvbvs 104 54746 263363 258844 2026-04-19T14:28:17Z Zbigad1970 32010 /* Skorygowana */ 263363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Zbigad1970" /></noinclude>in modum. ''mechtig / gewaltig / trefflich /'' admodum, &c. Remittendi, ''Schier /'' fere. ''gar schier /'' penė. ''kaum'' uel ''kaumet /'' vix. ''nur /'' modò, saltem. ''allein /'' tantùm, ''nur allein /'' solummodò. ''gemach / allgemach /'' sensim. ''seuberlich /'' pedetentim, ''mehlich /'' paulisper. ''schwerlich /'' ægre. Exclamandi , ''Awe / zeter / mordio / fewer.'' Admirandi, ''Wanne wanne /'' vah. ''hilff Gott /'' bone Deus. ''behuete Gott /'' hui, papæ. Abominandi & Detestandi, ''Da sey'' ''Gott vor /'' Deus auertat. ''da behuet Gott'' ''vor /'' Deus prohibeat. ''Gott gebe das ich'' ''liege /'' nullum sit in omine pondus. ''Gott'' ''gebe das es nicht geschehe /'' μὴ γένοιτο. ''Troll'' ''dich / pack dich / heb dich /'' apage. ''an galgen /'' in malam rem. ''zum Teuffel / ad orcum. ''pfu /'' φεῦ. Comminandi, ''Weh dir /'' væ tibi. ''weh jm /'' væ illi. ''weh euch /'' væ vobis. ''weh'' ''deinem halfe /'' væ capiti tuo. Dolendi, ''Ey ey ey / ach ach ach / awe.'' Indignandi, ''Och och / proh.''<noinclude><references/></noinclude> cijuz3id97sromsk7goxrvokpywb909 104 54747 263364 261263 2026-04-19T14:35:15Z Zbigad1970 32010 /* Skorygowana */ 263364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Zbigad1970" />{{rh||192}}</noinclude><section begin="s1"/>Gaudendi, {{Bl|Hui, jauch, hoſcha.}} Approbandi, {{Bl|Da da, da recht, o wie recht.}} Euge. Ridendi, {{Bl|Hahaha.}} Vocem autem {{s}}onum imitandi, {{Bl|muff, mauff, wuff, maw, brim, bram, flinck, flanck, {{tet}}c.}} <section end="s1"/> <section begin="s2"/>{{center|<big>DE CONIVNCTIONE.</big>}} <br> {{is|C}}Oniunctioni accidunt: Pote{{s}}tas, Figura, {{et}} Ordo. {{center|POTESTAS.}} Pote{{s}}tates Coniunctionum {{s}}unt {{s}}eptem: Sunt enim ali{{ae}} Copulatiu{{ae}}, ali{{ae}} Difunctiu{{ae}}, ali{{ae}} Aduer{{s}}ariu{{ae}}, ali{{ae}} Cau{{s}}ales, ali{{ae}} Ratiocinatiu{{ae}}, ali{{ae}} Ordinales, ali{{ae}} Expletiu{{ae}}. Copulatiu{{ae}}, {{Bl|Vnd,}} {{et}}. {{Bl|auch,}} quo{{que}}. {{Bl|darzu,}} etiam. Diſiunctiur, {{Bl|Entweder, oder,}} aut aut. {{Bl|denn,}} quam. Aduer{{s}}atiu{{ae}}, {{Bl|Wiewol, ob wol, ob ſchon,}} Et{{s}}i, quan{{que}},licet,quamuis. {{Bl|doch}} <section end="s2"/><noinclude><references/> {{rh|||{{Bl|jedoch,}}}}</noinclude> k4sp9t6jzofbuzkmywr9andeu13epaq 104 54748 263365 192437 2026-04-19T14:45:02Z Zbigad1970 32010 /* Skorygowana */ 263365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Zbigad1970" /></noinclude>''jedoch /'' tamen, ''aber doch /'' veruntamen. ''ja viel mehr /'' imò, ''aber /'' verum, verò. ''sondern /'' sed. ''anders /'' alioquin. Causales, ''Denn /'' nam. ''weil /'' cum. ''dieweil /'' quoniam. ''sintemal /'' fiquidem. ''wo nicht /'' nisi. ''so /'' si. ''das / auff das /'' vt. ''damit /'' quò. ''als / da /'' cum. ''nach dem /'' quandoquidem. Ratiocinatiuæ, ''Halben /'' causa. ''derhalben /'' ''deshalben /'' ergo, igitur. ''derwegen /'' quapropter. ''darumb / itaque. ''darauff /'' ideo. ''demnach /'' idcirco, proinde. ''wegen /'' causa. ''willen /'' gratia, propter. Ordinales, ''Darnach /'' postea. ''weiter /'' ''ferner /'' porrò. ''vber das /'' præterea. ''darzu /'' insuper, ''endlich /'' denique. ''lezlich /'' tandem. ''darauff /'' posthæc, ''demnach /'' deinceps. Completiuæ, ''Zwar / wol /'' quidem. ''denn /'' ergo, & ne Enclitica, vt: habesne, ''hastu denn ?'' vis ergo ? ''wiltu denn ?'' {{center|FIGVRA.}} Coniunctiones aliæ sunt simplices, vt: ''Vnd / denn / doch.'' Aliæ Composite, vt: ''Jedoch / darnach.''<noinclude><references/></noinclude> aq5pjq0d3ex1c9sbn9rzqkkq7bw9g2x 106 65397 263462 249653 2026-04-20T11:34:11Z SZC 03 22335 263462 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae|Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae sive Aliothmannica Historia a prima gentis origine ad nostra usque tempora deducta]] |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Demetrius Cantemir|Demetrius Cantemir]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address= |Year=1716 |Source=https://iiif.lib.harvard.edu |Image=[[File:{{PAGENAME}}{{!}}300px{{!}}page=61]] |Progress=X |Pages=<pagelist from=7 1to6=– 7=1 56to60=– 61=1 591to592=– 593=1 872to878=– 879=1 1085to1086=– to=1084 /> |Remarks={{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae|titolo=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae|from=7|delta=6}} {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Praefatio|titolo=Praefatio|from=7|delta=6}} {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I|titolo=Liber I|from=61|delta=6}} <!--delta=60--> {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber II|titolo=Liber II|from=141|delta=6}} <!--delta=60--> {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber III|titolo=Liber III|from=307|delta=6}} <!--delta=60--> {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#Adnotationes|titolo=Adnotationes in librum I|from=593|delta=592}} {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber II#Adnotationes|titolo=Adnotationes in librum II|from=674|delta=592}} {{Indice sommario|nome=Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber III#Adnotationes|titolo=Adnotationes in librum III|from=879|delta=878}} |Header= |Footer= }} df0h02yglpjwdqntd53skbx5ckw7mp3 104 70227 263464 226297 2026-04-20T11:39:10Z SZC 03 22335 263464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" /></noinclude>Kỳrim chàni, Crimeæ princeps, vel خان عالیشان chánĭ Alìssàn, Chanus alte constitutus appellari solet. {{anchor|nota_f}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_f|[f]]] خوارزم ''Churzèm''] proprie mare Caspium, ver Hyrcannum significat, atque inde ad eas etiam regiones, quæ mari Caspio vicinæ sunt, transfertur: unde illarum Dominus خوارزم شاهی ''Churzèm'' ''Szàhi'', idest ''Rex vel dominus regionum ad'' ''Caspium mare sitarum appellatur''. Nonnunquam et apud ipsos Turcas ''Chuzrem'' vocatur id quod ex similitudine duorum Arabicorum characterum <span dir="rtl">ر</span> <span dir="rtl">ز</span> ry et ze, signis diacriticis destitutorum, quæ in suis scriptis non omittere solent Turcæ doctiores. Nome accepisse a Chosar, Thogarmæ filio, qui primus vicina littora coloniis impleverit, Nubiensis Geographus parhibet part. 7. Clim. r. quam opinionem magis nominis similitudine, quam rei veritatem niti arbitramur. Idem et ''Külkùm Deng̀iz'' appellari Meninskius refert, incertum quo fundamento, quod illud nomen a Turcis rubro præcipue mari tribuatur. Solet tamen nonnunquam ab adiacente illius littoribus urbe Bakujè, ''Mare de Baku'' a Christianis dici. {{anchor|nota_g}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_g|[g]]] شاه عالمپناه ''Száhĭ Alèm Penàh'', Imperator ''asylum vel refugium orbis'' appellatur. Notari tamen meretur in Othmana aula excellentius vulgo haberi پادشاه ''Pádiszàh'', quam ''száh'', atque hoc quidem et Persarum regibus absolute concedi, illud minime quod unde fiat, monstrabimus inferius, ubi vox ''Padiszàh'' explicanda occurret. {{anchor|nota_h}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_h|[h]]] سلیمان ''Suleĭmàn''] Pater Erdoguli fuit, Othmanique avus, e nobilissima inter Scythas<noinclude><references/></noinclude> bgxs5jt5ie437ldnrorj3a3yeh33f7l 104 72757 263428 243271 2026-04-20T06:46:43Z Shenme 17647 started; check footnotes next 263428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Melissa YQ" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ptare, placet; adoptio enim naturam imitatur, et pro monstro est, ut maior sit filius, quam pater. Debet itaque is, qui sibi per adoptionem vel arrogationem filium facit, plena pubertate, id est decem et octo annis, praecedere. § 5.—Licet autem et in locum nepotis vel pronepotis, vel in locum neptis vel proneptis, vel deinceps, adoptare, quamvis filium quis non habeat. § 6.—Et tam filium alienum quis in locum nepotis adoptare potest, quam nepotem in locum filii. § 7.—Sed si quis nepotis loco adoptet, vel quasi ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo, quem naturalem in sua potestate habet; in eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres agnascatur. Sed ex contrario si avus ex filio nepotem det in adoptionem, non est necesse filium consentire. § 8.—In plurimis autem causis assimilatur is, qui adoptatus vel arrogatus est, ei, qui ex legitimo matrimonio natus est: et ideo si quis per imperatorem, sive apud praetorem, vel apud praesidem provinciae non extraneum adoptaverit, potest eundem alii in adoptionem dare. § 9.—Sed et illud utriusque adoptionis commune est, quod et ii, qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt; castrati autem non possunt. § 10.—Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in sua potestate habent: sed ex indulgentia pricipis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt. § 11.—Illud proprium est illius adoptionis, quae per sacrum oraculum fit, quod is, qui liberos in potestate habet, si se arrogandum dederit, non solum ipse potestati arrogatoris subiicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate, tamquam nepotes. Sic enim Divus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit <ref>adoptasset, Hal. Russ. Cont. Hot.</ref>, ut protinus adoptione facta, incipiat Germanicus Augusti nepos esse. § 12.—Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servos <ref>servi, Bien. Buch. Schr., con los más de los códices.</ref>, si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. Unde et nos eruditi in nostra constitutione <ref>L. 1 §. 10. C. de adopt. VIII. 48 . </ref> etiam eum servum, quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverit, liberum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipiendum non sufficiat. {{t3|TIT. XII}} {{c|{{sc|quibus modis ius potestatis solvitur}} <ref>Gaj. I. §. 194-137.; 1. 26. D. de captiu. XLIX. 18.; 1. 11. D. de adopt. I. 7. 1. 6. C. de consul. XII. 8.; 1. 6. C. de smart. VIII. 49.; 1. 10. 11. C. de adopt. VIII. 48.</ref>}} Videamus nunc, quibus modis ii, qui alieno iuri subiecti sunt, eo iure liberantur. Et quidem servi quemadmodum potestate liberantur, ex iis intelligere possumus, quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero, qui in potestate parentis sunt, mortuo eo sui iuris fiunt. Sed hoc distinctionem recipit. Nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur; mortuo vero avo, non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita, si post mortem avi in potesta-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n31c1zy7s6bp0krywvz2th8mb9w5zlz 104 73050 263412 241562 2026-04-20T01:35:21Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 263412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>6. {{sc|Paulus}} ''libro XXXV. ad Edictum''.—Quum nepos adoptatur quasi ex filio natus, consensus filii exigitur. Idque etiam Iulianus scribit. 7. {{sc|Celsus}} ''libro XXXIX.'' <ref>''XXXVIII., Hal.''</ref> ''Digestorum.''— Quum adoptio fit, non est necessaria in eam rem auctoritas eorum, inter quos iura agnationis con- sequuntur. 8. {{sc|Modestinus}} ''libro II. Regularum.''—Quod <ref>Quodut nec, ''Hal., omitiendo'' ne.</ref>, ne curatoris auctoritas intercederet in arro- gatione, ante tenuerat, sub Divo Claudio recte mutatum est. 9. {{sc|Ulpianus}} ''libro I. ad Sabinum.''—Etiam cae- cus adoptare, vel adoptari potest. 10. {{sc|Paulus}} ''libro II. ad Sabinum.''—Si quis ne- potem quasi ex filio natum, quem in potestate ha- bet, consentiente filio adoptaverit, non agnascitur avo suus heres; quippe quum post mortem avi quasi in patris sui recidit potestatem. 11. {{sc|Idem}} ''libro IV. ad Sabinum.''-Si is, qui <ref>Si quis, cum, ''Hal.''</ref> filium haberet, in nepotis locum adoptasset, per- inde atque si ex eo <ref>eo, ''omítela Hal.''</ref> filio natus esset, et is <ref>is, ''omítela Hal.''</ref> filius auctor factus non esset, mortuo avo non esse nepotem in potestate filii. 12. {{sc|Ulpianus}} ''libro XIV. ad <ref>Massurium, ''inserta Br. conforme al Fl.''</ref> Sabinum.''—Qui liberatus est patria potestate, is postea in potestatem honeste reverti non potest, nisi adoptione <ref>(7) sed si semel fuerit adoptatus, amplios adoptari non potest, ''añade la Vulg.''</ref>. 13. {{sc|Papinianus}} ''libro XXXVI. <ref>''XXXVIII., Hal.''</ref> Quaestio- num.''—In omni fere iure, finita patris adoptivi po-testate, nullum ex pristino retinetur vestigium; denique et patria dignitas quaesita per adoptio- nem finita ea deponitur. 14. {{sc|Pomponius}} ''libro V. ad Sabinum.''—Sed etiam nepos ex filio apud adoptatum <ref>adoptivum, ''Hal.''</ref> patrem conceptus et natus per emancipationem iura omnia perdit. 15. {{sc|Ulpianus}} ''libro XXVI. ad Sabinum.''—Si paterfamilias adoptatus sit, omnia, quae eius fue- runt et acquiri possunt, tacito iure ad eum trans- eunt, qui adoptavit; hoc amplius liberi eius, quí in potestate sunt, eum sequuntur; sed et hi, qui postliminio redeunt, vel qui in utero fuerunt, quum arrogaretur, simili modo in potestatem arrogatoris rediguntur. § 1. Qui duos filios et ex altero eorum nepo- tem habet, si vult nepotem quasi ex altero natum sic <ref>sic, ''omítela Hal.;'' natus sit, ''Vulg.''</ref> adoptare, potest hoc efficere, si eum eman- cipaver it, et sic adoptaverit quasi ex altero na- tum; facit enim hoc quasi quilibet, non quasi avus, et qua ratione quasi ex quolibet natum potest adoptare, ita potest et quasi ex altero filio.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> sfdl67wkamicwtyh71s3kh4c5v98bhl 263413 263412 2026-04-20T01:37:55Z Y Magaly Holguin M 32211 263413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>6. {{sc|Paulus}} ''libro XXXV. ad Edictum''.—Quum nepos adoptatur quasi ex filio natus, consensus filii exigitur. Idque etiam Iulianus scribit. 7. {{sc|Celsus}} ''libro XXXIX.'' <ref>''XXXVIII., Hal.''</ref> ''Digestorum.''— Quum adoptio fit, non est necessaria in eam rem auctoritas eorum, inter quos iura agnationis con- sequuntur. 8. {{sc|Modestinus}} ''libro II. Regularum.''—Quod <ref>Quodut nec, ''Hal., omitiendo'' ne.</ref>, ne curatoris auctoritas intercederet in arro- gatione, ante tenuerat, sub Divo Claudio recte mutatum est. 9. {{sc|Ulpianus}} ''libro I. ad Sabinum.''—Etiam cae- cus adoptare, vel adoptari potest. 10. {{sc|Paulus}} ''libro II. ad Sabinum.''—Si quis ne- potem quasi ex filio natum, quem in potestate ha- bet, consentiente filio adoptaverit, non agnascitur avo suus heres; quippe quum post mortem avi quasi in patris sui recidit potestatem. 11. {{sc|Idem}} ''libro IV. ad Sabinum.''-Si is, qui <ref>Si quis, cum, ''Hal.''</ref> filium haberet, in nepotis locum adoptasset, per- inde atque si ex eo <ref>eo, ''omítela Hal.''</ref> filio natus esset, et is <ref>is, ''omítela Hal.''</ref> filius auctor factus non esset, mortuo avo non esse nepotem in potestate filii. 12. {{sc|Ulpianus}} ''libro XIV. ad <ref>Massurium, ''inserta Br. conforme al Fl.''</ref> Sabinum.''—Qui liberatus est patria potestate, is postea in potestatem honeste reverti non potest, nisi adoptione <ref>(7) sed si semel fuerit adoptatus, amplios adoptari non potest, ''añade la Vulg.''</ref>. 13. {{sc|Papinianus}} ''libro XXXVI. <ref>''XXXVIII., Hal.''</ref> Quaestio- num.''—In omni fere iure, finita patris adoptivi po-testate, nullum ex pristino retinetur vestigium; denique et patria dignitas quaesita per adoptio- nem finita ea deponitur. 14. {{sc|Pomponius}} ''libro V. ad Sabinum.''—Sed etiam nepos ex filio apud adoptatum <ref>adoptivum, ''Hal.''</ref> patrem conceptus et natus per emancipationem iura omnia perdit. 15. {{sc|Ulpianus}} ''libro XXVI. ad Sabinum.''—Si paterfamilias adoptatus sit, omnia, quae eius fue- runt et acquiri possunt, tacito iure ad eum trans- eunt, qui adoptavit; hoc amplius liberi eius, quí in potestate sunt, eum sequuntur; sed et hi, qui postliminio redeunt, vel qui in utero fuerunt, quum arrogaretur, simili modo in potestatem arrogatoris rediguntur. § 1. Qui duos filios et ex altero eorum nepo- tem habet, si vult nepotem quasi ex altero natum sic <ref>sic, ''omítela Hal.;'' natus sit, ''Vulg.''</ref> adoptare, potest hoc efficere, si eum eman- cipaver it, et sic adoptaverit quasi ex altero na- tum; facit enim hoc quasi quilibet, non quasi avus, et qua ratione quasi ex quolibet natum potest adoptare, ita potest et quasi ex altero filio.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> d6moajcz0hdifmmv60hahq81iq4iqyz 104 81273 263389 262775 2026-04-19T19:42:50Z Keirayim 32216 263389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AUDREDD" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sus auctoritas ante litem inchoatam ordinati sequenda est, modo si non varietate successionum et arbitrio possessorum fines, additis vel detractis agris, postea permutatos probetur. '''12.''' PAULUS ''libro III. Responsorum .''—Eos terminos, quantum ad dominii quaestionem pertinet, observari oportere fundorum, quos demonstravit is , qui utriusque praedii dominus fuit, quum alterum corum venderet; non enim termini, qui singulos fundos separabant, observari debent, sed demonstratio affinium <ref>confinium,'' Vulg.''</ref> novos fines inter fundos constituere. '''13.''' GATUS'' libro IV. ad Legem duodecim Tabularum.''— Sciendum est, in actione finium regundorum illud observandum esse , quod ad exemplum quodammodo eius legis scriptum est, quam Athenis Solonem, dicitur, tulisse; nam illic ita est: Εάν τις αἱμασίαν παῤ ἀλλοτρίῳ χωρίῳ ὀρυγῇ, τὸν ὅρον μὴ παραβαίνειν<ref>διαβαίνειν,'' Hal.''</ref> · ἐὰν τειχίον, πόδα ἀπολίπειν· ἐὰν δὲ οἴκημα, δύο πόδας· ἐὰν δὲ τάφρον<ref>Según conjetura Br.;'' τάφον,'' Fl.''</ref> ἤ βόθρον ὀρύττη, ὅσον τὸ βάθος ᾗ, τοσοῦτον ἀπολίπειν · ἐὰν δὲ φρέαρ, ὀργυιάν· ἐλαίαν δὲ καὶ συκὴν ἐννέα πόδας ἀπὸ<ref>δύο,'' otros en Hal.''</ref> πόδας. ''[Si quis sepem ad alienum praedium fixerit infoderitque, terminum ne excedito; si maceriam, pedem relinquito; si vero domum, pedes duos ; si sepulcrum aut scrobem foderit, quantum profunditatis habuerint, tantum spatii relinquito; si puteum, passus latitudinem; at vero oleam aut ficum ab alieno ad novem pedes plantato; ceteras arbores ad pedes quinque.]''<ref>Versión de la Vulgata.''</ref> {{t3|TIT. II}} {{c|FAMILIAE ERCISCUNDAE}} {{c|''[Cf. Cod. III. 36. 38.]''}} '''1.''' GAIUS'' libro VII. ad Edictum provinciale.''—Haec actio proficiscitur e<ref> a,'' Vulg.''</ref> lege duodecim tabularum; namque coheredibus volentibus a communione discedere, necessarium videbatur aliquam actionem constitui, qua inter eos res hereditariae distribuerentur. § 1.—Quae quidem actio nihilominus ei quoque ipso iure competit, qui suam partem non possidet; sed si is , qui possidet, neget eum sibi coheredem esse, potest eum excludere per hanc exceptionem: «si in ea re, qua de agitur, praeiudicium hereditati non fiat». Quodsi possideat eam partem, licet negetur esse coheres, non nocet talis exceptio; quo fit, ut eo casu ipse iudex, apud quem hoc iudicium agitur, cognoscat, an coheres sit; nisi enim coheres sit, neque adiudicari quidquam ei oportet, neque adversarius ei condemnandus est. '''2.''' ULPIANUS'' libro XIX. ad Edictum.'' —Per familiae erciscundae actionem dividitur hereditas, sive ex testamento, sive ab intestato, sive ex lege duodecim tabularum, sive ex aliqua<ref>alia,'' Vulg.''</ref> Le-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 0eux0dz3gppb6mxkx1z69ww7nz5lago 104 81336 263414 262323 2026-04-20T01:59:12Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>in rem actio <ref>actione. El. segun reciente corección, Br.</ref>. Sed si diduei, inquit, non pos- sit, utputa si aes et aurum mixtum fuerit, pro parte esse vindicandum. Nee quaquam erit dicen- dum, quod in mulso dictum est, quia utraque ma- teria, etsi confusa, manet tamen. § 2.—Idem scribit, si equam ineam equus tuus praegnantem fecerit, non esse tuum, sed meum, quod natum est. § 3.—De arbore, quac in alienum agrum trans- lata coalnit et radices immisit, Varus et Nerva utilem in rem actionem dabant; nam si nondum coaluit, mea esse non desinet. § 4.—-Quum in rem agatur, si de corpore con- veniat, error autem sit in vocabulo, recto actum esse videtur. § 5.—Si plures sint eiusdem nominis servi, pu- ta plures Erotes, nee appareat, de quo actum sit, Pompouius dicit, nullam fieri condemnationem. '''6.''' PAULUS ''libro VI, <ref>XXI., Hal</ref> ad Edictum'', — Si in rem aliquis agat, debet designare rem, et utrum totam, an partem, et quotam petat; appellatio enim rei non genus, sed speciem signifieat, Octa- venus ita definit, quod infectae quidem materiae pondus, signatae vero numerum, factae autem speciem dici oportet. Sed et mensura dicenda erit, quum ves mensura coutinebitur, Et si vesti- menta uostra esse, vel dari oportere nobis peta- mus <ref>dicamus, Hal.</ref>, utrum numerum eornm dicere debebi- mus, an et colorem? Et magis est, ut utramque; nam illud inhamanum est, cogi nos dicere, trita sint an nova. Quamvis et in vasis oceurrat diffi- cultas, utrum lancem duntaxat dici oporteat, an etiam quadrata vel rotunda, vel pura an caelata sint. Quae ipsa in petitionibus quoque adiicere difficile ost; nec itu coarctanda res est, licet in petendo homine nomen eius dici debeat, et utrum puer, an adolescens sit; utique si plures sint. Sed si nonin chus ignorem, demonstratione cius utea- dum erit, veluti: «qui ex ila horeditate est, qui ex illa natus ests. Item fundum petiturus nomen ius, et quo loci sit, dicere debebit. '''7.''' IDEM ''libro XL. <ref>XL.,Hal</ref> ad Edictum''. — Si is, qui obtulit se fandi vindieutioni, dainnatus est, nihi- lo minus a possessore recte petitur, sieut Pe- dins ait. '''8.''' IIDEM ''libro XII. <ref>X., Hal.</ref> ad Edictum.''— Pompo- nius libro trigesimo sexto <ref>septimo, Hal.</ref> probat, si ex ae- quis partibus tundum mihi teenm eommunem ta et Lucits Titius possideatis, non ab utrisque qua- rantes <ref>quadrantem, Hal. Vulg.</ref> petere me debere, sed a ‘Titio, qui non xit dominus, totum semissem. Aliter atque si certis regioniius possideatis eum fundum; nam tuie sine dudio et a te, et a Titio partes fundi petere me debere. Quoties enim certa loca possi- debuntur, necessario in bis aliquam partem meam<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 33lsgilpw6ur27v4c5ch3orf5jm4wyd 104 81337 263368 262380 2026-04-19T15:42:03Z Keirayim 32216 263368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>diu consuetudinem habeant ad nos revertendi; quare si quis eas apprehendisset, furti nobis competit actio. Idem et in apibus dicitur, quia in patrimonio nostro computantur. § 2.—Sed et si quid e pecoribus nostris a bestia ereptum sit, venire in familiae erciscundae iudicium putat, si feram evaserit; nam magis esse, ut non desinat nostrum esse, inquit, quod a lupo eripitur, vel alia bestia, tamdiu, quamdiu ab eo <ref>non,'' inserta la Vulg.''</ref> fuerit consumtum. '''9'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Veniunt in hoc iudicium res, quas heredes usuceperunt, quum defuncto traditae essent; hae quoqueres, quae heredibus traditae sunt, quum defunctus emisset; '''10'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—item praedia, quae nostri patrimonii sunt; sed et vectigalia, vel superficiaria, nec minus hae quoque res, quàs alienas defunctus bona fide possidet. '''11'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Partum quoque editum et post aditam hereditatem, '''12'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.''—et post litem contestatam, Sabinus scribit, in familiae erciscundae iudicium venire, et adiudicari posse. § 1.—Idem erit, et si servis hereditariis ab extraneo aliquid datum sit. § 2.—Res, quae sub conditione legata est, interim heredum<ref>hereditatis, '' Vulg.''</ref> est; et ideo venit in familiae erciscundae iudicium, et adiudicari potest, cum sua scilicet causa, ut existente conditione eximatur ab eo, cui adiudicata est, aut deficiente conditione ad eos revertatur, a<ref> a,'' omítela Hal.''</ref> quibus relicta est. Idem et in statulibero dicitur, qui interim est heredum, existente autem conditione ad libertatem perveniat. '''13'''. PAPINIANUS ''libro VII. Quaestionum''.—Alienationes enim post iudicium acceptum interdictae sunt, duntaxat voluntariae, non quae vetustiorem causam et originem iuris habent necessariam. 14. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Sed et si usucapio fuerit coepta ab eo, qui heres non erat, ante litem contestatam, et postea impleta fuerit, rem de iudicio subducit. § 1.- Ususfructus an in iudicium deducatur, quaeritur, utputa si deducto usufructu fundus fuit ab heredibus legatus, 15. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum''.—vel si servo hereditario ususfructus legatus sit; nec enim a personis discedere sine interitu sui potest.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> c76i24r594waqtbi41mb25c0yoke9p1 263371 263368 2026-04-19T15:44:28Z Keirayim 32216 263371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>diu consuetudinem habeant ad nos revertendi; quare si quis eas apprehendisset, furti nobis competit actio. Idem et in apibus dicitur, quia in patrimonio nostro computantur. § 2.—Sed et si quid e pecoribus nostris a bestia ereptum sit, venire in familiae erciscundae iudicium putat, si feram evaserit; nam magis esse, ut non desinat nostrum esse, inquit, quod a lupo eripitur, vel alia bestia, tamdiu, quamdiu ab eo <ref>non,'' inserta la Vulg.''</ref> fuerit consumtum. '''9'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Veniunt in hoc iudicium res, quas heredes usuceperunt, quum defuncto traditae essent; hae quoqueres, quae heredibus traditae sunt, quum defunctus emisset; '''10'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—item praedia, quae nostri patrimonii sunt; sed et vectigalia, vel superficiaria, nec minus hae quoque res, quàs alienas defunctus bona fide possidet. '''11'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Partum quoque editum et post aditam hereditatem, '''12'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.''—et post litem contestatam, Sabinus scribit, in familiae erciscundae iudicium venire, et adiudicari posse. § 1.—Idem erit, et si servis hereditariis ab extraneo aliquid datum sit. § 2.—Res, quae sub conditione legata est, interim heredum<ref>hereditatis, '' Vulg.''</ref> est; et ideo venit in familiae erciscundae iudicium, et adiudicari potest, cum sua scilicet causa, ut existente conditione eximatur ab eo, cui adiudicata est, aut deficiente conditione ad eos revertatur, a<ref> a,'' omítela Hal.''</ref> quibus relicta est. Idem et in statulibero dicitur, qui interim est heredum, existente autem conditione ad libertatem perveniat. '''13'''. PAPINIANUS ''libro VII. Quaestionum''.—Alienationes enim post iudicium acceptum interdictae sunt, duntaxat voluntariae, non quae vetustiorem causam et originem iuris habent necessariam. '''14'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Sed et si usucapio fuerit coepta ab eo, qui heres non erat, ante litem contestatam, et postea impleta fuerit, rem de iudicio subducit. § 1.- Ususfructus an in iudicium deducatur, quaeritur, utputa si deducto usufructu fundus fuit ab heredibus legatus, '''15'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum''.—vel si servo hereditario ususfructus legatus sit; nec enim a personis discedere sine interitu sui potest.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> cfxfs6vpqb6by6qf3yvhbtng22lmad2 263411 263371 2026-04-20T01:31:26Z AUDREDD 32204 /* Emendata */ 263411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AUDREDD" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>diu consuetudinem habeant ad nos revertendi; quare si quis eas apprehendisset, furti nobis competit actio. Idem et in apibus dicitur, quia in patrimonio nostro computantur. § 2.—Sed et si quid e pecoribus nostris a bestia ereptum sit, venire in familiae erciscundae iudicium putat, si feram evaserit; nam magis esse, ut non desinat nostrum esse, inquit, quod a lupo eripitur, vel alia bestia, tamdiu, quamdiu ab eo <ref>non,'' inserta la Vulg.''</ref> fuerit consumtum. '''9'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Veniunt in hoc iudicium res, quas heredes usuceperunt, quum defuncto traditae essent; hae quoqueres, quae heredibus traditae sunt, quum defunctus emisset; '''10'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—item praedia, quae nostri patrimonii sunt; sed et vectigalia, vel superficiaria, nec minus hae quoque res, quàs alienas defunctus bona fide possidet. '''11'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Partum quoque editum et post aditam hereditatem, '''12'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.''—et post litem contestatam, Sabinus scribit, in familiae erciscundae iudicium venire, et adiudicari posse. § 1.—Idem erit, et si servis hereditariis ab extraneo aliquid datum sit. § 2.—Res, quae sub conditione legata est, interim heredum<ref>hereditatis, '' Vulg.''</ref> est; et ideo venit in familiae erciscundae iudicium, et adiudicari potest, cum sua scilicet causa, ut existente conditione eximatur ab eo, cui adiudicata est, aut deficiente conditione ad eos revertatur, a<ref> a,'' omítela Hal.''</ref> quibus relicta est. Idem et in statulibero dicitur, qui interim est heredum, existente autem conditione ad libertatem perveniat. '''13'''. PAPINIANUS ''libro VII. Quaestionum''.—Alienationes enim post iudicium acceptum interdictae sunt, duntaxat voluntariae, non quae vetustiorem causam et originem iuris habent necessariam. '''14'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Sed et si usucapio fuerit coepta ab eo, qui heres non erat, ante litem contestatam, et postea impleta fuerit, rem de iudicio subducit. § 1.- Ususfructus an in iudicium deducatur, quaeritur, utputa si deducto usufructu fundus fuit ab heredibus legatus, '''15'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum''.—vel si servo hereditario ususfructus legatus sit; nec enim a personis discedere sine interitu sui potest.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n1f310017a4kzzcvyfqa2hdrwp2jagw 263424 263411 2026-04-20T03:38:41Z Keirayim 32216 263424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AUDREDD" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>diu consuetudinem habeant ad nos revertendi; quare si quis eas apprehendisset, furti nobis competit actio. Idem et in apibus dicitur, quia in patrimonio nostro computantur. § 2.—Sed et si quid e pecoribus nostris a bestia ereptum sit, venire in familiae erciscundae iudicium putat, si feram evaserit; nam magis esse, ut non desinat nostrum esse, inquit, quod a lupo eripitur, vel alia bestia, tamdiu, quamdiu ab eo <ref>non,'' inserta la Vulg.''</ref> fuerit consumtum. '''9'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Veniunt in hoc iudicium res, quas heredes usuceperunt, quum defuncto traditae essent; hae quoqueres, quae heredibus traditae sunt, quum defunctus emisset; '''10'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—item praedia, quae nostri patrimonii sunt; sed et vectigalia, vel superficiaria, nec minus hae quoque res, quàs alienas defunctus bona fide possidet. '''11'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Partum quoque editum et post aditam hereditatem, '''12'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.''—et post litem contestatam, Sabinus scribit, in familiae erciscundae iudicium venire, et adiudicari posse. § 1.—Idem erit, et si servis hereditariis ab extraneo aliquid datum sit. § 2.—Res, quae sub conditione legata est, interim heredum<ref>hereditatis, '' Vulg.''</ref> est; et ideo venit in familiae erciscundae iudicium, et adiudicari potest, cum sua scilicet causa, ut existente conditione eximatur ab eo, cui adiudicata est, aut deficiente conditione ad eos revertatur, a<ref> a,'' omítela Hal.''</ref> quibus relicta est. Idem et in statulibero dicitur, qui interim est heredum, existente autem conditione ad libertatem perveniat. '''13'''. PAPINIANUS ''libro VII. Quaestionum''.—Alienationes enim post iudicium acceptum interdictae sunt, duntaxat voluntariae, non quae vetustiorem causam et originem iuris habent necessariam. '''14'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Sed et si usucapio fuerit coepta ab eo, qui heres non erat, ante litem contestatam, et postea impleta fuerit, rem de iudicio subducit. § 1.- Ususfructus an in iudicium deducatur, quaeritur, utputa si deducto usufructu fundus fuit ab heredibus legatus, '''15'''. PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum''.—vel si servo hereditario ususfructus legatus sit; nec enim a personis discedere sine interitu sui potest.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 9mbfj9r2xhovwbqrq5kh3ercn6w21a8 104 81350 263422 262395 2026-04-20T03:10:56Z Keirayim 32216 263422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''16'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Et puto officio iudicis contineri, ut, si volent heredes a communione ususfructus discedere, morem iis<ref>''Fl. según corrección, Br.; ei, Taur.''</ref> gerat cautionibus interpositis. § 1.—Iulianne ait, si alii fundum, alii usumfructum fundi iudex adiudicavorit, non commuuicari usumfructum. § 2.—Usustructus et ex certo tempore, et usque ad cortum tempus, et alternis annis adiudicari potest. § 3.—Id, quod amnis fundo post litem contestatam alluit<ref>''Fl. según corrección, Br.; illuit, Taur.''</ref>, aeque venit in hoc iudicium. cari usumfructum. § 4.—Sed et si dolo vel<ref>''Taur.;'' doloetueculpa, ''Fl.''</ref> culpa quid in usumfructum ab uno ex heredibus factum sit, hoc quoque in iudicium venire Pomponius ait. Nam et omnia, quae quis in hereditate dolo aut culpa fecerit<ref>''Taur.;'' fecit, ''Fl. según antigua corrección, Br.''</ref> , in iudicium familiae erciscundae veniunt, sic tamen, si quasi heres fecerit. Et ideo, si vivo testatore unus ex heredibus pecuniam sustulerit, in familiae erciscundae iudicium ea non venit, quia tunc nondum heres erat; ubi autem quasi heres fecit, etsi aliam praeterea quis actionem habeat, tamen teneri eum familiae erciscundae iudicio Iulianus scribit. § 5.—Denique ait, si unus ex heredibus rationes hereditarias deleverit vel interleverit<ref>vel interleverit, omitelas Hal.</ref> ,teneri quidem lege Aquilia, quasi corruperit, non minus autem etiam familiae erciscundae iudicio. § 6.—Item si servus hereditarius propriam rem heredum <ref>heredis, ''Hal.</ref> unius surripuerit, Ofiliusait, esse familiae erciscundae actionem, et communi dividundo furtique actionem cessare ; quare agentem familiae erciscundae iudicio consecuturum, ut aut ei servus adiudicetur, aut litis aestimatio in simplum offeratur. '''17'''. GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Damno commisso ab uno herede, conveniens est dicere, simpli habendam aestimationem in familiae erciscundae iudicio. '''18.''' ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.'' His consequenter Iulianus ait, si ex pluribus heredibus uni servus sit generaliter per optionem legatus, et heredes Stichum tabulas hereditarias interlevisse dicant vel corrupisse, et propter hoc renuntiaverint<ref> denunciaverint, ''Vulg.''</ref>, ne optaretur servus, deinde optatus vindicetur, poterunt, si iis vindicetur, doli mali exceptione uti, et de servo quaestionem habere. § 1.Sed an in familiae erciscundae iudiciu de morte testatoris, vel de morte uxoris liberorumque suorum habebunt quaestionem heredes, quaeritur; et rectissime Pomponius ait, haec ad divisiomen rerum hereditariarum non pertinere.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> khx0rqs7ja71tf97m493ch81ygj2f7q 263423 263422 2026-04-20T03:32:42Z Keirayim 32216 263423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''16'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Et puto officio iudicis contineri, ut, si volent heredes a communione ususfructus discedere, morem iis<ref>''Fl. según corrección, Br.; ei, Taur.''</ref> gerat cautionibus interpositis. § 1.—Iulianne ait, si alii fundum, alii usumfructum fundi iudex adiudicavorit, non commuuicari usumfructum. § 2.—Usustructus et ex certo tempore, et usque ad cortum tempus, et alternis annis adiudicari potest. § 3.—Id, quod amnis fundo post litem contestatam alluit<ref>''Fl. según corrección, Br.; illuit, Taur.''</ref>, aeque venit in hoc iudicium. cari usumfructum. § 4.—Sed et si dolo vel<ref>''Taur.;'' doloetueculpa, ''Fl.''</ref> culpa quid in usumfructum ab uno ex heredibus factum sit, hoc quoque in iudicium venire Pomponius ait. Nam et omnia, quae quis in hereditate dolo aut culpa fecerit<ref>''Taur.;'' fecit, ''Fl. según antigua corrección, Br.''</ref> , in iudicium familiae erciscundae veniunt, sic tamen, si quasi heres fecerit. Et ideo, si vivo testatore unus ex heredibus pecuniam sustulerit, in familiae erciscundae iudicium ea non venit, quia tunc nondum heres erat; ubi autem quasi heres fecit, etsi aliam praeterea quis actionem habeat, tamen teneri eum familiae erciscundae iudicio Iulianus scribit. § 5.—Denique ait, si unus ex heredibus rationes hereditarias deleverit vel interleverit<ref>vel interleverit, omitelas Hal.</ref> ,teneri quidem lege Aquilia, quasi corruperit, non minus autem etiam familiae erciscundae iudicio. § 6.—Item si servus hereditarius propriam rem heredum <ref>heredis, ''Hal.</ref> unius surripuerit, Ofiliusait, esse familiae erciscundae actionem, et communi dividundo furtique actionem cessare; quare agentem familiae erciscundae iudicio consecuturum, ut aut ei servus adiudicetur, aut litis aestimatio in simplum offeratur. '''17'''. GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Damno commisso ab uno herede, conveniens est dicere, simpli habendam aestimationem in familiae erciscundae iudicio. '''18.''' ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.'' His consequenter Iulianus ait, si ex pluribus heredibus uni servus sit generaliter per optionem legatus, et heredes Stichum tabulas hereditarias interlevisse dicant vel corrupisse, et propter hoc renuntiaverint<ref> denunciaverint, ''Vulg.''</ref>, ne optaretur servus, deinde optatus vindicetur, poterunt, si iis vindicetur, doli mali exceptione uti, et de servo quaestionem habere. § 1.Sed an in familiae erciscundae iudiciu de morte testatoris, vel de morte uxoris liberorumque suorum habebunt quaestionem heredes, quaeritur; et rectissime Pomponius ait, haec ad divisiomen rerum hereditariarum non pertinere.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> mwkxsyd1xs5zu9h10n8ftbbn9ew634v 263425 263423 2026-04-20T03:43:41Z Keirayim 32216 263425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''16'''. ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum''.—Et puto officio iudicis contineri, ut, si volent heredes a communione ususfructus discedere, morem iis<ref>''Fl. según corrección, Br.; ei, Taur.''</ref> gerat cautionibus interpositis. § 1.—Iulianne ait, si alii fundum, alii usumfructum fundi iudex adiudicavorit, non commuuicari usumfructum. § 2.—Usustructus et ex certo tempore, et usque ad cortum tempus, et alternis annis adiudicari potest. § 3.—Id, quod amnis fundo post litem contestatam alluit<ref>''Fl. según corrección, Br.; illuit, Taur.''</ref>, aeque venit in hoc iudicium. cari usumfructum. § 4.—Sed et si dolo vel<ref>''Taur.;'' doloetueculpa, ''Fl.''</ref> culpa quid in usumfructum ab uno ex heredibus factum sit, hoc quoque in iudicium venire Pomponius ait. Nam et omnia, quae quis in hereditate dolo aut culpa fecerit<ref>''Taur.;'' fecit, ''Fl. según antigua corrección, Br.''</ref>, in iudicium familiae erciscundae veniunt, sic tamen, si quasi heres fecerit. Et ideo, si vivo testatore unus ex heredibus pecuniam sustulerit, in familiae erciscundae iudicium ea non venit, quia tunc nondum heres erat; ubi autem quasi heres fecit, etsi aliam praeterea quis actionem habeat, tamen teneri eum familiae erciscundae iudicio Iulianus scribit. § 5.—Denique ait, si unus ex heredibus rationes hereditarias deleverit vel interleverit<ref>vel interleverit, omitelas Hal.</ref> ,teneri quidem lege Aquilia, quasi corruperit, non minus autem etiam familiae erciscundae iudicio. § 6.—Item si servus hereditarius propriam rem heredum <ref>heredis, ''Hal.</ref> unius surripuerit, Ofiliusait, esse familiae erciscundae actionem, et communi dividundo furtique actionem cessare; quare agentem familiae erciscundae iudicio consecuturum, ut aut ei servus adiudicetur, aut litis aestimatio in simplum offeratur. '''17'''. GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Damno commisso ab uno herede, conveniens est dicere, simpli habendam aestimationem in familiae erciscundae iudicio. '''18.''' ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.'' His consequenter Iulianus ait, si ex pluribus heredibus uni servus sit generaliter per optionem legatus, et heredes Stichum tabulas hereditarias interlevisse dicant vel corrupisse, et propter hoc renuntiaverint<ref> denunciaverint, ''Vulg.''</ref>, ne optaretur servus, deinde optatus vindicetur, poterunt, si iis vindicetur, doli mali exceptione uti, et de servo quaestionem habere. § 1.—Sed an in familiae erciscundae iudiciu de morte testatoris, vel de morte uxoris liberorumque suorum habebunt quaestionem heredes, quaeritur; et rectissime Pomponius ait, haec ad divisiomen rerum hereditariarum non pertinere.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> li69mcu93falcovyh2mnt743wvinmxb 104 81351 263415 262324 2026-04-20T02:11:40Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>esse; et ideo te quoque a Titio quadrantem petere debere . Quae distinctio neque in re mobili, neque in hereditatis petitione locum habet; nunquam enim pro diviso possideri potest. '''9'''. ULPIANUS libro XVI. ''ad Edictum'' . - Offi- cium autem iudicis in hac actione in hoc erit, ut iudex inspiciat, an reus possideat. Nec ad rem pertinebit, ex qua causa possideat; ubi enim probavi rem meam esse, necesse habebit possessor restituere, qui non obiecit aliquam exceptionem. Quidam tamen, ut Pegasus, eam solam possessionem putaverunt hanc actionem complecti, quae locum habet in interdicto Uti possidetis, vel Utru- bi. Denique ait, ab eo, apud quem deposita est vel commodata, vel qui conduxerit, aut qui lega- torum servandorum causa, vel dotis ventrisve <ref>vel rei servandae, inserta Hal</ref> nomine in possessione <ref>possessionem missus. Hal</ref> esset, vel cui damni in- fecti nomine non cavebatur, quia hi omnes non possident, vindicari non posse. Puto autem, ab omnibus, qui tenent et habent restituendi facultatem, peti <ref>nou, insertan otros en Hal.</ref> posse . '''10'''. PAULUS libro XXI. ''ad Edictum'' . - Si res mobilis petita sit, ubi restitui debeat, scilicet si praesens non sit? Et non malum est, (si) bonae fidei possessor sit is , cum quo agitur, aut ibi re- stitui, ubi res sit, aut ubi agitur; sed sumtibus petitoris, qui extra cibaria in iter vel navigationem faciendi sunt, '''11'''. ULPIANUS libro XVI. ''ad Edictum'' .- nisi si malit petitor suis impensis et periculo ibi, ubi iudicatur <ref>vindicatur, Hal</ref>, rem restitui; tunc enim de restitutione cum satisdatione cavebitur . '''12'''. PAULUS libro XXI. ''ad Edictum'' . - Si vero malae fidei sit possessor, qui in alio loco eam rem nactus sit, idem statui debet. Si vero ab eo loco, ubi lis contestata est, eam subtractam alio transtulerit, illic restituere debet, unde subtraxit, sumtibus suis . '''13'''. ULPIANUs; ''ad Edictum''.- Non solum autem rem restitui, verum etsi deterior res sit facta, rationem iudex habere debebit. Finge enim debilitatum hominem, vel verberatum <ref>vel verberatum, omitelas Hal</ref>, vel vulneratum restitui; utique ratio per iudicem habebitur, quanto deterior sit factus, quamquam et legis Aquiliae actione conveniri possessor possit. Unde quaeritur, an non alias iudex aestimare damnum debeat, quam si remitta- petitorem oportere, lege Aquilia <ref>se insertan Hal. Vulg.; cavere petitorem oportere, omitentas otros.</ref> non actu- rum; quae sententia vera est. '''14.''' PAULUSs libro XXI. ''ad Edictum''. - Quod- si malit actor potius legis Aquiliae actione uti,<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> rm7rzvpgm7x5dya60y57ywi3omny6t4 104 81352 263416 262778 2026-04-20T02:13:33Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>absolvendus est possessor. Itaque electio actori danda est, non ut triplum, sed duplum conse- quatur. '''15.''' ULPIANUS ''libro XVI. ad Edictum.''— Item si verboratum tradidit, Labeo ait etiam iniuria- rum competere actionem petitori. § 1.—Si quis rem ex necessitate distraxit, for- tassis huic officio iudicis succurretur, ut pretium duntaxat debeat restituere. Nam <ref>''Añadida por antiguis copistas segun. Br.; pero leese en Taur.''</ref> etsi fructus percoptos distraxit, ne corrampantur, acque non amplius, quam pretium praestabit. § 2.—Item si forte ager fuit, qui petitus est, et militibus assignatus est modico honoris gratia possessori dato, an hoc restituere debeat? Et pu- to praestiturum. § 8.—Si servus petitus, vel animal aliud demor- tuum sit sine dolo malo ct culpa possessoris, pre- tium non esse praestandum plerique aiunt. Sed est verius, si forte distracturus erat petitor, si ac- cepisset, moram passo debere praestari; nam si ei restituisset, distraxisset et pretium essct lucratus. '''16.''' PAULUS l''ibro XXI. ad Edictum.''—~ Utique autem etiam mortuo homine necessaria est sen- tentia propter fructus, et partus, ot stipulationem do evictione; non enim post litem contestatam utique et fatum <ref>Fl según Br.; factum, Taur</ref> possessor pracetare debet. § 1.—Culpa non intelligitur, si navem petitam tempore navigationis trans mare misit, licot oa perierit, nisi #i minus idoneis hominibue eam commisit. '''17.''' ULPIANUS ''libro XVI. ad Edictum''.—Iulia- nus libro sexto <ref>septimo, Hal</ref> Digestorum scribit, si homi- nem, qui Maevii crat, emero a Titio, doinde, quum cum Maevius a mo peteret, eundem vendi- dero, eumque emtor occiderit, aequum esse me pretium Maevio restituere. § 1.—Idem Iulianus eodem libro scribit, si mo- ram focerit in homine reddendo possessor, et ho- mo mortnus sit, et fructuum rationem usque ad rei iudicatae tempus spectandam esse. Idem Iu- lianus ait, non solum fructus, sed etiam omnem cuugam praestandam; et ideo et partum venire in restitutionem, et partaum fructus. Usque adeo autem et causao veniunt, ut Iulianus libro septi- mo scribat <ref>scribit, Taur</ref>, si per eum servum possessor ac- quisierit actionem legis Aquiliae, restituere co- gendum. Quodsi dolo malo ipse possessor desierit possidere, et atiquis hominem iniuria occiderit, ant pretium hominis, aut actiones suas praestare eogetur, uttum eorum voluerit actor. Sed et fru- etus, quos ab alio possessore percepit, restituere cum oportet; luerum enim ex eo homine, qui in lite esse coeperit, facere non debet, Sed fructus eius temporis, quo tempore possessus est ab eo, qui evicerit, restituere non debet. Sed quod dicit de actione legis Aquiliae, procedit, si post litem<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2pmpcqrxg6fmpzt05jv10kg9tjx9d37 104 81353 263417 262782 2026-04-20T02:14:05Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>contestatam usncepit possessor, quia plenum ius incipit habere. '''18.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''— Si post acceptum iudicium possessor usu homi- nem cepit, debet eum tradere, eoque nomine de dolo cavere; periculum est enim, ne eum vel pi- gnoraverit, vel manumiserit. '''19.''' ULPIANO ''libro XVI, ad Edictum'',— Ipsi quoque reo cavendum esse Labeo dicit, chis re- bus recte praestari», si forte fundi nomine damui infecti cavit. '''20.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''— Praeterea restituere debet possessor et quae post acceptum iudicium per eum non ex re sua acqui- sivit. In quo hereditates quoque legataque, quae per eum servum obvenerunt, continentur; nec enim sufficit corpus ipsum restitui, sed opus est, ut et causa rei restituatur, id est, utomne habeat petitor, quod habiturus foret, si eo tempore, quo indicium accipiebatur, restitutus illi homo fuis- set. Itaque partus ancillae restitui debet, quam- vis postea editus sit, quam matrem eius, post ac- ceptum scilicet iudicium, possessor usuceperit; easu etiam de partu, sicut de matre, et tra- titio et cautio de dolo necessaria est. '''21.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum''.—Si a bo- nae fidei possessore fugerit servus, requiremus, an talis fuerit, ut et custodiri debuerit; nam si in- tegrae opinionis videbatur, ut non debuerit cu- stodiri, absolvendus est possessor, ut tamen, si in- terea cum usuceperat, actionibus suis cedat peti- tori, et fructus sius temporis, quo possedit, prae- stot. Quodsi nondum eum usucepit, absolvendum eum sing cautionibus, ut nihil caveat petitort de persequenda ea re; quo minus <ref>cominus no mal la Vulg.; nihilominus, hal</ref> enim petitor eam rem persequi potest, quamvis interim, dum in fuga sit, usucapiat? nec iniquum id esse, Pom- ponius libro trigesimo nono <ref>XXX., Vulg.; en la palabra Pomponius comienza erra- damente un nuevo fragmento si codice Fi</ref> ad Edictam scri- bit. Si vero custodiendus fuit, etiam ipsius nomi- ne damnari debebit, ut tamen, si usu eum non cepit, actor ei actionibus suis cedat. Iulianus au- tem, in his casibus, ubi propter fugam servi pos- sessor absolvitur, etsi non cogitur cavere de per- aequenda re, tamen cavere debere possessorem, si rem nactus fuerit, ut eam restituat. Idque Pom- ponias libro trigesimo <ref>decimo, Hal.; XXIV., Vulg</ref> quarto Variaram <ref>Variarum, omitela Hal</ref> ectionum probat; quod verius est. '''22.''' ULPIANUS ''libro XVI. ad Bdictum''.—Quod- damonts un nuevo fragmento el códice FL<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> bl3tclrqohecnz7rmd9hbywrvdwf50r 104 81354 263418 262343 2026-04-20T02:18:58Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>si dolo possessoris fugerit, damnandum eum, quasi possideret . '''23.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum'' . - In rem actio competit ei, qui aut iure gentium, aut iure civili dominium acquisivit. § 1.-Loca sacra, item religiosa, quasi nostra in rem actione peti non possunt. § 2.-Si quis rei suae alienam rem ita adiece- rit , ut pars eius fieret, veluti si quis statuae suae brachium aut pedem alienum adiecerit, aut seypho ansam vel fundum, vel candelabro sigillum, aut mensae pedem, dominum eius totius rei effici , vereque statuam suam dicturum et scyphum, plerique recte dicunt. § 3.-Sed et id, quod in charta mea scribitur, aut in tabula pingitur, statim meum fit, licet de pictura quidam contra senserint propter pretium picturae; sed necesse est ei rei cedi <ref>cedere id, Hal</ref>, quod sine illa esse non potest. § 4.- In omnibus igitur istis, in quibus mea res per praevalentiam alienam rem trahit, meam- que efficit, si eam rem vindicem, per exceptio- nem doli mali cogar pretium eius, quod accesse- rit, dare. § 5. Item quaecunque aliis iuncta sive adie- cta accessionis loco cedunt, ea, quamdiu cohae- rent, dominus vindicare non potest; sed ad exhi- bendum agere potest, ut separentur, et tunc vin- dicentur, scilicet excepto eo, quod Cassius de fer- ruminatione scribit. Dicit enim, si statuae suae ferruminatione iunctum brachium sit , unitate maioris partis consumi, et quod semel alienum factum sit, etiamsi inde abruptum sit, redire ad priorem dominum non posse. Non idem in co, quod adplumbatum sit, quia ferruminatio per eandem materiam facit confusionem, plumbatura non idem efficit . Ideoque in omnibus his casibus , in quibus neque ad exhibendum, neque in rem locum habet, in factum actio necessaria est. At in his corporibus <ref>corporibus, omitela acertadamente Hal.</ref>, quae ex distantibus corporibus essent, constat singulas partes retinere suam propriam speciem, ut singuli homines, singulae oves; ideoque posse me gregem vindicare, quamvis aries tuus sit immixtus, sed et te arietem vindicare posse. Quod non idem in cohaerentibus corporibus eveniret; nam si statuae meae brachium alienae statuae addideris, non posse dici brachium tuum esse, quia tota statua uno spiritu continetur . § 6.-Tignum alienum aedibus iunctum nee vindicari potest propter legem duodecim tabula- rum, nec éo nomine ad exhibendum agi, nisi adversus eum, qui sciens alienum iunxit aedibus; sed est actio antiqua de tigno iuncto, quae in du- plum ex lege duodecim tabularum descendit. § 7.- Item si quis ex alienis caémentis in solo<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> blv45y87p2p2ndegljsqc637ouj3h02 263419 263418 2026-04-20T02:19:23Z Helen Escobedo 32219 263419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>si dolo possessoris fugerit, damnandum eum, quasi possideret . '''23.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum'' . - In rem actio competit ei, qui aut iure gentium, aut iure civili dominium acquisivit. § 1.-Loca sacra, item religiosa, quasi nostra in rem actione peti non possunt. § 2.-Si quis rei suae alienam rem ita adiece- rit , ut pars eius fieret, veluti si quis statuae suae brachium aut pedem alienum adiecerit, aut seypho ansam vel fundum, vel candelabro sigillum, aut mensae pedem, dominum eius totius rei effici , vereque statuam suam dicturum et scyphum, plerique recte dicunt. § 3.-Sed et id, quod in charta mea scribitur, aut in tabula pingitur, statim meum fit, licet de pictura quidam contra senserint propter pretium picturae; sed necesse est ei rei cedi <ref>cedere id, Hal</ref>, quod sine illa esse non potest. § 4.- In omnibus igitur istis, in quibus mea res per praevalentiam alienam rem trahit, meam- que efficit, si eam rem vindicem, per exceptio- nem doli mali cogar pretium eius, quod accesse- rit, dare. § 5. Item quaecunque aliis iuncta sive adie- cta accessionis loco cedunt, ea, quamdiu cohae- rent, dominus vindicare non potest; sed ad exhi- bendum agere potest, ut separentur, et tunc vin- dicentur, scilicet excepto eo, quod Cassius de fer- ruminatione scribit. Dicit enim, si statuae suae ferruminatione iunctum brachium sit , unitate maioris partis consumi, et quod semel alienum factum sit, etiamsi inde abruptum sit, redire ad priorem dominum non posse. Non idem in co, quod adplumbatum sit, quia ferruminatio per eandem materiam facit confusionem, plumbatura non idem efficit . Ideoque in omnibus his casibus , in quibus neque ad exhibendum, neque in rem locum habet, in factum actio necessaria est. At in his corporibus <ref>corporibus, omitela acertadamente Hal.</ref>, quae ex distantibus corporibus essent, constat singulas partes retinere suam propriam speciem, ut singuli homines, singulae oves; ideoque posse me gregem vindicare, quamvis aries tuus sit immixtus, sed et te arietem vindicare posse. Quod non idem in cohaerentibus corporibus eveniret; nam si statuae meae brachium alienae statuae addideris, non posse dici brachium tuum esse, quia tota statua uno spiritu continetur . § 6.-Tignum alienum aedibus iunctum nee vindicari potest propter legem duodecim tabula- rum, nec éo nomine ad exhibendum agi, nisi adversus eum, qui sciens alienum iunxit aedibus; sed est actio antiqua de tigno iuncto, quae in du- plum ex lege duodecim tabularum descendit. § 7.- Item si quis ex alienis caémentis in solo<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> hnrz3tnwr0mtjvispwnegzvmgp7gyeo 104 81363 263382 262397 2026-04-19T19:04:22Z Jhhhimmmy 32247 263382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Stichum, ant Pamphilum promisi Titio, quam Sti- chus esset decein millium <ref>Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl.</ref>, Pamphilus vigin- ti, stipulator Stichum ante moram oceidit; quae- situm est do actione legis Aquiliae. Respondi, quan viliorein oceidisse proponitur, in hune tra- etatam nihilum differt ab extranea creditor. Quanti igitur fiet arstimatio, atrum decem mil- lium <ref>Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl.</ref>, quanti fuit oecisus, an quanti ust, quem necesre tabeo dare, id est, qnanti mea interest? Et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit sine mora? Iam <ref>Num, Hal.</ref> pretium Stichi minuetur, quoniam liberatus ext promissor, et sufficiet fnisse pluris, quum oecideretur, vel intra annum. Hae quidem ratione, etiamsi post mortem Pamplili intra an- uum occidatur, pluris videbitur fuisse. '''56. [57.]''' Ipem libro IT. Sententiarum.—Mu- Ker, si in rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae convenitur. '''57, [58.]''' Tavonenus libro VI. ex Posteriori- bus Labeonis.—Equum tibi commodavi, in eo tu quum equitares, et una complures <ref>Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur.</ref> equitarent, unus ex his irruit in equum, teque deiecit, et eo casu crura equi fracta sunt; Labeo negat, tecum ullam actionem esse; sed si equitis culpa factum esset, eum equite sane, non eum equi domino agi posse vernin puto. TIT. III DE ULS, QUI BFFUDERINT VEL DEIECA- RINT <ref>DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg.</ref> 1, Unrranus libro XXIV, ad Kdictum.—l'rae- tor ait de his, qui deiecerint vel cffuderint: UNDE IN BUM LOCUM, QUO VOLGO ITER Finv <ref>FIERET, Vulg.</ref>, VED, IN QUO CONSISTETUR <ref>CONSISTERETUR, Vulg. </ref>, DEIECTUM VEL EFFUSUM QUID ERIT, QUANTUM FX BA RE DAMNOM DATUM FACTUMVE BRIT, EX BUM, QUE TBI HARBITAVERIT <ref>HABITAVIT, Hal.</ref>, IN DUPLIEM IUDICIIM DABO, SI Ev ICTU HOMO LI- BER PRRISSE DICETUR, QUINQUAGINTA AUREORUM IUDICIUM DABO; St <ref>VERO, inserta la Vulg. </ref> VIVET, NOCITUMQUE BI BS- SB PICKTUR, QUANTUM <ref>QUANTI, Vulg. </ref> OB FAM REM ARQUUM IUDIC! VIDEBITUR, BGM, CUM QUO AGETUR, CON- DEMNART, TANT] TUDTC{UM DARO, St SERVUS IN- SCIENTE DOMINO FECISRE DICRTUR, IN IUDICTO ADITCEAM <ref>Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg. </ref>: AUT NOXAM DEDERE <ref>AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.</ref>. § 1.—Summa cum utilitate id Praetorem edi- xisse, nemo est qui neget; publice enim utile ost, sine meta et periculo per itinera commeari. § 2.—Parvi antenn interesse debet, utram pu- blieus locus sit, an vero privatas, dummodo per eum vulgo iter fat, quia iter faciontibus prospi- citur, non publieis vis studetur; semper enim er Inca, per quac vulgo iter solet fieri, eandem go- ___________ (1) Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl. (2) Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl. (3) Num, Hal. (4) Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur. (5) DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg. (6) FIERET, Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 7wswdjlnwxjfo39a3r4c4f97lpua01i 263383 263382 2026-04-19T19:06:33Z Jhhhimmmy 32247 263383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Stichum, ant Pamphilum promisi Titio, quam Sti- chus esset decein millium <ref>Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl.</ref>, Pamphilus vigin- ti, stipulator Stichum ante moram oceidit; quae- situm est do actione legis Aquiliae. Respondi, quan viliorein oceidisse proponitur, in hune tra- etatam nihilum differt ab extranea creditor. Quanti igitur fiet arstimatio, atrum decem mil- lium <ref>Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl.</ref>, quanti fuit oecisus, an quanti ust, quem necesre tabeo dare, id est, qnanti mea interest? Et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit sine mora? Iam <ref>Num, Hal.</ref> pretium Stichi minuetur, quoniam liberatus ext promissor, et sufficiet fnisse pluris, quum oecideretur, vel intra annum. Hae quidem ratione, etiamsi post mortem Pamplili intra an- uum occidatur, pluris videbitur fuisse. '''56. [57.]''' Ipem libro IT. Sententiarum.—Mu- Ker, si in rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae convenitur. '''57, [58.]''' Tavonenus libro VI. ex Posteriori- bus Labeonis.—Equum tibi commodavi, in eo tu quum equitares, et una complures <ref>Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur.</ref> equitarent, unus ex his irruit in equum, teque deiecit, et eo casu crura equi fracta sunt; Labeo negat, tecum ullam actionem esse; sed si equitis culpa factum esset, eum equite sane, non eum equi domino agi posse vernin puto. {{c|TIT. III}} {{c|DE ULS, QUI BFFUDERINT VEL DEIECA- RINT <ref>DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg.</ref> }} 1, Unrranus libro XXIV, ad Kdictum.—l'rae- tor ait de his, qui deiecerint vel cffuderint: UNDE IN BUM LOCUM, QUO VOLGO ITER Finv <ref>FIERET, Vulg.</ref>, VED, IN QUO CONSISTETUR <ref>CONSISTERETUR, Vulg. </ref>, DEIECTUM VEL EFFUSUM QUID ERIT, QUANTUM FX BA RE DAMNOM DATUM FACTUMVE BRIT, EX BUM, QUE TBI HARBITAVERIT <ref>HABITAVIT, Hal.</ref>, IN DUPLIEM IUDICIIM DABO, SI Ev ICTU HOMO LI- BER PRRISSE DICETUR, QUINQUAGINTA AUREORUM IUDICIUM DABO; St <ref>VERO, inserta la Vulg. </ref> VIVET, NOCITUMQUE BI BS- SB PICKTUR, QUANTUM <ref>QUANTI, Vulg. </ref> OB FAM REM ARQUUM IUDIC! VIDEBITUR, BGM, CUM QUO AGETUR, CON- DEMNART, TANT] TUDTC{UM DARO, St SERVUS IN- SCIENTE DOMINO FECISRE DICRTUR, IN IUDICTO ADITCEAM <ref>Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg. </ref>: AUT NOXAM DEDERE <ref>AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.</ref>. § 1.—Summa cum utilitate id Praetorem edi- xisse, nemo est qui neget; publice enim utile ost, sine meta et periculo per itinera commeari. § 2.—Parvi antenn interesse debet, utram pu- blieus locus sit, an vero privatas, dummodo per eum vulgo iter fat, quia iter faciontibus prospi- citur, non publieis vis studetur; semper enim er Inca, per quac vulgo iter solet fieri, eandem go- ___________ (1) Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl. (2) Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl. (3) Num, Hal. (4) Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur. (5) DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg. (6) FIERET, Vulg. (7) CONSISTERETUR, Vulg. (8) HABITAVIT, Hal. (9) VERO, inserta la Vulg. (10) QUANTI, Vulg. (11) Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg. (12) AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> gnibgpni0ap88kymhwwfapjs13nh9c6 263384 263383 2026-04-19T19:07:47Z Jhhhimmmy 32247 263384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Stichum, ant Pamphilum promisi Titio, quam Sti- chus esset decein millium <ref>Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl.</ref>, Pamphilus vigin- ti, stipulator Stichum ante moram oceidit; quae- situm est do actione legis Aquiliae. Respondi, quan viliorein oceidisse proponitur, in hune tra- etatam nihilum differt ab extranea creditor. Quanti igitur fiet arstimatio, atrum decem mil- lium <ref>Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl.</ref>, quanti fuit oecisus, an quanti ust, quem necesre tabeo dare, id est, qnanti mea interest? Et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit sine mora? Iam <ref>Num, Hal.</ref> pretium Stichi minuetur, quoniam liberatus ext promissor, et sufficiet fnisse pluris, quum oecideretur, vel intra annum. Hae quidem ratione, etiamsi post mortem Pamplili intra an- uum occidatur, pluris videbitur fuisse. '''56. [57.]''' Ipem libro IT. Sententiarum.—Mu- Ker, si in rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae convenitur. '''57, [58.]''' Tavonenus libro VI. ex Posteriori- bus Labeonis.—Equum tibi commodavi, in eo tu quum equitares, et una complures <ref>Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur.</ref> equitarent, unus ex his irruit in equum, teque deiecit, et eo casu crura equi fracta sunt; Labeo negat, tecum ullam actionem esse; sed si equitis culpa factum esset, eum equite sane, non eum equi domino agi posse vernin puto. {{c|TIT. III}} {{c|DE ULS, QUI BFFUDERINT VEL DEIECA- RINT <ref>DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg.</ref> }} 1, Unrranus libro XXIV, ad Kdictum.—l'rae- tor ait de his, qui deiecerint vel cffuderint: UNDE IN BUM LOCUM, QUO VOLGO ITER Finv <ref>FIERET, Vulg.</ref>, VED, IN QUO CONSISTETUR <ref>CONSISTERETUR, Vulg. </ref>, DEIECTUM VEL EFFUSUM QUID ERIT, QUANTUM FX BA RE DAMNOM DATUM FACTUMVE BRIT, EX BUM, QUE TBI HARBITAVERIT <ref>HABITAVIT, Hal.</ref>, IN DUPLIEM IUDICIIM DABO, SI Ev ICTU HOMO LI- BER PRRISSE DICETUR, QUINQUAGINTA AUREORUM IUDICIUM DABO; St <ref>VERO, inserta la Vulg. </ref> VIVET, NOCITUMQUE BI BS- SB PICKTUR, QUANTUM <ref>QUANTI, Vulg. </ref> OB FAM REM ARQUUM IUDIC! VIDEBITUR, BGM, CUM QUO AGETUR, CON- DEMNART, TANT] TUDTC{UM DARO, St SERVUS IN- SCIENTE DOMINO FECISRE DICRTUR, IN IUDICTO ADITCEAM <ref>Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg. </ref>: AUT NOXAM DEDERE <ref>AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.</ref>. § 1.—Summa cum utilitate id Praetorem edi- xisse, nemo est qui neget; publice enim utile ost, sine meta et periculo per itinera commeari. § 2.—Parvi antenn interesse debet, utram pu- blieus locus sit, an vero privatas, dummodo per eum vulgo iter fat, quia iter faciontibus prospi- citur, non publieis vis studetur; semper enim er Inca, per quac vulgo iter solet fieri, eandem go- ___________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> i5ofhrlx7yn7rhsriy6wddlu6rowvzk 263386 263384 2026-04-19T19:11:11Z Jhhhimmmy 32247 263386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Stichum, ant Pamphilum promisi Titio, quam Sti- chus esset decein millium <ref>Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl.</ref>, Pamphilus vigin- ti, stipulator Stichum ante moram oceidit; quae- situm est do actione legis Aquiliae. Respondi, quan viliorein oceidisse proponitur, in hune tra- etatam nihilum differt ab extranea creditor. Quanti igitur fiet arstimatio, atrum decem mil- lium <ref>Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl.</ref>, quanti fuit oecisus, an quanti ust, quem necesre tabeo dare, id est, qnanti mea interest? Et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit sine mora? Iam <ref>Num, Hal.</ref> pretium Stichi minuetur, quoniam liberatus ext promissor, et sufficiet fnisse pluris, quum oecideretur, vel intra annum. Hae quidem ratione, etiamsi post mortem Pamplili intra an- uum occidatur, pluris videbitur fuisse. '''56. [57.]''' Ipem libro IT. Sententiarum.—Mu- Ker, si in rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae convenitur. '''57, [58.]''' Tavonenus libro VI. ex Posteriori- bus Labeonis.—Equum tibi commodavi, in eo tu quum equitares, et una complures <ref>Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur.</ref> equitarent, unus ex his irruit in equum, teque deiecit, et eo casu crura equi fracta sunt; Labeo negat, tecum ullam actionem esse; sed si equitis culpa factum esset, eum equite sane, non eum equi domino agi posse vernin puto. {{c|TIT. III}} {{c|DE ULS, QUI BFFUDERINT VEL DEIECA- RINT <ref>DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg.</ref> }} 1, Unrranus libro XXIV, ad Kdictum.—l'rae- tor ait de his, qui deiecerint vel cffuderint: UNDE IN BUM LOCUM, QUO VOLGO ITER Finv <ref>FIERET, Vulg.</ref>, VED, IN QUO CONSISTETUR <ref>CONSISTERETUR, Vulg. </ref>, DEIECTUM VEL EFFUSUM QUID ERIT, QUANTUM FX BA RE DAMNOM DATUM FACTUMVE BRIT, EX BUM, QUE TBI HARBITAVERIT <ref>HABITAVIT, Hal.</ref>, IN DUPLIEM IUDICIIM DABO, SI Ev ICTU HOMO LI- BER PRRISSE DICETUR, QUINQUAGINTA AUREORUM IUDICIUM DABO; St <ref>VERO, inserta la Vulg. </ref> VIVET, NOCITUMQUE BI BS- SB PICKTUR, QUANTUM <ref>QUANTI, Vulg. </ref> OB FAM REM ARQUUM IUDIC! VIDEBITUR, BGM, CUM QUO AGETUR, CON- DEMNART, TANT] TUDTC{UM DARO, St SERVUS IN- SCIENTE DOMINO FECISRE DICRTUR, IN IUDICTO ADITCEAM <ref>Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg. </ref>: AUT NOXAM DEDERE <ref>AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.</ref>. § 1.—Summa cum utilitate id Praetorem edi- xisse, nemo est qui neget; publice enim utile ost, sine meta et periculo per itinera commeari. § 2.—Parvi antenn interesse debet, utram pu- blieus locus sit, an vero privatas, dummodo per eum vulgo iter fat, quia iter faciontibus prospi- citur, non publieis vis studetur; semper enim er Inca, per quac vulgo iter solet fieri, eandem go- ___________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 51kk3uf2quwh2rl8tzkdgg45497iobo 263387 263386 2026-04-19T19:14:35Z Jhhhimmmy 32247 263387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Stichum, ant Pamphilum promisi Titio, quam Sti- chus esset decein millium<ref>Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl.</ref>, Pamphilus vigin- ti, stipulator Stichum ante moram oceidit; quae- situm est do actione legis Aquiliae. Respondi, quan viliorein oceidisse proponitur, in hune tra- etatam nihilum differt ab extranea creditor. Quanti igitur fiet arstimatio, atrum decem mil- lium<ref>Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl.</ref>, quanti fuit oecisus, an quanti ust, quem necesre tabeo dare, id est, qnanti mea interest? Et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit sine mora? Iam<ref>Num, Hal.</ref> pretium Stichi minuetur, quoniam liberatus ext promissor, et sufficiet fnisse pluris, quum oecideretur, vel intra annum. Hae quidem ratione, etiamsi post mortem Pamplili intra an- uum occidatur, pluris videbitur fuisse. '''56. [57.]''' Ipem libro IT. Sententiarum.—Mu- Ker, si in rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae convenitur. '''57, [58.]''' Tavonenus libro VI. ex Posteriori- bus Labeonis.—Equum tibi commodavi, in eo tu quum equitares, et una complures<ref>Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur.</ref> equitarent, unus ex his irruit in equum, teque deiecit, et eo casu crura equi fracta sunt; Labeo negat, tecum ullam actionem esse; sed si equitis culpa factum esset, eum equite sane, non eum equi domino agi posse vernin puto. {{c|TIT. III}} {{c|DE ULS, QUI BFFUDERINT VEL DEIECA- RINT<ref>DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg.</ref> }} 1, Unrranus libro XXIV, ad Kdictum.—l'rae- tor ait de his, qui deiecerint vel cffuderint: UNDE IN BUM LOCUM, QUO VOLGO ITER Finv<ref>FIERET, Vulg.</ref>, VED, IN QUO CONSISTETUR <ref>CONSISTERETUR, Vulg.</ref>, DEIECTUM VEL EFFUSUM QUID ERIT, QUANTUM FX BA RE DAMNOM DATUM FACTUMVE BRIT, EX BUM, QUE TBI HARBITAVERIT<ref>HABITAVIT, Hal.</ref>, IN DUPLIEM IUDICIIM DABO, SI Ev ICTU HOMO LI- BER PRRISSE DICETUR, QUINQUAGINTA AUREORUM IUDICIUM DABO; St<ref>VERO, inserta la Vulg.</ref> VIVET, NOCITUMQUE BI BS- SB PICKTUR, QUANTUM<ref>QUANTI, Vulg.</ref> OB FAM REM ARQUUM IUDIC! VIDEBITUR, BGM, CUM QUO AGETUR, CON- DEMNART, TANT] TUDTC{UM DARO, St SERVUS IN- SCIENTE DOMINO FECISRE DICRTUR, IN IUDICTO ADITCEAM<ref>Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg.</ref>: AUT NOXAM DEDERE<ref>AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.</ref>. § 1.—Summa cum utilitate id Praetorem edi- xisse, nemo est qui neget; publice enim utile ost, sine meta et periculo per itinera commeari. § 2.—Parvi antenn interesse debet, utram pu- blieus locus sit, an vero privatas, dummodo per eum vulgo iter fat, quia iter faciontibus prospi- citur, non publieis vis studetur; semper enim er Inca, per quac vulgo iter solet fieri, eandem go- ___________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> fmzwv7i46iwn5qkivezohi3490h8kss 263388 263387 2026-04-19T19:21:18Z Jhhhimmmy 32247 263388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhhhimmmy" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>Stichum, ant Pamphilum promisi Titio, quam Sti- chus esset decein millium<ref>Tauy.; milliom, lu considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correccion Fl.</ref>, Pamphilus vigin- ti, stipulator Stichum ante moram oceidit; quae- situm est do actione legis Aquiliae. Respondi, quan viliorein oceidisse proponitur, in hune tra- etatam nihilum differt ab extranea creditor. Quanti igitur fiet arstimatio, atrum decem mil- lium<ref>Taur.; milliuin, la considera Br. palabra supérfiua, se- gun antigua correción Fl.</ref>, quanti fuit oecisus, an quanti ust, quem necesre tabeo dare, id est, qnanti mea interest? Et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit sine mora? Iam<ref>Num, Hal.</ref> pretium Stichi minuetur, quoniam liberatus ext promissor, et sufficiet fnisse pluris, quum oecideretur, vel intra annum. Hae quidem ratione, etiamsi post mortem Pamplili intra an- uum occidatur, pluris videbitur fuisse. '''56. [57.]''' IDEM libro IT. Sententiarum.—Mu- Ker, si in rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae convenitur. '''57, [58.]''' IAVOLENUS ''libro VI. ex Posteriori- bus Labeonis.''—Equum tibi commodavi, in eo tu quum equitares, et una complures<ref>Fl segun reciente corrección, Br.: cum plnres, Taur.</ref> equitarent, unus ex his irruit in equum, teque deiecit, et eo casu crura equi fracta sunt; Labeo negat, tecum ullam actionem esse; sed si equitis culpa factum esset, eum equite sane, non eum equi domino agi posse verum puto. {{c|TIT. III}} {{c|DE ULS, QUI BFFUDERINT VEL DEIECA- RINT<ref>DE BIS, QUI DRIECERUNT VEL EFFUDRRUNT, Hal. Vulg.</ref> }} '''1.''' ULPIANUS ''libro XXIII, ad Edictum.''—l'rae- tor ait de his, qui deiecerint vel cffuderint: UNDE IN BUM LOCUM, QUO VOLGO ITER FiET<ref>FIERET, Vulg.</ref>, VED, IN QUO CONSISTETUR <ref>CONSISTERETUR, Vulg.</ref>, DEIECTUM VEL EFFUSUM QUID ERIT, QUANTUM FX BA RE DAMNOM DATUM FACTUMVE BRIT, EX BUM, QUE TBI HARBITAVERIT<ref>HABITAVIT, Hal.</ref>, IN DUPLIEM IUDICIIM DABO, SI Ev ICTU HOMO LI- BER PRRISSE DICETUR, QUINQUAGINTA AUREORUM IUDICIUM DABO; St<ref>VERO, inserta la Vulg.</ref> VIVET, NOCITUMQUE BI BS- SB PICKTUR, QUANTUM<ref>QUANTI, Vulg.</ref> OB FAM REM ARQUUM IUDIC! VIDEBITUR, BGM, CUM QUO AGETUR, CON- DEMNART, TANT] TUDTC{UM DARO, St SERVUS IN- SCIENTE DOMINO FECISRE DICRTUR, IN IUDICTO ADITCEAM<ref>Hal.; ADICIAM, FM.; ADDICAM, Vulg.</ref>: AUT NOXAM DEDERE<ref>AUT NOXAE DEDERE, otros en Br.; AUT NOXAE DEDERE IUBEBO, otros en el mismo; UT NOXAE DEDERE LICEAT, Hal.</ref>. § 1.—Summa cum utilitate id Praetorem edi- xisse, nemo est qui neget; publice enim utile ost, sine meta et periculo per itinera commeari. § 2.—Parvi antenn interesse debet, utram pu- blieus locus sit, an vero privatas, dummodo per eum vulgo iter fat, quia iter faciontibus prospi- citur, non publieis vis studetur; semper enim er Inca, per quac vulgo iter solet fieri, eandem go- ___________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 362cnn07yivb2anbprwxf30mju20hm1 104 81370 263426 262434 2026-04-20T03:58:47Z Keirayim 32216 multa contenta ex pagina removit, contenta nova: '' 263426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> t87a5zez2ariua02u4nwxcv8x9w81uk 263427 263426 2026-04-20T04:02:59Z Keirayim 32216 263427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Keirayim" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 2. Hoc amplius filiusfamilias heres institu tus dotem uxoris suae praecipiet; nec immerito, quia ipse onera matrimonii sustinet. Integram igitur dotem praecipiet, et cavebit, defensum iri coheredes (1), qui ex stipulatu possunt conveniri; idem, et si alius dotem dedit, et stipulatus est. Nec solum uxoris suae dotem, sed etiam filii sui uxoris, quasi hoc (2) quoque matrimonii onus ad ipsum spectet, quia filii onera et nurus ipse agno- scere necesse habet. Praecipere autem non solum patri datam dotem filium oportere, verum etiam ipsi filio, Marcellus scribit, sed filio datam tam- diu, quamdiu peculium patitar, vel in rem patris versum sit. § 3. Si pater in (3) filios sine scriptura bona divisit, et onera aeris alieni pro modo possessio- num distribuit, non videri simplicem donationem, sed potius supremi iudicii divisionem, Papinia- nus ait. Plane, inquit, si creditores eos pro por- tionibus hereditariis conveniant, et unus placita detrectet (4), posse cum eo praescriptis verbis agi, quasi certa lege permutationem fecerint, sci- licet si omnes res divisae sint. § 4. Familiae erciscundae iudicium amplius, quam semel agi non potest, nisi causa cognita. Quodsi quaedam res indivisae relictae sunt, com- muni dividundo de his agi potest. § 5. [21.] (5) Papinianus ait, si uni ex heredi- bus onus aeris alieni iniungitur (6) citra speciem legati, officio iudicis familiae erciscundae cogno- scentis suscipere eum id oportere, sed non ultra dodrantem portionis suae, ut quadrantem illiba- tum habeat; indemnes (7) igitur coheredes suos praestare cavebit. § 6. Idem scribit, et si filius in muneribus pu- blicis, in quibus pater ei consensit (8), reliqua- tus (9) est, et pro parte heres scriptus est, hoc quoque debere praecipere, quia et hoc patris aes alienum fuit; sed si qua munera post mortem pa- tris suscepit, ab his heredes patris soluti sunt. § 7.-Neratius autem respondit (10), eum, qui plures filios haberet, unum ex filiis ayovofeclay (munus certaminis moderandi] suscepturum pro- fessum esse, et priusquam honore (11) fungere. tur, mortuum esse, omnibus filiis heredibus insti- tutis; et quaesitum esse, an is filius, quod in eam rem impendisset, familiac erciscundae consequa- tur, eique respondisse, nulla actione idem conse- qui posse. Quod merito displicet; debet itaque hoc in familiae erciscundae iudicium venire. § 8. Item Papinianus scribit, si maritus alte- rum ex heredibus onus dotis solvendae, quae in stipulationem venit, suscipere iussit, et mulier (1) cohaeredibus, otros en Hal. (2) huius, Hal (3) futer, al margen interior del códice Fl. (4) nou det, Vulg. (5) Según ediciones vulgares. (6) iniungatur, Hal. Vulg. padre, se establece lo mismo, y si con el peculio su cargo el gravamen de pagar la dote, que se (3) Hat. Vulg.; indemnis, Fl. (8) Hal.; consentit, Fl. (9) obligatus, Vulg. (10) retulit, Hal. (11) Taur.; bonere, F.;onere, conjetura Br.; munere, Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> kbh1ltwmxpi9vel84vi6i6jeb0zso9d 104 81457 263420 262771 2026-04-20T02:20:21Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>suo aedificaverit, domum quidem vindicare poterit, caementa autem resoluta prior dominus vindicabit, etiamsi post tempus usucapionis dissolutum sit aedificium, postquam a bonae fidei emtore possessum sit; nec enim singula caementa usucapiuntur, si domus per temporis spatium nostra fiat. '''24.''' GAIUS libro VII. ''ad Edictum provinciale.''- -Is, qui destinavit rem petere, animadvertere debet, an alique interdicto possit nancisci possessionem, quia longe commodius est, ipsum possidere et adversarium ad onera petitoris compellere, quam alio possidente petere. '''25.''' ULPIANUS ''libro LXX. ad Edictum.''- Is , qui se obtulit rei defensioni sine causa, quum non possideret, nec dolo fecisset, quo minus posside- ret, si actor ignoret, non est absolvendus, ut Mar-cellus ait; quae sententia vera est. Sed hoc post litem contestatam; ceterum ante iudicium acce- ptum non decipit actorem, qui se negat posside- re quum vere non possideret; nec videtur se liti obtulisse, qui discessit. '''26.''' PAULUS ''libro II. ad Plautium'' . - Nam si actor scit, tune is non ab alio, sed a se decipitur; et ideo reus absolvitur . '''27.''' IDEM ''libro XXI. ad Edictum''.- Sin autem, quum a Titio petere vellem, aliquis dixerit se possidere, et ideo liti se obtulit, et hoc ipsum in re agenda testatione probavero, omnimodo con-demnandus est . § 1.- Possidere autem aliquis debet utique et litis contestatae tempore, et quo res iudicatur. Quodsi litis contestationis <ref>contestatae, ''Hal.''</ref> tempore possedit , quum autem res iudicatur, sine dolo malo amisit possessionem, absolvendus est possessor. Item si litis contestatae tempore non possedit, quo autem iudicatur possidet, probanda est Proculi sententia, ut omnimodo condemnetur. Ergo et fructuum nomine, ex quo coepit possidere, damnabitur . § 2.- Si homo petitus dolo possessoris deterior factus sit, deinde sine culpa eius ex alia causa mortuus sit, aestimatio non fiet eius, quod de- teriorem eum fecerat, quia nihil interest petito- ris . Sed haec quantum ad in rem actionem, legis autem Aquiliae actio durat. § 3.- Sed et is, qui ante litem contestatam dolo desiit rem possidere, tenetur in rem actione; idque ex Senatusconsulto colligi potest, quo cautum est, ut diximus, ut dolus praeteritus in hereditatis petitionem veniat. Quum enim in hereditatis petitione, quae et ipsa in rem est, dolus praeteritus fertur, non est absurdum, per consequentias et in speciali in rem actione dolum praeteritum deduci .<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 98q502k6zyisvk5lx253ryfk4tnk0bh 104 81458 263421 262774 2026-04-20T02:21:06Z Helen Escobedo 32219 /* Emendata */ 263421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Helen Escobedo" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 4.-Si per filium aut per servum pater vel do- minus possideat, et is sine culpa patris dominive rei iudicandae <ref>vindicandae,, ''Hal. Vulg. ;vease la nota 4 de la pagina 469''</ref> tempore absit, vel tempus dandum, vel cavendum est de possessione restituenda . § 5.-In rem petitam si possessor ante litem contestatam sumtus fecit, per doli mali exceptionem ratio eorum haberi debet, si perseveret actor petere rem suam non redditis sumtibus. Idem est etiam si noxali iudicio servum defendit, et damna- tus praestitit pecuniam, aut in area, quae fuit petitoris, per errorem insulam aedificavit, nisi tamen paratus sit petitor pati tollere eum aedifi- cium. Quod et in area uxori donata per iudicem, qui de dote <ref>do re,otros en Hal</ref> cognoscit, faciendum dixerunt. Sed si puerum meum, quum possideres , erudiisses, non idem observandum Proculus existimat, quia neque carere servo meo debeam, nec potest remedium idem adhiberi, quod in area diximus . '''28.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.'' -Forte quod pictorem aut librarium <ref>esse, inserta la ''Vulg.''</ref> docueris, dicitur non aliter officio iudicis aestimationem haberi posse, '''29.''' POMPONIUS ''libro XXI. ad Quintum Muci- um'' .- nisi si venalem eum habeas, et plus ex pretio eius consecuturus sis propter artificium, '''30.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''- -aut si ante denuntiatum sit actori, ut impensam solveret, et eo dissimulante posita sit doli mali exceptio. '''31'''. PAULUS; ''libro XXI. ad edictum.''-Ceterum quum de fructibus sorvi petiti quaseritur, non tan- tum pubertas eius spectanda est, quia etiam im- puberis aliquae operae esse possunt. Improbe ta- men desiderabit petitor fructus aesrimari, qui ex artificio eius percipi potuerunt, quod artificium sumtibus possesssoris didicit; '''32.''' MODESTINUS ''libro VIII. Differentiarum.''-quodsi artificem fecerit , post vicesimum quintum annum eius, qui artificium consecutus est, im- pensae factae poterunt pensari. '''33.''' PAULUS ''libro XXI. ad Edictum''.-Fructus non modo percepti, sed et qui percipi honeste <ref>honeste, omitela erradamente''Hal.''</ref> potuerunt, aestimandi sunt; et ideo si dolo aut culpa possessoris res petita perierit, veriorem pu- tat Pomponius Trebatii opinionem, putantis eo- culpa del poseedor hubiere perecidola cosadeusque fructuum rationem habendam, quousque mandada, reputa Pomponiomas verdadera la opihaberetur, si non periisset, id est ad rei iudicandae tempus; quod et Iuliano placet. Hac ratione, si nudae proprietatis dominus petierit, et inter moras ususfructus amissus sit, ex eo tempore, quo ad proprietatem ususfructus reversus est, ratio fructuum habetur .<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2u3zbyn83vut36pz0uptsjro1firkhx 104 81476 263361 262851 2026-04-19T12:43:10Z Saumache 27923 /* Incerta */ anchora addita fonte deest 263361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER QVARTVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE DENOMINATIVIS|'''DE DENOMINATIVIS.'''}}}}}} {{r|1|I 1}}Denominativum appellatur a voce primitivi sic nominatum, non ab aliqua speciali significatione, sicut supra dictae species. habet igitur generalem nominationem omnium formarum, quae a nomine derivantur. nam et patronymica et possessiva et comparativa et superlativa et diminutiva praeter verbalia et adverbialia et ea, quae ex praepositionibus fiunt, ex maxima parte denominativa sunt, id est a nominibus derivantur. unde in illorum formis quoque sunt quaedam, quae, cum non habeant significationem eorum, denominativa iure appellantur, ut ‘Timarchides’ proprium, ‘Aemilianus’ quoque, ‘Nobilior’, ‘Maximus’, ‘Catulus’. haec enim denominativa sunt dicenda, cum significationem suarum non servent formarum, etsi sint propria. de quibus tamen sufficienter, cum de iis tractabatur, monstravimus. Habent igitur denominativa formas plurimas et diversas significationes. quae quia late sunt confusae, generali eas nominatione artium scriptores nuncupaverunt denominativa. et quia multae inveniuntur formae communes tam denominativis quam verbalibus nec non etiam participialibus et adverbialibus, non incongruum esse exstimo, de his quoque in loco una tractare. <p>{{r|2}}Sunt igitur formales denominativorum terminationes sive verbalium hae:<noinclude><references/></noinclude> dcwgf2wbkta0h7q68b1onbrmi1jkisa 0 81518 263437 262977 2026-04-20T09:46:31Z Saumache 27923 263437 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber I |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Index |AnteNomen = Rhetorica ad Herennium |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} ==1== Etsi [in] negotiis familiaribus inpediti vix satis otium studio suppeditare possumus et id ipsum, quod datur otii, libentius in philosophia consumere consuevimus, tamen tua nos, Gai Herenni, voluntas commovit, ut de ratione dicendi conscriberemus, ne aut tua causa noluisse aut fugisse nos laborem putares. Et eo studiosius hoc negotium suscepimus, quod te non sine causa velle cognoscere rhetoricam intellegebamus: non enim in se parum fructus habet copia dicendi et commoditas orationis, si recta intellegentia et definita animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa, quae Graeci scriptores inanis adrogantiae causa sibi adsumpserunt, reliquimus. Nam illi, ne parum multa scisse viderentur, ea conquisierunt, quae nihil adtinebant, ut ars difficilior cognitu putaretur, nos autem ea, quae videbantur ad rationem dicendi pertinere, sumpsimus. Non enim spe quaestus aut gloria commoti venimus ad scribendum, quemadmodum ceteri, sed ut industria nostra tuae morem geramus voluntati. Nunc, ne nimium longa sumatur oratio, de re dicere incipiemus, [sed] si te unum illud monuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non multum iuvare, ut intellegas hanc rationem praeceptionis ad exercitationem adcommodari oportere. ==2== Oratoris officium est de iis rebus posse dicere, quae res ad usum civilem moribus et legibus constitutae sunt, cum adsensione auditorum, quoad eius fieri poterit. Tria genera sunt causarum, quae recipere debet orator: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem vel vituperationem. Deliberativum est in consultatione, quod habet in se suasionem et dissuasionem. Iudiciale est, quod positum est in controversia et quod habet accusationem aut petitionem cum defensione. Nunc quas res oratorem habere oporteat, docebimus, deinde quo modo has causas tractari conveniat, ostendemus. ==3== Oportet igitur esse in oratore inventionem, dispositionem, elocutionem, memoriam, pronuntiationem. Inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddant. Dispositio est ordo et distributio rerum, quae demonstrat, quid quibus locis sit conlocandum. Elocutio est idoneorum verborum et sententiarum ad inventionem adcommodatio. Memoria est firma animi rerum et verborum et dispositionis perceptio. Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus moderatio cum venustate. Haec omnia tribus rebus adsequi poterimus: arte, imitatione, exercitatione. Ars est praeceptio, quae dat certam viam rationemque dicendi. Imitatio est, qua inpellimur cum diligenti ratione ut aliquorum similes in dicendo valeamus esse. Exercitatio est adsiduus usus consuetudoque dicendi. Quoniam ergo demonstratum est, quas causas oratorem recipere quasque res habere conveniat, nunc, quemadmodum possit oratio ad rationem oratoris officii adcommodari, dicendum videtur. ==4== INVENTIO in sex partes orationis consumitur: in exordium, narrationem, divisionem, confirmationem, confutationem, conclusionem. Exordium est principium orationis, per quod animus auditoris constituitur ad audiendum. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Divisio est, per quam aperimus, quid conveniat, quid in controversia sit, et per quam exponimus, quibus de rebus simus acturi. Confirmatio est nostrorum argumentorum expositio cum adseveratione. Confutatio est contrariorum locorum dissolutio. Conclusio est artificiosus orationis terminus. Nunc, quoniam una cum oratoris officiis, quo res cognitu facilior esset, producti sumus, ut de orationis partibus loqueremur et eas ad inventionis rationem adcommodaremus, de exordio primum dicendum videtur. ==5== Causa posita, quo commodius exordiri possimus, genus causae est considerandum. Genera causarum sunt quattuor: honestum, turpe, dubium, humile. Honestum causae genus putatur, cum aut id defendimus, quod ab omnibus defendendum videtur, aut obpugnabimus, quod ab omnibus videtur obpugnari debere ut pro viro forti contra parricidam. Turpe genus intellegitur, cum aut honesta res obpugnatur aut defenditur turpis. Dubium genus est, cum habet in se causa et honestatis et turpitudinis partem. Humile genus est, cum contempta res adfertur. ==6== Cum haec ita sint, conveniet exordiorum rationem ad causae genus adcommodari. Exordiorum duo sunt genera: principium, quod Graece prohemium appellatur, et insinuatio, quae epodos nominatur. Principium est, cum statim auditoris animum nobis idoneum reddimus ad audiendum. Id ita sumitur, ut attentos, ut dociles, ut benivolos auditores habere possimus. Si genus causae dubium habebimus, a benivolentia principium constituemus, ne quid illa turpitudinis pars nobis obesse possit. Sin humile genus erit causae, faciemus attentos. Sin turpe causae genus erit, insinuatione utendum est, de qua posterius dicemus, nisi quid nacti erimus, qua re adversarios criminando benivolentiam captare possimus. Sin honestum genus causae erit, licebit recte vel uti vel non uti principio. Si uti volemus, aut id oportebit ostendere, qua re causa sit honesta, aut breviter, quibus de rebus simus dicturi, exponere. Sin principio uti nolemus, ab lege, ab scriptura, aut ab aliquo nostrae causae adiumento principium capere oportebit. ==7== Quoniam igitur docilem, benivolum, attentum auditorem habere volumus, quo modo quidque effici possit, aperiemus. Dociles auditores habere poterimus, si summam causae breviter exponemus et si attentos eos faciemus; nam docilis est, qui attente vult audire. Attentos habebimus, si pollicebimur nos de rebus magnis, novis, inusitatis verba facturos aut de iis, quae ad rem publicam pertineant, aut ad eos ipsos, qui audient, aut ad deorum inmortalium religionem; et si rogabimus, ut attente audiant; et si numero exponemus res, quibus de rebus dicturi sumus. ==8== Benivolos auditores facere quattuor modis possumus: ab nostra, ab adversariorum nostrorum, ab auditorum persona, et ab rebus ipsis. Ab nostra persona benivolentiam contrahemus, si nostrum officium sine adrogantia laudabimus, atque in rem publicam quales fuerimus aut in parentes aut in amicos aut in eos, qui audiunt aliquid referemus, dum haec omnia ad eam ipsam rem, qua de agitur, sint adcommodata. Item si nostra incommoda proferemus, inopiam, solitudinem, calamitatem; et si orabimus, ut nobis sint auxilio et simul ostendemus nos in aliis noluisse spem habere. Ab adversariorum persona benivolentia captabitur, si eos in odium, in invidiam, in contemptionem adducemus. In odium rapiemus, si quid eorum spurce, superbe, perfidiose, crudeliter, confidenter, malitiose, flagitiose factum proferemus. In invidiam trahemus, si vim, si potentiam, si factionem, divitias, incontinentiam, nobilitatem, clientelas, hospitium, sodalitatem, adfinitates adversariorum proferemus, et his adiumentis magis quam veritati eos confidere aperiemus. In contemptionem adducemus, si inertiam ignaviam, desidiam luxuriam adversariorum proferemus. Ab auditorum persona benivolentia colligitur, si res eorum fortiter, sapienter, mansuete, magnifice iudicatas proferemus; et si, quae de iis existimatio, quae iudicii expectatio sit, aperiemus. Ab rebus ipsis benivolum efficiemus auditorem, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum per contemptionem deprimemus. ==9== Deinceps de insinuatione aperiendum est. Tria sunt tempora, quibus principio uti non possumus, quae diligenter sunt consideranda: aut cum turpem causam habemus, hoc est, cum ipsa res animum auditoris a nobis alienat; aut cum animus auditoris persuasus esse videtur ab iis, qui ante contra dixerunt; aut cum defessus est eos audiendo, qui ante dixerunt. Si causa turpitudinem habebit, exordiri poterimus his rationibus: rem, hominem spectari oportere; non placere nobis ipsis, quae facta dicantur ab adversariis, et esse indigna aut nefaria; deinde cum diu rem auxerimus, nihil simile a nobis factum ostendemus; aut aliquorum iudicium de simili causa aut de eadem aut de minore aut de maiore proferemus, deinde ad nostram causam pedetemptim accedemus et similitudinem conferemus. Item si negabimus nos de adversariis aut de aliqua re dicturos, et tamen occulte dicemus interiectione verborum. ==10== Si persuasus auditor ‹fuerit, id est›, si oratio adversariorum fecerit fidem auditoribus - neque enim non facile scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adiumentum putarint, primum nos dicturos pollicebimur; ab adversarii dicto exordiemur, et ab eo maxime, quod ille nuperrime dixerit; dubitatione utemur quid potissimum dicamus aut quoi loco primum respondeamus, cum admiratione. Si defessi erint audiendo, ab aliqua re, quae risum movere possit, ab apologo, fabula verei simili, imitatione depravata, inversione, ambiguo, suspicione, inrisione, stultitia, exuperatione, collectione, litterarum mutatione, praeter expectationem, similitudine, novitate, historia, versu, ab alicuius interpellatione aut adrisione; ‹si promiserimus› aliter ac parati fuerimus, nos esse dicturos, nos non eodem modo, ut ceteri soleant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi sumus, breviter exponemus. ==11== Inter insinuationem et principium hoc interest. Principium eius modi debet esse, ut statim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimus. Verum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparandae, hoc est, ut auditores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur, quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in plures causas potest adcommodari, quod vulgare dicitur. Item vitiosum est, quo nihilo minus adversarius potest uti, quod commune appellatur; item illud, quo adversarius ex contrario poterit uti. Item vitiosum est, quod nimium apparatis conpositum est aut nimium longum est; et quod non ex ipsa causa natum videatur, ut proprie cohaereat cum narratione; et quod neque benivolum neque docilem neque adtentum facit auditorem. De exordio satis erit dictum: deinceps ad narrationem transeamus. ==12== Narrationum tria sunt genera. Unum est, cum exponimus rem gestam et unum quidque trahimus ad utilitatem nostram vincendi causa, quod pertinet ad eas causas, de quibus iudicium futurum est. Alterum genus est narrationis, quod intercurrit nonnumquam ‹aut› fidei aut criminationis aut transitionis aut alicuius apparationis causa. Tertium genus est id, quod a causa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superiores narrationes in causis tractare possimus. ==13== Eius narrationis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quod in personis positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debet habere sermonis festivitatem animorum dissimilitudinem, gravitatem lenitatem, spem metum, suspicionem desiderium, dissimulationem, misericordiam rerum varietates fortunae commutationem, insperatum incommodum subitam laetitiam iucundum exitum rerum. Verum haec in exercendo transigentur; illud, quod ad veritatem pertinet, quomodo tractari conveniat, aperiemus. ==14== Tres res convenit habere narrationem, ut brevis, ut dilucida, ut veri similis sit; quae quoniam fieri oportere scimus, quemadmodum faciamus, cognoscendum est. Rem breviter narrare poterimus, si inde incipiemus narrare, unde necesse erit; et si non ab ultimo initio repetere volemus; et si summatim, non particulatim narrabimus; et si non ad extremum, sed usque eo, quo opus erit, persequemur; et si transitionibus nullis utemur, et si non deerrabimus ab eo, quod coeperimus exponere; et si exitus rerum ita ponemus, ut ante quoque quae facta sint, scire possint, tametsi nos reticuerimus: quod genus, si dicam me ex provincia redisse, profectum quoque in provinciam intellegatur. Et omnino non modo id, quod obest, sed etiam id, quod neque obest neque adiuvat, satius est praeterire. Et ne bis aut saepius idem dicamus, cavendum est; etiam ne quid, novissime [id] quod [supra] diximus, deinceps dicamus, hoc modo: Athenis Megaram vesperi advenit Simo: Ubi advenit Megaram, insidias fecit virgini: Insidias postquam fecit, vim in loco adtulit. ==15== Rem dilucide narrabimus, si ut quicquid primum gestum erit, ita primum exponemus et rerum ac temporum ordinem conservabimus, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur: hic erit considerandum, ne quid perturbate, ‹ne quid contorte,› ne quid nove dicamus; ne quam in aliam rem transeamus; ne ab ultimo repetamus; ne longe persequamur; ne quid, quod ad rem pertineat, praetereamus; et si sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu facilior narratio fiet. ==16== Veri similis narratio erit, si, ut mos, ut opinio, et natura postulat, dicemus; si spatia temporum, personarum dignitates, consiliorum rationes, locorum opportunitates constabunt, ne refelli possit aut temporis parum fuisse, aut causam nullam, aut locum idoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si vera res erit, nihilominus haec omnia narrando conservanda sunt; nam saepe veritas, nisi haec servata sint, fidem non potest facere: sin erunt ficta, eo magis erunt conservanda. De iis rebus caute confingendum est, quibus in rebus tabulae aut alicuius firma auctoritas videbitur interfuisse. Adhuc quae dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinuationibus nova excogitavimus, quod eam soli ‹nos› praeter ceteros in tria tempora divisimus, ut plane certam viam et perspicuam rationem exordiorum haberemus. Nunc, quod reliquum est - quoniam de rerum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas postulabit, quaesisse videamur *** si prius pauca de divisione causarum dixerimus. ==17== Causarum divisio in duas partes distributa est. Primum per narrationem debemus aperire, quid nobis conveniat cum adversariis si ea, quae utilia sunt nobis, convenient, quid in controversiis ‹relictum sit›, hoc modo: «Interfectam esse ab Oreste matrem convenit mihi cum adversariis: iure fecerit et licueritne facere, id est in controversia.» Item e contrario: «Agamemnonem esse a Clytemestra occisum confitentur; cum id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distributione uti debemus. Ea dividitur in duas partes: enumerationem et expositionem. Enumeratione utemur, cum dicemus numero, quot de rebus dicturi sumus. Eam plus quam trium partium numero ‹esse› non oportet: nam et periculosum est, ne quando plus minusve dicamus; et suspicionem adfert auditori meditationis et artificii: quae res fidem abrogat orationi. Expositio est, cum res, quibus de rebus dicturi sumus, exponimus breviter et absolute. ==18== Nunc ad confirmationem ‹et confutationem› transeamus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi posita est in confirmatione et in confutatione. Nam cum adiumenta nostra exposuerimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris insimulatione coniuncta. Constitutiones itaque, ut ante diximus, tres sunt: coniecturalis, legitima, iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia est, hoc modo: Aiax in silva, postquam resciit, quae fecisset per insaniam, gladio incubuit. Ulixes intervenit: occisum conspicatur, corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento videt. Capitis arcessit. Hic coniectura verum quaeritur; de facto erit controversia: ex eo constitutio causae coniecturalis nominatur. ==19== Legitima est constitutio, cum ‹in› scripto aut e scripto aliquid controversiae nascitur. Ea dividitur in partes sex: scriptum et sententiam, contrarias leges, ambiguum, definitionem, translationem, ratiocinationem. Ex scripto et sententia controversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham conscenderunt - praeter unum aegrotum: is propter morbum exire et fugere non potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolumis delata est; illam aegrotus possedit. Navem petit ille cuius fuerat. Haec constitutio legitima est ex scripto et sententia. ==20== Ex contrariis legibus controversia constat, cum alia lex iubet aut permittit, alia vetat quippiam fieri, hoc modo: Lex vetat eum, qui de pecuniis repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambiguo controversia nascitur, cum res unam sententiam scripta, scriptum duas aut plures sententias significat, hoc modo: Paterfamilias cum filium heredem faceret, testamento vasa argentea uxori legavit [Tullius] «heres meus [Terentiae] uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pretiosa et caelata magnifice petit mulier. Filius se, qua ipse vellet, in XXX pondo ei debere dicit. Constitutio est legitima ex ambiguo. ==21== Definitione causa constat, cum in controversia est, quo nomine factum conpelletur. Ea est huiusmodi: Cum Lucius Saturninus legem frumentariam de semissibus et trientibus laturus esset, ‹Q.› Caepio, qui per id temporis quaestor urbanus erat, docuit senatum aerarium pati non posse largitionem tantam. Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus rem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentibus collegis, adversus rem publicam vidit ferre, cum viris bonis impetum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius feratur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur ipsum cum quaeritur, quid sit minuere maiestatem. ==22== Ex translatione controversia nascitur, cum aut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure [civili] plerumque utimur [in hac parte nos iuris civilis scientia iuvabit]: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sustulisse, possit dicere, cum definitione sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti agi, non peculatus oportere. Haec partitio legitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt et causa cadit qui egit, nisi habuit actionem, et in publicis quaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat, utrum illi liceat accusare necne. ==23== Ex ratiocinatione controversia constat, cum res sine propria lege venit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si furiosus existet, adgnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Et lex: qui parentem necasse iudicatus erit, ut is obvolutus et obligatus corio devehatur in profluentem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaverit, ita ius esto. Et lex: si paterfamilias ‹intestato moritur, familia› pecuniaque eius agnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse. Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› et soleae ligneae in pedibus inductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendebant eum, tabulas in carcerem adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit aut non potuerit iure testamentum facere. Constitutio legitima ex ratiocinatione. Cuiusmodi partes essent legitimae constitutionis ostendimus: nunc de iuridiciali constitutione dicamus. ==24== Iuridicialis constitutio est, cum factum convenit, sed iure an iniuria factum sit, quaeritur. Eius constitutionis partes duae sunt, quarum una absoluta, altera adsumptiva nominatur. Absoluta est, cum id ipsum, quod factum est, ut aliud nihil foris adsumatur, recte factum esse eam rem dicemus, eiusmodi: Mimus quidam nominatim Accium poetam conpellavit in scaena. Cum eo Accius iniuriarum agit. Hic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum, cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extraria re conprobatur. Adsumptivae partes sunt quattuor: concessio, remotio criminis, translatio criminis, conparatio. Concessio est, cum reus postulat ignosci. Ea dividitur in purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto negat se reus fecisse. Ea dividitur in inprudentiam, fortunam, necessitatem: fortunam, ut Caepio ad tribunum plebis de exercitus amissione; inprudentiam, ut ille, qui de eo servo, qui dominum occiderat, supplicium sumpsit, cui frater esset, antequam tabulas testamenti aperuit, cum is servus testamento manu missus esset; necessitudinem, ut ille, qui ad diem commeatus non venit, quod flumina vias interclusissent. Deprecatio est, cum et peccasse se et consulto fecisse confitetur, et tamen postulat, ut sui misereantur. Hoc in iudicio fere ‹non› potest usu venire, nisi quando pro eo dicimus, cuius multa recte facta extant, hoc modo: in loco communi per amplificationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo in iudicium non venit: at ‹in› senatum, ad imperatorem et in consilium talis causa potest venire. ==25== Ex translatione criminis causa constat, cum fecisse nos non negamus, sed aliorum peccatis coactos fecisse dicimus: ut Orestes, cum se defendit in matrem conferens crimen. Ex remotione criminis causa constat, cum a nobis non crimen, sed culpam ipsam amovemus et vel in hominem transferimus vel in rem quampiam conferimus. In hominem transfertur, ut si accusetur is, qui Publium Sulpicium se fateatur occidisse, et id iussu consulum defendat et eos dicat non modo imperasse, sed rationem quoque ostendisse, quare id facere liceret. In rem confertur, ut si quis, ex testamento quod facere iussus sit, ex plebis scito vetetur. Ex conparatione causa constat, cum dicimus necesse fuisse alterutrum facere, et id, quod fecerimus, satius fuisse facere. Ea causa huiusmodi est: C. Popilius, cum a Gallis obsideretur neque fugere ullo modo posset, venit cum hostium ducibus in conlocutionem; ita discessit, ut inpedimenta relinqueret, exercitum educeret. Satius esse duxit amittere inpedimenta quam exercitum. ‹Exercitum› eduxit, inpedimenta reliquit: arcessitur maiestatis. Quae constitutiones et quae constitutionum partes sint, videor ostendisse. Nunc quo modo eas et qua via tractari conveniat demonstrandum est, si prius aperuerimus, quid oporteat ab ambobus in causa destinari, quo ratio omnis totius orationis conferatur. ==26== Constitutione igitur reperta statim quaerenda ratio est. ‹Ratio est› quae causam facit et continet defensionem, hoc modo, ut docendi causa in hac potissimum causa consistamus: Orestes confitetur se occidisse matrem: nisi adtulerit facti rationem, perverterit defensionem. Ergo adfert eam, quae nisi intercederet, ne causa quidem esset. Illa enim, inquit, patrem meum occiderat. Ergo, ut ostendi, ratio ea est, quae continet defensionem, sine qua ne parva quidem dubitatio potest remorari damnationem. Inventa ratione firmamentum quaerendum est, id est, quod continet accusationem, quod adfertur contra rationem defensionis, de qua ante dictum est. Id constituetur hoc modo: Cum usus fuerit Orestes ratione hoc pacto: «Iure occidi: illa enim patrem meum occiderat», utetur accusator firmamento, hoc modo: «At non abs te occidi neque indamnatam poenas pendere oportuit.» Ex ratione defensionis et ex firmamento accusationis iudicii quaestio nascatur oportet: eam nos iudicationem, Graecei crinomenon appellant. Ea constituetur ex coniunctione firmamenti et rationis defensione hoc modo: Cum dicat Orestes se patris ulciscendi matrem occidisse, rectumne fuerit sine iudicio a filio Clytemestram occidi. Ergo hac ratione iudicationem reperire convenit: reperta iudicatione omnem rationem totius orationis eo conferri oportebit. ==27== In omnibus constitutionibus et partibus constitutionum hac via iudicationes reperientur, praeterquam in coniecturali constitutione: in ea nec ratio qua re fecerit quaeritur, fecisse enim negatur: nec firmamentum exquiritur, quoniam non subest ratio. Quare ex intentione et infitiatione iudicatio constituitur, ‹hoc› modo: Intentio: «Occidisti Aiacem.» Infitiatio: «Non occidi.» Iudicatio: «Occideritne?» Ratio omnis utriusque orationis, ut ante dictum est, ad hanc iudicationem conferenda est. Si plures erunt constitutiones aut partes constitutionum, iudicationes quoque plures erunt in una causa, sed et omnes simili ratione reperientur. Sedulo dedimus operam, ut breviter et dilucide, quibus de rebus adhuc dicendum fuit, diceremus. Nunc quoniam satis huius voluminis magnitudo crevit, commodius est in altero libro de ceteris rebus deinceps exponere, ne qua propter multitudinem litterarum possit animum tuum defatigatio retardare. Si qua tardius haec, quam studes, absolventur, cum rerum magnitudini tum nostris quoque occupationibus adsignare debebis. Verumtamen maturabimus et, quod negotio deminutum fuerit, exaequabimus industria, ut pro tuo in nos officio, nostro in te studio munus hoc adcumulatissume tuae largiamur voluntati. 16xj8g2aniguzr4ez3hcs2oo6l1hxna 263444 263437 2026-04-20T09:50:41Z Saumache 27923 263444 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber I |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Index |AnteNomen = Rhetorica ad Herennium |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} ==1== Etsi [in] negotiis familiaribus inpediti vix satis otium studio suppeditare possumus et id ipsum, quod datur otii, libentius in philosophia consumere consuevimus, tamen tua nos, Gai Herenni, voluntas commovit, ut de ratione dicendi conscriberemus, ne aut tua causa noluisse aut fugisse nos laborem putares. Et eo studiosius hoc negotium suscepimus, quod te non sine causa velle cognoscere rhetoricam intellegebamus: non enim in se parum fructus habet copia dicendi et commoditas orationis, si recta intellegentia et definita animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa, quae Graeci scriptores inanis adrogantiae causa sibi adsumpserunt, reliquimus. Nam illi, ne parum multa scisse viderentur, ea conquisierunt, quae nihil adtinebant, ut ars difficilior cognitu putaretur, nos autem ea, quae videbantur ad rationem dicendi pertinere, sumpsimus. Non enim spe quaestus aut gloria commoti venimus ad scribendum, quemadmodum ceteri, sed ut industria nostra tuae morem geramus voluntati. Nunc, ne nimium longa sumatur oratio, de re dicere incipiemus, [sed] si te unum illud monuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non multum iuvare, ut intellegas hanc rationem praeceptionis ad exercitationem adcommodari oportere. ==2== Oratoris officium est de iis rebus posse dicere, quae res ad usum civilem moribus et legibus constitutae sunt, cum adsensione auditorum, quoad eius fieri poterit. Tria genera sunt causarum, quae recipere debet orator: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem vel vituperationem. Deliberativum est in consultatione, quod habet in se suasionem et dissuasionem. Iudiciale est, quod positum est in controversia et quod habet accusationem aut petitionem cum defensione. Nunc quas res oratorem habere oporteat, docebimus, deinde quo modo has causas tractari conveniat, ostendemus. ==3== Oportet igitur esse in oratore inventionem, dispositionem, elocutionem, memoriam, pronuntiationem. Inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddant. Dispositio est ordo et distributio rerum, quae demonstrat, quid quibus locis sit conlocandum. Elocutio est idoneorum verborum et sententiarum ad inventionem adcommodatio. Memoria est firma animi rerum et verborum et dispositionis perceptio. Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus moderatio cum venustate. Haec omnia tribus rebus adsequi poterimus: arte, imitatione, exercitatione. Ars est praeceptio, quae dat certam viam rationemque dicendi. Imitatio est, qua inpellimur cum diligenti ratione ut aliquorum similes in dicendo valeamus esse. Exercitatio est adsiduus usus consuetudoque dicendi. Quoniam ergo demonstratum est, quas causas oratorem recipere quasque res habere conveniat, nunc, quemadmodum possit oratio ad rationem oratoris officii adcommodari, dicendum videtur. ==4== INVENTIO in sex partes orationis consumitur: in exordium, narrationem, divisionem, confirmationem, confutationem, conclusionem. Exordium est principium orationis, per quod animus auditoris constituitur ad audiendum. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Divisio est, per quam aperimus, quid conveniat, quid in controversia sit, et per quam exponimus, quibus de rebus simus acturi. Confirmatio est nostrorum argumentorum expositio cum adseveratione. Confutatio est contrariorum locorum dissolutio. Conclusio est artificiosus orationis terminus. Nunc, quoniam una cum oratoris officiis, quo res cognitu facilior esset, producti sumus, ut de orationis partibus loqueremur et eas ad inventionis rationem adcommodaremus, de exordio primum dicendum videtur. ==5== Causa posita, quo commodius exordiri possimus, genus causae est considerandum. Genera causarum sunt quattuor: honestum, turpe, dubium, humile. Honestum causae genus putatur, cum aut id defendimus, quod ab omnibus defendendum videtur, aut obpugnabimus, quod ab omnibus videtur obpugnari debere ut pro viro forti contra parricidam. Turpe genus intellegitur, cum aut honesta res obpugnatur aut defenditur turpis. Dubium genus est, cum habet in se causa et honestatis et turpitudinis partem. Humile genus est, cum contempta res adfertur. ==6== Cum haec ita sint, conveniet exordiorum rationem ad causae genus adcommodari. Exordiorum duo sunt genera: principium, quod Graece prohemium appellatur, et insinuatio, quae epodos nominatur. Principium est, cum statim auditoris animum nobis idoneum reddimus ad audiendum. Id ita sumitur, ut attentos, ut dociles, ut benivolos auditores habere possimus. Si genus causae dubium habebimus, a benivolentia principium constituemus, ne quid illa turpitudinis pars nobis obesse possit. Sin humile genus erit causae, faciemus attentos. Sin turpe causae genus erit, insinuatione utendum est, de qua posterius dicemus, nisi quid nacti erimus, qua re adversarios criminando benivolentiam captare possimus. Sin honestum genus causae erit, licebit recte vel uti vel non uti principio. Si uti volemus, aut id oportebit ostendere, qua re causa sit honesta, aut breviter, quibus de rebus simus dicturi, exponere. Sin principio uti nolemus, ab lege, ab scriptura, aut ab aliquo nostrae causae adiumento principium capere oportebit. ==7== Quoniam igitur docilem, benivolum, attentum auditorem habere volumus, quo modo quidque effici possit, aperiemus. Dociles auditores habere poterimus, si summam causae breviter exponemus et si attentos eos faciemus; nam docilis est, qui attente vult audire. Attentos habebimus, si pollicebimur nos de rebus magnis, novis, inusitatis verba facturos aut de iis, quae ad rem publicam pertineant, aut ad eos ipsos, qui audient, aut ad deorum inmortalium religionem; et si rogabimus, ut attente audiant; et si numero exponemus res, quibus de rebus dicturi sumus. ==8== Benivolos auditores facere quattuor modis possumus: ab nostra, ab adversariorum nostrorum, ab auditorum persona, et ab rebus ipsis. Ab nostra persona benivolentiam contrahemus, si nostrum officium sine adrogantia laudabimus, atque in rem publicam quales fuerimus aut in parentes aut in amicos aut in eos, qui audiunt aliquid referemus, dum haec omnia ad eam ipsam rem, qua de agitur, sint adcommodata. Item si nostra incommoda proferemus, inopiam, solitudinem, calamitatem; et si orabimus, ut nobis sint auxilio et simul ostendemus nos in aliis noluisse spem habere. Ab adversariorum persona benivolentia captabitur, si eos in odium, in invidiam, in contemptionem adducemus. In odium rapiemus, si quid eorum spurce, superbe, perfidiose, crudeliter, confidenter, malitiose, flagitiose factum proferemus. In invidiam trahemus, si vim, si potentiam, si factionem, divitias, incontinentiam, nobilitatem, clientelas, hospitium, sodalitatem, adfinitates adversariorum proferemus, et his adiumentis magis quam veritati eos confidere aperiemus. In contemptionem adducemus, si inertiam ignaviam, desidiam luxuriam adversariorum proferemus. Ab auditorum persona benivolentia colligitur, si res eorum fortiter, sapienter, mansuete, magnifice iudicatas proferemus; et si, quae de iis existimatio, quae iudicii expectatio sit, aperiemus. Ab rebus ipsis benivolum efficiemus auditorem, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum per contemptionem deprimemus. ==9== Deinceps de insinuatione aperiendum est. Tria sunt tempora, quibus principio uti non possumus, quae diligenter sunt consideranda: aut cum turpem causam habemus, hoc est, cum ipsa res animum auditoris a nobis alienat; aut cum animus auditoris persuasus esse videtur ab iis, qui ante contra dixerunt; aut cum defessus est eos audiendo, qui ante dixerunt. Si causa turpitudinem habebit, exordiri poterimus his rationibus: rem, hominem spectari oportere; non placere nobis ipsis, quae facta dicantur ab adversariis, et esse indigna aut nefaria; deinde cum diu rem auxerimus, nihil simile a nobis factum ostendemus; aut aliquorum iudicium de simili causa aut de eadem aut de minore aut de maiore proferemus, deinde ad nostram causam pedetemptim accedemus et similitudinem conferemus. Item si negabimus nos de adversariis aut de aliqua re dicturos, et tamen occulte dicemus interiectione verborum. ==10== Si persuasus auditor ‹fuerit, id est›, si oratio adversariorum fecerit fidem auditoribus - neque enim non facile scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adiumentum putarint, primum nos dicturos pollicebimur; ab adversarii dicto exordiemur, et ab eo maxime, quod ille nuperrime dixerit; dubitatione utemur quid potissimum dicamus aut quoi loco primum respondeamus, cum admiratione. Si defessi erint audiendo, ab aliqua re, quae risum movere possit, ab apologo, fabula verei simili, imitatione depravata, inversione, ambiguo, suspicione, inrisione, stultitia, exuperatione, collectione, litterarum mutatione, praeter expectationem, similitudine, novitate, historia, versu, ab alicuius interpellatione aut adrisione; ‹si promiserimus› aliter ac parati fuerimus, nos esse dicturos, nos non eodem modo, ut ceteri soleant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi sumus, breviter exponemus. ==11== Inter insinuationem et principium hoc interest. Principium eius modi debet esse, ut statim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimus. Verum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparandae, hoc est, ut auditores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur, quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in plures causas potest adcommodari, quod vulgare dicitur. Item vitiosum est, quo nihilo minus adversarius potest uti, quod commune appellatur; item illud, quo adversarius ex contrario poterit uti. Item vitiosum est, quod nimium apparatis conpositum est aut nimium longum est; et quod non ex ipsa causa natum videatur, ut proprie cohaereat cum narratione; et quod neque benivolum neque docilem neque adtentum facit auditorem. De exordio satis erit dictum: deinceps ad narrationem transeamus. ==12== Narrationum tria sunt genera. Unum est, cum exponimus rem gestam et unum quidque trahimus ad utilitatem nostram vincendi causa, quod pertinet ad eas causas, de quibus iudicium futurum est. Alterum genus est narrationis, quod intercurrit nonnumquam ‹aut› fidei aut criminationis aut transitionis aut alicuius apparationis causa. Tertium genus est id, quod a causa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superiores narrationes in causis tractare possimus. ==13== Eius narrationis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quod in personis positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debet habere sermonis festivitatem animorum dissimilitudinem, gravitatem lenitatem, spem metum, suspicionem desiderium, dissimulationem, misericordiam rerum varietates fortunae commutationem, insperatum incommodum subitam laetitiam iucundum exitum rerum. Verum haec in exercendo transigentur; illud, quod ad veritatem pertinet, quomodo tractari conveniat, aperiemus. ==14== Tres res convenit habere narrationem, ut brevis, ut dilucida, ut veri similis sit; quae quoniam fieri oportere scimus, quemadmodum faciamus, cognoscendum est. Rem breviter narrare poterimus, si inde incipiemus narrare, unde necesse erit; et si non ab ultimo initio repetere volemus; et si summatim, non particulatim narrabimus; et si non ad extremum, sed usque eo, quo opus erit, persequemur; et si transitionibus nullis utemur, et si non deerrabimus ab eo, quod coeperimus exponere; et si exitus rerum ita ponemus, ut ante quoque quae facta sint, scire possint, tametsi nos reticuerimus: quod genus, si dicam me ex provincia redisse, profectum quoque in provinciam intellegatur. Et omnino non modo id, quod obest, sed etiam id, quod neque obest neque adiuvat, satius est praeterire. Et ne bis aut saepius idem dicamus, cavendum est; etiam ne quid, novissime [id] quod [supra] diximus, deinceps dicamus, hoc modo: Athenis Megaram vesperi advenit Simo: Ubi advenit Megaram, insidias fecit virgini: Insidias postquam fecit, vim in loco adtulit. ==15== Rem dilucide narrabimus, si ut quicquid primum gestum erit, ita primum exponemus et rerum ac temporum ordinem conservabimus, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur: hic erit considerandum, ne quid perturbate, ‹ne quid contorte,› ne quid nove dicamus; ne quam in aliam rem transeamus; ne ab ultimo repetamus; ne longe persequamur; ne quid, quod ad rem pertineat, praetereamus; et si sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu facilior narratio fiet. ==16== Veri similis narratio erit, si, ut mos, ut opinio, et natura postulat, dicemus; si spatia temporum, personarum dignitates, consiliorum rationes, locorum opportunitates constabunt, ne refelli possit aut temporis parum fuisse, aut causam nullam, aut locum idoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si vera res erit, nihilominus haec omnia narrando conservanda sunt; nam saepe veritas, nisi haec servata sint, fidem non potest facere: sin erunt ficta, eo magis erunt conservanda. De iis rebus caute confingendum est, quibus in rebus tabulae aut alicuius firma auctoritas videbitur interfuisse. Adhuc quae dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinuationibus nova excogitavimus, quod eam soli ‹nos› praeter ceteros in tria tempora divisimus, ut plane certam viam et perspicuam rationem exordiorum haberemus. Nunc, quod reliquum est - quoniam de rerum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas postulabit, quaesisse videamur *** si prius pauca de divisione causarum dixerimus. ==17== Causarum divisio in duas partes distributa est. Primum per narrationem debemus aperire, quid nobis conveniat cum adversariis si ea, quae utilia sunt nobis, convenient, quid in controversiis ‹relictum sit›, hoc modo: «Interfectam esse ab Oreste matrem convenit mihi cum adversariis: iure fecerit et licueritne facere, id est in controversia.» Item e contrario: «Agamemnonem esse a Clytemestra occisum confitentur; cum id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distributione uti debemus. Ea dividitur in duas partes: enumerationem et expositionem. Enumeratione utemur, cum dicemus numero, quot de rebus dicturi sumus. Eam plus quam trium partium numero ‹esse› non oportet: nam et periculosum est, ne quando plus minusve dicamus; et suspicionem adfert auditori meditationis et artificii: quae res fidem abrogat orationi. Expositio est, cum res, quibus de rebus dicturi sumus, exponimus breviter et absolute. ==18== Nunc ad confirmationem ‹et confutationem› transeamus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi posita est in confirmatione et in confutatione. Nam cum adiumenta nostra exposuerimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris insimulatione coniuncta. Constitutiones itaque, ut ante diximus, tres sunt: coniecturalis, legitima, iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia est, hoc modo: Aiax in silva, postquam resciit, quae fecisset per insaniam, gladio incubuit. Ulixes intervenit: occisum conspicatur, corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento videt. Capitis arcessit. Hic coniectura verum quaeritur; de facto erit controversia: ex eo constitutio causae coniecturalis nominatur. ==19== Legitima est constitutio, cum ‹in› scripto aut e scripto aliquid controversiae nascitur. Ea dividitur in partes sex: scriptum et sententiam, contrarias leges, ambiguum, definitionem, translationem, ratiocinationem. Ex scripto et sententia controversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham conscenderunt - praeter unum aegrotum: is propter morbum exire et fugere non potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolumis delata est; illam aegrotus possedit. Navem petit ille cuius fuerat. Haec constitutio legitima est ex scripto et sententia. ==20== Ex contrariis legibus controversia constat, cum alia lex iubet aut permittit, alia vetat quippiam fieri, hoc modo: Lex vetat eum, qui de pecuniis repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambiguo controversia nascitur, cum res unam sententiam scripta, scriptum duas aut plures sententias significat, hoc modo: Paterfamilias cum filium heredem faceret, testamento vasa argentea uxori legavit [Tullius] «heres meus [Terentiae] uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pretiosa et caelata magnifice petit mulier. Filius se, qua ipse vellet, in XXX pondo ei debere dicit. Constitutio est legitima ex ambiguo. ==21== Definitione causa constat, cum in controversia est, quo nomine factum conpelletur. Ea est huiusmodi: Cum Lucius Saturninus legem frumentariam de semissibus et trientibus laturus esset, ‹Q.› Caepio, qui per id temporis quaestor urbanus erat, docuit senatum aerarium pati non posse largitionem tantam. Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus rem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentibus collegis, adversus rem publicam vidit ferre, cum viris bonis impetum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius feratur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur ipsum cum quaeritur, quid sit minuere maiestatem. ==22== Ex translatione controversia nascitur, cum aut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure [civili] plerumque utimur [in hac parte nos iuris civilis scientia iuvabit]: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sustulisse, possit dicere, cum definitione sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti agi, non peculatus oportere. Haec partitio legitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt et causa cadit qui egit, nisi habuit actionem, et in publicis quaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat, utrum illi liceat accusare necne. ==23== Ex ratiocinatione controversia constat, cum res sine propria lege venit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si furiosus existet, adgnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Et lex: qui parentem necasse iudicatus erit, ut is obvolutus et obligatus corio devehatur in profluentem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaverit, ita ius esto. Et lex: si paterfamilias ‹intestato moritur, familia› pecuniaque eius agnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse. Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› et soleae ligneae in pedibus inductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendebant eum, tabulas in carcerem adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit aut non potuerit iure testamentum facere. Constitutio legitima ex ratiocinatione. Cuiusmodi partes essent legitimae constitutionis ostendimus: nunc de iuridiciali constitutione dicamus. ==24== Iuridicialis constitutio est, cum factum convenit, sed iure an iniuria factum sit, quaeritur. Eius constitutionis partes duae sunt, quarum una absoluta, altera adsumptiva nominatur. Absoluta est, cum id ipsum, quod factum est, ut aliud nihil foris adsumatur, recte factum esse eam rem dicemus, eiusmodi: Mimus quidam nominatim Accium poetam conpellavit in scaena. Cum eo Accius iniuriarum agit. Hic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum, cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extraria re conprobatur. Adsumptivae partes sunt quattuor: concessio, remotio criminis, translatio criminis, conparatio. Concessio est, cum reus postulat ignosci. Ea dividitur in purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto negat se reus fecisse. Ea dividitur in inprudentiam, fortunam, necessitatem: fortunam, ut Caepio ad tribunum plebis de exercitus amissione; inprudentiam, ut ille, qui de eo servo, qui dominum occiderat, supplicium sumpsit, cui frater esset, antequam tabulas testamenti aperuit, cum is servus testamento manu missus esset; necessitudinem, ut ille, qui ad diem commeatus non venit, quod flumina vias interclusissent. Deprecatio est, cum et peccasse se et consulto fecisse confitetur, et tamen postulat, ut sui misereantur. Hoc in iudicio fere ‹non› potest usu venire, nisi quando pro eo dicimus, cuius multa recte facta extant, hoc modo: in loco communi per amplificationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo in iudicium non venit: at ‹in› senatum, ad imperatorem et in consilium talis causa potest venire. ==25== Ex translatione criminis causa constat, cum fecisse nos non negamus, sed aliorum peccatis coactos fecisse dicimus: ut Orestes, cum se defendit in matrem conferens crimen. Ex remotione criminis causa constat, cum a nobis non crimen, sed culpam ipsam amovemus et vel in hominem transferimus vel in rem quampiam conferimus. In hominem transfertur, ut si accusetur is, qui Publium Sulpicium se fateatur occidisse, et id iussu consulum defendat et eos dicat non modo imperasse, sed rationem quoque ostendisse, quare id facere liceret. In rem confertur, ut si quis, ex testamento quod facere iussus sit, ex plebis scito vetetur. Ex conparatione causa constat, cum dicimus necesse fuisse alterutrum facere, et id, quod fecerimus, satius fuisse facere. Ea causa huiusmodi est: C. Popilius, cum a Gallis obsideretur neque fugere ullo modo posset, venit cum hostium ducibus in conlocutionem; ita discessit, ut inpedimenta relinqueret, exercitum educeret. Satius esse duxit amittere inpedimenta quam exercitum. ‹Exercitum› eduxit, inpedimenta reliquit: arcessitur maiestatis. Quae constitutiones et quae constitutionum partes sint, videor ostendisse. Nunc quo modo eas et qua via tractari conveniat demonstrandum est, si prius aperuerimus, quid oporteat ab ambobus in causa destinari, quo ratio omnis totius orationis conferatur. ==26== Constitutione igitur reperta statim quaerenda ratio est. ‹Ratio est› quae causam facit et continet defensionem, hoc modo, ut docendi causa in hac potissimum causa consistamus: Orestes confitetur se occidisse matrem: nisi adtulerit facti rationem, perverterit defensionem. Ergo adfert eam, quae nisi intercederet, ne causa quidem esset. Illa enim, inquit, patrem meum occiderat. Ergo, ut ostendi, ratio ea est, quae continet defensionem, sine qua ne parva quidem dubitatio potest remorari damnationem. Inventa ratione firmamentum quaerendum est, id est, quod continet accusationem, quod adfertur contra rationem defensionis, de qua ante dictum est. Id constituetur hoc modo: Cum usus fuerit Orestes ratione hoc pacto: «Iure occidi: illa enim patrem meum occiderat», utetur accusator firmamento, hoc modo: «At non abs te occidi neque indamnatam poenas pendere oportuit.» Ex ratione defensionis et ex firmamento accusationis iudicii quaestio nascatur oportet: eam nos iudicationem, Graecei crinomenon appellant. Ea constituetur ex coniunctione firmamenti et rationis defensione hoc modo: Cum dicat Orestes se patris ulciscendi matrem occidisse, rectumne fuerit sine iudicio a filio Clytemestram occidi. Ergo hac ratione iudicationem reperire convenit: reperta iudicatione omnem rationem totius orationis eo conferri oportebit. ==27== In omnibus constitutionibus et partibus constitutionum hac via iudicationes reperientur, praeterquam in coniecturali constitutione: in ea nec ratio qua re fecerit quaeritur, fecisse enim negatur: nec firmamentum exquiritur, quoniam non subest ratio. Quare ex intentione et infitiatione iudicatio constituitur, ‹hoc› modo: Intentio: «Occidisti Aiacem.» Infitiatio: «Non occidi.» Iudicatio: «Occideritne?» Ratio omnis utriusque orationis, ut ante dictum est, ad hanc iudicationem conferenda est. Si plures erunt constitutiones aut partes constitutionum, iudicationes quoque plures erunt in una causa, sed et omnes simili ratione reperientur. Sedulo dedimus operam, ut breviter et dilucide, quibus de rebus adhuc dicendum fuit, diceremus. Nunc quoniam satis huius voluminis magnitudo crevit, commodius est in altero libro de ceteris rebus deinceps exponere, ne qua propter multitudinem litterarum possit animum tuum defatigatio retardare. Si qua tardius haec, quam studes, absolventur, cum rerum magnitudini tum nostris quoque occupationibus adsignare debebis. Verumtamen maturabimus et, quod negotio deminutum fuerit, exaequabimus industria, ut pro tuo in nos officio, nostro in te studio munus hoc adcumulatissume tuae largiamur voluntati. c5a8u76ibiitmpd6qpfo5b4bqdsvu56 104 81575 263448 263331 2026-04-20T10:21:36Z Saumache 27923 263448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER III 30 — 34|107}}</noinclude>eo ‘codicillus’, ‘haec fornax fornacis fornacula’, ‘fax facis facula’, ‘cervix cervicis cervicula’, ‘adulescens adulescentis adulescentulus’, ‘caput capitis capitulum’. <p>{{r|33}}In ‘es’ produetam desinentia [feminina] tertiae declinafionis vel quintae s abiecta s et assumpta ‘cula’ faciunt diminutiva et servant e productam, ut ‘vulpēs vulpēcula’, ‘nubēs nubēcula’, ‘diēs diēcula’, ‘rēs rēcula’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q617142|cistellaria}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Siquidem imperes pro copia, pro recula}}<ref>[[Cistellaria#375|Cistellaria 376]]</ref> –,</poem>‘veprēs veprēcula’. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q3922251|pro {{spatium|Sestio}}}}: {{spatium|vepreculis extracta nitedula}}.<ref>[[Pro Sestio#72|Pro Sestio 23.72]]</ref> excipiuntur ‘mercēs’, cuius ‘is’ genetivi in ‘ula’ conversa facit diminutivum ‘mercedula’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q246289|de {{spatium|oratore}}}} {{spatium|primo: infidi homines mercedula adducti mihistros se praebent in iudiciis oratoribus}}<ref>[[De oratore/Liber I#198|De oratore 45.198]]</ref> – et ‘apēs’, cuius dimninutivam pro e longa i habet ‘apicula’. {{spatium|{{wl|Q1541|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1215764|Curculione}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ego †nam apicularum opera congestum non feram}}?<ref>[[Curculio#10|Curculio 10]]</ref></poem> <p>{{r|34}}In ‘us’ terminans unum tertiae declinationis commune trium generum abiecta s assumit ‘lus’ in diminutivo, ut ‘vetus vetulus’, femminum ‘vetula’, neutrum ‘vetulum’. {{spatium|{{wl|Q332785|Persius}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Tun, vetule, auriculis alienis colligis escam?}}<ref>[[Saturae (Persius, Monti)/I#20|Saturae (Persius) 1.22]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in primo:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|vetulae vesica beatae}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura I#35|Saturae (Iuvenalis) 1.1.39]]</ref></poem><noinclude><references/></noinclude> 6x871tlo6sm1lswhr5zan0ui9ptbytm 104 81576 263446 263315 2026-04-20T10:03:46Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|108|PRISCIANI INST.}}</noinclude>‘sus’ quoque commune abiecta et assumpta ‘cula’ facit diminutivum ‘sucula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|† Sucula. – Quin tu dierecta cum sucula et porculis}}.<ref>[[Rudens#1170|Rudens 1170]]</ref></poem>in o desinentia si faciunt diminutiva, convertunt o in ‘un’ et accipiunt ‘culus’ vel ‘cula’, ut ‘tiro tirunculus’ – {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|IIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Nec frustum caprae subducere nec latus Afrae {{gap|4em}}Novit avis noster, tirunculus ac rudis omni {{gap|4em}}Tempore}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber IV/Satura XI#140|Saturae (Iuvenalis) 4.11.143]]</ref> –,</poem>‘latro latrunculus’, ‘carbo carbunculus’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q1973998|ad {{spatium|Herennium}}}} {{spatium|IIII}}:{{spatium|aut si Prometheus, cum mortalibus ignem dividere vellet, ipse a vicinis testula ambulans carbunculos corrogaret}}<ref>[[Rhetorica ad Herennium/Liber IV#9|Rhetorica ad Herennium 4.9]]</ref> –, ‘pedo pedunculus’, ‘curculio curculiunculus’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|curculiunculos minutos fabulare}}<ref>[[Rudens#1325|Rudens 1325]]</ref> –,</poem>‘virgo virguncula’ – {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|V}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|tunc cum virguncula Iuno}}<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber V/Satura XIII#40|Saturae (Iuvenalis) 5.13.40]]</ref> –,</poem>‘ratio ratiuncula’ – {{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q1217045|Phormione}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|erat ei de ratiuncula}}<ref>[[Phormio/Actus I#35|Phormio 36]]</ref> –,</poem>‘offensio offensiuncula’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q42194614|pro {{spatium|Plancio}}}}: {{spatium|ista in aedilitate offensiuncula accepta}}<ref>[[Pro Cn. Plancio#XXI|Pro Cn. Plancio 21]]</ref> –, item ‘loligo loliguncula’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1216194|Casina}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Emito sepiolas, †lepidas, loligunculas}}<ref>[[Casina#490|Casina 493]]</ref> –,</poem><noinclude><references/></noinclude> fjb8qxuonpwcg5nzpv3sch3elvc8po4 104 81577 263447 263316 2026-04-20T10:18:34Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER III 34 — 36|109}}</noinclude>‘homo homunculus’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Homunculi quanti estis, eiecti ut natant}}.<ref>[[Rudens#155|Rudens 155]]</ref></poem>dicitur tamen et ‘homuncio’ et ‘homullus’ et ‘homullullus’. [similiter facit diminutionem ‘fur furunculus’.] {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q21049990|in {{spatium|Pisonem}}}}: [{{spatium|olim furunculus, nunc vero etiam rapax}}.<ref>[[In L. Calpurnium Pisonem#XXVII|In L. Calpurnium Pisonem 27]]</ref> idem in eodem:] {{spatium|homullus ex argilla et luto fictus}}<ref>[[In L. Calpurnium Pisonem#XXV|In L. Calpurnium Pisonem 25]]</ref> –, ‘leno lenunculus’ vel ‘lenullus’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1229879|Poenulo}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Sic dedero, aere militari tetigero lenunculum}}.<ref>[[Poenulus#1285|Poenulus 1286]]</ref></poem>idem in eadem:<poem>{{gap|12em}}{{spatium|ita ut occepi dicere, {{gap|4em}}Lenulle, de illa pugna}}.<ref>[[Poenulus#470|Poenulus 471]]</ref></poem> <p>{{r|35}}In ‘nus’, sive habeant ante n aliam consonantem sive non, et in ‘lus’, si non habeant geminatam l, et in ‘er’ secundae declinationis nomina duplicant l ante ‘us’ [in diminutivis]: ‘asinus asellus’, ‘geminus gemellus’, ‘bonus bellus’, ‘pugnus pugillus’, ‘agnus agnellus’ – quod ideo servavit n, ut sit differentia inter agri diminutivum, quod est ‘agellus’ – ‘anulus anellus’, ‘oculus ocellus’, ‘populus popellus’, ‘catulus catellus’, ‘tener tenellus’, ‘liber libellus’. et sciendum, quod omnia e habent paenultimam absque ‘pugillo’, nisi primitiva paenultimam habent natura productam in omni genere. tunc enim servant primitivi vocalem, ut ‘ūnus ūna ūnum, {{r|36}}ullus ullum’, ‘vīnum villum’. — excipitur unum in ‘lus’ desinens, ‘paulus’, quod non geminavit l in diminutione, nec mirum, cum au diphthongus post se geminari consonantem prohiberet: facit igitur ‘paulus’ ‘paululus’, ex hoc ‘pauxillus’, ‘pauxillulus’, quas formas servant et {{pt|femi-}}<noinclude><references/></noinclude> rz6lfsihifag2c8hs9301s460nu5vgo 104 81592 263358 2026-04-19T12:15:57Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER OCTAVVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE VERBO|'''DE VERBO.'''}}}}}} <p>Verbum est pars orationis cum temporibus et modis, sine casu, agendi vel patiendi significativum. hac enim definitione omnia tam finita quam infinita verba comprehenduntur. et neutra enim [quae dicuntur absoluta] et deponentia omnimodo naturaliter vel in actu sunt vel in passione. verbum autem quamvis a verberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni oratione. licet tamen pro omnibus dictionibus dicere ‘verba’ frequentique usu hoc approbatur, nec non etiam ‘nomina’, sed raro, ut {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|III}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|foliisque notas et nomina mandat}}.<ref>[[Aeneis/Liber III#440|Aeneis 3.445]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q172048|Terentius}}}} in {{spatium|{{wl|Q355342|adelphis}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|verbum de verbo expressum extulit}}.<ref>[[Adelphoe (ed. Kauer-Lindsay)/Prologus#10|Adelphoe 11]]</ref></poem>idem in {{spatium|{{wl|Q1233645|Andria}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Bona verba quaeso.}}<ref>[[Andria/Actus I#200|Andria 204]]</ref></poem> <p>Verbo accidunt octo: significatio sive genus, tempus, modus, species, figura, coniugatio et persona cum numero, quando affectus animi definit. <p>Sciendum autem, quaedam verba inveniri defectiva quorundam supra dictorum accidentium et hoc vel naturae necessitate fieri vel fortunae<noinclude><references/></noinclude> rlpyxrxtmlu0ek22ajccoggvae16mia 104 81593 263360 2026-04-19T12:34:57Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|118|PRISCIANI INST.}}</noinclude>‘ia’, ut ‘durus duritia’, ‘prudens prudentia’, ‘sapiens sapientia’; a consonante antecedente: ‘cantus cantilena’; e: ‘cubo cubile’, ‘sedeo sedile’; i: a fruge ‘frugi’, a nihilo ‘nihili’ – quae tamen magis obliqui sunt supra positorum nominativorum, ut de nominativo et genetivo tractantes docebimus in sexto libro –; o, [ut] ‘cicer Cicero’; u: ‘tono tonitru’; ‘al’: ‘cervix cervical’, ‘tribunus tribunal’; ‘il’: ‘vigilo vigil’, ‘pugillus pugil’; ‘ul’: ‘exulo exul’, ‘praesulo praesul’; ‘am’: ‘nequis nequam’; ‘um’: ‘oliva olivetum’, ‘rosa rosetum’, ‘tendo tentorium’, ‘sto stabulum’, ‘praesideo praesidium’; ‘en ’: ‘solor solamen’; ‘ar’: ‘lacus lacunar’, ‘calx calcar’, ‘caedo Caesar’; ‘er’: ‘eques equester’, ‘macies macer’; ‘or’: ‘senatus senator’, ‘amo amator’; ‘ur’: ‘satio’ vel ‘saturo satur’, ‘murmuro murmur’; ‘as’: ‘primus primas’, ‘optimus optimas’, ‘civis civitas’, ‘probus probitas’, ‘Arpinum Arpinas’; ‘es’ correptam: ‘pes pedĕs’, ‘equus equĕs’, ‘tego tegĕs’; ‘es’ productam: ‘pauper pauperiēs’, ‘acus aciēs’, ‘saepio saepēs’, ‘struo struēs’, ‘sterno stragēs’; ‘is’: ‘aedis aedilis’, ‘rex regalis’, ‘amo amabilis’, ‘penetro penetrabilis’, ‘Athenae Atheniensis’, ‘Sicilia Siciliensis’; ‘os’: ‘lepus lepos’, ‘custodio custos’; ‘us’ puram: ‘occido occiduus’ et ‘assideo’ (vel ab asse, ut quibusdam placet) ‘assiduus’; ‘us’ diversis consonantibus antepositis: ‘saxum saxosus’, ‘spuma spumosus’, ‘vito vitabundus’, et a participiis: ‘versus’, ‘saltus’, quando quartae sunt declinationis, et ab adverbiis: ‘supra’ vel ‘super superus’, ‘infra inferus’, ‘extra externus’, ‘hodie hodiernus’; in x: ‘fur furax’, ‘capio capax’, ‘audeo audax’, ‘verto vertex’; in duas consonantes, ut ‘Picenum Picens’, ‘Τiburtum Tiburs’. <p>{{r|3}}Ergo in a desinentia denominativa i habent brevem ante a vel l vel<noinclude><references/></noinclude> 413m4peu2kvqiojkga6mgtzdlj3p32o 104 81594 263362 2026-04-19T13:04:37Z Jhon Alex Sucasaca Yana 32294 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ret<ref>''Hal.;inveniet, Fl.''</ref>, ex tam immensa legum multitudine vix versuum sexaginta millia cos suae notionis per- legere, omnibus aliis deviis ot incognitis consti- tutis, et tune tantummodo ex aliqua minima par- te recitaudis, quoties vel iudiciorum usus hoc fieri coëgerit, vel ipsi magistri legum aliquid ex his perlegere festinabatis, ut sit vobis aliquid amplius discipulorum peritia. Et haec quidem fuerant antiquae eruditionis mon... 263362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhon Alex Sucasaca Yana" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ret<ref>''Hal.;inveniet, Fl.''</ref>, ex tam immensa legum multitudine vix versuum sexaginta millia cos suae notionis per- legere, omnibus aliis deviis ot incognitis consti- tutis, et tune tantummodo ex aliqua minima par- te recitaudis, quoties vel iudiciorum usus hoc fieri coëgerit, vel ipsi magistri legum aliquid ex his perlegere festinabatis, ut sit vobis aliquid amplius discipulorum peritia. Et haec quidem fuerant antiquae eruditionis monumenta, secun- dum quod et vestro testimonio confirmatur. § 2.—Nos vero tantam penuriam legum inve- nientes, et hoc miserrimum iudicantes legitimos thesauros volentibus aperimus, quibus per ve- stram prudentiam quodammodo erogatis, ditissi- mi legum oratores efficiantur discipuli. Et primo quidem anno nostras hauriant Institutiones, ex omni paene veterum Institutionum corpore cli- matas, et ab omnibus turbidis fontibus in unum liquidum stagnum conrivatas tam per Tribonia- num, virum magnificum, magistrum et exquae- store sacri palatii nostri et exconsule, quam duos e vobis, id est Theophilum<ref>''Hal. Theophilumn, Fl.''</ref>et Dorotheum, facun- dissimos antecessores. In reliquam vero anui partem secundum optimam consequentiam pri- mams legum partein iis tradi sancimus, quae Graeco vocabulo par nuncupatur, qua nihil est anterius, quia quod primum est, aliud ante se habere non potest; et haec iis exordium et finem eruditionis primi anni esse decernimus. Cuius auditores non volumus vetere tam frivolo, quam ridiculo coguomine Dupondios appellari, sed Iu- stinianos<ref>''Justinianeos, Hal.''</ref>novos nuncupari, et hoc in omne futurum aevum obtinere censemus, ut hi, qui rn- des adhuc legitimae scientiae<ref>''capesseudae, inserta Hal.''</ref> adspirent, et scita prioris anni accipere maluerint, nostrum no- men mercant, quia illico tradendum iis est pri- mum volumen, quod nobis emanavit auctoribus; antea enim dignum antiqua confusione legum cognomen habebant, quuni autem leges iant cla- re et dilucide animis corum tradendae erant, ne- cesse erat eos et cognomine mutato fulgere. § 3.-In secundo autem anno, per quem ex Edicto iis nomen antea positum et à nobis proba- tar, vel «de iudiciis» libros septem, vel «de re- bus» octo accipere eos sancimus, secundum quod temporis vicissitudo indulserit, quam intactam ob- servari praecipitous. Sed eosdem libros «de iudi- ciis» vel «de rebus» totos et per suam consequen- tiam accipiant, nullo penitus ex his derelicto, qaia omnia nova pulchritudine sunt decorata, nullo inutili<ref>''Hal. Vulg. inutile, Fl.''</ref>, nullo desueto in his penitus in- venicnito. Alterutri autem eorundem volumini, id est «de iudiciis» vel«de rebus», adiungi in secun- di anni audientiam volumus quatuor «libros sin- gulares», quos ex omni compositione quatuorde- eim librorum excerpsimus; ex collectione quidem tripertiti<ref>''tripertita, Hal.''</ref>voluminis, quod pro<ref>''de, Hal.''</ref>dotibus composuimus, uno libro excerpto; ex duobus au- ________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> j3jxi0lp4cnbpb7am4p8bawbh202rim 104 81595 263366 2026-04-19T15:21:17Z Alfredo Guzme Chicnes 32213 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ' duas intercessiones factas Iulianus libro duodeci- mo Digestorum scribit, unam pro Secundo apud Primum, aliam pro Primo apud creditorem eius, et ideo et Primo restitui obligationem, et adversus eum. Marcellus autem notat, esse aliquam differentiam, utrum hoc agatur, ut ab initio mulier in alterius locum subdatur, et onus debitoris, a quo obligationem transferre creditor voluit, suscipiat, an vero quasi debitrix delegetur; scilicet ut, si qua... 263366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Alfredo Guzme Chicnes" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> duas intercessiones factas Iulianus libro duodeci- mo Digestorum scribit, unam pro Secundo apud Primum, aliam pro Primo apud creditorem eius, et ideo et Primo restitui obligationem, et adversus eum. Marcellus autem notat, esse aliquam differentiam, utrum hoc agatur, ut ab initio mulier in alterius locum subdatur, et onus debitoris, a quo obligationem transferre creditor voluit, suscipiat, an vero quasi debitrix delegetur; scilicet ut, si quasi debitrix delegata est, una sit intercessio. un acreedor de éste, escribe Juliano en el libro duodécimo del Digesto, que se hicieron dos fian- Proinde secundum hanc suam distinctionem in prima visione <ref> III., in Primi fideiussione, Hal. Vulg . </ref>, ubi quasi debitrix delegata est, exceptionem ei Senatusconsulti Marcellus non daret, sed condemnata vel ante condemnationem condicere utique ei, a quo delegata est, poterit vel quod ei abest, vel, si nondum abest, libera- tionem. § 3.-Interdum intercedenti mulieri et condictio competit, puta <ref> III., Taur. según la escritura original; utputa, según antigua corrección del codice Fl., Br. </ref> si contra Senatusconsultum obligata debitorem suum delegaverit; nam hic ipsi competit condictio , quemadmodum si pecuniam solvisset, condiceret; solvit enim et qui reum delegat. § 4.- Sed si is, qui a muliere delegatus est, debitor eius non fuit, exceptione Senatusconsulti poterit uti , quemmadmodum mulieris fideiussor. § 5.- Plane si mulier intercessura debitorem suum delegaverit, Senatusconsultum cessat, quia, etsi pecuniam numerasset, cessaret Senatusconsultum; mulier enim per Senatusconsultum relevatur, non <ref> III., in his, insertan Hal. Vulg. </ref> quae deminuit, restituitur. § 6. Sed si eum delegaverit, qui debitor eius non fuit, fraus Senatusconsulto facta videbitur; et ideo exceptio datur. § 7. Quoties pro debitore intercesserit mulier, datur in eum pristina actio, etsi ille prius accepti- latione liberatus sit, quam mulier intercesserit. § 8. Si convenerit cum debitore, ut expromissorem daret, et acceptum ei latum sit, deinde is dederit mulierem, quae auxilio Senatusconsulti munita est, potest ei condici, quasi non dedisset; quid enim interest, non det, an talem det? Non erit igitur actio utilis necessaria, quum condictio competat. § 9.-Marcellus quoque scribit, si mulieri post intercessionem accepto tulerit creditor, nihilominus restitutoriam actionem ei dari debere ; inanem enim obligationem dimisit <ref> III., ei dimissam, en lugar de dimisit), Hal. </ref>. § 10. Si mulier post intercessionem sic solverit, ne repetere possit, iuste prior debitor actionem recusat. Sed quum relevatur reus, si mulier sic sol- vit, ut repetere non possit, et quum ei mulieri, quae repetere non poterat, si solvisset, accepto tulit creditor, similiter relevatur reus. § 11. Quamquam in omnes, qui liberati sunt, restituitur actio, non tamen omnibus restituitur; utputa duo rei stipulandi fuerunt, apud alterum <hr style="width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;" /><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 5gwlmo725pvsnz6pxsmc2jlj680wpf2 263367 263366 2026-04-19T15:22:10Z Alfredo Guzme Chicnes 32213 263367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Alfredo Guzme Chicnes" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> duas intercessiones factas Iulianus libro duodeci- mo Digestorum scribit, unam pro Secundo apud Primum, aliam pro Primo apud creditorem eius, et ideo et Primo restitui obligationem, et adversus eum. Marcellus autem notat, esse aliquam differentiam, utrum hoc agatur, ut ab initio mulier in alterius locum subdatur, et onus debitoris, a quo obligationem transferre creditor voluit, suscipiat, an vero quasi debitrix delegetur; scilicet ut, si quasi debitrix delegata est, una sit intercessio. un acreedor de éste, escribe Juliano en el libro duodécimo del Digesto, que se hicieron dos fian- Proinde secundum hanc suam distinctionem in prima visione <ref> III., in Primi fideiussione, Hal. Vulg . </ref>, ubi quasi debitrix delegata est, exceptionem ei Senatusconsulti Marcellus non daret, sed condemnata vel ante condemnationem condicere utique ei, a quo delegata est, poterit vel quod ei abest, vel, si nondum abest, libera- tionem. § 3.- Interdum intercedenti mulieri et condictio competit, puta <ref> III., Taur. según la escritura original; utputa, según antigua corrección del codice Fl., Br. </ref> si contra Senatusconsultum obligata debitorem suum delegaverit; nam hic ipsi competit condictio , quemadmodum si pecuniam solvisset, condiceret; solvit enim et qui reum delegat. § 4.- Sed si is, qui a muliere delegatus est, debitor eius non fuit, exceptione Senatusconsulti poterit uti , quemmadmodum mulieris fideiussor. § 5.- Plane si mulier intercessura debitorem suum delegaverit, Senatusconsultum cessat, quia, etsi pecuniam numerasset, cessaret Senatusconsultum; mulier enim per Senatusconsultum relevatur, non <ref> III., in his, insertan Hal. Vulg. </ref> quae deminuit, restituitur. § 6.- Sed si eum delegaverit, qui debitor eius non fuit, fraus Senatusconsulto facta videbitur; et ideo exceptio datur. § 7.- Quoties pro debitore intercesserit mulier, datur in eum pristina actio, etsi ille prius accepti- latione liberatus sit, quam mulier intercesserit. § 8.- Si convenerit cum debitore, ut expromissorem daret, et acceptum ei latum sit, deinde is dederit mulierem, quae auxilio Senatusconsulti munita est, potest ei condici, quasi non dedisset; quid enim interest, non det, an talem det? Non erit igitur actio utilis necessaria, quum condictio competat. § 9.- Marcellus quoque scribit, si mulieri post intercessionem accepto tulerit creditor, nihilominus restitutoriam actionem ei dari debere ; inanem enim obligationem dimisit <ref> III., ei dimissam, en lugar de dimisit), Hal. </ref>. § 10.- Si mulier post intercessionem sic solverit, ne repetere possit, iuste prior debitor actionem recusat. Sed quum relevatur reus, si mulier sic sol- vit, ut repetere non possit, et quum ei mulieri, quae repetere non poterat, si solvisset, accepto tulit creditor, similiter relevatur reus. § 11.- Quamquam in omnes, qui liberati sunt, restituitur actio, non tamen omnibus restituitur; utputa duo rei stipulandi fuerunt, apud alterum <hr style="width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;" /><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> lr1ro507s411vb09tar3cnmzgyaltcd 104 81596 263369 2026-04-19T15:43:45Z Alfredo Guzme Chicnes 32213 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ' mulier intercessit, ei soli restituitur obligatio, (apud) quem intercessit. § 12.- Si mulieri heres extiterit creditor, videndum, an restitutoria uti non possit. Et ait Iulianus libro duodecimo <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, restitutoria eum nihilominus usurum; non immerito, quum non obligatae cum effectu successerit. Denique in Falcidia hoc aes alienum non imputabitur. § 13.- Plane si mihi proponas, mulierem veteri debitori successiss... 263369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Alfredo Guzme Chicnes" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> mulier intercessit, ei soli restituitur obligatio, (apud) quem intercessit. § 12.- Si mulieri heres extiterit creditor, videndum, an restitutoria uti non possit. Et ait Iulianus libro duodecimo <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, restitutoria eum nihilominus usurum; non immerito, quum non obligatae cum effectu successerit. Denique in Falcidia hoc aes alienum non imputabitur. § 13.- Plane si mihi proponas, mulierem veteri debitori successisse, dicendum erit, restitutoria eam conveniri posse; sed et directa actione, nihil enim eius interest, qua actione conveniatur. § 14.- Si, quum essem tibi contracturus, mulier intervenerit, ut cum ipsa potius contraham, videtur intercessisse; quo casu datur in te actio, quae instituit magis, quam restituit obligationem, ut perinde obligeris eodem genere obligationis, quo acción restitutoria. mulier est obligata, verbi gratia, si per stipulationem mulier et tu, quasi ex stipulatu convenieris. § 15. Illud videndum est, si mulier pro eo intervenit, qui, si cum ipso contractum esset, non obligaretur, an hac actione ille debeat teneri, utputa si pro pupillo intercessit, qui sine tutoris auctoritate non obligatur. Et puto, non obligari pupillum, nisi locupletior factus est ex hoc contractu. Item si minor vigintiquinque annis sit, pro quo mulier intercessit, in integrum restitutionem poterit implorare, vel <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, filius contra Senatusconsul tum contracturus est. 9. PAULUS libro VI. <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, Regularum.- Sed si pro alieno servo intercedat, quemadmodum in patremfamilias priorem reum ( 4 ) restituitur actio, ita in dominum quoque restituenda erit . 10. ULPIANUS libro XXIX. ad Edictum.- Hae actiones, quae in eos, pro quibus mulier intercessit, dantur, et heredibus, et in heredes, et perpetuo <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, competunt, habent enim rei persecutionem; ceteris quoque honorariis successoribus dabuntur, et adversus eos . 11. PAULUs libro XXX. ad Edictum.- Si mu- lier, tanquam in usus suos, pecuniam acceperit alii creditura, non est locus Senatusconsulto; alioquin nemo cum feminis contrahet, quia ignorari potest, quid acturae sint; 12. IDEM libro VI. Brevium <ref> III., VII . brevis edicti , Hal. </ref>,.-imo tunelo- cus est Senatusconsulto, quum scit creditor eam intercedere . 13. GAIUS libro IX. ad Edictum provinciale.- Aliquando, licet alienam obligationem suscipiat mulier, non adiuvatur hoc Senatusconsulto; quod tum accidit, quum prima facie quidem alienam, re vera autem suam obligationem suscipiat, ut ecce si ancilla ob pactionem libertatis expromissore dato post manumissionem id ipsum suscipiat, quod (1) VII. , Vulg. (2) si, inserta la Vulg. (3) V.. Hal. (1) prior ei, en lugar de priorem reum), Hal. Vulg. Томо 1-104 (5) Taur según corrección del codice Fl; in perpetuo, según la escritura original, Br. (6) VII . brevis edicti , Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> b5erzs19g359fyha3hs8kqfmodklgjp 263370 263369 2026-04-19T15:44:18Z Alfredo Guzme Chicnes 32213 263370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Alfredo Guzme Chicnes" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> mulier intercessit, ei soli restituitur obligatio, (apud) quem intercessit. § 12.- Si mulieri heres extiterit creditor, videndum, an restitutoria uti non possit. Et ait Iulianus libro duodecimo <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, restitutoria eum nihilominus usurum; non immerito, quum non obligatae cum effectu successerit. Denique in Falcidia hoc aes alienum non imputabitur. § 13.- Plane si mihi proponas, mulierem veteri debitori successisse, dicendum erit, restitutoria eam conveniri posse; sed et directa actione, nihil enim eius interest, qua actione conveniatur. § 14.- Si, quum essem tibi contracturus, mulier intervenerit, ut cum ipsa potius contraham, videtur intercessisse; quo casu datur in te actio, quae instituit magis, quam restituit obligationem, ut perinde obligeris eodem genere obligationis, quo acción restitutoria. mulier est obligata, verbi gratia, si per stipulationem mulier et tu, quasi ex stipulatu convenieris. § 15. Illud videndum est, si mulier pro eo intervenit, qui, si cum ipso contractum esset, non obligaretur, an hac actione ille debeat teneri, utputa si pro pupillo intercessit, qui sine tutoris auctoritate non obligatur. Et puto, non obligari pupillum, nisi locupletior factus est ex hoc contractu. Item si minor vigintiquinque annis sit, pro quo mulier intercessit, in integrum restitutionem poterit implorare, vel <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, filius contra Senatusconsul tum contracturus est. 9. PAULUS libro VI. <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, Regularum.- Sed si pro alieno servo intercedat, quemadmodum in patremfamilias priorem reum ( 4 ) restituitur actio, ita in dominum quoque restituenda erit . 10. ULPIANUS libro XXIX. ad Edictum.- Hae actiones, quae in eos, pro quibus mulier intercessit, dantur, et heredibus, et in heredes, et perpetuo <ref> III., Respondi, Hal. </ref>, competunt, habent enim rei persecutionem; ceteris quoque honorariis successoribus dabuntur, et adversus eos . 11. PAULUs libro XXX. ad Edictum.- Si mu- lier, tanquam in usus suos, pecuniam acceperit alii creditura, non est locus Senatusconsulto; alioquin nemo cum feminis contrahet, quia ignorari potest, quid acturae sint; 12. IDEM libro VI. Brevium <ref> VII . brevis edicti , Hal. </ref>,.-imo tunelo- cus est Senatusconsulto, quum scit creditor eam intercedere . 13. GAIUS libro IX. ad Edictum provinciale.- Aliquando, licet alienam obligationem suscipiat mulier, non adiuvatur hoc Senatusconsulto; quod tum accidit, quum prima facie quidem alienam, re vera autem suam obligationem suscipiat, ut ecce si ancilla ob pactionem libertatis expromissore dato post manumissionem id ipsum suscipiat, quod (1) VII. , Vulg. (2) si, inserta la Vulg. (3) V.. Hal. (1) prior ei, en lugar de priorem reum), Hal. Vulg. Томо 1-104 (5) Taur según corrección del codice Fl; in perpetuo, según la escritura original, Br. (6) VII . brevis edicti , Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> po08eusok4qi5i2pexvs1jnx33ucmsz 263372 263370 2026-04-19T15:52:47Z Alfredo Guzme Chicnes 32213 263372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Alfredo Guzme Chicnes" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> mulier intercessit, ei soli restituitur obligatio, (apud) quem intercessit. § 12.- Si mulieri heres extiterit creditor, videndum, an restitutoria uti non possit. Et ait Iulianus libro duodecimo <ref> VII., Vulg. </ref>, restitutoria eum nihilominus usurum; non immerito, quum non obligatae cum effectu successerit. Denique in Falcidia hoc aes alienum non imputabitur. § 13.- Plane si mihi proponas, mulierem veteri debitori successisse, dicendum erit, restitutoria eam conveniri posse; sed et directa actione, nihil enim eius interest, qua actione conveniatur. § 14.- Si, quum essem tibi contracturus, mulier intervenerit, ut cum ipsa potius contraham, videtur intercessisse; quo casu datur in te actio, quae instituit magis, quam restituit obligationem, ut perinde obligeris eodem genere obligationis, quo acción restitutoria. mulier est obligata, verbi gratia, si per stipulationem mulier et tu, quasi ex stipulatu convenieris. § 15. Illud videndum est, si mulier pro eo intervenit, qui, si cum ipso contractum esset, non obligaretur, an hac actione ille debeat teneri, utputa si pro pupillo intercessit, qui sine tutoris auctoritate non obligatur. Et puto, non obligari pupillum, nisi locupletior factus est ex hoc contractu. Item si minor vigintiquinque annis sit, pro quo mulier intercessit, in integrum restitutionem poterit implorare, vel <ref> si, inserta la Vulg. </ref>, filius contra Senatusconsul tum contracturus est. '''9'''. PAULUS ''libro VI. <ref> V.. Hal. </ref>, Regularum''.- Sed si pro alieno servo intercedat, quemadmodum in patremfamilias priorem reum <ref> prior ei, en lugar de priorem reum), Hal. Vulg. Томо 1-104 </ref> restituitur actio, ita in dominum quoque restituenda erit . '''10'''. ULPIANUS ''libro XXIX. ad Edictum''.- Hae actiones, quae in eos, pro quibus mulier intercessit, dantur, et heredibus, et in heredes, et perpetuo <ref> Taur según corrección del codice Fl; in perpetuo, según la escritura original, Br. </ref>, competunt, habent enim rei persecutionem; ceteris quoque honorariis successoribus dabuntur, et adversus eos . '''11'''. PAULUs ''libro XXX. ad Edictum''.- Si mu- lier, tanquam in usus suos, pecuniam acceperit alii creditura, non est locus Senatusconsulto; alioquin nemo cum feminis contrahet, quia ignorari potest, quid acturae sint; '''12'''. IDEM ''libro VI. Brevium'' <ref> VII . brevis edicti , Hal. </ref>'',.-imo tunelo- cus est Senatusconsulto, quum scit creditor eam intercedere. '''13'''. GAIUS ''libro IX. ad Edictum provinciale''.- Aliquando, licet alienam obligationem suscipiat mulier, non adiuvatur hoc Senatusconsulto; quod tum accidit, quum prima facie quidem alienam, re vera autem suam obligationem suscipiat, ut ecce si ancilla ob pactionem libertatis expromissore dato post manumissionem id ipsum suscipiat, quod <hr style="width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;" /><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> kd3svxi3jzh3gehw5ur68629v0ump6m 104 81597 263375 2026-04-19T18:42:53Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'poterat, ne forte etiam ex his causis, ex quibus cum herede actio non est, cum emtore agatur. :§ 19.— Et si servitutes amisit heres institutus, adita hereditate ex vendito poterit experiri ad- versus emtorem, ut servitutes ei restituantur. :§ 20.— Sed et si quid venditor nondum praestite- rit, sed quoquo nomine obligatus sit propter here-ditatem, nihilominus agere potest cum emtore. :'''3.''' POMPONIUS libro XXVII. ad Sabinum .— Si vendi... 263375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>poterat, ne forte etiam ex his causis, ex quibus cum herede actio non est, cum emtore agatur. :§ 19.— Et si servitutes amisit heres institutus, adita hereditate ex vendito poterit experiri ad- versus emtorem, ut servitutes ei restituantur. :§ 20.— Sed et si quid venditor nondum praestite- rit, sed quoquo nomine obligatus sit propter here-ditatem, nihilominus agere potest cum emtore. :'''3.''' POMPONIUS libro XXVII. ad Sabinum .— Si venditor hereditatis exactam pecuniam sine dolo malo et culpa perdidisset, non placet eum emtori teneri. :'''4.''' ULPIANUS libro XXXII. ad Edictum.— Si nomen sit distractum, Celsus libro nono<ref>X. , Vulg.</ref> Dige- storum scribit, locupletem esse debitorem, non de- bere praestare; debitorem autem esse, praestare, nisi aliud convenit; :'''5'''. PAULUS libro XXXIII, ad Edictum.--et quidem sine exceptione quoque , nisi in contrarium actum sit. Sed si certae summae debitor dictus sit, in eam summam tenetur venditor, si incertae, et nihil debeat, quanti intersit emtoris. :'''6'''. IDEM libro V. Quaestionum.— Emtori nomi- nis etiam pignoris persecutio praestari debet, eius quoque quod postea venditor ¡accepit; nam bene- ficium venditoris prodest emtori. :'''7.''' IDEM libro XIV.<ref>XIII. , Hal.</ref>ad Plautium.— Quum hereditatem aliquis vendidit, esse debet hereditas, ut sit emtio ; nec enim alea emitur, ut in venatione et similibus, sed res; quae si non est, (non) contra-hitur emtio , et ideo pretium condicetur . :'''8.''' IAVOLENUS libro II. ex Plautio.— Quodsi nulla hereditas ad venditorem pertinuit, quantum emtori praestare debuit<ref>debeat, Hal. Vulg.</ref>, ita distingui oporte- bit, ut, si est quidem aliqua hereditas, sed ad ven- ditorem non pertinet, ipsa aestimetur; si nulla est, de qua actum videatur, <ref>hic ero (quia venditio non valet), inserta Hal.</ref>pretium duntaxat, et si quid in eam rem impensum est, emtor a venditore consequatur, :'''9.''' PAULUS libro XXXIII. ad Edictum.— et si quid emtoris interest. :'''10.''' IAVOLENUS libro II. ex Plautio.— Quodsi in venditione hereditatis id actum est, si quid iuris esset venditoris , venire , nec postea quidquam praestitum iri, quamvis ad venditorem hereditas nonpertinuerit, nihil tamen<ref>ab añaden otras ediciones, al parecer con razón.N. del Tr.</ref> eo praestabitur, quia a<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ku6gkwwx46jl6c6lxnusxgqgyjma4jc 263376 263375 2026-04-19T18:43:12Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 263376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>poterat, ne forte etiam ex his causis, ex quibus cum herede actio non est, cum emtore agatur. :§ 19.— Et si servitutes amisit heres institutus, adita hereditate ex vendito poterit experiri ad- versus emtorem, ut servitutes ei restituantur. :§ 20.— Sed et si quid venditor nondum praestite- rit, sed quoquo nomine obligatus sit propter here-ditatem, nihilominus agere potest cum emtore. :'''3.''' POMPONIUS libro XXVII. ad Sabinum .— Si venditor hereditatis exactam pecuniam sine dolo malo et culpa perdidisset, non placet eum emtori teneri. :'''4.''' ULPIANUS libro XXXII. ad Edictum.— Si nomen sit distractum, Celsus libro nono<ref>X. , Vulg.</ref> Dige- storum scribit, locupletem esse debitorem, non de- bere praestare; debitorem autem esse, praestare, nisi aliud convenit; :'''5'''. PAULUS libro XXXIII, ad Edictum.--et quidem sine exceptione quoque , nisi in contrarium actum sit. Sed si certae summae debitor dictus sit, in eam summam tenetur venditor, si incertae, et nihil debeat, quanti intersit emtoris. :'''6'''. IDEM libro V. Quaestionum.— Emtori nomi- nis etiam pignoris persecutio praestari debet, eius quoque quod postea venditor ¡accepit; nam bene- ficium venditoris prodest emtori. :'''7.''' IDEM libro XIV.<ref>XIII. , Hal.</ref>ad Plautium.— Quum hereditatem aliquis vendidit, esse debet hereditas, ut sit emtio ; nec enim alea emitur, ut in venatione et similibus, sed res; quae si non est, (non) contra-hitur emtio , et ideo pretium condicetur . :'''8.''' IAVOLENUS libro II. ex Plautio.— Quodsi nulla hereditas ad venditorem pertinuit, quantum emtori praestare debuit<ref>debeat, Hal. Vulg.</ref>, ita distingui oporte- bit, ut, si est quidem aliqua hereditas, sed ad ven- ditorem non pertinet, ipsa aestimetur; si nulla est, de qua actum videatur, <ref>hic ero (quia venditio non valet), inserta Hal.</ref>pretium duntaxat, et si quid in eam rem impensum est, emtor a venditore consequatur, :'''9.''' PAULUS libro XXXIII. ad Edictum.— et si quid emtoris interest. :'''10.''' IAVOLENUS libro II. ex Plautio.— Quodsi in venditione hereditatis id actum est, si quid iuris esset venditoris , venire , nec postea quidquam praestitum iri, quamvis ad venditorem hereditas nonpertinuerit, nihil tamen<ref>ab añaden otras ediciones, al parecer con razón.N. del Tr.</ref> eo praestabitur, quia<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 8cx2rarcsjn855r01gefm2ruyokarp3 104 81598 263377 2026-04-19T18:51:33Z Anderson Cahuana Cutipa 32316 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'debeat, aut quod in rem defuncti versum est; his enim casibus aes alienum emtoris solvit, ex ceteris causis suo nomine condemnetur. :§ 13.— Quid ergo, si servum cum peculio exce- perit venditor hereditatis, conventusque de pecu- lio praestitit? Marcellus libro sexto Digestorum non petere<ref>repetere, Vulg.</ref> eum scripsit, si modo hoc actum est, ut, quod superfuisset ex peculio, hoc haberet. At si contra actum est, recte repetere<ref>pet... 263377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Anderson Cahuana Cutipa" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>debeat, aut quod in rem defuncti versum est; his enim casibus aes alienum emtoris solvit, ex ceteris causis suo nomine condemnetur. :§ 13.— Quid ergo, si servum cum peculio exce- perit venditor hereditatis, conventusque de pecu- lio praestitit? Marcellus libro sexto Digestorum non petere<ref>repetere, Vulg.</ref> eum scripsit, si modo hoc actum est, ut, quod superfuisset ex peculio, hoc haberet. At si contra actum est, recte repetere<ref>petere, Hal.</ref> eum posse ait; si vero nihil expressim inter eos convenit, sed tantummodo peculii mentio facta est, cessare ex vendito actionem constat. :§ 14.— Si venditor hereditatis aedes sibi excepe- rit, quarum nomine damni infecti promissum fuerat, interest, quid acti sit; nam si ita excepit, ut damni quoque infecti stipulationis onus sustineret , nihil ab emtore consequeretur; si vero id actum erit, ut emtor hoc aes alienum exsolveret, ad illum onus stipulationis pertinebit; si non apparebit, quid acti sit, verisimile erit id actum, ut eius quidem da- mni nomine, quod ante venditionem datum fuerit, onus ad emtorem, alterius temporis ad heredem pertineat. :§ 15.— Si Titius Maevii hereditatem Seio ven- diderit, et a Seio heres institutus eam hereditatem Attio<ref>Taur, según corrección del códice Fl.; Sempronio, inserta la escritura original, Br . </ref> vendiderit, an ex priore venditione here- ditatis cum Attio agi possit? Et ait Iulianus: quod venditor hereditatis petere a quolibet extraneo he- rede potuisset, id ab hereditatis emtore consequa- tur; et certe, si Seio alius heres extitisset, quidquid venditor Maevianae hereditatis nomine praestitis- set, id ex vendito actione consequi ab eo potuis- set; nam et si duplam hominis a Seio stipulatus fuissem, et ei heres extitissem, eamque heredita- tem Titio<ref>Attio, Hal.</ref> vendidissem, evicto homine rem a Titio<ref>Attio. Hal .</ref> servarem . :§ 16.— Si quid publici vectigalis nomine prae- stiterit venditor hereditatis, consequens erit dice- re , agnoscere emtorem ei hoc debere, namque hereditaria onera etiam haec sunt; et si forte tri- butorum nomine aliquid dependat, idem erit di- cendum. :§ 17.— Quodsi funere facto heres vendidisset he- reditatem , an impensam funeris ab emtore conse- quatur? Et ait Labeo, emtorem impensam funeris praestare debere, quia et ea, inquit, impensa he- reditaria esset<ref>Según conjetura Br .; esse, Fl.</ref>; cuius sententiam et Iavolenus putat veram, et ego arbitror . :§ 18.— Quum quis debitori suo heres extitit, con- fusione creditor esse desinit; sed si vendidit here- ditatem, aequissimum videtur, emtorem heredita- tis vicem heredis obtinere ; et idcirco teneri vendi- tori hereditatis, sive quum moritur testator, debuit, quamvis post mortem debere desiit adita a vendi- tore hereditate, sive quid in diem debeatur, sive sub conditione, et postea conditio extitisset; ita tamen, si eius debiti adversus heredem actio esse<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 94dpypk4z8rb72j8quzv4s0pdb0svbj 14 81599 263379 2026-04-19T18:57:17Z Demetrius Talpa 13304 nova 263379 wikitext text/x-wiki {{Vide|Scriptor:Urbanus IV}} [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Urbanus IV]] 3dfl9m7k2teayk5gxkq66yvqxhbche9 104 81600 263390 2026-04-19T19:51:04Z Carlos Pérez 921 32241 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ait, si<ref>Br. considera ait, si, añadidas por antiguos copistas; esse, (si), Taur.</ref> societatis non intersit, dirimi societatem ; semper enim non id, quod privatim interest unius ex sociis, servari solet, sed quod societati expedit; haec ita accipienda sunt, si nihil de hoc in coëunda societate convenit . § 6.— Item qui societatem in tempus coiit, eam ante tempus renuntiando socium a se, non se a socio liberat. Itaque si compendii pos... 263390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Carlos Pérez 921" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ait, si<ref>Br. considera ait, si, añadidas por antiguos copistas; esse, (si), Taur.</ref> societatis non intersit, dirimi societatem ; semper enim non id, quod privatim interest unius ex sociis, servari solet, sed quod societati expedit; haec ita accipienda sunt, si nihil de hoc in coëunda societate convenit . § 6.— Item qui societatem in tempus coiit, eam ante tempus renuntiando socium a se, non se a socio liberat. Itaque si compendii postea factum erit, eius partem non fert; at si dispendium, aeque praestabit portionem, nisi renuntiatio ex necessi- tate quadam facta sit. Quodsi tempus finitum est, liberum est recedere, quia sine dolo malo id fiat. § 7.— Renuntiare societati etiam per alios possu- mus , et ideo dictum est, procuratorem quoque pos- se renuntiare societati . Sed utrum de eo dictum sit, cui omnium bonorum administratio concessa est, an de eo , cui hoc ipsum nominatim mandatum est, videamus, an vero per utrumque recte renun- tietur? Quod est verius, nisi si prohibuerit eum dominus specialiter renuntiare. § 8.— Item scriptum est, posse procuratori quo- que meo socium meum renuntiare; quod Servius apud Alfenum ita notat, esse in potestate domini, quum procuratori eius renuntiatum est, an velit ratam habere renuntiationem. Igitur is, cuius pro- curatori renuntiatum est, liberatus esse videbitur; an autem ipse quoque, qui<ref>Br.; (qui), Taur,</ref> renuntiavit procu- ratori , liberetur, in potestate eius erit, quemadmo- dum diximus in eo, qui socio renuntiat. § 9.— Morte unius<ref>socii, inserta la Vulg.</ref> societas dissolvitur, etsi consensu omnium coïta sit, plures vero supersint, nisi in coëunda societate aliter convenerit; nec he- res socii succedit; sed quod ex re communi postea quaesitum est, item dolus et culpa in eo, quod ex ante gesto pendet, tam ab herede, quam heredi praestandum est. § 10.— Item si alicuius rei societas <ref>contracta, inserta Hal.; coita, la Vulg.</ref> sit, et finis negotio impositus, finitur societas; quodsi integris omnibus manentibus alter decesserit, deinde tunc sequatur res , de qua societatem coïerunt, tunc ea- dem distinctione utemur, qua in mandato, ut, si quidem ignota fuerit mors alterius, valeat socie- tas, si nota, non valeat. § 11.— Societas quemadmodum ad heredes socii non transit, ita nec ad arrogatorem, ne alioquin invitus quis socius efficiatur, cui non vult; ipse autem arrogatus socius permanet, nam et si filius- familias emancipatus fuerit, permanebit socius. § 12.— Publicatione quoque distrahi societatem diximus, quod videtur spectare ad universorum bonorum publicationem, si socii bona publicentur; nam quum in eius locum alius succedat, pro mortuo habetur. praestandum est. § 13.— Si post distractam societatem aliquid <ref>Hal.; aliquis, Fl.</ref><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 3lbjfqcnye293l5m8m7i41aaqar5cdn 263391 263390 2026-04-19T19:51:40Z Carlos Pérez 921 32241 263391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Carlos Pérez 921" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ait, si<ref>Br. considera ait, si, añadidas por antiguos copistas; esse, (si), Taur.</ref> societatis non intersit, dirimi societatem ; semper enim non id, quod privatim interest unius ex sociis, servari solet, sed quod societati expedit; haec ita accipienda sunt, si nihil de hoc in coëunda societate convenit . § 6.— Item qui societatem in tempus coiit, eam ante tempus renuntiando socium a se, non se a socio liberat. Itaque si compendii postea factum erit, eius partem non fert; at si dispendium, aeque praestabit portionem, nisi renuntiatio ex necessi- tate quadam facta sit. Quodsi tempus finitum est, liberum est recedere, quia sine dolo malo id fiat. § 7.— Renuntiare societati etiam per alios possu- mus , et ideo dictum est, procuratorem quoque pos- se renuntiare societati . Sed utrum de eo dictum sit, cui omnium bonorum administratio concessa est, an de eo , cui hoc ipsum nominatim mandatum est, videamus, an vero per utrumque recte renun- tietur? Quod est verius, nisi si prohibuerit eum dominus specialiter renuntiare. § 8.— Item scriptum est, posse procuratori quo- que meo socium meum renuntiare; quod Servius apud Alfenum ita notat, esse in potestate domini, quum procuratori eius renuntiatum est, an velit ratam habere renuntiationem. Igitur is, cuius pro- curatori renuntiatum est, liberatus esse videbitur; an autem ipse quoque, qui<ref>Br.; (qui), Taur,</ref> renuntiavit procu- ratori , liberetur, in potestate eius erit, quemadmo- dum diximus in eo, qui socio renuntiat. § 9.— Morte unius<ref>socii, inserta la Vulg.</ref> societas dissolvitur, etsi consensu omnium coïta sit, plures vero supersint, nisi in coëunda societate aliter convenerit; nec he- res socii succedit; sed quod ex re communi postea quaesitum est, item dolus et culpa in eo, quod ex ante gesto pendet, tam ab herede, quam heredi praestandum est. § 10.— Item si alicuius rei societas <ref>contracta, inserta Hal.; coita, la Vulg.</ref> sit, et finis negotio impositus, finitur societas; quodsi integris omnibus manentibus alter decesserit, deinde tunc sequatur res , de qua societatem coïerunt, tunc ea- dem distinctione utemur, qua in mandato, ut, si quidem ignota fuerit mors alterius, valeat socie- tas, si nota, non valeat. § 11.— Societas quemadmodum ad heredes socii non transit, ita nec ad arrogatorem, ne alioquin invitus quis socius efficiatur, cui non vult; ipse autem arrogatus socius permanet, nam et si filius- familias emancipatus fuerit, permanebit socius. § 12.— Publicatione quoque distrahi societatem diximus, quod videtur spectare ad universorum bonorum publicationem, si socii bona publicentur; nam quum in eius locum alius succedat, pro mortuo habetur. § 13.— Si post distractam societatem aliquid <ref>Hal.; aliquis, Fl.</ref><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 3jnel6eqvoh2lkbp9osv8yr2bwl5io3 104 81601 263392 2026-04-19T20:04:51Z Carlos Pérez 921 32241 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'in rem communem impenderit socius, actione pro socio id non consequitur, quia non est verum, pro socio communiterve id gestum esse; sed communi dividundo iudicio huius quoque rei ratio habebi- tur, nam etsi distracta esset societas, nihilominus divisio rerum superest. § 14.— Si communis pecunia penes aliquem so- ciorum sit, et alicuius sociorum quid absit, cum eo solo agendum, penes quem ea pecunia sit; qua deducta de reliquo, quod cuique de... 263392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Carlos Pérez 921" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>in rem communem impenderit socius, actione pro socio id non consequitur, quia non est verum, pro socio communiterve id gestum esse; sed communi dividundo iudicio huius quoque rei ratio habebi- tur, nam etsi distracta esset societas, nihilominus divisio rerum superest. § 14.— Si communis pecunia penes aliquem so- ciorum sit, et alicuius sociorum quid absit, cum eo solo agendum, penes quem ea pecunia sit; qua deducta de reliquo, quod cuique debeatur, omnes agere possunt. § 15.— Nonnunquam necessarium est, et manen- te societate agi pro socio, veluti quum societas ve-ctigalium causa coïta est, propterque varios con- tractus neutri expediat recedere a societate, nec refertur in medium, quod ad alterum pervenerit. § 16.— Si unus ex sociis maritus sit, et distraha- tur societas manente matrimonio, dotem maritus praecipere debet, quia apud eum esse debet, qui onera sustinet. Quodsi iam dissoluto matrimonio societas distrahatur, eadem die recipienda est dos, qua et solvi debet. '''66.''' GAIUS libro X. ad Edictum provinciale.— Quodsi eo tempore, quo dividitur<ref>dissolvitur , Hal.</ref> societas, in ea causa dos sit, ut certum sit, eam, vel partem cius reddi non oportere, dividere eam inter socios iudex debet. '''67.''' PAULUS libro XXXII. ad Edictum . - Si unus ex sociis rem communem vendiderit consen- su sociorum, pretium dividi debet ita, ut ei cavea- tur, indemnem eum futurum. Quodsi iam damnum passus est, hoc ei praestabitur; sed si pretium com- municatum sit sine cautione, et aliquid praestite- rit is, qui vendidit, an, si non omnes socii solvendo sint, quod a quibusdam servari non potest, a cete- ris debeat ferre? Sed Proculus putat, hoc ad cete- rorum onus pertinere, quod ab aliquibus servari non potest; rationeque defendi posse, quoniam so- cietas quum contrahitur, tam lucri, quam damni communio initur. § 1.— Si unus ex sociis, qui non totorum bono- rum socii erant, communem pecuniam foenerave- rit, usurasque perceperit, ita demum usuras par- tiri debet, si societatis nomine foeneraverit; nam si suo nomine, quoniam sortis periculum ad eum pertinuerit, usuras ipsum retinere oportet. § 2.— Si quid unus ex sociis necessario de suo impendit in communi negotio, iudicio societatis servabit, et usuras, si forte mutuatus sub usuris dedit; sed et si suam pecuniam dedit, non sine causa dicetur, quod usuras quoque percipere de- beat, quas posset<ref>Hal.; possit, Fl.</ref> habere, si alii mutuum de- disset. § 3.- Non alias socius in id, quod facere po- test, condemnatur, quam si confitetur, se socium fuisse . '''68.''' GAIUS<ref>Paulus, la Vulg.</ref> libro X. ad Edictum provincia-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> thihh3e2gyu8jye8tqmdwnv3xm3k6x2 104 81602 263393 2026-04-19T20:20:35Z Carlos Pérez 921 32241 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'le.-Nemo ex sociis plus parte sua potest alienare, etsi totorum bonorum socii sint. § 1.— Illud quaeritur, utrum is demum facere videtur, quominus facere possit, qui erogat bona sua in fraudem futurae actionis, an et qui occas- sione acquirendi non utitur? Sed verius est, de eo sentire Proconsulem, qui erogat bona sua; idque ex interdictis colligere possumus, in quibus ita est: «quod dolo fecisti, ut desineres possidere ». '''69.''' ULPIANU... 263393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Carlos Pérez 921" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>le.-Nemo ex sociis plus parte sua potest alienare, etsi totorum bonorum socii sint. § 1.— Illud quaeritur, utrum is demum facere videtur, quominus facere possit, qui erogat bona sua in fraudem futurae actionis, an et qui occas- sione acquirendi non utitur? Sed verius est, de eo sentire Proconsulem, qui erogat bona sua; idque ex interdictis colligere possumus, in quibus ita est: «quod dolo fecisti, ut desineres possidere ». '''69.''' ULPIANUS libro XXXII.1<ref>XV ., Hal.</ref> ad Edictum.— Quum societas ad emendum coïretur, et conveni- ret, ut unus reliquis nundinas, id est<ref>nundinarias, (en lugar de nundinas, id est), Hal.</ref> epulas, praestaret, eosque a negotio<ref>ad negotium, Hal. Vulg.</ref> dimitteret, si eas iis non solverit, et pro socio, et ex vendito cum eo agendum est. '''70.''' PAULUS libro XXXIII.<ref>XX., Hal .</ref> ad Edictum.— Nulla societatis in aeternum coïtio est. '''71.''' IDEM libro III. Epitomarum<ref>11. , ἐπιτομῶν, Hal.</ref> Alfeni Di- gestorum, —Duo societatem coïerunt , ut gramma- tica<ref>Taur. según la escritura original.; grammatican, se- gún reciente corrección del códice Fl. , Br.</ref> docerent, et quod ex eo artificio quaestus fecissent , commune corum esset<ref>Hal. Vulg.; esse, Fl .</ref>; de ea re quae voluerunt fieri, in pacto convento societatis pro- scripserunt; deinde inter se his verbis stipulati sunt: «haec, quae supra scripta<ref>praescripta, (en lugar de supra scripta), Vulg.</ref> sunt, ea ita dari, fieri , neque adversus ea fieri ; si ea ita data, facta<ref>factave, Vulg.</ref> non erunt, tum viginti millia<ref>tunc decem, Hal.; tunc viginti, Vulg.</ref> dari»; quaesitum est <ref>quaero, Vulg .</ref>, an, si quid contra factum es- set , societatis actione agi posset? Respondit <ref>respondi, Vulg.</ref>, si quidem pacto convento inter eos de societate fa- eto ita stipulati essent: «haec ita dari , fieri, spon-des?>> futurum fuisse, ut, si novationis causa id fecissent, pro socio agi non posset <ref>Hal. Vulg; possit, Fl.</ref>, sed tota res in stipulationem translata videretur. Sed quo- niam non ita essent stipulati: « ea ita dari, fieri<ref>fierive, Vulg.</ref> spondes ? » sed, «si ea ita<ref>data, inserta Hal.</ref> facta non essent, de- cem<ref>viginti, Vulg.</ref> dari», non videri sibi, rem in stipulatio- nem pervenisse, sed duntaxat poenam; non enim utriusque rei promissorem obligari, ut ea daret, faceret, et si non fecisset, poenam sufferret, et ideo societatis iudicio agi posse . § 1.— Duo conliberti societatem coïerunt lucri, quaestus, compendii; postea unus ex his a patrono heres institutus est, alteri legatum datum est; neu- trum horum in medium referre debere respondit. '''72.''' GAIUS libro II. Quotidianarum rerum , si- ve Aureorum .—Socius socio etiam culpae nomine tenetur, id est desidiae atque negligentiae. Culpa autem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est ; sufficit etenim talem diligentiam communibus<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 78f64tn1nm439twu68yahks3xffzdrx 104 81603 263394 2026-04-19T21:02:15Z Carlos Pérez 921 32241 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'rebus adhibere, qualem suis rebus adhibere solet, quia qui parum diligentem sibi socium acquirit, de se queri debet. '''73.''' ULPIANUS libro I. Responsorum Maximino respondit .— Si societatem universarum fortunarum coïerint, id est earum quoque rerum, quae postea cuique acquirentur, hereditatem cuivis eorum de- latam in commune redigendam . Idem Maximi- no<ref>Hal.;Maximinae, Taur.; maxime, teniendo sobrescrita ina, la escritura original de... 263394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Carlos Pérez 921" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>rebus adhibere, qualem suis rebus adhibere solet, quia qui parum diligentem sibi socium acquirit, de se queri debet. '''73.''' ULPIANUS libro I. Responsorum Maximino respondit .— Si societatem universarum fortunarum coïerint, id est earum quoque rerum, quae postea cuique acquirentur, hereditatem cuivis eorum de- latam in commune redigendam . Idem Maximi- no<ref>Hal.;Maximinae, Taur.; maxime, teniendo sobrescrita ina, la escritura original del códice Fl., Br.</ref> respondit, si societatem universarum for- tunarum ita coïerint, ut quidquid erogaretur<ref>Vulg.; erogetur, Fl.</ref>, vel quaereretur, communis lucri atque impendii es- set, ea quoque, quae in honorem alterius liberorum erogata sunt, utrimque<ref>Taur. según la escritura original; utrisque, según antigua corrección del códice Fl., Br.</ref> imputanda. '''74.''' PAULUS libro LXII.<ref>XXI. , Hal.</ref> ad Edictum .— Si quis societatem contraxerit, quod emit, ipsius fit, non commune; sed societatis iudicio cogitur rem communicare . '''75.''' CELSUS libro XV.<ref>X. , Hal.</ref> Digestorum .— Si coita sit societas ex his partibus, quas Titius arbi-tratus fuerit, si Titius, antequam arbitraretur, de- cesserit , nihil agitur; nam id ipsum actum est, ne aliter societas sit, quam ut Titius arbitratus sit. '''76.''' PROCULUS libro V. Epistolarum<ref>ἐπιστολῶν, Παι.</ref>.— So- cietatem mecum coisti ea conditione , ut Nerva amicus communis partem<ref>partes, Hal. Vulg. </ref> societatis constitue- ret; Nerva constituit, ut tu ex triente socius esses, ego ex besse; quaeris, utrum ratum id iure socie- tatis sit, an nihilominus ex aequis partibus socii simus ? Existimo autem melius te quaesiturum fuisse, utrum ex his partibus socii essemus, quas is constituisset, an ex his, quas virum bonum con-stituere oportuisset. Arbitrorum<ref>Arbitriorum, Hal.</ref> enim genera sunt duo: unum eiusmodi, ut, sive aequum sit, si- ve iniquum, parere debeamus, quod observatur, quum ex compromisso ad arbitrum itum est; alte- rum eiusmodi, ut ad boni viri arbitrium redigi de- beat, etsi nominatim persona sit comprehensa, enius arbitratu fiat. '''77.''' PAULUS libro IV. Quaestionum.— veluti quum lege locationis comprehensum est, ut opus arbitrio locatoris flat; '''78.''' PROCULUS libro V. Epistolarum.<ref>ἐπιστολῶν, Hal.</ref> -- in proposita autem quaestione arbitrium viri boni existimo sequendum esse eo magis , quod iudicium pro socio bonae fidei est. '''79.''' PAULUSs libro IV. Quaestionum.— Unde si Nervae arbitrium ita pravum est, ut manifesta ini- quitas eius appareat, corrigi potest per iudicium bonae fidei. '''80.''' PROCULUS libro V. Epistolarum<ref>ἐπιστολών, Hal,</ref>.— Quid enim, si Nerva constituisset, ut alter ex mil-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 4uy0lhmvpugq6vxfltfwvphidy75m1w 104 81604 263395 2026-04-19T21:15:23Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'maiores noſtros fuiſſe, vt qui Reges a̓ populo creati, aut regio genere prognati eſſent, comam alerent: eamq a̓ fronte diſcriminatam, vnguē¬ tiſqͥue delibutam, decus atque inſigne regium. regiæ que ſtirpis haberent. reliqui ciues omnes quamuis illuſtri loco nati, tamen capillitij ius non haberent: ſed propter aſſiduos (vt credi par eſt) in re militari labores, raſo vel detonſo capite incedorent: quēadmodum de lulio Cæ¬ ſare & pleriſqu...' 263395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|80|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>maiores noſtros fuiſſe, vt qui Reges a̓ populo creati, aut regio genere prognati eſſent, comam alerent: eamq a̓ fronte diſcriminatam, vnguē¬ tiſqͥue delibutam, decus atque inſigne regium. regiæ que ſtirpis haberent. reliqui ciues omnes quamuis illuſtri loco nati, tamen capillitij ius non haberent: ſed propter aſſiduos (vt credi par eſt) in re militari labores, raſo vel detonſo capite incedorent: quēadmodum de lulio Cæ¬ ſare & pleriſque alijs. Romana hiſtoriæ com. memorant. Aimoi. lib. i. cap. 4. Regem. gro ceterarum more nationum Franci ſibi eligen. tos, Faramundum ſolio ſublimant regio: cui fi. lius ſuccoſſit Clodiocrinitus. illo enim tempo. re Francorum Reges criniti habebantur. Itom libroꝫ. capite 61. Hic Gundoaldus more Regū a̓ matre ſua onutritus (vti conſuetudo anriquis fuit Franciæ Regibus) capitis comam gerebat profuſam. Similiter Agathius lib. de bell. Goth. I. vbi Regem Francorum Clodomirum a Bur. gundionibus in bello captum commemorat: Vt primum, inquit, ex equo lapſus eſt, Burgun. diones conſpicati capillitium, quod illi a tergo propendebat, ducom eſſe hoſtium animaduer. terunt. Neqꝫ .n. Francorum regib. coma carere licet: ſed a̓ pueris intonſi permauent, & profu. ſum capillitium, atque in tergum reiectum ha¬ bent. Quinētiam multis ex locis licet animad. uertere, maioribus noſtris in more fuiſſe. vt ſi cui vel Regnum abrogarent. vel adipiſcendi Regni ſpem adimerent, ei capillicium abſcin. derent<noinclude></noinclude> hmyxiomw4tbmo2h81f6rtwnj5d3be4y 104 81605 263396 2026-04-19T21:18:34Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'derent. Aimonus illo eodem loco: Ille intui. tus in eum, incidi eius pręcepit capillos. hunc ſu. um negans filium fuiſſe. Item: lterum inciſis cri. nibus Coloniæ in cuſtodiam traditur. vnde fu¬ ga clapſus ſuccreſcentibus capillis, ad Narſetꝰ mn̄ tranſiens, &c. quam hiſtor. Gregor. Turonen. lib. 6. cap. 24. conmemorat. Item cap. 44 vbi de Thedorico Rege loquitur: Franci. inquit, ſu. per eum conſu: gunt, ac eum de regno eijciur. t. crine ſque...' 263396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|81}}</noinclude>derent. Aimonus illo eodem loco: Ille intui. tus in eum, incidi eius pręcepit capillos. hunc ſu. um negans filium fuiſſe. Item: lterum inciſis cri. nibus Coloniæ in cuſtodiam traditur. vnde fu¬ ga clapſus ſuccreſcentibus capillis, ad Narſetꝰ mn̄ tranſiens, &c. quam hiſtor. Gregor. Turonen. lib. 6. cap. 24. conmemorat. Item cap. 44 vbi de Thedorico Rege loquitur: Franci. inquit, ſu. per eum conſu: gunt, ac eum de regno eijciur. t. crine ſque capitis eius vi abſtrahentes incidunt. Item lib. 7. cap. 36. Tu ne es ille, qui plerumqꝫ a regibus Fraticorum propter has præſumptio. na? quas profers, conſoratus, & exilio datus es: Et me. x: Quod me Chlotarius pater meus exo¬ ſum habuerit. nulli eſt incognitum: quod au. tom ab eo, & deinceps a fratribus ſim conſora. tus, manifeſtum eſt omnibus. Memorabilis autem ac potius horribilis hiſtoria extat apuid Gregor. Turonen̄. de Regina matre Chrotiſde. quæ duobus nepotibus caput abſcindi, quam comam maluit. Locus eſt lib. 3. capite 18. Ma. ter noſtra (inquibat Rex fratri ſuo) fratris no. ſtri filios ſecum retinuit, & vult eos regnodo. nari. Communi conſilio pertractare oportet. quid de his ficri debeat: vtrum inciſa cælarie. vt reliqua plebs habeantur: an his interfectis te¬ gnum germani noſtri inter nos diuidatur. Et mox: Tunc miſere Arch. diuini cum forcipe. at. que euaginatō gladio. qui ver etis oſtendit Re. ginæ vtrunque, dicens. Voluntatem tuam. qͥ glorioſiſſima Regina, filij tui domini noſtri ex.<noinclude></noinclude> oefz0c7ali3iz9i7e4j63hi65iq0d1x 104 81606 263397 2026-04-19T21:24:51Z Jhon Alex Sucasaca Yana 32294 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'em de tutelis et curationibus uno; et<ref>''Taur, al margen; ut, en el texto.''</ref>ex gemi- no volumine de testamentis uno; et ex septein li- bris de legatis et fideicommissis, et quae circa ea sunt, simili modo uno tantum libro. Hos igitur quatuor libros, qui in primordiis singularum me- moratarum compositionum positi sunt, tantum- modo a vobis iis tradi sancimus, ceteris decem oportuno tempori <ref>''Hal.; tempore, Fl.''</ref> conservandi... 263397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jhon Alex Sucasaca Yana" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>em de tutelis et curationibus uno; et<ref>''Taur, al margen; ut, en el texto.''</ref>ex gemi- no volumine de testamentis uno; et ex septein li- bris de legatis et fideicommissis, et quae circa ea sunt, simili modo uno tantum libro. Hos igitur quatuor libros, qui in primordiis singularum me- moratarum compositionum positi sunt, tantum- modo a vobis iis tradi sancimus, ceteris decem oportuno tempori <ref>''Hal.; tempore, Fl.''</ref> conservandis, quia neque possibile est, neque anni secundi tempus sufficit ad istorum quatuordecim librorum magistra <ref>''magistri, Hal.''</ref> voce iis tradendorum recitationem. § 4.—Tertii insuper anní doctrina talem ordi- nem sortiatur, ut sive libros de iudiciis», sive <de rebus» secundum vices legere iis sors tulerit, con- currat iis tripertita legum singularium disposi- tio, et in primis liber singularis» ad hypotheca riam formulam, quem <ref>''quam, Vulg.''</ref> oportuno loco, in quo de hypothecis loquimur, posuimus; ut, quum aemula sit pignoraticiis actionibus, quae in libris <de rebus positae sunt, non abhorreat eorum <ref>''earum, Hal.''</ref> vicinitatem, quum circa easdem res ambabus pae- ne idem studium est. Et post eundem librum singularem alius liber similiter is aperiatur, quem <ref>''de usuris, item allus quem, insertan Hal. Vulg.''</ref> ad Edictum aedilium, et de redhibitoria actione, et de evictionibus, nec nou duplae sti- pulatione <ref>''stipulationibus, Vulg.''</ref> composuimus; quum enim quae pro emtionibus et venditionibus legibus cauta sunt, in libris de rebuss praefulgent, hae autem omnes, quas diximus, definitiones <ref>''vel divisiones, inserta la Vulg.''</ref> in ultima par- te prioris <ref>''praetorii, Hal.''</ref> Edicti fuerant positae, necessario eas in anteriorem locum transtulimus, ne a ven- ditionibus, quarum quasi <ref>''Gron.''</ref> ministrae sunt, vicinitate <ref>''et vicinae, Ral.''</ref> ulterius devagentur. Et hos tres libros cum <ref>''pro, Hal.''</ref> acutissimi Papiniani lectione tra- dendos posuimus, quorum <ref>''cuius, Hal.''</ref> volumina in tertio anno studiosi recitabant, non ex omni eorum corpore, sed sparsim pauca ex multis et in hac parte accipientes. Vobis autem ipse <ref>''Según la corr. Fl., Br.; Ipse, omitela Taur. conforme al orig.''</ref> pulcher- rimus Papinianus non solum ex Responsis, quae in decem et novem libros composita fuerant, sed etiam ex libris septem et triginta Quaestio- num, et gemino volumine Definitionum, nec non de adulteriis, et paene oinni eius expositione in omni nostrorum Digestorum ordinatione praeful- gens <ref>''praefulgente, Hal.''</ref>, propriis partibus praeclarus <ref>''praeclaram, Hal.''</ref>, sui recitationem praebebit. Ne autem tertii anni au- ditores, quos Papinianistas vocant, nomeu et festi- vitatem eius amittere videantur, ipse iterum in tertium annum per bellissimam machinationem introductus est; librum enim hypothecariae ex primordiis pienam eiusdem maximi Papiniani fecimus lectione <ref>''legi fecimus, Vulg.; fec., ut et lectionem, et nom., Hal.''</ref>, ut et nomen ex eo habeant et Papinianistue vocentur, et eius reminiscentes et laetificentur et festum diem, quem, quum pri- mum leges eius accipiebant, celebrare solebant, peragant, et maneat viri sublimissimi praefecto rii Papiniani et per hoc in aeternum memoria, hocque termino <ref>''Taur. según Fl.; termine, Br.''</ref> tertii anni doctrina conclu- datur. § 5.—Sed quia solitum est, anni quarti studio- _________________<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 5ubo6rafms05puaxg95dq3qcxg0c7zs 104 81607 263398 2026-04-19T21:29:33Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'petunt, quid de pueris agendum cenſeas: vtrū incilis crinibus eos viuere iubeas. an vtrumque iugulari. Maluit autem illa interfectos videre quam tonſos. Quam hiſtoriam Aimonus lib. 2. cap. 12. enarrans. Chrotiſdem ita loquentem inducit: Sed vtcunque ſe res habeat, nullatenus clericos fieri patiar. quaſi ad clericatum conſu. ra puerorū quæreretur. Quod cum a Gregorij verbis alienum eſt, tum etiam ab illa conſuetū. dine vſitata, vt tonſura qual... 263398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|82|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>petunt, quid de pueris agendum cenſeas: vtrū incilis crinibus eos viuere iubeas. an vtrumque iugulari. Maluit autem illa interfectos videre quam tonſos. Quam hiſtoriam Aimonus lib. 2. cap. 12. enarrans. Chrotiſdem ita loquentem inducit: Sed vtcunque ſe res habeat, nullatenus clericos fieri patiar. quaſi ad clericatum conſu. ra puerorū quæreretur. Quod cum a Gregorij verbis alienum eſt, tum etiam ab illa conſuetū. dine vſitata, vt tonſura quali abdicatio, & a re¬ gni hereditate excluſio quædam eſſet. Quin et. iam moris fuiſſe animaduerto. vt cum Reges prælio decertarerit. nōdatum capillitium in galeam, quaſi criſtam erigerent: idque inſigno in prælijs haberent. Itaque Aimonus libro quarto, capite 18. vbi de Dagoberti Regis, cum Bertōaldo Saxōnum Dues accrrimo, prælio commemorat: Rex, inquit, enſe percuſſus in caput, deciſos cum parte galeæ crines patri per armigerum mittit, vt ſibi in auxilium prope. ret. Huius autem inſtituti cauſſam cum apud me conſidero. hanc fere reperio. quod cum & Gaſtorum & Francorum nationes comatæ eſ ſent (itom vt Sicambrorum, ac fore regionum Illarum inſtitutum fuiſſe conſtat) Maioribus noſtris viſum eſt, hoc proprium Regiæ dignita. ti decus atque inſigne tribuere. Nam de Gallis quidem (vnde Comata Gallia dicta eſt) nemo mediocriter eruditus teſtimonium quærit. me. rrior præſertim illius Claudiani ex lib. in Ruf. finum 2. Inde<noinclude></noinclude> dgfyvbp71k7i2b0t9ld2vqk5r0h0vck 104 81608 263399 2026-04-19T21:32:41Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '<i>Inde truces flauo comitantur vertice Galli, Quos Rhodanus velox,Araris quos tardiorăbit, Et quosnafcentes explorat gurgite Rhenus.</i> De Francis autem, quos ex Chaucis, fiue Chay- cis ortos demonftrauimus, velvnus ille ex Lu- cani primo locus,teftimonio effe poteft: Et vos crinigeros bellis arcere Chaycos Oppofiti peutis Romam, &c. Quod cuin ita cffet, animaduertimus, exte- ros qui animo in noftros inimico effent, re- ges capillatos, non... 263399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|83}}</noinclude><i>Inde truces flauo comitantur vertice Galli, Quos Rhodanus velox,Araris quos tardiorăbit, Et quosnafcentes explorat gurgite Rhenus.</i> De Francis autem, quos ex Chaucis, fiue Chay- cis ortos demonftrauimus, velvnus ille ex Lu- cani primo locus,teftimonio effe poteft: Et vos crinigeros bellis arcere Chaycos Oppofiti peutis Romam, &c. Quod cuin ita cffet, animaduertimus, exte- ros qui animo in noftros inimico effent, re- ges capillatos, non modò contumeliofo no- mine Setatos appellaffe: verùm cùm fetæ leo- num,equorum,& fuum communes effent,(qui omnes propterea Setofi & Setigeri appellan- tur)etiam ad fuillas fetas nominis contumelia produxiffe.Vnde & oblcœna conficta fabula, & (purcú noménecazarande quo Georg.Ce- drenus in hiftorical ribit: ἐλέγοντο δὲ οἱ ἐκ τὸ γένος ἐκείνο καταγόμενοι κρισοτοι, ὃ ἐρμία εύνται επιχοραχείς τοι. εἶχον γὰρ κατὰ τις μάχε ως αὐτῶν τείχας ἐκφυομένας, ais zoño: id eft,quiregio crant pregnatigenere, 2010:01 dicebantur Criltati: quod interpretatur, Ter- giferofi. Habebant enim in fpina dotti pilos enafcentes, quafiporci. Queintamen locur mendofum,ac deprauatum eflè arbitror:acpro ΚΡΙΣΤΑΤΟΙ vel reponodum ΣΕ ΤΑΤΟΙ, vel vtrunque certè coniungendum: vtà nonnullis feftiuè Criftati, propter erectuin galea criniú flocculu: à maleuolis etiam cótumeliosè Setati, vel Setigeri appellarétur. Quod fi claufulá illá tá apertè Cedren’non appotuifler,&Criſtatorű F 2 '<noinclude></noinclude> 2h1gap1c6yei695rjspcfczqmbsax45 104 81609 263400 2026-04-19T21:35:11Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'nomen retinendum fuiſſet, dicendi potius 7- xxapan, fuiffent: vt cuiuis perfpicuum effe ar- bitror: pro, Crinibus infignes. quanquam totű illum Ċedreni locum animaduerti iam ab au- ctore Hiftorię Mifcellæ ad verbum ita conuer- fum, lib. xx11. Dicebantur fane ex genere illo defcendere Criftati: quod interpretatur Tri- chorachati.pilos.n.habebat natos in ſpina, ve- lutiporci. Vtcunque fit, ne illud quidem præ- termittendum videtur, circiter Car... 263400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|{{SIC|74|84}}|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}</noinclude>nomen retinendum fuiſſet, dicendi potius 7- xxapan, fuiffent: vt cuiuis perfpicuum effe ar- bitror: pro, Crinibus infignes. quanquam totű illum Ċedreni locum animaduerti iam ab au- ctore Hiftorię Mifcellæ ad verbum ita conuer- fum, lib. xx11. Dicebantur fane ex genere illo defcendere Criftati: quod interpretatur Tri- chorachati.pilos.n.habebat natos in ſpina, ve- lutiporci. Vtcunque fit, ne illud quidem præ- termittendum videtur, circiter Caroli Magni ætatem,confuetudinem quandam increbuiffe, vt regis filius ad exterum aliquem principem a- micum ac fœderatum mitteretur, qui honoris cauffa capillos ei præcideret:eoque facto Pater ipfius honorarius diceretur. Nam Paul.Diaco- nus libro fexto,capite decimoquinto, de Caro- lo Magno fcribens: Carolus, inquit, Francoru princeps filium fuum ad Liutprandum Longo- bardorum regem mifit, vt eius, iuxta morem, capillum fufciperet. qui eius cæfariem incidens, ei pater effectus eft: multifque regijs muneri- bus donatum genitori remifit. quam hiftoriam Regino libro primo, fub anno DCLV. comme- morat:apud quem prosVSCIPERET commo- dius legi videretur,INCIDERET. Verùm hæc quidé de regalis capillitij iure, hactenus. Quod verò nonnulli fabulantur, regnante Ludouico v11. Petri Lombardi Parifienfis Epifcopi con- filio atq; hortatu inftitutum fuiffe,vt difcrimen inter Gallos & Francos tolleretur, cum illi co- mam tantum,hi & comam & barbam coleret: VII. indi-<noinclude></noinclude> 7p01dofxvri4nmqvhksm74o6vp9m49d 104 81610 263401 2026-04-20T00:37:44Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 263401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>statum revertitur, quo se abdicavit, sed efficitur libertinae conditionis . 22. IDEM libro XII. Responsorum. -Heren- nius Modestinus respondit: si eo tempore enixa est ancilla, quo secundum legem donationis ma- numissa esse debuit, quum ex Constitutione li- bera fuerit, ingenuum ex ea natum. 23. IDEM libro I. Pandectarum <ref>"πανδεκτῶν, Hal."</ref>.- Vulgo concepti dicuntur, qui patrem demonstrare non possunt, vel qui possunt quidem, sed eum ha- bent, quem habere non licet; qui et spurii appel- lantur παρὰ τὴν σποράν [a satione] . 24. ULPIANUS libro XXVII. <ref>"ib. XXII., Hal."</ref< ad Sabinum.- Lex naturae haec est, ut qui nascitur sine legi- timo matrimonio, matrem sequatur, nisi lex spe- cialis aliud inducit. 25. IDEM libro I. ad legem Iuliam et Papiam.- Ingenuum accipere debemus etiam eum, de quo sententia lata est, quamvis fuerit libertinus; quia res iudicata pro veritate accipitur. 26. IULIANUS libro LXIX. <ref>"lib. LXVIII., Hal."</ref> Digestorum.- Qui in utero sunt, in toto paene iure civili intel- liguntur in rerum natura esse . Nam et legiti- mae hereditates his restituuntur, et si praegnans mulier ab hostibus capta sit, id quod natum erit, postliminium habet, item patris vel matris con- ditionem sequitur . Praeterea si ancilla prae- gnans surrepta fuerit, quamvis apud bonae fidei emtorem pepererit, id quod natum erit, tamquam furtivum usu non capitur . His consequens est, ut libertus quoque, quamdiu patroni filius nasci possit, eo iure sit, quo sunt, qui patronos habent . 27. ULPIANUS libro V. Opinionum.- Eum, qui se libertinum esse fatetur, nec adoptando patro- nus ingenuum facere potuit. {{c|TIT . VI}} {{c|DE HIS, QUI SUI VEL ALIENI IURIS SUNT}} {{c|[Cf. Cod. VIII. 47].}} 1. GAIUS I. Institutionum <ref>"Gayo Inst. I. §. 48.50-53."</ref>.-De iure perso- narum alia divisio sequitur, quod quaedam per- sonae <ref>2personae, falta en hal."</ref> sui iuris sunt, quaedam alieno iuri sub- iectae sunt. Videamus itaque de his, quae alie- no iuri subiectae sunt; nam si cognoverimus, quae istae personae sunt, simul intelligemus, quae sui iuris sunt; dispiciamus itaque de his, quae in aliena potestate sunt. § 1. Igitur in potestate sunt servi domino- rum. Quae quidem potestas iuris gentium est; nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus, domini in servos vitae necisque po-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> tuwp36thqdg4bpqpn0if76abxhufsym 263402 263401 2026-04-20T00:39:12Z Y Magaly Holguin M 32211 263402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>statum revertitur, quo se abdicavit, sed efficitur libertinae conditionis . 22. IDEM libro XII. Responsorum. -Heren- nius Modestinus respondit: si eo tempore enixa est ancilla, quo secundum legem donationis ma- numissa esse debuit, quum ex Constitutione li- bera fuerit, ingenuum ex ea natum. 23. IDEM libro I. Pandectarum <ref>"πανδεκτῶν, Hal."</ref>.- Vulgo concepti dicuntur, qui patrem demonstrare non possunt, vel qui possunt quidem, sed eum ha- bent, quem habere non licet; qui et spurii appel- lantur παρὰ τὴν σποράν [a satione] . 24. ULPIANUS libro XXVII. <ref>"ib. XXII., Hal."</ref> ad Sabinum.- Lex naturae haec est, ut qui nascitur sine legi- timo matrimonio, matrem sequatur, nisi lex spe- cialis aliud inducit. 25. IDEM libro I. ad legem Iuliam et Papiam.- Ingenuum accipere debemus etiam eum, de quo sententia lata est, quamvis fuerit libertinus; quia res iudicata pro veritate accipitur. 26. IULIANUS libro LXIX. <ref>"lib. LXVIII., Hal."</ref> Digestorum.- Qui in utero sunt, in toto paene iure civili intel- liguntur in rerum natura esse . Nam et legiti- mae hereditates his restituuntur, et si praegnans mulier ab hostibus capta sit, id quod natum erit, postliminium habet, item patris vel matris con- ditionem sequitur . Praeterea si ancilla prae- gnans surrepta fuerit, quamvis apud bonae fidei emtorem pepererit, id quod natum erit, tamquam furtivum usu non capitur . His consequens est, ut libertus quoque, quamdiu patroni filius nasci possit, eo iure sit, quo sunt, qui patronos habent . 27. ULPIANUS libro V. Opinionum.- Eum, qui se libertinum esse fatetur, nec adoptando patro- nus ingenuum facere potuit. {{c|TIT . VI}} {{c|DE HIS, QUI SUI VEL ALIENI IURIS SUNT}} {{c|[Cf. Cod. VIII. 47].}} 1. GAIUS I. Institutionum <ref>"Gayo Inst. I. §. 48.50-53."</ref>.-De iure perso- narum alia divisio sequitur, quod quaedam per- sonae <ref>2personae, falta en hal."</ref> sui iuris sunt, quaedam alieno iuri sub- iectae sunt. Videamus itaque de his, quae alie- no iuri subiectae sunt; nam si cognoverimus, quae istae personae sunt, simul intelligemus, quae sui iuris sunt; dispiciamus itaque de his, quae in aliena potestate sunt. § 1. Igitur in potestate sunt servi domino- rum. Quae quidem potestas iuris gentium est; nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus, domini in servos vitae necisque po-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> kbgcglcb0tvt5x64kqsibc6axys8mh7 102 81611 263406 2026-04-20T00:59:03Z Demetrius Talpa 13304 nova 263406 wikitext text/x-wiki {{Scriptor }} ==Opera== *[[Alexandri Regis Decreta in Comitiis Radomiensibus|Decreta in Comitiis Radomiensibus]] 8ze4wcnqr4g747c35zvsgtkr12q9ypc 14 81612 263407 2026-04-20T01:00:29Z Demetrius Talpa 13304 nova 263407 wikitext text/x-wiki {{Vide|Scriptor:Alexander Jagellonides}} [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Scriptor:Alexander Jagellonides]] kvk7rb8ce6e4uzqzbiq0zfdvbay1zoy 104 81613 263408 2026-04-20T01:06:26Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 263408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>testatem fuisse; et quodcunque per servum ac- quiritur, id domino acquiritur<ref>"acquiri, Hal."</ref>. § 2. Sed hoc tempore nullis hominibus, qui sub imperio Romano sunt, licet supra modum et sine causa legibus cognita in servos suos saevi- re. Nam ex Constitutione Divi <ref>” Vulg. inserta Pii. ”</ref> Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur, quam qui alienum servum occi- derit. Sed et maior asperitas dominorum eiusdem Principis Constitutione coërcetur. 2. ULPIANUS libro VIII. de officio Proconsulis.- Si dominus in servos saevierit, vel ad impudici- tiam turpemque violationem compellat , quae sint partes Praesidis, ex rescripto Divi Pii ad Aelium Marcianum Proconsulem Baeticae<ref>” Veticae, Taur.; Uticae, Vulg. ”</ref>, manifestabitur. Cuius rescripti verba haec sunt: «Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet, nec cuiquam hominum ius suum detrahi; sed dominorum interest, ne auxi- lium contra saevitiam, vel famem, vel intolera- bilem iniuriam denegetur his, qui iuste depre- cantur. Ideoque cognosce de querelis eorum, qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt; et si vel durius habitos, quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri<ref>” venire, Hal. ”</ref> iube, ita ut inpotestate domini non revertantur; qui si meae Constitutioni fraudem fecerit, sciet me ad- missum severius exsecuturum» . Divus etiam Ha- drianus Umbriciam quandam matronam in quin- quennium relegavit, quod ex levissimis causis ancillas atrocissime tractasset . 3. GAIUS libro I. Institutionum<ref>” Gayo Inst. 1. §. 55. ”</ref>.- Item in potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex iustis nuptiis procreaverimus<ref>” procreavimus, Hal. y Gayo .”</ref>; quod ius proprium civium Romanorum est . 4. ULPIANUS libro I. Institutionum . - Nam ci- vium Romanorum quidam sunt patresfamiliarum, alii filiifamiliarum, quaedam matresfamiliarum, quaedam filiaefamiliarum. Patresfamiliarum sunt, qui sunt suae potestatis, sive puberes, sive impu- beres; simili modo matresfamiliarum. Filiifamili- arumet filiae, quae<ref>” Filii vero et filiae familiarum, qui, Hal. ”</ref> sunt in aliena potestate. Nam qui ex me et uxore mea nascitur, in mea po- testate est; item qui ex filio meo et uxore eius nascitur, id est nepos meus et neptis, aeque in mea sunt potestate; et pronepos<ref>” Según anotación de Br. ”</ref> et proneptis, et deinceps ceteri. 5. IDEM libro XXXVI. ad Sabinum <ref>"ad edictum, Hal. "</ref>.- Ne- potes ex filio , mortuo avo, recidere solent in filii potestatem, hoc est patris sui <ref>"hoc est patris sui, falta en Hal. "</ref>; simili modo et pronepotes , et deinceps , vel in filii potestate, si vivit et in familia mansit, vel in<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ovi333m6mor5e0m196ru7bu29z5u0ok 104 81614 263409 2026-04-20T01:20:40Z Y Magaly Holguin M 32211 /* Corregido */ 263409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Y Magaly Holguin M" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>eius parentis, qui ante eos in potestate est. Et hoc non tantum in naturalibus, verum in adopti- vis quoque iuris est. 6. IDEM libro IX. ad Sabinum .- Filium eum definimus , qui ex viro et uxore eius nascitur. Sed si fingamus abfuisse maritum, verbi gratia per decennium, reversum anniculum invenisse in domo sua, placet nobis Iuliani sententia, hunc non esse mariti filium . Non tamen ferendum Iu- lianus ait eum, qui cum uxore sua assidue mo- ratus nolit filium agnoscere, quasi non suum. Sed mihi videtur, quod et Scaevola probat, si con- stet maritum aliquamdiu cum uxore non concu- buisse infirmitate interveniente vel alia causa, vel<ref>” velut, Hal. ”</ref> si ea valetudine paterfamilias fuit, ut ge- nerare non possit, hunc, qui in domo natus est, licet vicinis scientibus , filium non esse . 7. IDEM libro XXV. ad Sabinum . Si qua poe- na pater fuerit affectus , ut vel civitatem amittat, vel servus poenae efficiatur, sine dubio nepos fi- lii loco succedit. 8. IDEM libro XXVI. ad Sabinum . - Patre fu- rioso liberi nihilominus in patris sui potestate sunt. Idem et in omnibus est parentibus, qui ha- bent liberos in potestate; nam quum ius potesta- tis moribus sit receptum, nec possit desinere quis habere in potestate, nisi exierint liberi quibus casibus solent, nequaquam dubitandum est, re- manere eos in potestate . Quare non solum eos liberos in potestate habebit, quos ante furorem genuit, verum et si qui ante furorem concepti in furore editi sunt; sed et si in furore agente eo uxor concipiat, videndum, an in potestate eius nascatur filius; nam furiosus licet uxorem ducere non possit, retinere tamen matrimonium potest. Quod quum ita se habeat, in potestate filium ha- bebit . Proinde et si furiosa sit uxor, ex ea ante conceptus in potestate nascetur; sed et in furo- re eius conceptus ab eo, qui non furebat, sine dubio in potestate nascetur, quia retinetur ma- trimonium. Sed et si ambo in furore agant, et uxor et maritus , et tunc concipiat, partus in po- testate patris nascetur<ref>” quia retinetur matrimonium, inserta la Vulg. ”</ref>, quasi voluntatis re- liquiis in furiosis manentibus; nam quum consi- stat matrimonium altero furente , consistet<ref>” constat, Vulg. ”</ref> et utroque . § 1. Adeo autem retinet ius potestatis pater furiosus, ut et acquiratur illi commodum eius, quod filius acquisivit . 9. POMPONIUS libro XVI. ad Quintum Mucium. -Filiusfamilias in publicis causis loco patrisfa- milias habetur, veluti ut<ref>” veluti si vel m. g. vel tutor detur, Hal. ”</ref> magistratum gerat, ut tutor detur 10. ULPIANUS libro IV. ad Legem Iuliam et<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> syhgotocizmwb0s70rciqqh9pb51sh9 104 81615 263410 2026-04-20T01:25:15Z Carlos Pérez 921 32241 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'lesima parte, alter ex duabus<ref>Según reciente corrección del códice Fl. , Br.; ex duo, Taur, según la escritura criginal.</ref> millesimis parti- bus socius esset? Illud potest conveniens esse viri boni arbitrio, ut non utique ex aequis partibus socii simus, veluti si alter plus operae, industriae, gratiae, pecuniae in societatem collaturus erat. '''81.''' PAPINIANUS libro IX.<ref>VII. , Hal.</ref> Quaestionum.— Si socius pro filia dotem... 263410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Carlos Pérez 921" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>lesima parte, alter ex duabus<ref>Según reciente corrección del códice Fl. , Br.; ex duo, Taur, según la escritura criginal.</ref> millesimis parti- bus socius esset? Illud potest conveniens esse viri boni arbitrio, ut non utique ex aequis partibus socii simus, veluti si alter plus operae, industriae, gratiae, pecuniae in societatem collaturus erat. '''81.''' PAPINIANUS libro IX.<ref>VII. , Hal.</ref> Quaestionum.— Si socius pro filia dotem promisit, et priusquam solveret , herede ea relicta decessit, quae postea <ref>posteaquam, Hal.</ref> cum marito de exigenda dote egit, accepto libera- ta est; quaesitum est, an, si pro socio ageret, do- tis quantitatem praecipere<ref>percipere, Hal. Vulg .</ref> deberet, si forte convenisset inter socios , ut de communi dos con-stitueretur? Dixi, pactum non esse iniquum, utique si non de alterius tantum filia convenit; nam si commune hoc pactum fuit, non interesse, quod al- ter solus filiam habuit; ceterum si numeratam do- tem pater defuncta in matrimonio filia recuperas- set, reddi pecuniam societati debuisse, pactum ex aequitate sic nobis interpretantibus; quodsi salva societate divortio matrimonium solutum foret, cum sua causa dotem recuperari , scilicet ut ea vel alii marito dari possit, nec, si prior maritus facere non posset, denuo de societate constituendam dotem, nisi si nominatim ita convenisset . Verum in propo- sito large interesse<ref>Según conjetura Br.: largiter esse, Fl.</ref> videbatur, dos numerata esset, an vero promissa<ref>expromissa, Hal.</ref> ; nam si filia datam do- tem, posteaquam patri heres extitit, iure suo rece- pisset, non esse referendam pecuniam societati, quam mulier habitura fuit, etsi alius heres extitis- set; quodsi accepto a marito liberata esset, nequa- quam imputari posse societati non solutam pe- cuniam . '''82.''' IDEM libro III. Responsorum.— Iure socie-tatis per socium aere alieno socius non obligatur, nisi in communem arcam pecuniae versae sunt. '''83.''' PAULUS libro I. Manualium.— Illud quae- rendum est, arbor, quae in confinio nata est, item lapis, qui per utrumque fundum extenditur, an quum succisa arbor est, vel lapis exemtus, eius sit, cuius fundus; pro ea quoque parte singulorum esse debeat , pro qua parte in fundo fuerat, an, qua ratione duabus massis duorum dominorum con- flatis<ref>Hal. Vulg .; flatis, Fl.</ref> , tota massa communis est, ita arbor hoc ipso , quo separatur a solo propriamque substan- tiam in unum corpus redactam accipit, multo ma- gis pro indiviso communis sit<ref>Hal. Vulg fit, Fl.</ref>, quam massa. Sed naturali convenit rationi<ref>ratione, Fl. según costumbre .</ref>, et postea tantam par- tem utrumque habere tam in lapide, quam in arbo- re, quantam et in terra habebat. '''84.''' LABEO libro VI. Posteriorum a Iavoleno epitomatorum.— Quoties iussu alicuius vel cum filio eius, vel cum extraneo societas coitur, directo cum illius persona agi posse, cuius persona in con- trahenda societate spectata sit.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> e7kvw5gnaew8bnvtn5izl0hux0lbete 104 81616 263429 2026-04-20T08:46:07Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER NONVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE GENERALI VERBI DECLINATIONE|'''DE GENERALI VERBI DECLINATIONE.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}Dictionum aliae sunt uniformes, id est indeclinabiles, ut adverbia, coniunctiones, praepositiones, interiectiones, aliae declinabiles, ut nomina, verba, participia, pronomina. earum ergo aliae in principio moventur, ut pronomina transeundo in personas, ‘mei tui sui’, ‘mihi tibi sibi’, ‘me te se’; ‘meus tuus suus’, ‘mei tui sui’, ‘meo tuo suo’; in genera vero et numeros et in casus transeuntia finem movent, sicut nomina, pronomina quoque, quae discernunt genera, ut ‘ille illa illud’, ‘ipse ipsa ipsum’, nec non etiam participia, quibus omnia fere accidunt tam nominibus quam verbis accidentia. unde non solum in fine per genera et casus et numeros, sed etiam in principio est quando moventur per tempora, ut ‘lavans lauturus’, ‘fŏvens fōturus’, ‘mŏvens mōturus’. verba autem et in principio et in fine et in medio moventur, non tamen per singula tempora {{r|2}}omnes motus necesse est pati, sicut ostendetur. oportet igitur de his ratione congrua exponere. cur tamen a praesenti, sicut a nominativo, declinationis exordium sumimus, superius tractatum, est, quod scientes de ceteris dicemus. <p>Praeteritum imperfectum apud Latinos principium numquam movet, sed finem, ut ‘amo amas amabam’, ‘doceo doces docebam’, ‘lego legebam’, ‘facio faciebam’, ‘munio muniebam’. et in prima quidem coniugatione a habet ante ‘bam’ – secunda enim persona in ‘as’ desinens abiecta s assumit ‘bam’: ‘amo amas amabam’, ‘meo meas meabam’ –, in aliis vero omnibus e productam: ‘docēbam’, ‘legēbam’, ‘audiēbam’. in quarta enim coniugatione est quando antiqui transmutantes locum {{pt|voca-}}<noinclude><references/></noinclude> hk7ehg4p3irk7b5rit5076dxtiu2vww 104 81617 263430 2026-04-20T08:59:14Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER DECIMVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE PRAETERITO PERFECTO TERTIAE CONIVGATIONIS|'''DE PRAETERITO PERFECTO TERTIAE CONIVGATIONIS.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}In ‘io’ a antecedente unum invenitur ‘aio’, quod in prima quidem persona i loco consonantis habet duplicis, quae et geminabatur a vetustissimis ‘aiio’, in secunda vero et tertia transit in vocalem necessario, quia consonans sequitur, ‘ais ait’. itaque pares habet in tribus personis syllabas, cum omnia in ‘io’ desinentia tertiae vel quartae coniugationis una syllaba minores habent prima persona secundam et tertiam, ut ‘facio facis facit’, ‘audio audis audit’. sed in hoc primae personae paenultima positione producitur, secundae vero et tertiae corripitur [sicut quibusdam videtur, tertiae est coniugationis] nec per totam in usu invenitur declinationem. cuius praeteritum, cum ‘ait’ in tertia inveniatur persona, debuit ‘ai’ primam facere, quae in usu non est; potest tamen ‘ait’ quoque praesens intellegi pro praeterito. sed cum imperativus in i terminans reperiatur, quartae magis ostenditur esse coniugationis. {{spatium|{{wl|Q212667|Naevius}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|An nata est sponsa praegnas? vel ai vel nega}}.<ref>deest</ref></poem> <p>E quoque antecedente in ‘io’ unum invenio ‘meio’ tertiae, in quo similiter i loco consonantis est. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} eius infinitum profert in {{spatium|I}}:<noinclude><references/></noinclude> q2a7wcql4hnak5s1fyuko9wmzez8cm2 104 81618 263431 2026-04-20T09:13:56Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER VNDECIMVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE PARTICIPIO|'''DE PARTICIPIO.'''}}}}}} <p>Qui tertio loco participium posuerunt, rectius fecisse videntur. cum enim nomen et verbum primum et secundum tenuerunt locum, participiunm, quod ex utroque nascitur, sequentem iure exigit. quaesitum est tamen, an bene separaverint id ab aliis partibus grammatici et primus {{spatium|{{wl|Q1294734|Trypho}}}}, quem {{spatium|{{wl|Q472809|Apollonius}}}} quoque sequitur, maximus auctor artis grammalicae. {{spatium|stoici}} enim quomodo articulum et pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum vocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam infinita nomina vel relativa, quod etiam {{spatium|{{wl|Q506540|Didymus}}}} facit tractans de {{spatium|Latinitate}} (finitum autem articulum dicebant idem {{spatium|stoici}}, quod nunc pronomen vocamus finitum, quod et vera ratione solum pronomen est dicendum. ergo Romani quoque artium scriptores {{spatium|stoicorum}} secuti magis traditionem pronomina finita dixerunt et infinita; nam articulos non habent) –, sic igitur supra dicti philosophi etiam participium aiebant appellationem esse reciprocam, id est {{graeca|''ἀντανάκλαστον προσηγορίαν''}}, hoc modo: ‘legens est lector’ et ‘lector legens’, ‘cursor est currens’ et ‘currens cursor’, ‘amator est amans’ et ‘amans amator’,<noinclude><references/></noinclude> 6fr2rze2ekdica0beii32kc4zv9xsw7 263432 263431 2026-04-20T09:15:37Z Saumache 27923 263432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER VNDECIMVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE PARTICIPIO|'''DE PARTICIPIO.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}Qui tertio loco participium posuerunt, rectius fecisse videntur. cum enim nomen et verbum primum et secundum tenuerunt locum, participiunm, quod ex utroque nascitur, sequentem iure exigit. quaesitum est tamen, an bene separaverint id ab aliis partibus grammatici et primus {{spatium|{{wl|Q1294734|Trypho}}}}, quem {{spatium|{{wl|Q472809|Apollonius}}}} quoque sequitur, maximus auctor artis grammalicae. {{spatium|stoici}} enim quomodo articulum et pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum vocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam infinita nomina vel relativa, quod etiam {{spatium|{{wl|Q506540|Didymus}}}} facit tractans de {{spatium|Latinitate}} (finitum autem articulum dicebant idem {{spatium|stoici}}, quod nunc pronomen vocamus finitum, quod et vera ratione solum pronomen est dicendum. ergo Romani quoque artium scriptores {{spatium|stoicorum}} secuti magis traditionem pronomina finita dixerunt et infinita; nam articulos non habent) –, sic igitur supra dicti philosophi etiam participium aiebant appellationem esse reciprocam, id est {{graeca|''ἀντανάκλαστον προσηγορίαν''}}, hoc modo: ‘legens est lector’ et ‘lector legens’, ‘cursor est currens’ et ‘currens cursor’, ‘amator est amans’ et ‘amans amator’,<noinclude><references/></noinclude> cur9tveyck74l4lnwwbqe1z22ym5gog 104 81619 263434 2026-04-20T09:23:01Z Saumache 27923 /* Emendata */ 263434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER DVODECIMVS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE PRONOMINE|'''DE PRONOMINE.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}Pronomen est pars orationis, quae pro nomine proprio uniuscuiusque accipitur personasque finitas recipit. <p>Pronomini accidunt sex: species, persona, genus, numerus, figura, casus. <p>Species pronominum bipertita est; alia enim sunt primitiva, alia derivativa. primitiva: ‘ego’, ‘mei’, ‘tu’, ‘tui, ‘sui’; derivativa: ‘meus’, ‘tuus’, ‘suus’. et primae quidem personae primitivum est ‘ego’ et reliqui casus sequentes; secundae ‘tu’ et eius obliqui; tertiae vero ‘ille’, ‘ipse’, ‘iste’, ‘hic’, ‘is, ‘sui’, quod nominativo caret, quomodo ‘{{graeca|''ἑαυτῦ''}}’ apud Graecos. et ea quidem octo pronomina sunt primitiva vel simplicia. derivativa sunt septem: ‘meus’, ‘tuus’, ‘suus’, ‘noster’, ‘vester‘, ‘nostras’, ‘vestras’. <p>In his igitur quindecim pronominibus nulla fit controversia, quin omnes fateantur, ea esse pronomina. quaeritur tamen, cur prima quidem persona et secunda singula habeant pronomina, tertiam vero sex diversae indicent voces? ad quod respondendum, quod prima quidem et secunda persona ideo non egent diversis vocibus, quia semper praesentes inter se sunt et demonstrativae, tertia vero persona modo demonstrativa est, ut ‘hic’, ‘iste’, modo relativa, ut ‘is’, ‘ipse’, modo praesens iuxta, ut ‘iste’, {{r|2}}modo absens vel longe posita, ut ‘ille’. si enim super omnes alias partes orationis finit personas pronomen, rectissime tertiarum quoque personarum differentia distincte profertur, quae plurimas habet diversitates. unde non<noinclude><references/></noinclude> b1mvh7rnmt0ugb9g77bv8s45s13qzut 0 81620 263436 2026-04-20T09:43:27Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber II |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} ==1== Etsi [in] negotiis familiaribus inpediti vix satis otiu...' 263436 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber II |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} ==1== Etsi [in] negotiis familiaribus inpediti vix satis otium studio suppeditare possumus et id ipsum, quod datur otii, libentius in philosophia consumere consuevimus, tamen tua nos, Gai Herenni, voluntas commovit, ut de ratione dicendi conscriberemus, ne aut tua causa noluisse aut fugisse nos laborem putares. Et eo studiosius hoc negotium suscepimus, quod te non sine causa velle cognoscere rhetoricam intellegebamus: non enim in se parum fructus habet copia dicendi et commoditas orationis, si recta intellegentia et definita animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa, quae Graeci scriptores inanis adrogantiae causa sibi adsumpserunt, reliquimus. Nam illi, ne parum multa scisse viderentur, ea conquisierunt, quae nihil adtinebant, ut ars difficilior cognitu putaretur, nos autem ea, quae videbantur ad rationem dicendi pertinere, sumpsimus. Non enim spe quaestus aut gloria commoti venimus ad scribendum, quemadmodum ceteri, sed ut industria nostra tuae morem geramus voluntati. Nunc, ne nimium longa sumatur oratio, de re dicere incipiemus, [sed] si te unum illud monuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non multum iuvare, ut intellegas hanc rationem praeceptionis ad exercitationem adcommodari oportere. ==2== Oratoris officium est de iis rebus posse dicere, quae res ad usum civilem moribus et legibus constitutae sunt, cum adsensione auditorum, quoad eius fieri poterit. Tria genera sunt causarum, quae recipere debet orator: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Demonstrativum est, quod tribuitur in alicuius certae personae laudem vel vituperationem. Deliberativum est in consultatione, quod habet in se suasionem et dissuasionem. Iudiciale est, quod positum est in controversia et quod habet accusationem aut petitionem cum defensione. Nunc quas res oratorem habere oporteat, docebimus, deinde quo modo has causas tractari conveniat, ostendemus. ==3== Oportet igitur esse in oratore inventionem, dispositionem, elocutionem, memoriam, pronuntiationem. Inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddant. Dispositio est ordo et distributio rerum, quae demonstrat, quid quibus locis sit conlocandum. Elocutio est idoneorum verborum et sententiarum ad inventionem adcommodatio. Memoria est firma animi rerum et verborum et dispositionis perceptio. Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus moderatio cum venustate. Haec omnia tribus rebus adsequi poterimus: arte, imitatione, exercitatione. Ars est praeceptio, quae dat certam viam rationemque dicendi. Imitatio est, qua inpellimur cum diligenti ratione ut aliquorum similes in dicendo valeamus esse. Exercitatio est adsiduus usus consuetudoque dicendi. Quoniam ergo demonstratum est, quas causas oratorem recipere quasque res habere conveniat, nunc, quemadmodum possit oratio ad rationem oratoris officii adcommodari, dicendum videtur. ==4== INVENTIO in sex partes orationis consumitur: in exordium, narrationem, divisionem, confirmationem, confutationem, conclusionem. Exordium est principium orationis, per quod animus auditoris constituitur ad audiendum. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Divisio est, per quam aperimus, quid conveniat, quid in controversia sit, et per quam exponimus, quibus de rebus simus acturi. Confirmatio est nostrorum argumentorum expositio cum adseveratione. Confutatio est contrariorum locorum dissolutio. Conclusio est artificiosus orationis terminus. Nunc, quoniam una cum oratoris officiis, quo res cognitu facilior esset, producti sumus, ut de orationis partibus loqueremur et eas ad inventionis rationem adcommodaremus, de exordio primum dicendum videtur. ==5== Causa posita, quo commodius exordiri possimus, genus causae est considerandum. Genera causarum sunt quattuor: honestum, turpe, dubium, humile. Honestum causae genus putatur, cum aut id defendimus, quod ab omnibus defendendum videtur, aut obpugnabimus, quod ab omnibus videtur obpugnari debere ut pro viro forti contra parricidam. Turpe genus intellegitur, cum aut honesta res obpugnatur aut defenditur turpis. Dubium genus est, cum habet in se causa et honestatis et turpitudinis partem. Humile genus est, cum contempta res adfertur. ==6== Cum haec ita sint, conveniet exordiorum rationem ad causae genus adcommodari. Exordiorum duo sunt genera: principium, quod Graece prohemium appellatur, et insinuatio, quae epodos nominatur. Principium est, cum statim auditoris animum nobis idoneum reddimus ad audiendum. Id ita sumitur, ut attentos, ut dociles, ut benivolos auditores habere possimus. Si genus causae dubium habebimus, a benivolentia principium constituemus, ne quid illa turpitudinis pars nobis obesse possit. Sin humile genus erit causae, faciemus attentos. Sin turpe causae genus erit, insinuatione utendum est, de qua posterius dicemus, nisi quid nacti erimus, qua re adversarios criminando benivolentiam captare possimus. Sin honestum genus causae erit, licebit recte vel uti vel non uti principio. Si uti volemus, aut id oportebit ostendere, qua re causa sit honesta, aut breviter, quibus de rebus simus dicturi, exponere. Sin principio uti nolemus, ab lege, ab scriptura, aut ab aliquo nostrae causae adiumento principium capere oportebit. ==7== Quoniam igitur docilem, benivolum, attentum auditorem habere volumus, quo modo quidque effici possit, aperiemus. Dociles auditores habere poterimus, si summam causae breviter exponemus et si attentos eos faciemus; nam docilis est, qui attente vult audire. Attentos habebimus, si pollicebimur nos de rebus magnis, novis, inusitatis verba facturos aut de iis, quae ad rem publicam pertineant, aut ad eos ipsos, qui audient, aut ad deorum inmortalium religionem; et si rogabimus, ut attente audiant; et si numero exponemus res, quibus de rebus dicturi sumus. ==8== Benivolos auditores facere quattuor modis possumus: ab nostra, ab adversariorum nostrorum, ab auditorum persona, et ab rebus ipsis. Ab nostra persona benivolentiam contrahemus, si nostrum officium sine adrogantia laudabimus, atque in rem publicam quales fuerimus aut in parentes aut in amicos aut in eos, qui audiunt aliquid referemus, dum haec omnia ad eam ipsam rem, qua de agitur, sint adcommodata. Item si nostra incommoda proferemus, inopiam, solitudinem, calamitatem; et si orabimus, ut nobis sint auxilio et simul ostendemus nos in aliis noluisse spem habere. Ab adversariorum persona benivolentia captabitur, si eos in odium, in invidiam, in contemptionem adducemus. In odium rapiemus, si quid eorum spurce, superbe, perfidiose, crudeliter, confidenter, malitiose, flagitiose factum proferemus. In invidiam trahemus, si vim, si potentiam, si factionem, divitias, incontinentiam, nobilitatem, clientelas, hospitium, sodalitatem, adfinitates adversariorum proferemus, et his adiumentis magis quam veritati eos confidere aperiemus. In contemptionem adducemus, si inertiam ignaviam, desidiam luxuriam adversariorum proferemus. Ab auditorum persona benivolentia colligitur, si res eorum fortiter, sapienter, mansuete, magnifice iudicatas proferemus; et si, quae de iis existimatio, quae iudicii expectatio sit, aperiemus. Ab rebus ipsis benivolum efficiemus auditorem, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum per contemptionem deprimemus. ==9== Deinceps de insinuatione aperiendum est. Tria sunt tempora, quibus principio uti non possumus, quae diligenter sunt consideranda: aut cum turpem causam habemus, hoc est, cum ipsa res animum auditoris a nobis alienat; aut cum animus auditoris persuasus esse videtur ab iis, qui ante contra dixerunt; aut cum defessus est eos audiendo, qui ante dixerunt. Si causa turpitudinem habebit, exordiri poterimus his rationibus: rem, hominem spectari oportere; non placere nobis ipsis, quae facta dicantur ab adversariis, et esse indigna aut nefaria; deinde cum diu rem auxerimus, nihil simile a nobis factum ostendemus; aut aliquorum iudicium de simili causa aut de eadem aut de minore aut de maiore proferemus, deinde ad nostram causam pedetemptim accedemus et similitudinem conferemus. Item si negabimus nos de adversariis aut de aliqua re dicturos, et tamen occulte dicemus interiectione verborum. ==10== Si persuasus auditor ‹fuerit, id est›, si oratio adversariorum fecerit fidem auditoribus - neque enim non facile scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adiumentum putarint, primum nos dicturos pollicebimur; ab adversarii dicto exordiemur, et ab eo maxime, quod ille nuperrime dixerit; dubitatione utemur quid potissimum dicamus aut quoi loco primum respondeamus, cum admiratione. Si defessi erint audiendo, ab aliqua re, quae risum movere possit, ab apologo, fabula verei simili, imitatione depravata, inversione, ambiguo, suspicione, inrisione, stultitia, exuperatione, collectione, litterarum mutatione, praeter expectationem, similitudine, novitate, historia, versu, ab alicuius interpellatione aut adrisione; ‹si promiserimus› aliter ac parati fuerimus, nos esse dicturos, nos non eodem modo, ut ceteri soleant, verba facturos; quid alii soleant, quid nos facturi sumus, breviter exponemus. ==11== Inter insinuationem et principium hoc interest. Principium eius modi debet esse, ut statim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimus. Verum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparandae, hoc est, ut auditores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur, quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in plures causas potest adcommodari, quod vulgare dicitur. Item vitiosum est, quo nihilo minus adversarius potest uti, quod commune appellatur; item illud, quo adversarius ex contrario poterit uti. Item vitiosum est, quod nimium apparatis conpositum est aut nimium longum est; et quod non ex ipsa causa natum videatur, ut proprie cohaereat cum narratione; et quod neque benivolum neque docilem neque adtentum facit auditorem. De exordio satis erit dictum: deinceps ad narrationem transeamus. ==12== Narrationum tria sunt genera. Unum est, cum exponimus rem gestam et unum quidque trahimus ad utilitatem nostram vincendi causa, quod pertinet ad eas causas, de quibus iudicium futurum est. Alterum genus est narrationis, quod intercurrit nonnumquam ‹aut› fidei aut criminationis aut transitionis aut alicuius apparationis causa. Tertium genus est id, quod a causa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superiores narrationes in causis tractare possimus. ==13== Eius narrationis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quod in personis positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debet habere sermonis festivitatem animorum dissimilitudinem, gravitatem lenitatem, spem metum, suspicionem desiderium, dissimulationem, misericordiam rerum varietates fortunae commutationem, insperatum incommodum subitam laetitiam iucundum exitum rerum. Verum haec in exercendo transigentur; illud, quod ad veritatem pertinet, quomodo tractari conveniat, aperiemus. ==14== Tres res convenit habere narrationem, ut brevis, ut dilucida, ut veri similis sit; quae quoniam fieri oportere scimus, quemadmodum faciamus, cognoscendum est. Rem breviter narrare poterimus, si inde incipiemus narrare, unde necesse erit; et si non ab ultimo initio repetere volemus; et si summatim, non particulatim narrabimus; et si non ad extremum, sed usque eo, quo opus erit, persequemur; et si transitionibus nullis utemur, et si non deerrabimus ab eo, quod coeperimus exponere; et si exitus rerum ita ponemus, ut ante quoque quae facta sint, scire possint, tametsi nos reticuerimus: quod genus, si dicam me ex provincia redisse, profectum quoque in provinciam intellegatur. Et omnino non modo id, quod obest, sed etiam id, quod neque obest neque adiuvat, satius est praeterire. Et ne bis aut saepius idem dicamus, cavendum est; etiam ne quid, novissime [id] quod [supra] diximus, deinceps dicamus, hoc modo: Athenis Megaram vesperi advenit Simo: Ubi advenit Megaram, insidias fecit virgini: Insidias postquam fecit, vim in loco adtulit. ==15== Rem dilucide narrabimus, si ut quicquid primum gestum erit, ita primum exponemus et rerum ac temporum ordinem conservabimus, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur: hic erit considerandum, ne quid perturbate, ‹ne quid contorte,› ne quid nove dicamus; ne quam in aliam rem transeamus; ne ab ultimo repetamus; ne longe persequamur; ne quid, quod ad rem pertineat, praetereamus; et si sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu facilior narratio fiet. ==16== Veri similis narratio erit, si, ut mos, ut opinio, et natura postulat, dicemus; si spatia temporum, personarum dignitates, consiliorum rationes, locorum opportunitates constabunt, ne refelli possit aut temporis parum fuisse, aut causam nullam, aut locum idoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si vera res erit, nihilominus haec omnia narrando conservanda sunt; nam saepe veritas, nisi haec servata sint, fidem non potest facere: sin erunt ficta, eo magis erunt conservanda. De iis rebus caute confingendum est, quibus in rebus tabulae aut alicuius firma auctoritas videbitur interfuisse. Adhuc quae dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinuationibus nova excogitavimus, quod eam soli ‹nos› praeter ceteros in tria tempora divisimus, ut plane certam viam et perspicuam rationem exordiorum haberemus. Nunc, quod reliquum est - quoniam de rerum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas postulabit, quaesisse videamur *** si prius pauca de divisione causarum dixerimus. ==17== Causarum divisio in duas partes distributa est. Primum per narrationem debemus aperire, quid nobis conveniat cum adversariis si ea, quae utilia sunt nobis, convenient, quid in controversiis ‹relictum sit›, hoc modo: «Interfectam esse ab Oreste matrem convenit mihi cum adversariis: iure fecerit et licueritne facere, id est in controversia.» Item e contrario: «Agamemnonem esse a Clytemestra occisum confitentur; cum id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distributione uti debemus. Ea dividitur in duas partes: enumerationem et expositionem. Enumeratione utemur, cum dicemus numero, quot de rebus dicturi sumus. Eam plus quam trium partium numero ‹esse› non oportet: nam et periculosum est, ne quando plus minusve dicamus; et suspicionem adfert auditori meditationis et artificii: quae res fidem abrogat orationi. Expositio est, cum res, quibus de rebus dicturi sumus, exponimus breviter et absolute. ==18== Nunc ad confirmationem ‹et confutationem› transeamus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi posita est in confirmatione et in confutatione. Nam cum adiumenta nostra exposuerimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris insimulatione coniuncta. Constitutiones itaque, ut ante diximus, tres sunt: coniecturalis, legitima, iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia est, hoc modo: Aiax in silva, postquam resciit, quae fecisset per insaniam, gladio incubuit. Ulixes intervenit: occisum conspicatur, corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento videt. Capitis arcessit. Hic coniectura verum quaeritur; de facto erit controversia: ex eo constitutio causae coniecturalis nominatur. ==19== Legitima est constitutio, cum ‹in› scripto aut e scripto aliquid controversiae nascitur. Ea dividitur in partes sex: scriptum et sententiam, contrarias leges, ambiguum, definitionem, translationem, ratiocinationem. Ex scripto et sententia controversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham conscenderunt - praeter unum aegrotum: is propter morbum exire et fugere non potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolumis delata est; illam aegrotus possedit. Navem petit ille cuius fuerat. Haec constitutio legitima est ex scripto et sententia. ==20== Ex contrariis legibus controversia constat, cum alia lex iubet aut permittit, alia vetat quippiam fieri, hoc modo: Lex vetat eum, qui de pecuniis repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambiguo controversia nascitur, cum res unam sententiam scripta, scriptum duas aut plures sententias significat, hoc modo: Paterfamilias cum filium heredem faceret, testamento vasa argentea uxori legavit [Tullius] «heres meus [Terentiae] uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pretiosa et caelata magnifice petit mulier. Filius se, qua ipse vellet, in XXX pondo ei debere dicit. Constitutio est legitima ex ambiguo. ==21== Definitione causa constat, cum in controversia est, quo nomine factum conpelletur. Ea est huiusmodi: Cum Lucius Saturninus legem frumentariam de semissibus et trientibus laturus esset, ‹Q.› Caepio, qui per id temporis quaestor urbanus erat, docuit senatum aerarium pati non posse largitionem tantam. Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus rem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentibus collegis, adversus rem publicam vidit ferre, cum viris bonis impetum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius feratur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur ipsum cum quaeritur, quid sit minuere maiestatem. ==22== Ex translatione controversia nascitur, cum aut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure [civili] plerumque utimur [in hac parte nos iuris civilis scientia iuvabit]: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sustulisse, possit dicere, cum definitione sit usus quid sit furtum, quid peculatus: secum furti agi, non peculatus oportere. Haec partitio legitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt et causa cadit qui egit, nisi habuit actionem, et in publicis quaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat, utrum illi liceat accusare necne. ==23== Ex ratiocinatione controversia constat, cum res sine propria lege venit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si furiosus existet, adgnatum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. Et lex: qui parentem necasse iudicatus erit, ut is obvolutus et obligatus corio devehatur in profluentem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaverit, ita ius esto. Et lex: si paterfamilias ‹intestato moritur, familia› pecuniaque eius agnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse. Ei damnato statim folliculo lupino os ‹obvolutum est› et soleae ligneae in pedibus inductae sunt: in carcerem ductus est. Qui defendebant eum, tabulas in carcerem adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit aut non potuerit iure testamentum facere. Constitutio legitima ex ratiocinatione. Cuiusmodi partes essent legitimae constitutionis ostendimus: nunc de iuridiciali constitutione dicamus. ==24== Iuridicialis constitutio est, cum factum convenit, sed iure an iniuria factum sit, quaeritur. Eius constitutionis partes duae sunt, quarum una absoluta, altera adsumptiva nominatur. Absoluta est, cum id ipsum, quod factum est, ut aliud nihil foris adsumatur, recte factum esse eam rem dicemus, eiusmodi: Mimus quidam nominatim Accium poetam conpellavit in scaena. Cum eo Accius iniuriarum agit. Hic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum, cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extraria re conprobatur. Adsumptivae partes sunt quattuor: concessio, remotio criminis, translatio criminis, conparatio. Concessio est, cum reus postulat ignosci. Ea dividitur in purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto negat se reus fecisse. Ea dividitur in inprudentiam, fortunam, necessitatem: fortunam, ut Caepio ad tribunum plebis de exercitus amissione; inprudentiam, ut ille, qui de eo servo, qui dominum occiderat, supplicium sumpsit, cui frater esset, antequam tabulas testamenti aperuit, cum is servus testamento manu missus esset; necessitudinem, ut ille, qui ad diem commeatus non venit, quod flumina vias interclusissent. Deprecatio est, cum et peccasse se et consulto fecisse confitetur, et tamen postulat, ut sui misereantur. Hoc in iudicio fere ‹non› potest usu venire, nisi quando pro eo dicimus, cuius multa recte facta extant, hoc modo: in loco communi per amplificationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo in iudicium non venit: at ‹in› senatum, ad imperatorem et in consilium talis causa potest venire. ==25== Ex translatione criminis causa constat, cum fecisse nos non negamus, sed aliorum peccatis coactos fecisse dicimus: ut Orestes, cum se defendit in matrem conferens crimen. Ex remotione criminis causa constat, cum a nobis non crimen, sed culpam ipsam amovemus et vel in hominem transferimus vel in rem quampiam conferimus. In hominem transfertur, ut si accusetur is, qui Publium Sulpicium se fateatur occidisse, et id iussu consulum defendat et eos dicat non modo imperasse, sed rationem quoque ostendisse, quare id facere liceret. In rem confertur, ut si quis, ex testamento quod facere iussus sit, ex plebis scito vetetur. Ex conparatione causa constat, cum dicimus necesse fuisse alterutrum facere, et id, quod fecerimus, satius fuisse facere. Ea causa huiusmodi est: C. Popilius, cum a Gallis obsideretur neque fugere ullo modo posset, venit cum hostium ducibus in conlocutionem; ita discessit, ut inpedimenta relinqueret, exercitum educeret. Satius esse duxit amittere inpedimenta quam exercitum. ‹Exercitum› eduxit, inpedimenta reliquit: arcessitur maiestatis. Quae constitutiones et quae constitutionum partes sint, videor ostendisse. Nunc quo modo eas et qua via tractari conveniat demonstrandum est, si prius aperuerimus, quid oporteat ab ambobus in causa destinari, quo ratio omnis totius orationis conferatur. ==26== Constitutione igitur reperta statim quaerenda ratio est. ‹Ratio est› quae causam facit et continet defensionem, hoc modo, ut docendi causa in hac potissimum causa consistamus: Orestes confitetur se occidisse matrem: nisi adtulerit facti rationem, perverterit defensionem. Ergo adfert eam, quae nisi intercederet, ne causa quidem esset. Illa enim, inquit, patrem meum occiderat. Ergo, ut ostendi, ratio ea est, quae continet defensionem, sine qua ne parva quidem dubitatio potest remorari damnationem. Inventa ratione firmamentum quaerendum est, id est, quod continet accusationem, quod adfertur contra rationem defensionis, de qua ante dictum est. Id constituetur hoc modo: Cum usus fuerit Orestes ratione hoc pacto: «Iure occidi: illa enim patrem meum occiderat», utetur accusator firmamento, hoc modo: «At non abs te occidi neque indamnatam poenas pendere oportuit.» Ex ratione defensionis et ex firmamento accusationis iudicii quaestio nascatur oportet: eam nos iudicationem, Graecei crinomenon appellant. Ea constituetur ex coniunctione firmamenti et rationis defensione hoc modo: Cum dicat Orestes se patris ulciscendi matrem occidisse, rectumne fuerit sine iudicio a filio Clytemestram occidi. Ergo hac ratione iudicationem reperire convenit: reperta iudicatione omnem rationem totius orationis eo conferri oportebit. ==27== In omnibus constitutionibus et partibus constitutionum hac via iudicationes reperientur, praeterquam in coniecturali constitutione: in ea nec ratio qua re fecerit quaeritur, fecisse enim negatur: nec firmamentum exquiritur, quoniam non subest ratio. Quare ex intentione et infitiatione iudicatio constituitur, ‹hoc› modo: Intentio: «Occidisti Aiacem.» Infitiatio: «Non occidi.» Iudicatio: «Occideritne?» Ratio omnis utriusque orationis, ut ante dictum est, ad hanc iudicationem conferenda est. Si plures erunt constitutiones aut partes constitutionum, iudicationes quoque plures erunt in una causa, sed et omnes simili ratione reperientur. Sedulo dedimus operam, ut breviter et dilucide, quibus de rebus adhuc dicendum fuit, diceremus. Nunc quoniam satis huius voluminis magnitudo crevit, commodius est in altero libro de ceteris rebus deinceps exponere, ne qua propter multitudinem litterarum possit animum tuum defatigatio retardare. Si qua tardius haec, quam studes, absolventur, cum rerum magnitudini tum nostris quoque occupationibus adsignare debebis. Verumtamen maturabimus et, quod negotio deminutum fuerit, exaequabimus industria, ut pro tuo in nos officio, nostro in te studio munus hoc adcumulatissume tuae largiamur voluntati. LIBER II ==1== In primo libro, Herenni, breviter exposuimus, quas causas recipere oratorem oporteret, et in quibus officiis artis elaborare conveniret, et ea officia qua ratione facillime consequi posset. Verum, quod neque de omnibus rebus simul dici poterat et de maximis rebus primum scribendum fuit, quo cetera tibi faciliora cognitu viderentur, ita nobis placitum est, ut ea, quae difficillima essent, potissimum conscriberemus. Causarum tria genera sunt: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Multo difficillimum iudiciale est; ergo id primum absolvimus hoc et priore libro. De oratoris officiis quinque inventio et prima et difficillima est. Ea quoque nobis erit hoc libro propemodum absoluta: parvae partes eius in tertium volumen transferentur. ==2== De sex partibus orationis primum scribere incepimus: in primo libro locuti sumus de exordio, narratione, divisione, nec pluribus verbis, quam necesse fuit, nec minus dilucide, quam te velle existimabamus; deinde coniuncte de confirmatione et confutatione dicendum fuit. Quare genera constitutionum et earum partes aperuimus; ex quo simul ostendebatur, quomodo constitutionem et partem constitutionis causa posita reperiri oporteret. Deinde docuimus, iudicationem quemadmodum quaeri conveniret: qua inventa curandum, ut omnis ratio totius orationis ad eam conferatur. Postea admonuimus esse causas conplures, in quas plures constitutiones aut partes constitutionum adcommodarentur. Relicum videbatur esse, ut ostenderemus, quae ratio posset inventiones ad unam quamque constitutionem aut partem constitutionis adcommodare; et item quales argumentationes, quas Graeci epicheremata appellant, sequi, quales veitari oporteret; quorum utrumque pertinet ad confirmationem et ad confutationem. Deinde ad extremum docuimus, cuiusmodi conclusionibus orationum uti oporteat; qui locus erat extremus de sex partibus orationis. Primum ergo quaeremus, quemadmodum quamque causam tractare conveniat et nimirum ‹[coniecturalem] eam quae prima› quaeque difficillima est, potissimum consideremus. ==3== In causa coniecturali narratio accusatoris suspiciones interiectas et dispersas habere debet, ut nihil actum, nihil dictum, nusquam ventum aut abitum, nihil denique factum sine causa putetur. Defensoris narratio simplicem et dilucidam expositionem debet habere cum adtenuatione suspicionis. Huius constitutionis ratio in sex partes est distributa: probabile, conlationem, signum, argumentum, consecutionem, adprobationem. Horum unum quidquid quid valeat, aperiemus. Probabile est per quod probatur expedisse peccare et ab simili turpitudine hominem numquam afuisse. Id dividitur in causam et in vitam. Causa est ea, quae induxit ad maleficium commodorum ‹spe aut incommodorum› vitatione, cum quaeritur, num quod commodum maleficio appetierit, num honorem, num pecuniam, num dominationem; num aliquam cupiditatem ‹aut› amoris aut eiusmodi libidinis voluerit explere, aut num quod incommodum vitarit: inimicitias, infamiam, dolorem, supplicium. ==4== Hic accusator in spe commodi cupiditatem ostendet adversarii, in vitatione incommodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse causam, si poterit, aut eam vehementer extenuabit; deinde inicum esse dicet omnes, ad quos aliquid emolumenti ex aliqua re pervenerit, in suspicionem maleficii devocari. ==5== Deinde vita hominis ex ante factis spectabitur. Primum considerabit accusator, num quando simile quid fecerit. Si id non reperiet, quaeret, num quando venerit in similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodari, hoc modo: Si dicet pecuniae causa fecisse, ostendat eum semper avarum fuisse, si honoris, ambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrare, demonstret conruptorem, perfidiosum, si quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis contaminare [personam]; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si non poterit, confugiet ad inprudentiam, stultitiam, adulescentiam, vim, persuasionem; quibus de rebus *** vituperatio eorum, quae extra id crimen erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud censores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere. ==6== Conlatio est, cum accusator id, quod adversarium fecisse criminatur, alii nemini nisi reo bono fuisse demonstrat; aut alium neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non aeque commode potuisse aut eum fugisse alias rationes commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere potuisse. Signum est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quaesita. Id dividitur in partes sex: locum, tempus, spatium, occasionem, ‹spem› perficiendi, spem celandi. ==7== Locus quaeritur, celebris an desertus, semper desertus an tum, cum id factum sit, ‹fuerit› in eo loco solitudo, sacer an profanus, publicus an privatus fuerit; cuiusmodi loci adtingant, num, qui est passus, perspectus, exauditus esse possit. Horum quid reo, quid accusatori conveniat, perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset iudicare. Initia enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an interdiu, et qua die, qua noctis hora factum esse dicatur et cur eiusmodi temporibus. Spatium ita considerabitur: satisne longum fuerit ad eam rem ‹transigendam›, scieritne satis ad id perficiendum spatii futurum: nam parui refert satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione provideri non potuit. Occasio quaeritur, idoneane fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit aut non expectata. Spes perficiendi ecqua fuerit, spectabitur hoc modo: si, quae supra dicta sunt signa, concurrent, si praeterea ‹ex› altera parte vires, pecunia, consilium, scientia, apparatio videbitur esse, ex altera parte inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio demonstrabitur fuisse; qua re scire potuerit, utrum diffidendum an confidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utrisque. ==8== Argumentum est, per quod res coarguitur certioribus argumentis et magis firma suspicione. Id dividitur in tempora tria: praeteritum, instans, consequens. In praeterito tempore oportet considerare, ubi fuerit, ubi visus sit, quicum visus sit, num quid appararit, num quem convenerit, num quid dixerit, num quid habuerit de consciis, de adiutoribus, de adiumentis; num quo in loco praeter consuetudinem fuerit aut alieno tempore. ‹In› instanti tempore quaeretur, num visus sit, cum faciebat, num qui strepitus, clamor, crepitus exauditus aut denique num quid aliquo sensu perceptum sit, aspectu, auditu, tactu, odoratu, gustatu; nam quivis horum sensus potest conflare suspicionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transacta relictum sit, quod indicet aut factum esse maleficium aut ab quo factum sit. Factum esse, hoc modo: si tumore et livore decoloratum corpus est mortui, significat eum veneno necatum. A quo factum sit, hoc modo: si telum, si vestimentum, si quid eiusmodi relictum aut si vestigium ‹rei› repertum fuerit; si cruor in vestimentis: si in eo loco conprehensus aut visus transacto negotio, quo in loco res gesta dicitur. Consecutio est, cum quaeritur, quae signa nocentis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, pollicitum esse aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum nihil fecerit, accusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confidentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innocentiae sint. Defensor, si pertimuerit, magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si non pertimuerit, fretum innocentia negabit esse commotum. ==9== Adprobatio est, qua utimur ad extremum confirmata suspicione. Ea habet locos proprios atque communes. Proprii sunt ii, quibus nisi accusator nemo potest uti, et ii, quibus nisi defensor. Communes sunt, qui alia in causa ab reo, alia ab accusatore tractantur. In causa coniecturali proprius locus accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et cum auget peccati atrocitatem. Defensoris proprius locus est, cum misericordiam captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus contra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos non potuisse aut cupide dicere et argumentari. Haec et ad inprobationem et ad interrogationem testium pertinebunt. ==10== A quaestionibus dicemus: cum demonstrabimus maiores veri inveniendi causa tormentis et cruciatu voluisse quaeri et summo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus omnis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspicionem; idemque hoc in testimoniis facere oportebit. Contra quaestiones hoc modo dicemus: primum maiores voluisse certis in rebus interponi quaestiones, cum, quae vere dicerentur, sceirei, quae falso in quaestione pronuntiarentur, refelli possent, hoc modo: Quo in loco quid positum sit, et si quid esset simile, quod videri *** aut aliquo simili signo percipi posset; deinde dolori credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante exposuimus, facere oportebit. ==11== Ab argumentis et signis et ceteris locis, quibus augetur suspicio, dicere hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae inter se consentiant, rem perspicuam, non suspiciosam videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem firmamenti satis habere. ==12== A rumoribus dicemus: si negabimus temere famam nasci solere, quin supsit aliquid; et si dicemus causam non fuisse, quare quispiam confingeret et eminisceretur; et praeterea, si ceteri falsi soleant esse, argumentabimur hunc esse verum. Contra rumores dicemus: primum, si docebimus multos esse falsos rumores, et exemplis utemur, de quibus falsa fama fuerit; et aut iniquos nostros aut homines natura malivolos et maledicos confincxisse dicemus; et aliquam aut fictam fabulam in adversarios adferemus, quam dicamus omnibus in ore esse, aut verum rumorem proferemus, qui illis aliquid turpitudinis adferat, neque tamen ei rumori nos fidem habere dicemus, ideo quod quivis unus homo possit quamvis turpem de quolibet rumorem proferre et confictam fabulam dissipare. Verumtamen si rumor vehementer probabilis esse videbitur, argumentando famae fidem poterimus abrogare. Quod et difficillima tractatu est constitutio coniecturalis et in veris causis saepissime tractanda est, eo diligentius omnis eius partis perscrutati sumus, ut ne parvula quidem titubatione aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis adcommodassemus. Nunc ad legitimae constitutionis partes transeamus. ==13== Cum voluntas scriptoris cum scripto dissidere videbitur, si a scripto dicemus, his locis utemur: secundum narrationem primum scriptoris conlaudatione, deinde scripti recitatione; deinde percontatione, scirentne idonee adversarii id scriptum fuisse in lege aut testamento aut stipulatione aut quolibet scripto, quod ad eam rem pertinebit; deinde conlatione, quid scriptum sit, quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab adversariis sit excogitata et scripto adtributa, contemnetur et infirmabitur. Deinde quaeretur, quid periculi fuerit, si id voluisset adscribere; aut num non potuerit perscribi. Deinde a nobis sententia reperietur et causa proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla proferentur, quae res, cum ab adversariis sententia et voluntas adferretur, ab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur, quam periculosum sit ab scripto recedere. Locus communis est contra eum, qui, cum fateatur se contra quod legibus sanctum aut testamento perscriptum sit, fecisse, tamen facti quaerat defensionem. ==14== Ab sententia sic dicemus: primum laudabimus scriptoris commoditatem atque brevitatem, quod tantum scripserit, quod necesse fuerit; illud quod sine scripto intellegi potuerit, non necessario scribendum putarit. Deinde dicemus calumniatoris esse officium verba et litteras sequi, neclegere voluntatem. Deinde id, quod scriptum sit, aut non posse fieri, aut non lege non more non natura non aequo et bono posse fieri; quae omnia noluisse scriptorem quam rectissime fieri nemo dicet; at ea, quae a nobis facta sint, iustissime facta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam, aut iniustam, aut non posse fieri, aut ‹non› constare cum superioribus et inferioribus sententiis; aut cum iure communi aut cum aliis legibus communibus aut cum rebus iudicatis dissentire. Deinde exemplorum a voluntate et contra scriptum iudicatorum enumeratione, deinde legum aut stipulationum breviter exscriptarum, in quibus intellegatur scriptorum voluntas, et *** expositione. Locus communis contra eum, qui scriptum recitet et scriptoris voluntatem non interpretetur. ==15== Cum duae leges inter se discrepent, videndum est primum, num quae obrogatio aut derogatio sit; deinde utrum leges ita dissentiant, ut altera iubeat, altera vetet, an ita, ut altera cogat, altera permittat. Infirma enim erit eius defensio, qui negabit se fecisse, quod cogeretur, cum altera lex permitteret: plus enim valet sanctio permissione. Item illa defensio tenuis est, cum ostenditur id factum esse, quod ea lex sanciat, cui legi obrogatum aut derogatum sit; id, quod posteriore lege sanctum sit, esse neclectum. Cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione, recitatione, conlaudatione utemur. Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem et eam trahemus ad nostrae causae commodum. Dein de iuridiciali absoluta sumemus rationem iuris et quaeremus partes iuris, utrocum faciant; de qua parte iuridicialis posterius disseremus. ==16== Si ambiguum esse scriptum putabitur, quod in duas aut plures sententias trahi possit, hoc modo tractandum est: primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo scriptum esset, si id, quod adversarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et honeste recte lege more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehementer pertinere cognitionem amphiboliarum eam, quae ab dialecticis proferatur. Nos vero arbitramur non modo nullo adiumento esse, sed potius maximo inpedimento. Omnes enim illi amphibolias aucupantur, eas etiam, quae ex altera parte sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti interpellatores et scripti cum odiosi tum obscuri interpretes sunt; et dum caute et expedite loqui volunt, infantissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo, ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum voles, refellemus. In praesentiarum hoc intercedere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam disciplinam contemneremus. ==17== Cum definitione utemur, primum adferemus brevem vocabuli definitionem, hoc modo: «Maiestatem is minuit, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae sunt ea, Q. Caepio? Suffragia, magistratus. Nempe igitur tu et populum suffragio et magistratum consilio privasti, cum pontes disturbasti.» Item ex contrario: «Maiestatem is minuit, qui amplitudinem civitatis detrimento ‹adficit. Ego non adfeci, sed prohibui detrimento:› aerarium enim conservavi, libidini malorum restiti, maiestatem omnem interire non passus sum.» Primum igitur vocabuli sententia breviter et ad utilitatem adcommodate causae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descriptione coniungetur; deinde contrariae descriptionis ratio refelletur, si aut falsa erit aut inutilis aut turpis aut iniuriosa: id quod ex iuris partibus sumetur de iuridiciali absoluta, de qua iam loquemur. ==18== Quaeritur in translationibus primum, num aliquis eius rei actionem, petitionem aut persecutionem habeat, num alio tempore, num alia lege, num alio quaerente. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut dissimilibus similiter scriptum aut iudicatum sit; deinde, utrum ea res similis sit ei rei, qua de agitur, an dissimilis; deinde, utrum consulto de ea re scriptum non sit, quod noluerit cavere, an quod satis cautum putarit propter ceterorum scriptorum similitudinem. De partibus legitimae constitutionis satis dictum est: nunc ad iuridicialem revertemur. ==19== Absoluta iuridiciali constitutione utemur, cum ipsam rem, quam nos fecisse confitemur, iure factum dicemus, sine ulla adsumptione extrariae defensionis. In ea convenit quaeri, iurene sit factum. De eo causa posita dicere poterimus, si, ex quibus partibus ius constet, cognoverimus. Constat igitur ex his partibus: natura, lege, consuetudine, iudicato, aequo et bono, pacto. Natura ius est, quod cognationis aut pietatis causa observatur, quo iure parentes a liberis, et a parentibus liberi coluntur. Lege ius est id, quod populi iussu sanctum est quod genus: ut in ius eas, cum voceris. Consuetudine ius est id, quod sine lege aeque, ac si legitimum sit, usitatum est quod genus id quod argentario tuleris expensum, ab socio eius recte petere possis. Iudicatum est id, de quo sententia lata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut aliud alio iudici aut praetori aut consuli aut tribuno plebis placitum sit et fit, ut de eadem re saepe alius aliud decreverit aut iudicarit, quod genus: M. Drusus praetor urbanus, quod cum herede mandati ageretur, iudicium reddidit, Sex. Iulius non reddidit. Item:‹C.› Caelius iudex absolvit iniuriarum eum, qui Lucilium poetam in scaena nominatim laeserat, P. Mucius eum, qui L. Accium poetam nominaverat, condemnavit. ==20== Ergo, quia possunt res simili de causa dissimiliter iudicatae proferri, cum id usu venerit, iudicem cum iudice tempus cum tempore, numerum cum numero iudiciorum conferemus. Ex aequo et bono ius constat, quod ad veritatem ‹et utilitatem› communem videtur pertinere, quod genus ut maior annis LX et cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo vel novum ius constitui convenit ex tempore et ex hominis dignitate. Ex pacto ius est, si quid inter se pepigerunt, si quid inter quos convenit. Pacta sunt, quae legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum videtur. ==21== Cum ex conparatione quaeretur, utrum satius fuerit facere, id, quod reus dicat se fecisse, an id, quod accusator dicat oportuisse fieri, primum quaeri conveniet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore ‹suspicio ex constitutione› coniecturali, qua re putetur non ‹ea› ratione factum esse, quo melius deteriori anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua probabili causa. Ab defensore ‹contra› refellatur argumentatio coniecturalis, de qua ante dictum est. Deinde quaeretur, potueritne vitari, ne in eum locum veniretur. His sic tractatis accusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praeposuerit, ==22== cum statuendi non habuerit potestatem. Defensor contra eos, qui aecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi per conquestionem: ‹et› simul quaerat ab accusatoribus, ab iudicibus ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iurene in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, oportueritne iudicium ante fieri; deinde, cum factum iudicium non sit de illo crimine, quod in alium transferatur, oporteatne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, qui audient, existiment, aut non potuisse aut [non] inutile fuisse rem in iudicium venire. ==23== Concessio est, per quam nobis ignosci postulamus. Ea dividitur ‹in› purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum videtur. Primum considerandum est, num culpa ventum sit in necessitudinem [num culpa veniendi necessitudinem fecerit]. Deinde quaerendum est quo modo vis illa vitari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem causam conferet, expertusne sit, quid contra facere aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent id consulto factum esse, quod necessario cecidisse dicitur. Deinde, si maxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatne eam satis idoneam ‹causam› putari. ==24== ‹Si autem inprudentia reus se peccasse dicet,› primum quaeretur, utrum potuerit nescire an non potuerit; deinde utrum data sit opera, ut sciretur, an non; deinde, utrum casu nescierit an culpa. Nam qui se propter vinum aut amorem aut iracundiam fugisse rationem dicet, is animi vitio videbitur nescisse, non inprudentia; quare non inprudentia se defendet, sed culpa contaminabit. Deinde coniecturali constitutione quaeretur, utrum scierit an ignoraverit; et considerabitur satisne inprudentia praesidii debeat esse, cum factum esse constet. Cum in fortunam causa confertur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes purgationis inter se finitimae sunt, ut in omnes eadem fere possint adcommodari. Loci communis in his causis: accusatoris contra eum, qui cum peccasse confiteatur, tamen oratione iudices demoretur; defensoris, de humanitate, misericordia: voluntatem in omnibus rebus spectari convenire; quae consulto facta non sint, an ea fraudei esse non oportere. ==25== Deprecatione utemur, cum fatebimur nos peccasse neque id inprudentes, aut fortuito aut necessario fecisse dicemus: et tamen ignosci nobis postulabimus. Hic ignoscendi ratio quaeritur ex his locis: si plura aut maiora officia quam maleficia videbuntur constare; si qua virtus aut nobilitas erit in eo, qui supplicabit; si qua spes erit usui futurum, ‹si› sine supplicio discesserit; si ipse ille supplex mansuetus et misericors in potestatibus ostendetur fuisse; si ea, quae peccavit, non odio neque crudelitate, sed officio et recto studio commotus fecit; si tali de causa aliis quoque ignotum est; si nihil ab eo periculi nobis futurum videbitur, si eum missum fecerimus; si nulla ‹aut› a nostris civibus aut ab aliqua civitate vituperatio ex ea re suscipietur. ==26== Loci communis: de humanitate, fortuna, misericordia, rerum commutatione. His locis omnibus ex contrario utetur is, qui contra dicet, cum amplificatione et enumeratione peccatorum. Haec causa iudicialis fieri non potest, ut in libro primo ostendimus, sed, quod potest vel ad senatum vel ad consilium venire, non visa est supersedenda. Cum ab nobis crimen removere volemus, aut in rem aut in hominem nostri peccati causam conferemus. Si causa in hominem conferetur, quaerendum erit primum, potueritne tantum, quantum reus demonstrabit, is, in quem causa conferetur: et, quone modo aut honeste aut sine periculo potuerit obsisti; si maxime ita sit, num ea re concedi reo conveniat, quod alieno inductu fecerit. Deinde in coniecturalem trahetur controversiam et edisseretur, num consulto factum sit. Si causa in rem quandam conferetur, et haec eadem fere et omnia, quae de necessitudine praecepimus, consideranda erunt. ==27== Quoniam satis ostendisse videamur, quibus argumentationibus in uno quoque genere causae iudicialis uti conveniret, consequi videtur, ut doceamus, quemadmodum ipsas argumentationes ornate et absolute tractare possimus. Nam fere non difficile invenire, quid sit causae adiumento; difficillimum est inventum expolire et expedite pronuntiare. Haec enim res facit, ut neque diutius, quam satis sit, in eisdem locis commoremur, nec eodem identidem revolvamur, neque incoatam argumentationem relinquamus, neque incommode ad aliam deinceps transeamus. Itaque hac ratione et ipsei meminisse poterimus, quid quoque loco dixerimus, et auditor cum totius causae tum unius cuiusque argumentationis distributionem percipere et meminisse poterit. ==28== Ergo absolutissima et perfectissima est argumentatio ea, quae in quinque partes est distributa: propositionem, rationem, rationis confirmationem, exornationem, conplexionem. Propositio est, per quam ostendimus summatim, quid sit quod probari volumus. Ratio est quae causam demonstrat, verum esse id, quod intendimus, brevi subiectione. Rationis confirmatio est ea, quae pluribus argumentis conroborat breviter expositam rationem. Exornatio est, qua utimur rei honestandae et conlocupletandae causa, confirmata argumentatione. Conplexio est, quae concludit breviter, conligens partes argumentationis. Hisce igitur quinque partibus ut absolutissime utamur, hoc modo tractabimus argumentationem: «Causam ostendemus Ulixi fuisse, quare interfecerit Aiacen. Inimicum enim acerrimum de medio tollere volebat, a quo sibi non iniuria summum periculum metuebat. Videbat illo incolumi se incolumem non futurum; sperabat illius morte se salutem sibi conparare; consueverat, se iure non potuerat, iniuria quavis inimico exitium machinari: cui rei mors indigna Palamedi testimonium dat. Ergo et metus periculi hortabatur eum interimere, a quo supplicium verebatur; ‹et› consuetudo peccandi maleficii suscipiendi removebat dubitationem. ==29== Omnes enim cum minima peccata cum causa suscipiunt, tum vero illa, quae multo maxima sunt maleficia, aliquo certo emolumento inducti suscipere conantur. Si multos induxit in peccatum pecuniae spes, si conplures scelere se contaminarunt imperii cupiditate, si multi leve conpendium fraude maxima commutarunt, cui mirum videbitur, istum a maleficio propter acerrimam formidinem non temperasse? Virum fortissimum, integerrimum, inimicitiarum persequentissimum, iniuria lacessitum, ira exsuscitatum homo timidus, nocens, conscius sui peccati, insidiosus *** inimicum incolumem esse noluit: qui tandem hoc mirum videbitur? Nam cum feras bestias videamus alacres et erectas vadere, ut alteri bestiae noceant, non est incredibile putandum istius quoque animum ferum, crudelem atque inhumanum cupide ad inimici perniciem profectum; praesertim cum in bestiis nullam neque bonam neque malam rationem videamus, in isto plurimas et pessumas rationes semper fuisse intellegamus. ==30== Si ergo pollicitus sum me daturum causam, qua inductus Ulixes accesserit ad maleficium, et si inimicitiarum acerrimam rationem et periculi metum intercessisse demonstravi, non est dubium quin confiteatur causam maleficii fuisse.» Ergo absolutissima est argumentatio ea, quae ex quinque partibus constat; sed ea non semper necesse est uti. Est cum conplexione supersedendum est, si res brevis est, ut facile memoria conprehendatur; est cum exornatio praetermittenda est, si parum locuples ad amplificandum et exornandum res videtur esse. Sin et brevis erit argumentatio et res tenuis aut humilis, tum et exornatione et conplexione supersedendum est. In omni argumentatione de duabus partibus postremis haec, quam exposui, ratio est habenda. Ergo amplissima est argumentatio quinquepertita; brevissima est tripertita; mediocris sublata aut exornatione aut conplexione quadripertita. ==31== Duo genera sunt vitiosarum argumentationum: unum, quod ab adversario reprehendi potest, id quod pertinet ad causam: alterum, quod tametsi nugatorium est, tamen non indiget reprehensionis. ‹Quae sint, quae reprehensione confutari conveniat, quae tacite contemni atque vitari sine reprehensione, nis›i exempla subiecero, intellegere dilucide non poteris. Haec cognitio vitiosarum argumentationum duplicem utilitatem adferet. Nam et vitare in argumentatione vitium admonebit et ab aliis non vitatum commode reprehendere docebit. Quoniam igitur ostendimus perfectam et plenam argumentationem ex quinque partibus constare, in una quaque parte argumentationis quae vitia vitanda sunt consideremus, ut et ipsi ab his vitiis recedere, et adversariorum argumentationes hac praeceptione in omnibus partibus temptare et ab aliqua parte labefactare possimus. ==32== Expositio vitiosa est, cum ab aliqua aut a maiore parte ad omnes confertur id, quod non necessario est omnibus adtributum; ut si quis hoc modo exponat: «Omnes, qui in paupertate sunt, malunt maleficio parare divitias, quam officio paupertatem tueri.» Si qui hoc modo exposuerit argumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio aut rationis confirmatio sit, ipsam facile reprehendemus expositionem, cum ostendemus, id, quod in aliquo paupere inprobo sit, in omnes pauperes falso et iniuria conferri. ==33== Item vitiosa expositio est, cum id, quod raro fit, fieri omnino negatur, hoc modo: «Nemo potest uno aspectu neque praeteriens in amorem incidere.» Nam cum nonnemo devenerit in amorem uno aspectu, et cum ille neminem dixerit, omnino nihil differt raro id fieri, dummodo aliquando fieri aut posse modo fieri intellegatur. Item vitiosa expositio est, cum omnes res ostendemus nos collegisse et aliquam rem idoneam praeterimus, hoc modo: «Quoniam igitur hominem occisum constat esse, necesse est aut a praedonibus aut ab inimicis occisum esse aut abs te, quem ille heredem testamento ex parte faciebat. Praedones in illo loco visi numquam sunt, inimicum nullum habebat: relinquitur, si neque a praedonibus neque ab inimicis occisus est, quod alteri non erant, alteros non habebat, ut abs te sit interemptus.» Nam in huiuscemodi expositione reprehensione utemur, si quos praeterquam quos ille conlegerit, potuisse suscipere maleficium ostenderimus: velut in hoc exemplo, cum dixerit necesse esse aut a praedonibus aut ab inimicis aut a nobis occisum esse, dicemus: potuisse vel a familia vel a coheredibus nostris. Cum hoc modo illorum conlectionem disturbaverimus, nobis latiorem locum defendendi reliquerimus. Ergo hoc quoque vitandum est in expositione, ne quando, cum omnia collegisse videamur, aliquam idoneam partem reliquerimus. ==34== Item vitiosa expositio est, quae constat ex falsa enumeratione, si aut, cum plura sunt, pauciora dicamus, hoc modo: «Duae res sunt, iudices, quae omnes ad maleficium inpellant, luxuries et avaritia.» «Quid amor?» inquiet quispiam, «Quid ambitio? Quid religio? Quid metus mortis? Quid imperii cupiditas? Quid denique alia permulta?» Item falsa enumeratio est, cum pauciora sunt et plura dicimus, hoc modo: «Tres res sunt, quae omnes homines sollicitent, metus, cupiditas, aegritudo.» Satis enim fuerat dixisse metum, cupiditatem, quoniam aegritudinem cum utraque re coniunctam esse necesse est. Item vitiosa expositio est, quae nimium longe repetitur, hoc modo: «Omnium malorum stultitia est mater atque materies. Ea parit inmensas cupiditates. Inmensae porro cupiditates infinitae, inmoderatae sunt. Haec pariunt ‹avaritiam.› Avaritia porro hominem ad quod vis maleficium impellit. Ergo avaritia inducti adversarii nostri hoc in se facinus admiserunt.» Hic id, quod extremum dictum est, satis fuit exponere, ne Ennium et ceteros poetas imitemur, quibus hoc modo loqui concessum est: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes, Neve inde navis inchoandi exordium Cepisset, quae nunc nominatur nomine Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis Colchis, imperio regis Peliae, per dolum: Nam numquam ‹era› errans mea ‹domo› efferret pedem. Nam hic satis erat dicere, si id modo, quod satis esset, curarent poetae: Utinam ne era errans mea domo efferret pedem. [Medea animo aegro, amore saevo saucia] Ergo hac quoque ab ultimo repetitione in expositionibus magnopere supersedendum est. Non enim † reprehensione, sed sicut aliae conplures, *** sua sponte vitiosa est. ==35== Vitiosa ratio est, quae ad expositionem non est adcommodata vel propter infirmitatem vel propter vanitatem. Infirma ratio est, quae non necessario ostendit ita esse, quemadmodum expositum est, velut apud Plautum: Amicum castigare ob meritam noxiam Inmune est facinus, verum in aetate utile Et conducibile. Haec expositio est. Videamus, quae ratio adferatur: nam ego amicum hodie meum Concastigabo pro commerita noxia. Ex eo, quod ipse facturus est, non ex eo, quod fieri convenit, utile quid sit, ratiocinatur. Vana ratio est, quae ex falsa causa constat, hoc modo: «Amor fugiendus non est: nam ex eo verissima nascitur amicitia.» Aut hoc modo: «Philosophia vitanda est: adfert enim socordiam atque desidiam.» Nam hae rationes nisi falsae essent, expositiones quoque earum veras esse confiteremur. ==36== Itemque infirma ratio est, quae non necessariam causam adfert expositionis: velut Pacuvius: Fortunam insanam esse et caecam et brutam perhibent philosophi Saxoque instare in globoso praedicant volubili: Id quo saxum inpulerit Fors, eo cadere Fortunam autumant. Caecam ob eam rem esse iterant, quia nihil cernat, quo sese adplicet; Insanam autem ‹esse› aiunt, quia atrox, incerta instabilisque sit; Brutam, quia dignum atque indignum nequeat internoscere. Sunt autem alii philosophi, qui contra Fortunam negant Ullam misera in aetate esse: Temeritatem esse autumant. Id magis veri simile esse usus reapse experiundo edocet: Velut Orestes modo fuit rex, factust mendicus modo. Naufragio nempe rem ergo id factum, hau Forte aut Fortuna optigit. Nam hic Pacuvius infirma ratione utitur, cum ait verius esse temeritate quam fortuna res geri. Nam utraque opinione philosophorum fieri potuit, ut is, qui rex fuisset, mendicus factus esset. ==37== Item infirma ratio est, cum videtur pro ratione adferri, sed idem dicit, quod in expositione dictum est, hoc modo: «Magno malo est hominibus avaritia, idcirco quod homines magnis et multis incommodis conflictantur propter inmensam pecuniae cupiditatem.» Nam hic aliis verbis idem per rationem dicitur, quod dictum est per expositionem. Item infirma ratio est, quae minus idoneam, quam res postulat, causam subicit expositionis, hoc modo: «Utilis est sapientia, propterea quod qui sapientes sunt, pietatem colere consuerunt.» Item: «Utile est amicos veros habere: habeas enim quibuscum iocari possis.» Nam in huiusmodi rationibus non universa neque absoluta, sed extenuata ‹ratione expositio confirmatur. Item infirma› ratio est, quae vel alii expositioni potest adcommodari, ut facit Pacuvius, qui eandem adfert rationem, quare caeca, eandem, quare bruta fortuna dicitur. ==38== In confirmatione rationis multa et vitanda in nostra et observanda in adversariorum oratione sunt vitia proptereaque diligentius consideranda, quod adcurata confirmatio rationis totam vehementissime conprobat argumentationem. Utuntur igitur studiosei in confirmanda ratione duplici conclusione hoc modo: Iniuria abs te adficior indigna, pater; Nam si inprobum esse Chrespontem existimas, Cur me huic locabas nuptiis? Sin est probus, Cur talem invitam invitum cogis linquere? Quae hoc modo concludentur, aut ex contrario convertentur aut ex simplici parte reprehendentur. Ex contrario hoc modo: Nulla te indigna, nata, adficio iniuria. Si probus est, te locavi; sin est inprobus, Divortio te liberabo incommodis. Ex simplici parte reprehendetur, sei ex duplici conclusione alterutra pars diluitur, hoc modo: Nam si inprobum esse Chrespontem existimas, Cur me huic locabas nuptiis? Duxi probum, Erravi. Post cognovi, et fugio cognitum.» ==39== Ergo reprehensio huiusmodi conclusionis duplex est; auctior illa superior, facilior haec posterior ad excogitandum. Item vitiosa confirmatio est rationis, cum ea re, quae plures res significat, abutimur pro certo unius rei signo, hoc modo: «Necesse est, quoniam pallet, aegrotasse»; aut «Necesse est peperisse, quoniam sustinet puerum infantem.» Nam haec sua sponte certa signa non habent: sin cetera quoque similia concurrunt, nonnihil illiusmodi signa adaugent suspicionem. Item vitiosum est, quod vel in alium vel ‹in› eum ipsum, qui dicit - quod in adversarium dicit - potest convenire, hoc modo: Miseri sunt, si uxores ducunt. At tu duxisti alteram.» Item vitiosum est id, quod vulgarem habet defensionem, hoc modo: «Iracundia deductus peccavit aut adulescentia aut amore.» Huiuscemodi enim deprecationes si probabuntur, inpune maxima peccata dilabentur. Item vitiosum est, quom id pro certo sumitur quod inter omnes constat, quod etiam nunc in controversia, hoc modo: Ehotu, dii, quibus est potestas motus superum atque inferum, Pacem enim inter sese conciliant, conferunt concordiam. Nam ita pro suo iure hoc exemplo utentem Chrespontem Ennius induxit, quasi iam satis certis rationibus ita esse demonstrasset. ==40== Item vitiosum est, quod iam quasi sero atque acto negotio dici videtur, hoc modo: «In mentem mihi si venisset, Quiritis, non commisissem, ut in hunc locum res veniret, nam hoc aut hoc fecissem; sed me tum haec ratio fugit.» Item vitiosum est, quom id, quod in aperto delicto positum est, tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes, florentissimo Regno reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ‹ut› restituam paro. Item vitiosum est, quod in aliam partem ac dictum sit potest accipi. Id est huiusmodi, ut si quis ‹potens ac factiosus in contione› dixerit: «Satius est uti regibus, quam uti malis legibus.» Nam et hoc, tametsi rei augendae causa potest sine malitia dici, tamen propter potentiam eius, qui dicit, non dicitur sine atroci suspicione. ==41== Item vitiosum est falsis aut vulgaribus definitionibus uti. Falsae sunt huiusmodi, ‹ut› si quis dicat iniuriam esse nullam, nisi quae ex pulsatione aut convicio constet. Vulgares sunt, quae nihilominus in aliam rem transferri possunt, ut si quis dicat: «Quadruplator, ut breviter scribam, capitalis: est enim inprobus et pestifer civis.» Nam nihilo magis quadruplatoris quam furis, quam sicarii aut proditoris attulit definitionem. Item vitiosum est pro argumento sumere, quod in disquisitione positum est; ut si quis quem furti arguat et ita dicat, eum esse hominem inprobum, avarum, fraudulentum: ei rei testimonium esse, quod sibi furtum fecerit. Item vitiosum est controversiam controversia dissolvere, hoc modo: «Non convenit, censores, istum vobis satis facere, quod ait se non potuisse adesse ita, ut iuratus fuerat. Quid? Si ad exercitum non venisset, idemne tribuno militum diceret?» Hoc ideo vitiosum est, quia non expedita aut iudicata res, sed inpedita et in simili controversia posita exempli loco profertur. ==42== Item vitiosum est, cum id, de quo summa controversia est, parum expeditur et, quasi transactum sit, relinquitur, hoc modo: Aperte fatur dictio, sei intellegas: Tali ‹dari arma, qualis qui gessit› fuit, Iubet, potiri si studeamus Pergamum. Quem ego me profiteor esse: me est aecum frui Fraternis ‹armis› mihique adiudicarier, Vel quod propinquus vel quod virtute aemulus. Item vitiosum est ipsum sibi in sua oratione dissentire et contra atque ante dixerit dicere, hoc modo: Qua causa accusem hunc? tum id exputando evolvere: Nam si veretur, quid eum accuses, qui est probus? Sin inverecundum animi ingenium possidet, Quid autem eum accuses, qui id parvi auditum aestimet? Non incommoda ratione videtur sibi ostendisse, quare non accusaret. Quid postea? Quid ait? Nunc ego te ab summo iam detexam exordio. ==43== Item vitiosum est, quod dicitur contra iudicis voluntatem aut eorum, qui audiunt, si aut partes, quibus illi student, aut homines, quos illi caros habent, laedantur aut aliquo eiusmodi vitio laeditur auditoris voluntas. Item vitiosum est non omnis res confirmare, quas pollicitus sis in expositione. Item verendum est, ne de alia re dicatur, cum alia de re controversia sit; inque eiusmodi vitio considerandum est, ne aut ad rem addatur quid aut quippiam de re detrahatur, aut tota causa mutata in aliam causam derivetur; uti apud Pacuvium faciunt Zethus cum Amphione, quorum controversia de musica inducta disputatione in sapientiae rationem et virtutis utilitatem consumitur. Item considerandum est, ne aliud accusatoris criminatio contineat, aliud defensoris purgatio purget, quod saepe consulto multi ab reo faciunt angustiis causae coacti; ut si quis, cum accusetur ambitu magistratum petisse, ab imperatoribus saepe numero apud exercitum *** donatum esse. Hoc si diligenter in oratione adversariorum observaverimus, saepe deprehendemus eos de ea re quod dicant non habere. ==44== Item vitiosum est artem aut scientiam aut studium quodpiam vituperare propter eorum vitia, ‹qui› in eo studio sunt: veluti qui rhetoricam vituperant propter alicuius oratoris vituperandam vitam. Item vitiosum est ex eo, quia perperam factum constet esse, putari ostendi a certo homine factum esse, hoc modo: «Mortuum deformatum, tumore praeditum, corpore decoloratum constat fuisse: ergo veneno necatus est.» Deinde, si sit usque in eo occupatus, ut multi faciunt, venenum datum, vitio non mediocri conflictetur. Non enim factumne sit quaeritur, sed a quo factum sit. ==45== Item vitiosum est in conparandis rebus alteram rem efferre, de re altera mentionem non facere aut neglegentius disputare: ut si cum conparetur, utrum satius sit populum frumentum accipere an non accipere, quae commoda sint in altera re vera, curet, enumeret; quae in altera incommoda sint et quae velit depressa, praetereat aut ea, quae minima sint, dicat. Item vitiosum est in rebus conparandis necesse putari alteram rem vituperari, cum alteram laudes: quod genus, si quaeratur, utris maior honor habendus sit, Albensibus an Vestinis Pennensibus, quo rei publicae populi Romani profuerint, et is, qui dicat, alteros laedat. Non enim necesse est, si alteros praeponas, alteros vituperare: fieri enim potest, ut, quom alteros magis laudaris, aliquam alteris partem laudis adtribuas, ne cupide depugnasse contra veritatem puteris. Item vitiosum est de nomine et vocabulo controversiam struere, quam rem consuetudo optime potest iudicare; velut Sulpicius, qui intercesserat, ne exulis, quibus causam dicere non licuisset, reducerentur, idem posterius inmutata voluntate, cum eandem legem ferret, alio se ferre dicebat propter nominum commutationem: nam non exules, sed vi eiectos se reducere aiebat. Proinde quasi id fuisset in controversia, quo illi nomine appellarentur, aut proinde quasi non omnes, quibus aqua et igni interdictum est, exules appellentur. Verum illi fortasse ignoscimus, si cum causa fecit; nos tamen intellegamus vitiosum esse intendere controversiam propter nominum mutationem. ==46== Quoniam exornatio constat ex similibus et exemplis et amplificationibus ‹et rebus iudicatis› et ceteris rebus, quae pertinent ad exaugendam et conlocupletandam argumentationem, quae sint his rebus vitia consideremus. Simile vitiosum est, quod de aliqua parte dissimile est, nec habet parem rationem conparationis, aut sibi ipsi obest qui adfert. Exemplum vitiosum est, si aut falsum est, ut reprehendatur, aut inprobum, ut non sit imitandum, aut maius aut minus, quam res postulat. Res iudicata vitiose proferetur, si aut dissimili de re proferetur, ‹aut› de ea re, qua de controversia non est, aut inproba, aut eiusmodi, ut aut plures aut magis idoneae res iudicatae ab adversariis proferri possint. Item vitiosum est id, quod adversarii factum esse confiteantur, de eo argumentari et planum facere factum esse; nam id augeri oportet. Item vitiosum est id augere, quod convenit docere, hoc modo: ut si quis quem arguat hominem occidisse et, antequam satis idoneas argumentationes attulerit, augeat peccatum et dicat nihil indignius esse quam hominem occidere. Non enim, utrum indignum sit an non, sed, factumne sit, quaeritur. Conplexio vitiosa est, quae non, quod quique primum dictum est, ‹primum› conplectitur; et quae non breviter concluditur; et quae non ex enumeratione certum et constans aliquid relinquit, ut intellegatur, quid propositum in argumentatione sit, quid deinde ratione, ‹quid› rationis confirmatione, quid tota argumentatione demonstratum. ==47== Conclusiones, quae apud Graecos epilogi nominantur, tripertitae sunt. Nam constant ex enumeratione, amplificatione, et conmiseratione. Quattuor locis uti possumus ‹conclusionibus: in› principio, secundum narrationem, secundum firmissimam argumentationem, in conclusione. Enumeratio est, per quam colligimus et commonemus, quibus de rebus verba fecerimus, breviter, ut renovetur, non redintegretur oratio: et ordine, ut quicquid erit dictum, referemus, ut auditor, si memoriae mandaverit, ad idem, quod ipse meminerit, reducatur. Item curandum est, ne aut ab exordio aut narratione repetatur orationis enumeratio. Ficta enim et dedita opera conparata oratio videbitur esse artificii significandi, ingenii venditandi, memoriae ostendendae causa. Quapropter initium enumerationis sumendum est a divisione. Deinde ordine breviter exponendae res sunt, quae tractatae erunt in confirmatione et confutatione. Amplificatio est res, quae per locum communem instigationis auditorum causa sumitur. Loci communis ex decem praeceptis commodissume sumentur adaugendi criminis causa. ==48== Primus locus sumitur ab auctoritate, cum commemoramus, quantae curae ea res fuerit diis inmortalibus aut maioribus nostris, regibus, civitatibus, nationibus, hominibus sapientissimis, senatui; item maxime, quo modo de his rebus legibus sanctum sit. Secundus locus est, ‹cum› consideramus, illae res, de quibus criminamur, ad quos pertineant: utrum ad omnes, quod atrocissimum est; an ad superiores, quod genus ii sunt, a quibus auctoritatis locus communis sumitur; an ad pares, hoc est, in isdem partibus animi, corporis, fortunarum positos; an ad inferiores, qui his omnibus rebus antecelluntur. Tertius locus est, quo percontamur, quid sit eventurum, si omnibus idem concedatur; et ea re neglecta ostendemus quid periculorum atque incommodorum consequatur. Quartus locus est, quo demonstratur, si huic sit permissum, multos alacriores ad maleficium futuros, quod adhoc expectatio iudicii remoratur. Quintus locus est, quom ostendimus, si semel aliter iudicatum sit, nullam rem fore, quae incommodo mederi aut erratum iudicum corrigere possit. Quo in loco non incommodum erit uti ceterarum rerum conparatione, ut ostendamus alias res posse aut vetustate sedari aut consilio corrigi, huius rei aut leniendae aut corrigendae nullam rem adiumento futuram. ==49== Sextus est locus, quom ostendimus et consulto factum, et dicimus voluntario facinori nullam ‹esse› excusationem, inprudentiae [et] iustam deprecationem paratam. Septimus locus est, quo ostendimus taetrum facinus, crudele, nefarium, tyrannicum esse: quod genus iniuria mulierum, aut earum rerum aliquid, quarum rerum causa bella suscipiuntur et cum hostibus de vita dimicatur. Octavus locus est, quo ostendimus non vulgare sed singulare esse maleficium, spurcum, nefarium, inusitatum: quo maturius et atrocius vindicandum est. Nonus locus ‹est qui› constat ex peccatorum conparatione, quasi cum dicemus maius esse maleficium stuprare ingenuum quam sacrum legere quod alterum propter egestatem, alterum propter intemperantem superbiam fiat. Decimus locus est, per quem omnia, quae in negotio gerundo acta sunt quaeque rem consequi solent, exputamus acriter et criminose et diligenter, ut agi res et geri negotium videatur rerum consequentium enumeratione. ==50== Misericordia commovebitur auditoribus, si variam fortunarum commutationem dicemus: si ostendemus, ‹in quibus commodis fuerimus› quibusque incommodis simus, conparatione: si, quae nobis futura sint, nisi causam optinuerimus, enumerabimus et ostendemus: si supplicabimus et nos sub eorum, quorum misericordiam captabimus, potestatem subiciemus: si, quid nostris parentibus, liberis, ceteris necessariis casurum sit propter nostras calamitates, aperiemus, et simul ostendemus illorum nos sollicitudine et miseria, non nostris incommodis dolere: si de clementia, humanitate, misericordia nostra, qua in alios usi sumus, aperiemus: si nos semper aut diu in malis fuisse ostendemus: si nostrum fatum aut fortunam conqueremur: si animum nostrum fortem, patientem incommodorum ostendemus futurum. Conmiserationem brevem esse oportet. Nihil enim lacrima citius arescit. Fere locos obscurissimos totius artificii tractavimus in hoc libro; quapropter huic volumini modus hic sit: reliquas praeceptiones, quoad videbitur, in tertium librum transferemus. Haec si, ut conquisite conscripsimus, ita tu diligenter et nobiscum et sine nobis considerabis, et nos industriae fructus ex tua conscientia capiemus, et tute nostram diligentiam laudabis, tua perceptione laetabere: tu scientior eris praeceptorum artificii, nos alacriores ad relicum persolvendum. Verum haec futura satis scio; te enim non ignoro. Nos deinceps ad cetera praecepta transeamus, ut, quod libentissime faciamus, tuae rectissime voluntati morem geramus. LIBER III ==1== Ad omnem iudicialem causam quaemadmodum conveniret inventionem rerum adcommodari, satis abundanter arbitror superioribus libris demonstratum. Nunc earum rationem rerum inveniendarum, quae pertinebant ad causas deliberativas ‹et demonstrativas,› in hunc librum transtulimus, ut omnis inveniundi praeceptio tibi quam primum persolveretur. Reliquae quattuor partes erant artificii. De tribus partibus in hoc libro dictum est: dispositione, pronuntiatione, memoria. De elocutione, quia plura dicenda videbantur, in quarto libro conscribere maluimus, quem, ut arbitror, tibi librum celeriter absolutum mittemus, ne quid tibi rhetoricae artis deesse possit. Interea prima quaeque et nobiscum, ‹cum› voles, et interdum sine nobis legendo consequere, ne quid inpediare, quin ad hanc utilitatem pariter nobiscum progredi possis. Nunc tu fac attentum te praebeas: nos proficisci ad instituta pergemus. ==2== Deliberationes partim sunt eiusmodi, ut quaeratur, utrum potius faciendum sit; partim eiusmodi, ut, quid potissimum faciendum sit, consideretur. Utrum potius, hoc modo: Kartago tollenda an relinquenda videatur. Quid potissimum, hoc pacto: ut si Hannibal consultet, quom ex Italia Kartaginem arcessatur, an in Italia remaneat, an domum redeat, an in Aegyptum profectus occupet Alexandriam. Item deliberationes partim ipsae propter se consultandae sunt, ut si deliberet senatus, captivos ab hostibus redimat, an non; partim propter aliquam extraneam causam veniunt in deliberationem et consultationem, ut si deliberet senatus [bello Italico], solvatne legibus Scipionem, ut eum liceat ante tempus consulem fieri; partim et propter se sunt deliberandae et magis propter extraneam causam veniunt in consultationem, ut si deliberet senatus bello Italico, sociis civitatem det, an non. In quibus causis rei natura faciet deliberationem, omnis oratio ad ipsam rem adcommodabitur; in quibus extranea causa conficiet deliberationem, in his ea ipsa causa erit adaugenda aut deprimenda. ==3== Omnem orationem eorum, qui sententiam dicent, finem sibi conveniet utilitatis proponere, ut omnis eorum ad eam totius orationis ratio conferatur. Utilitas in duas partes in civili consultatione dividitur: tutam, honestam. Tuta est, quae conficit instantis aut consequentis periculi vitationem qualibet ratione. Haec tribuitur in vim et dolum, quorum ‹aut› alterum separatim aut utrumque sumemus coniuncte. Vis decernitur per exercitus, classes, arma, tormenta, evocationes hominum et alias huiusmodi res. Dolus consumitur in pecunia, pollicitatione, dissimulatione, maturatione, mentitione et ceteris rebus de quibus magis idoneo tempore loquemur, si quando de re militari aut de administratione re ‹publica› scribere velimus. Honesta res dividitur in rectum et laudabile. Rectum est, quod cum virtute et officio fit. Id dividitur in prudentiam, iustitiam, fortitudinem, modestiam. Prudentia est calliditas, quae ratione quadam potest dilectum habere bonorum et malorum. Dicitur item prudentia scientia cuiusdam artificii: item appellatur prudentia rerum multarum memoria et usus conplurium negotiorum. Iustitia est aequitas ius uni cuique re tribuens pro dignitate cuiusque. Fortitudo est rerum magnarum adpetitio et rerum humilium contemptio et laboris cum utilitatis ratione perpessio. Modestia est in animo continens moderatio cupiditatem. ==4== Prudentiae partibus utemur in dicendo, si commoda cum incommodis conferemus, cum alterum sequi, vitare alterum cohortemur; aut si qua in re cohortabimur aliquid, cuius rei aliquam disciplinam [scientiam] poterimus habere, quo modo aut qua quidque ratione fieri oporteat; aut si suadebimus quippiam, cuius rei gestae aut praesentem aut auditam memoriam poterimus habere: qua in re facile id, quod velimus, exemplo allato persuadere possumus. Iustitiae partibus utemur, si aut innocentium aut supplicium misereri dicemus oportere; si ostendemus bene merentibus gratiam referre convenire; si demonstrabimus ulcisci male meritos oportere; si fidem magnopere censebimus conservandam; si leges et mores civitatis egregie dicemus oportere servari; si societates atque amicitias studiose dicemus coli convenire; si, quod ius in parentis, deos, patriam natura conparavit, id religiose colendum demonstrabimus; si hospitia, clientelas, cognationes, adfinitates caste colenda esse dicemus; si nec pretio nec gratia nec periculo nec simultate a via recta ostendemus deduci oportere; si dicemus in omnibus aequabile ius statui convenire. His atque huiusmodi partibus iustitiae si quam rem in contione aut in consilio faciendam censebimus, iustam esse ostendemus, contrariis iniustam. Ita fiet, ut isdem locis et ad suadendum et ad dissuadendum simus conparati. ==5== Sin fortitudinis retinendae causa faciendum esse dicemus, ostendemus res magnas et celsas sequi et appeti oportere; et item res humiles et indignas viris fortibus *** vel viros fortes propterea contemnere oportere nec idoneas dignitate sua iudicare. Item ab nulla re honesta periculi aut laboris magnitudine deduci oportere; antiquiorem mortem turpitudine haberei; nullo dolore cogi, ut ab officio recedatur; nullius pro rei veritate metuere inimicitias; quodlibet pro patria, parentibus, hospitibus, amicis, iis rebus, quas iustitia colere cogit, adire periculum et quemlibet suscipere laborem. Modestiae partibus utemur, si nimias libidines honoris, pecuniae, similium rerum vituperabimus; si unam quamque rem certo naturae termino definiemus; si quoad cuique satis sit, ostendemus, nimium progredi dissuadebimus, modum uni cuique rei statuemus. ==6== Huiusmodi partes sunt ‹virtutis amplificandae, si suadebimus›, omnibus verbis adtenuandae, si ab his dehortabimur, ut haec adtenuentur quae supra demonstravi. Nam nemo erit, qui censeat a virtute recedendum; verum aut res non eiusmodi dicatur esse, ut virtutem possimus egregiam experiri, aut in contrariis potius rebus quam in his virtus constare, quae ostendantur. Item, si quo pacto poterimus, quam is, qui contra dicet, iustitiam vocabit, nos demonstrabimus ignaviam esse et inertiam, ac pravam liberalitatem; quam prudentiam appellarit, ineptam et garrulam et odiosam scientiam esse dicemus; quam ille modestiam dicet esse, eam nos inertiam et dissolutam neglegentiam esse dicemus; quam ille fortitudinem nominarit, eam nos gladiatoriam et inconsideratam appellabimus temeritatem. ==7== Laudabile est, quod conficit honestam et praesentem et consequentem commemorationem. Hoc nos eo separavimus ‹a recto, non quod hae quattuor› partes, quae subiciuntur sub vocabulum recti, hanc honestatis commemorationem dare ‹non› soleant; sed quamquam ex recto laudabile nascitur, tamen in dicendo seorsum tractandum est hoc ab illo: neque enim solum laudis causa rectum sequi convenit, sed si laus consequitur, duplicatur rectei adpetendi voluntas. Cum igitur erit demonstratum rectum esse, laudabile esse demonstrabimus aut ab idoneis hominibus - ut si qua res honestiori ordinei placeat, quae a deteriore ordine inprobetur - aut quibus sociis aut omnibus civibus, exteris nationibus, posterisque nostris. Cum huiusmodi divisio sit locorum in consultatione, breviter aperienda erit totius tractatio causae. Exordiri licebit vel a principio vel ab insinuatione vel isdem rationibus, quibus in iudicialei causa. Si cuius rei narratio incidet, eadem ratione narrari oportebit. ==8== Quoniam in huiusmodi causis finis est utilitas et ea dividitur in rationem tutam atque honestam, ‹si› utrumque poterimus ostendere, utrumque pollicebimur nos in dicendo demonstraturos esse; si alterum ‹erimus demonstraturi, simpliciter› quid dicturi sumus, ostendemus. At si nostram rationem tutam esse dicemus, divisione utemur in vim et consilium. Nam quod in docendo rei dilucidae magnificandae causa dolum appellavimus, id in dicendo honestius consilium appellabimus. Si rationem nostrae sententiae rectam esse dicemus et omnes partes rectei incident, quadripertita divisione utemur: si non incident, quot erunt, tot exponemus in dicendo. Confirmatione et confutatione utemur, nostris locis, quos ante ostendimus, confirmandis, contrariis confutandis. Argumentationis artificiose tractandae ratio de secundo libro petetur. Sed si acciderit, ut in consultatione alteri ab tuta ratione, alteri ab honesta sententia sit, ut in deliberatione eorum qui a Poeno circumsessi deliberant, quid agant, ‹qui› tutam rationem sequi suadebit, his locis utetur: nullam rem utiliorem esse incolumitate; virtutibus uti neminem posse, qui suas rationes in tuto non conlocarit; ‹ne› deos quidem esse auxilio is, qui se inconsulto in periculum mittant; honestum nihil oportere existimari, quod non salutem pariat. ==9== Qui tutae rei praeponet rationem honestam, his locis utetur: virtutem nullo tempore relinquendam; vel dolorem, si is timeatur, vel mortem, si ea formidetur, dedecore et infamia leviorem esse; considerare, quae sit turpitudo consequtura: at non inmortalitatem neque aeternam incolumitatem consequi, nec esse exploratum illo vitato periculo nullum in aliud periculum venturum; virtutei vel ultra mortem proficisci esse praeclarum; fortitudini fortunam quoque esse adiumento solere; eum tute vivere, qui honeste vivat, non, qui in praesentia incolumis, et eum, qui turpiter vivat, incolumem in perpetuum esse non posse. Conclusionibus fere similibus in his et in iudicialibus causis uti solemus, nisi quod his maxime conducit quam plurima rerum ante gestarum exempla proferre. ==10== Nunc ad demonstrativum genus causae transeamus. Quoniam haec causa dividitur in laudem et vituperationem, quibus ex rebus laudem constituerimus, ex contrariis rebus erit vituperatio conparata. Laus igitur potest esse rerum externarum, corporis, animi. Rerum externarum sunt ea, quae casu aut fortuna secunda aut adversa accidere possunt: genus, educatio, divitiae, potestates, gloriae, civitas, amicitiae, et quae huiusmodi sunt et quae his contraria. Corporis sunt ea, quae natura corpori adtribuit commoda aut incommoda: velocitas, vires, dignitas, valetudo, et quae contraria sunt. Animi sunt ea, quae consilio et cogitatione nostra constant: prudentia, iustitia, fortitudo, modestia, et quae contraria sunt. ==11== Erit igitur haec confirmatio ‹et confutatio› nobis in huiusmodi causa. Principium sumitur aut ab nostra aut ab eius, de quo loquemur, aut ab eorum, qui audient, persona aut ab re. Ab nostra, si laudabimus: aut officio facere, quod causa necessitudinis intercedat; aut studio, quod eiusmodi virtute sit, ut omnes commemorare debeant velle, quod rectum sit; aut ex aliorum laude ostendere, qualis ipsius animus sit. Si vituperabimus: aut merito facere, quod ita tractati sumus; aut studio, quod utile putemus esse ab omnibus unicam malitiam atqua nequitiam cognosci; aut quod placeat ostendi, quod nobis placeat, ex aliorum vituperatione. Ab eius persona, de quo loquemur, si laudabimus: vereri nos, ut illius facta verbis consequi possimus; ‹omnes› homines illius virtutes praedicare oportere; ipsa facta omnium laudatorum eloquentiam anteire. Si vituperabimus, ea, quae videmus contrarie paucis verbis commutatis dici posse, dicemus, ut paulo supra exempli causa demonstratum est. ==12== Ab auditorum persona, ‹si› laudabimus: quoniam non apud ignotos laudemus, nos monendei causa pauca dicturos; aut si erunt ignoti, ut talem virum velint cognoscere, petemus: quoniam in eodem virtutis studio sint, apud quos laudemus, atque ille, qui laudatur, fuerit aut sit, sperare nos facile iis, quibus velimus, huius facta probaturos. Contraria vituperatio: quoniam norint, pauca de nequitia eius dicturos; quod si ignorent, petemus, uti gnoscant, uti malitiam vitare possint: quoniam dissimiles sint, qui audiant, atque ille, qui vituperatur, sperare eos illius vitam vehementer inprobaturos. Ab rebus ipsis: incertos esse, quid potissimum laudemus; vereri, ne, cum multa dixerimus, plura praetereamus, et quae similes sententias habebunt; quibus sententiis contraria sumuntur a vituperatione. ==13== Principio tractato aliqua harum, quas ante commemoravimus, ratione, narratio non erit ulla, quae necessario consequatur; sed si qua inciderit, quom aliquod factum eius, de quo loquemur, nobis narrandum sit cum laude aut vituperatione, praeceptio narrandi de primo libro repetetur. Divisione hac utemur: exponemus, quas res laudaturi sumus aut vituperaturi; deinde, ut quaeque, quove tempore res erit gesta, ordine dicemus, ut, quid quamque tute cauteque egerit, intellegatur. Sed exponere oportebit animi virtutes aut vitia; deinde commoda aut incommoda corporis aut rerum externarum, quomodo ab animo tractata sunt, demonstrare. Ordinem hunc adhibere in demonstranda vita debemus: ab externis rebus: genus: in laude, quibus maioribus natus sit; si bono genere, parem aut excelsiorem fuisse; si humili genere, ipsum in suis, non in maiorum virtutibus habuisse praesidium; in vituperatione, si bono genere, dedecori maioribus fuisse; si malo, tamen his ipsis detrimento fuisse. Educatio: in laude, *** honeste in bonis disciplinis totius pueritiae fuerit; in vituperatione. *** ==14== Deinde transire oportet ad corporis commoda: natura si sit dignitas atque forma, laudei fuisse eam, non quemadmodum ceteris detrimento atque dedecori; si vires atque velocitas egregia, honestis haec exercitationibus et industriis dicemus conparata; si valetudo perpetua, diligentia et temperantia cupiditatum; in vituperatione, si erunt haec corporis commoda, de his usum dicemus, quae casu et natura tamquam quilibet gladiator habuerit; si non erunt, praeter formam omnia ipsius culpa et intemperantia afuisse dicemus. Deinde revertemur ad extraneas res, et in his animi virtutes aut vitia quae fuerint, considerabimus; divitiae an paupertas fuerit, et quae potestates, quae gloriae, quae amicitiae, quae inimicitiae, et quid fortiter inimicitiis gerundis fecerit; cuius causa susceperit inimicitias; qua fide, benivolentia, officio gesserit amicitias; in divitiis qualis aut paupertate cuiusmodi fuerit; quemadmodum habuerit in potestatibus gerundis animum. Si interierit, cuiusmodi ‹mors eius fuerit, cuiusmodi› res mortem eius sit consecuta. ==15== Ad omnes autem res, in quibus animus hominis maxime consideratur, illae quattuor animi virtutes erunt adcommodandae; ut, si laudemus, aliud iuste, aliud fortiter, aliud modeste, et aliud prudenter factum esse dicamus; si vituperabimus, ‹aliud iniuste,› aliud inmodeste, aliud ignave, aliud stulte factum praedicemus. Perspicuum est iam nimirum ex hac dispositione, quemadmodum sit tractanda tripertita divisio laudis et vituperationis, si illud etiam adsumpserimus, non necesse esse nos omnes has partes in laudem aut in vituperationem transferre, propterea quod saepe ‹ne› incidunt ‹quidem, saepe ita tenuiter incidunt,› ut non sint necessaria dictu. Quapropter eas partes, quae firmissimae videbuntur, legere oportebit. Conclusionibus brevibus utemur, ‹enumeratione ad exitum causae; in ipsa› causa crebras et breves amplificationes interponemus per locos communis. Nec hoc genus causae, eo quod raro accidit in vita, neglegentius commendandum est: neque enim id quod potest accidere, ut faciendum sit aliquando, non oportet velle quam adcommodatissime posse facere; et si separatim haec causa minus saepe tractatur, at in iudicialibus et in deliberativis causis saepe magnae partes versantur laudis aut vituperationis. Quare in hoc quoque causae genere nonnihil industriae consumendum putemus. Nunc, absoluta a nobis difficillima parte rhetoricae, hoc est inventione perpolita atque omne causae genus adcommodata, tempus est ad ceteras partes proficisci. Deinceps igitur de dispositione dicemus. ==16== Quoniam DISPOSITIO est, per quam illa, quae invenimus, in ordinem redigimus, ut certo quidquid loco pronuntietur, videndum est, cuiusmodi rationem in disponendo habere conveniat. Genera dispositionum sunt duo: unum ab institutione artis profectum, alterum ad casum temporis adcommodatum. Ex institutione artis disponemus, cum sequemur eam praeceptionem, quam in primo libro exposuimus, hoc est, ut utamur principio, narratione, divisione, confirmatione, confutatione, conclusione; et ut hunc ordinem, quemadmodum praeceptum est ante, in dicendo sequamur. Item ex institutione artis non modo totas causas per orationem, sed singulas quoque argumentationes disponemus, quemadmodum in libro secundo docuimus: in expositionem, rationem, confirmationem rationis, exornationem, conclusionem. ==17== Haec igitur duplex dispositio est: una per orationes, altera per argumentationes, ab institutione artis profecta. Est autem alia dispositio, quae, cum ab ordine artificioso recedendum est, oratoris iudicio ad tempus adcommodatur; ut si ab narratione dicere incipiamus aut ab aliqua firmissima argumentatione aut litterarum aliquarum recitatione; aut si secundum principium confirmatione utamur, deinde narratione aut si quam eiusmodi permutationem ordinis faciemus; quorum nihil, nisi causa postulat, fieri oportebit. Nam si vehementer aures auditorum optunsae videbuntur atque animi defatigati ab adversariis multitudine verborum, commode poterimus principio supersedere, exordiri causam aut ‹a› narratione aut aliqua firma argumentatione. Deinde, si commodum erit, quod non semper necesse est, ad principii sententiam reverti licebit. Si causa nostra magnam difficultatem videbitur habere, ut nemo aequo animo principium possit audire, ab narratione cum inceperimus, ad principii sententiam revertemur. Si narratio parum probabilis, exordiemur ab aliqua firma argumentatione. His commutationibus et translationibus saepe uti necesse est, cum ipsa res artificiosam dispositionem artificiose commutare cogit. ==18== In confirmatione et confutatione argumentationum dispositiones huiusmodi convenit habere: firmissimas argumentationes in primis et in postremis causae partibus conlocare; mediocris et neque inutiles ad dicendum neque necessarias ad probandum, quae, si separatim ac singulae dicantur, infirmae sint, cum ceteris coniunctae firmae et probabiles fiunt, interponi [in medio conlocari] oportet. Nam et statim re narrata expectat animus auditoris, sei qua re causa confirmari possit - quapropter continuo firmam aliquam oportet inferre argumentationem -: et, reliqua, quoniam nuperrime dictum facile memoriae mandatur, utile est, cum dicere desinamus, recentem aliquam relinquere in animis auditorum bene firmam argumentationem. Haec dispositio locorum, tamquam instructio militum, facillime in dicendo, sicut illa in pugnando, parere poterit victoriam. ==19== PRONUNTIATIONEM multi maxime utilem oratori dixerunt esse ‹et› ad persuadendum plurimum valere. Nos quidem unum de quinque rebus plurimum posse non facile dixerimus, ‹nec› egregie magnam esse utilitatem in pronuntiatione audacter confirmaverimus. Nam commodae inventiones et concinnae verborum elocutiones et partium causae artificiosae dispositiones et horum omnium diligens memoria sine pronuntiatione non plus, quam sine his rebus pronuntiatio sola valere poterit. Quare, ‹et› quia nemo de ea re diligenter scripsit - nam omnes vix posse putarunt de voce et vultu et gestu dilucide scribi, cum eae res ad sensus nostros pertinerent - et quia magnopere ‹ea pars› a nobis ad dicendum conparanda est, non neglegenter videtur tota res consideranda. Dividitur igitur pronuntiatio in vocis figuram ‹et› in corporis motum. Figura vocis est ea, quae suum quendam possidet habitum ratione et industria conparatum. ==20== Ea dividitur in tres partes: magnitudinem, firmitudinem, mollitudinem. Magnitudinem vocis maxime conparat natura, nonnihil auget, sed maxime amplificat adcuratio. Firmitudinem vocis maxime conparat cura, nonnihil adauget et maxime conservat exercitatio imitationes. Mollitudinem vocis, hoc est, ut eam torquere in dicendo nostro commodo possimus, maxime taciet exercitatio declamationis. Quapropter de magnitudine vocis et firmitudinis parte, quoniam altera natura paritur, altera cura conparatur, nihil nos adtinet commonere, nisi ut ab iis, qui ‹non› inscii sunt eius artificii, ratio curandae vocis petatur. De ea parte firmitudinis, quae conservatur ratione declamationis, et de mollitudine vocis, quae maxime necessaria est oratori, quoniam ea quoque moderatione declamationis conparatur, dicendum videtur. ==21== Firmam ergo maxime poterimus in dicendo vocem conservare, si quam maxime sedata et depressa voce principia dicemus. Nam laeditur arteria, si, antequam voce lenei permulsa est, acri clamore completur. Et intervallis longioribus uti convenit: recreatur enim spiritu vox et arteriae reticendo adquiescunt. Et in continuo clamore remittere et ad sermonem transire oportet: commutationes enim faciunt, ut nullo genere vocis effuso in omni voce integri simus. Et acutas vocis exclamationes vitare ‹debemus›: ictus enim fit et vulnus arteriae acuta atque attenuata nimis adclamatione, et qui splendor est vocis, consumitur uno clamore universus. Et uno spiritu continenter multa dicere in extrema convenit oratione: fauces enim calefiunt et arteriae conplentur et vox, quae tractata varie est, reducitur in quendam sonum aequabilem atque constantem. Quam saepe rerum naturae gratia quaedam iure debetur! Velut accidit in hac re. Nam quae dicimus ad vocem servandam prodesse, eadem adtinent ad suavitudinem pronuntiationis, ut, quod nostrae voci prosit, idem voluntati auditoris probetur. ==22== Utile est ad firmitudinem sedata vox in principio. Quid insuavius quam clamor in exordio causae? Intervalla vocem confirmant; eadem sententias concinniores divisione reddunt et auditori spatium cogitandi relinquunt. Conservat vocem continui clamoris remissio: et auditorem quidem varietas maxime delectat, cum sermone animum retinet aut exsuscitat clamore. Acuta exclamatio vocem volnerat; eadem laedit auditorem: habet enim quiddam inliberale et ad muliebrem potius vociferationem quam ad virilem dignitatem in dicendo adcommodatum. In extrema oratione continens vox remedio est voci. Quid? Haec eadem nonne animum vehementissime calefacit auditoris in totius conclusione causae? Quoniam [res] igitur eadem vocis firmitudini et pronuntiationis suavitudini prosunt, de utraque re simul erit in praesentia dictum, de firmitudine, quae visa sunt, de suavitudine, quae coniuncta fuerunt: cetera suo loco paulo post dicemus. ==23== Mollitudo igitur vocis, quoniam omnis ad rhetoris praeceptionem pertinet, diligentius nobis consideranda est. Eam dividimus in sermonem, contentionem, amplificationem. Sermo est oratio remissa et finitima cotidianae locutioni. Contentio est oratio acris et ad confirmandum et ad confutandum adcommodata. Amplificatio est oratio, quae aut in iracundiam inducit aut ad misericordiam trahit auditoris animum. Sermo dividitur in partes quattuor: dignitatem, demonstrationem, narrationem, iocationem. Dignitas est oratio cum aliqua gravitate ‹et vocis remissione. Demonstratio est oratio,› quae docet ‹remissa voce›, quomodo quid fieri potuerit aut non potuerit. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Iocatio est oratio, quae ex aliqua re risum pudentem et liberalem potest conparare. Contentio dividitur in continuationem et in distributionem. Continuatio est ‹orationis enuntiandae adceleratio clamosa. Distributio est in contentione› oratio frequens cum raris et brevibus intervallis acri vociferatione. ==24== Amplificatio dividitur in cohortationem et conquestionem. Cohortatio est oratio, quae aliquod peccatum amplificans auditorem ad iracundiam adducit. Conquestio est oratio, quae incommodorum amplificatione animum auditoris ad misericordiam perducit. Quoniam igitur mollitudo vocis in tres partes divisa est, ‹et› eae partes ipsae sunt in octo partes alias distributae, harum octo partium, quae cuiusque idonea pronuntiatio sit, demonstrandum videtur. Sermo cum est in dignitate, plenis faucibus quam sedatissuma et depressissuma voce ‹uti› conveniet; ita tamen, ut ne ab oratoria consuetudine ad tragicam transeamus. Cum autem est in demonstratione, voce paulolum attenuata crebris intervallis et divisionibus oportet ‹uti,› ut in ipsa pronuntiatione eas res, quas demonstrabimus, inserere atque insecare videamur in animis auditorum. Cum autem est sermo in narratione, vocum varietates opus sunt, ut, quo quidque pacto gestum sit, ita narrare videatur. Strenue quod volumus ostendere factum: celeriuscule dicemus; at aliud otiose: retardabimus. Deinde modo acriter, tum clementer, maeste, hilare in omnes partes commutabimus ut verba item pronuntiationem. Si qua inciderint in narrationem dicta, rogata, responsa, si quae admirationes de quibus nos narrabimus, diligenter animum advertemus, ut omnium personarum sensus atque animos voce exprimamus. ==25== Sin erit sermo in iocatione, leviter tremibunda voce, cum parva significatione risus, sine ulla suspicione nimiae cachinnationis leniter oportebit ab sermone serio torquere verba ad liberalem iocum [vocem]. Cum autem contendere oportebit, quoniam id aut per continuationem aut per distributionem faciendumst, in continuatione, adaucto mediocriter sono voci, verbis continuandis vocem quoque augere oportebit et torquere sonum et celeriter cum clamore verba conficere, ut vim volubilem orationis vociferatio consequi possit. In distributione vocis ab imis faucibus exclamationem quam clarissimam adhibere oportet, et quantum spatii in singulas exclamationes sumpserimus, tantum in singula intervalla spatii consumere iubemur. In amplificationibus ‹cum› cohortatione utamur voce attenuatissima, clamore leni, sono aequabili, commutationibus ‹crebris,› maxima celeritate. In conquestione utemur voce depressa, inclinato sono, crebris intervallis, longis spatiis, magnis commutationibus. De figura vocis satis dictum est: nunc de corporis motu dicendum videtur. ==26== Motus est corporis gestus et vultus moderatio quaedam, quae probabiliora reddit ea, quae pronuntiantur. Convenit igitur in vultu pudorem et acrimoniam esse, in gestu nec venustatem conspiciendam nec turpitudinem esse, ne aut histriones aut operarii videamur esse. Ad easdem igitur partes, in quas vox est distributa, motus quoque corporis ratio videtur esse adcommodanda. Nam si erit sermo cum dignitate, stantis in vestigio levi dexterae motu loqui oportebit, hilaritate, tristitia, mediocritate vultus ad sermonis sententias adcommodata. Sin erit in demonstratione sermo, paulolum corpus a cervicibus demittemus: nam est hoc datum, ut quam proxime tum vultum admoveamus ad auditores, si quam rem docere eos et vehementer instigare velimus. Sin erit in narratione sermo, idem motus poterit idoneus esse, qui paulo ante demonstrabatur in dignitate. Sin in iocatione, vultu quandam debebimus hilaritatem significare sine commutatione gestus. ==27== Sin contendemus per continuationem, brachio celeri, mobili vultu, acri aspectu utemur. Sin contentio fiet per distributionem, porrectione perceleri brachii, inambulatione, pedis dexteri rara subplusione, acri et defixo aspectu uti oportet. Sin utemur amplificatione per cohortationem, paulo tardiore et consideratiore gestu conveniet uti, similibus ceteris rebus atque in contentione per continuationem. Sin utemur amplificatione per conquestionem, feminis plangore et capitis ictu, nonnumquam sedato et constanti gestu, maesto et conturbato vultu uti oportebit. Non sum nescius, quantum susceperim negotii, qui motus corporis exprimere verbis et imitari scriptura conatus sim voces. Verum nec hoc confisus sum posse fieri, ut de his rebus satis commode scribi posset, nec, si id fieri non posset, hoc, quod feci, fore inutile putabam, propterea quod hic admonere voluimus, quid oporteret: reliqua trademus exercitationi. Hoc ‹tamen› scire oportet, pronuntiationem bonam id perficere, ut res ex animo agi videatur. ==28== Nunc ad thesaurum inventorum atque ad omnium partium rhetoricae custodem, memoriam, transeamus. MEMORIA utrum habeat quiddam artificiosi, an omnis ab natura proficiscatur, aliud dicendi tempus ‹magis› idoneum dabitur. Nunc proinde atque constet in hac re multum valere artem et praeceptionem, ita de ea re loquemur. Placet enim nobis esse artificium memoriae; quare placeat, alias ostendemus; in praesentia, cuiusmodi sit ea, aperiemus. Sunt igitur duae memoriae: una naturalis, altera artificiosa. Naturalis est ea, quae nostris animis insita est et simul cum cogitatione nata; artificiosa est ea, quam confirmat inductio quaedam et ratio praeceptionis. Sed qua via in ceteris rebus ingenii bonitas imitatur saepe doctrinam, ars porro naturae commoda confirmat et auget, item fit in hac re, ut nonnumquam naturalis memoria, ==29== si cui data est egregia, similis sit huic artificiosae, porro haec artificiosa naturae commoda retineat et amplificet ratione doctrinae; quapropter ‹et› naturalis memoria praeceptione confirmanda est, ut sit egregia, et haec, quae doctrina datur, indiget ingenii. Nec hoc magis aut minus in hac re, quam in ceteris artibus fit, ut ingenio doctrina, praeceptione natura nitescat. Quare et illis, qui natura memores sunt, utilis haec erit institutio, quod tute paulo post poteris intellegere: et si illei, freti ingenio, nostri non indigerent, tamen iusta causa daretur, quare iis, qui minus ingenii habent, adiumento velimus esse. Nunc de artificiosa memoria loquemur. Constat igitur artificiosa memoria locis et imaginibus. Locos appellamus eos, qui breviter, perfecte, insignite aut natura aut manu sunt absoluti, ut eos facile naturali memoria conprehendere et amplecti queamus: ‹ut› aedes, intercolumnium, angulum, fornicem et alia, quae his similia sunt. Imagines sunt formae quaedam et notae et simulacra eius rei, quam meminisse volumus: quod genus equi, leones, aquilae; [memoriam] si volemus habere imagines eorum, locis certis conlocare oportebit. ==30== Nunc, cuiusmodi locos invenire et quo pacto reperire et in locis imagines constituere oporteat, ostendemus. Quemadmodum igitur qui litteras sciunt, possunt id, quod dictatur, eis scribere et recitare quod scripserunt, item qui nemonica didicerunt, possunt, quod audierunt, in locis conlocare ‹et› ex his memoriter pronuntiare. Nam loci cerae aut cartae simillimi sunt, imagines litteris, dispositio et conlocatio imaginum scripturae, pronuntiatio lectioni. Oportet igitur, si volumus multa meminisse, multos ‹nos› nobis locos conparare, uti multis locis multas imagines conlocare possimus. Item putamus oportere ‹ex ordine hos locos habere,› ne quando perturbatione ordinis inpediamur, quo setius, quoto quoquo loco libebit, vel ab superiore vel ab inferiore parte imagines sequi et ea, quae mandata locis erunt, edere possimus: nam ut, si in ordine stantes notos quomplures viderimus, nihil nostra intersit, utrum ab summo an ab imo an ab medio nomina eorum dicere incipiamus, item in locis ex ordine conlocatis eveniet, ut in quamlibebit partem quoque loco lubebit imaginibus commoniti dicere possimus id, quod locis mandaverimus: ==31== quare placet et ex ordine locos conparare. Locos, quos sumpserimus, egregie commeditari oportebit, ut perpetuo nobis haerere possint: nam imagines, sicuti litterae delentur, ubi nihil utimur; loci, tamquam cera, remanere debent. Et, ne forte in numero locorum falli possimus, quintum quemque placet notari: quod genus, si in quinto loco manum auream conlocemus, ‹si› in decumo aliquem notum, cui praenomen sit Decumo; deinde facile erit inceps similis notas quinto quoquo loco conlocare. Item commodius est in derelicta, quam in celebri regione locos conparare, propterea quod frequentia et obambulatio hominum conturbat et infirmat imaginum notas, solitudo conservat integras simulacrorum figuras. Praeterea dissimilis forma atque natura loci conparandi sunt, ut distincti interlucere possint: nam si qui multa intercolumnia sumpserit, conturbabitur similitudine, ut ignoret, quid in quoquo loco conlocarit. Et magnitudine modica et mediocris locos habere oportet: nam et praeter modum ampli vagas imagines reddunt et nimis angusti saepe non videntur posse capere imaginum conlocationem. ==32== Tum nec nimis inlustris nec vehementer obscuros locos habere oportet, ne aut obcaecentur tenebris imagines aut splendore praefulgeant. Intervalla locorum mediocria placet esse, fere paulo plus aut minus pedum tricenum: nam ut aspectus item cogitatio minus valet, sive nimis procul removeris sive vehementer prope admoveris id, quod oportet videri. Sed quamquam facile est ei, qui paulo plura noverit, quamvis multos et idoneos locos conparare, tamen si qui satis idoneos invenire se non putabit, ipse sibi constituat quam volet multos licebit. Cogitatio enim quamvis regionem potest amplecti et in ea situm loci cuiusdam ad suum arbitrium fabricari et architectari. Quare licebit, si hac prompta copia contenti non erimus, nosmet ipsos nobis cogitatione nostra regionem constituere et idoneorum locorum commodissimam distinctionem conparare. De locis satis dictum est; nunc ad imaginum rationem transeamus. ==33== Quoniam ergo rerum similes imagines esse oportet, ex omnibus rebus nosmet nobis similitudines eligere debemus. Duplices igitur similitudines esse debent, unae rerum, alterae verborum. Rerum similitudines exprimuntur, cum summatim ipsorum negotiorum imagines conparamus; verborum similitudines constituuntur, cum unius cuiusque nominis et vocabuli memoria imagine notatur. Rei totius memoriam saepe una nota et imagine simplici conprehendimus; hoc modo, ut si accusator dixerit ab reo hominem veneno necatum, et hereditatis causa factum arguerit, et eius rei multos dixerit testes et conscios esse: si hoc primum, ut ad defendendum nobis expeditum ‹sit,› meminisse volemus, in primo loco rei totius imaginem conformabimus: aegrotum in lecto cubantem faciemus ipsum illum, de quo agetur, si formam eius detinebimus; si eum non, at aliquem aegrotum ‹non› de minimo loco sumemus, ut cito in mentem venire possit. Et reum ad lectum eius adstituemus, dextera poculum, sinistra tabulas, medico testiculos arietinos tenentem: hoc modo et testium et hereditatis et veneno necati memoriam habere poterimus. ==34== Item deinceps cetera crimina ex ordine in locis ponemus; et, quotienscumque rem meminisse volemus, si formarum dispositione et imaginum diligenti notatione utemur, facile ea, quae volemus, memoria consequemur. Cum verborum similitudines imaginibus exprimere volemus, plus negotii suscipiemus et magis ingenium nostrum exercebimus. Id nos hoc modo facere oportebit: Iam domum itionem reges Atridae parant *** in loco constituere manus ad caelum tollentem Domitium, cum a Regibus Marciis loris caedatur: hoc erit «Iam domum itionem reges»; in altero loco Aesopum et Cimbrum subornari, ut ad Ephigeniam, in Agamemnonem et Menelaum: hoc erit «Atridae parant.» Hoc modo omnia verba erunt expressa. Sed haec imaginum conformatio tum valet, si naturalem memoriam exsuscitaverimus hac notatione, ut versu posito ipsi nobiscum primum transeamus bis aut ter eum versum, deinde tum imaginibus verba exprimamus. Hoc modo naturae subpeditabitur doctrina. Nam utraque altera separata minus erit firma, ita tamen, ut multo plus in doctrina atque arte praesidii sit. Quod docere non gravaremur, nei metueremus, ne, cum ab instituto nostro recessissemus, minus commode servaretur haec dilucida brevitas praeceptionis. ==35== Nunc, quoniam solet accidere, ut imagines partim firmae et acres et ad monendum idoneae sint, partim inbecillae et infirmae, quae vix memoriam possint excitare, qua de causa utrumque fiat, considerandum est, ut cognita causa, quas vitemus et quas sequamur imagines, scire possimus. Docet igitur nos ipsa natura, quid oporteat fieri. Nam si quas res in vita videmus parvas, usitatas, cottidianas, meminisse non solemus propterea quod nulla nova nec admirabili re commovetur animus: at si quid videmus aut audimus egregie turpe aut honestum, inusitatum, magnum, incredibile, ridiculum, id diu meminisse consuevimus. ‹Itaque quas res ante ora videmus› aut audimus, obliviscimur plerumque; quae acciderunt in pueritia, meminimus optime saepe; nec hoc alia de causa potest accidere, nisi quod usitatae res facile e memoria elabuntur, insignes et novae diutius ‹manent in animo. ==36== Solis› exortus, cursus, occasus nemo admiratur, propterea quia cottidie fiunt; at eclipsis solis mirantur, quia raro accidunt, et solis eclipsis magis mirantur quam lunae, propterea quod hae crebriores sunt. Docet ergo se natura vulgari et usitata re non exsuscitari, novitate et insigni quodam negotio commoveri. Imitetur ars igitur naturam et, quod ea desiderat, id inveniat, quod ostendit, sequatur. Nihil est enim, quod aut natura extremum invenerit aut doctrina primum; sed rerum principia ab ingenio profecta sunt, exitus disciplina conparantur. ==37== Imagines igitur nos in eo genere constituere oportebit, quod genus in memoria diutissime potest haerere. Id accidet, si quam maxime notatas similitudines constituemus; si non multas nec vagas, sed aliquid agentes imagines ponemus; si egregiam pulcritudinem aut unicam turpitudinem eis adtribuemus; si aliquas exornabimus, ut si coronis aut veste purpurea, quo nobis notatior sit similitudo; aut si qua re deformabimus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam inducamus, quo magis insignita sit forma, aut ridiculas res aliquas imaginibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius meminisse valeamus. Nam, quas res ‹veras› facile meminerimus, easdem fictas et diligenter notatas meminisse non difficile est. Sed illud facere oportebit, ut identidem primos quosque locos imaginum renovandarum causa celeriter animo pervagemus. ==38== Scio plerosque Graecos, qui de memoria scripserunt, fecisse, ut multorum verborum imagines conscriberent, uti, qui ediscere vellent, paratas haberent, ne quid in quaerendo consumerent operae. Quorum rationem aliquot de causis inprobamus: primum, quod in verborum innumerabili multitudine ridiculumst mille verborum imagines conparare. Quantulum enim poterunt haec valere, cum ex infinita verborum copia modo aliud modo aliud nos verbum meminisse oportebit? Deinde cur volumus ab industria quemquam removere, ut ne quid ipse quaerat, nos illi omnia parata quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius magis commovetur. Nam ut saepe, formam si quam similem cuipiam dixerimus esse, non omnes habemus adsensores, quod alii videtur aliud, item fit ‹in› imaginibus, ut, quae nobis diligenter notata sit, ea parum videatur insignis aliis. ==39== Quare sibi quemque suo commodo convenit imagines conparare. Postremo praeceptoris est docere, quemadmodum quaeri quidque conveniat, et unum aliquod aut alterum, non omnia, quae eius generis erunt, exempli causa subicere, quo res possit esse dilucidior: ‹ut› quom de prohemiis quaerendis disputamus, rationem damus quaerendi, non mille prohemiorum ‹genera conscribimus, item arbitramur› de imaginibus fieri convenire. Nunc, ne forte verborum memoriam aut nimis difficilem aut parum utilem arbitrere, rerum ipsarum memoria contentus sis, quod et utilior sit et plus habeat facultatis, admonendus es, quare verborum memoriam ‹non› inprobemus. Nam putamus oportere eos, qui velint res faciliores sine labore et molestia facere, in rebus difficilioribus esse ante exercitatos. Nec nos hanc verborum memoriam inducimus, ‹ut versus meminisse possimus,› sed ut hac exercitatione illa rerum memoria, quae pertinet ad utilitatem, confirmetur, ut ab hac difficili consuetudine sine labore ad illam facultatem transire possimus. ==40== Sed cum in omni disciplina infirma est artis praeceptio sine summa adsiduitate exercitationis, tum vero in nemonicis minimum valet doctrina, nisi industria, studio labore, diligentia conprobatur. Quam plurimos locos ut habeas et quam maxime ad praecepta adcommodatos curare poteris; in imaginibus conlocandis exerceri cotidie convenit. Non enim, sicut a ceteris studiis abducimur nonnumquam occupatione, item ab hac re nos potest causa deducere aliqua. Numquam est enim, quin aliquid memoriae tradere velimus et tum maxime, cum aliquo maiore negotio detinemur. Quare, cum sit utile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto labore sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam te hortari non est sententia, ne aut tuo studio diffisi aut minus, quam res postulat, dixisse videamur. De quinta parte rhetoricae deinceps dicemus: tu primas quasque partes in animo frequenta et, quod maxime necesse est, exercitatione confirma. LIBER IV ==1== Quoniam in hoc libro, Herenni, de ELOCUTIONE conscripsimus et, quibus in rebus opus fuit exemplis uti, nostris exemplis usi sumus et id fecimus praeter consuetudinem Graecorum, qui de hac re scripserunt, necessario faciendum est, ut paucis rationem nostri consilii demus. Atque hoc necessitudine facere, non studio, satis erit signi, quod in superioribus libris nihil neque ante rem neque praeter rem locuti sumus. Nunc, si pauca, quae res postulat, dixerimus, tibi id, quod reliquum est artis, ita uti instituimus, persolvemus. Sed facilius nostram rationem intelleges, si prius, quid illi dicant, cognoveris. Compluribus de causis putant oportere, cum ipsi praeceperint, quo pacto oporteat ornare elocutionem, unius cuiusque generis ab oratore aut poeta probato sumptum ponere exemplum. Et primum se id modestia commotos facere dicunt, propterea quod videatur esse ostentatio quaedam non satis habere praecipere de artificio, sed etiam ipsos videri velle artificiose gignere exempla: hoc est, inquiunt, ostentare se, non ostendere artem. ==2== Quare pudor in primis est ad eam rem inpedimento, ne, ut nos et solos probare, nos amare ‹alios contemnere et deridere› videamur. Etenim cum possimus ab Ennio sumere aut a Gracco ponere exemplum, videtur esse adrogantia illa relinquere, ad sua devenire. Praeterea exempla testimoniorum locum optinent. ‹Id› enim, quod admonuerit et leviter fecerit praeceptio, exemplo sicut testimonio conprobatur. Non igitur ridiculus sit, si quis in lite aut in iudicio domesticis ‹testimoniis› pugnet? Ut enim testimonium, sic exemplum rei confirmandae causa sumitur. Non ergo oportet hoc nisi a probatissimo sumi, ne quod aliud confirmare debeat, egeat ‹id› ipsum confirmationis. Etenim necesse est, aut se omnibus anteponant et sua maxime probent, aut ‹negent optima esse exempla quae a› probatissimis ‹oratoribus aut poetis› sumpta sint. Si se omnibus anteponant, ‹intolerabili adrogantia sunt; si quos sibi praeponant et eorum exempla suis exemplis non putant praestare, non possunt dicere, quare sibi illos anteponant.› Quid? Ipsa auctoritas antiquorum non cum res probabiliores tum hominum studia ad imitandum alacriora reddit? Immo erigit omnium cupiditates et acuit industriam, cum spes iniecta est posse imitando Gracci aut Crassi consequi facultatem. ==3== Postremo hoc ipsum summum est artificium res varias et dispares in tot poematis et orationibus sparsas et vage disiectas ita diligenter eligere, ut unum quodque genus exemplorum sub singulos artis locos subicere possis. Hoc si industria solum fieri posset, tamen essemus laudandi, cum talem laborem non fugissemus; nunc sine summo artificio non potest fieri. Quis est enim, qui, non summe cum tenet artem, possit ea, quae iubeat ars, de tanta et tam diffusa scriptura notare et separare? Ceteri, cum legunt orationes bonas aut poemata, probant oratores et poetas neque intellegunt, qua re commoti probent, quod scire non possunt, ubi sit nec quid sit nec quo modo factum sit id, quod eos maxime delectet; ‹at› is, qui et haec omnia intellegit, et idonea maxime eligit, et omnia in arte maxime scribenda redigit in singulas rationes praeceptionis, necesse est eius rei summus artifex sit. Hoc igitur ipsum maximum artificium est in arte sua posse et alienis exemplis uti. ==4== Haec illi cum dicunt, magis nos auctoritate ‹sua commovent quam veritate› disputationis. Illud enim veremur, ne cui satis sit ad contrariam rationem probandam, quod ab ea steterint ii, et qui inventores huius artificii fuerint et vetustate iam satis omnibus probati sint. Quodsi, illorum auctoritate remota, res omnes volent cum re conparare, intellegent non omnia concedenda esse antiquitati. Primum igitur, ab eis quod de modestia dicitur, videamus, ‹ne› nimium pueriliter proferatur. Nam si tacere aut nil scribere modestia est, cur quicquam scribunt aut locuntur? Sin aliquid suum scribunt, cur, quo setius omnia scribant, inpediuntur modestia? Quasi si quis Olympia cum venerit cursum et steterit, ut mittatur, inpudentis dicat esse illos, qui currere coeperint, ipse intra carcerem stet et naret aliis, quomodo Ladas aut boviscum sisonius cursitarint, sic isti, cum in artis curriculum descenderunt, illos, qui in eo, quod est artificii, elaborent, aiunt facere inmodeste, ipsi aliquem antiquum oratorem aut poetam laudant aut scripturam, sic uti in stadium rhetoricae prodire non audeant. ==5== Non ausim dicere, sed tamen vereor, ne, qua in re laudem modestiae venentur, in ea ipsa re sint inpudentes. «Quid enim tibi vis?» aliquis inquiat. «Artem tuam scribis; gignis novas nobis praeceptiones; eas ipse confirmare non potes; ab aliis exempla sumis. Vide ne facias inpudenter, qui tuo nominei velis ex aliorum laboribus libare laudem.» Nam si eorum volumina prenderint antiqui oratores et poetae et suum quisque de libris suis tulerit, nihil istis, quod suum velint, relinquatur. «At exempla, quoniam testimoniorum similia sunt, item convenit ut testimonia ab hominibus probatissimis sumi.» Primum omnium exempla ponuntur nec confirmandi neque testificandi causa, sed demonstrandi. Non enim, cum dicimus esse exornationem, quae verbi causa constet ex similiter desinentibus verbis et sumimus hoc exemplum a Crasso: «quibus possumus et debemus» testimonium conlocamus, sed exemplum. Hoc interest igitur inter testimonium et exemplum: exemplo demonstratur id, quod dicimus, cuiusmodi sit; testimonio, esse illud ita, ut nos dicimus, confirmatur. ==6== Praeterea oportet testimonium ‹cum re convenire; aliter enim rem non potest confirmare. At id,› quod illi faciunt, quom re non convenit. Quid ita? Quia pollicentur artem scribere, exempla proferunt ab iis plerumque, qui artem nescierunt. Tum quis est, qui possit id, quod de arte scripserit, conprobare, nisi aliquid scribat ex arte? Contraque faciunt, quam polliceri videntur. Nam cum scribere artem instituunt, videntur dicere se excogitasse, quod alios doceant; cum scribunt, ostendunt nobis, alii quid excogitarint. «‹At› hoc ipsum difficile est», inquiunt, «eligere de multis.» Quid dicitis difficile, utrum laboriosum an artificiosum? Laboriosum non statim praeclarum. Sunt enim multa laboriosa, quae si faciatis, non continuo gloriemini; nisi etiam, si vestra manu fabulas aut orationes totas transscripsissetis, gloriosum putaretis. Sin istud artificiosum egregium dicitis, videte ne insueti rerum maiorum videamini, si vos parva res sicuti magna delectabit. Nam isto modo selegere rudis quidem nemo potest, sed sine summo artificio multi. ==7== Quisquis enim audivit de arte paulo plus, in elocutione praesertim, omnia videre poterit, quae ‹ex› arte dicentur; facere nemo poterit nisi eruditus. Ita ut, si ‹Ennii› de tragoediis velis sententias eligere aut de Pacuvianis nuntios, sed quia plane rudis id facere nemo poterit, cum feceris, te litteratissimum putes, ineptus sis, propterea quod id facile faciat quivis mediocriter litteratus, item si, cum de orationibus aut poematis elegeris exempla, quae certis signis artificii notata sunt, quia rudis id nemo facere possit, artificiosissime te fecisse putes, erres, propterea quod isto signo videmus te nonnihil scire, aliis signis multa scire intellegemus. Quod si artificiosum est intellegere, quae sint ex arte scripta, multo est artificiosius ipsum scribere ex arte. Qui enim scribit artificiose, ab aliis ‹commode scripta facile intellegere poterit; qui eliget facile, non continuo commode ipse scribet. Et, si est maxime artificiosum, alio tempore utantur ea facultate, non tum, cum parere et ipsi gignere et proferre debent. Postremo in eo vim artificii consumant, ut ipsi ab aliis› potius eligendi, quam aliorum boni selectores existimentur. Contra ea, quae ab iis dicuntur, qui dicunt alienis exemplis uti oportere, satis est dictum. Nunc, quae separatim dici possint, consideremus. Dicimus igitur eos id, quod alienis utantur, peccare, cum magis etiam delinquere, quod a multis exempla sumant. Et de eo, quod postea diximus, antea videamus. Si concederem aliena oportere adsumere exempla, vincerem unius oportere, primum quod hoc contra nulla staret illorum ratio. Licet enim eligerent et probarent quemlibet, qui sibi in omnes res subpeditaret exempla, vel poetam vel oratorem, cuius auctoritate niterentur. Deinde interest magni eius, qui discere vult, utrum omnium omnia an omnia a nemine [aliud alium] putet consequi posse. Si enim putabit posse omnia penes unum consistere, ipse quoque ad omnium nitetur facultatem. Si id desperarit, in paucis se exercebit; ipsis enim contentus erit, nec mirum, cum ipse praeceptor artis omnia penes unum reperire non potuerit. Allatis igitur exemplis a Catone, a Graccis, a Laelio, a Scipione, Galba Porcina, Crasso Antonio, ceteris, item sumptis aliis a poetis et historiarum scriptoribus necesse erit eum, qui discet, putare ab omnibus omnia, ab uno pauca vix potuisse sumi. ==8== Quare unius alicuius esse similem satis habebit; omnia, quae omnes habuerint, solum habere se posse diffidet. Ergo inutilest ei, qui discere vult, ‹non› putare unum omnia posse. Igitur nemo in hanc incideret opinionem, si ab uno exempla sumpsissent. Nunc hoc signi est ipsos artis scriptores non putasse unum potuisse in omnibus elocutionis partibus enitere, quoniam neque sua protulerunt neque unius alicuius aut denique duorum, sed ab omnibus oratoribus et poetis exempla sumpserunt. Deinde, si quis velit artem demonstrare nihil prodesse ad dicendum, non male utatur hoc adiumento, quod unius omnis artis partes consequi nemo potuerit. Quod igitur iuvat eorum rationem, qui omnino ‹non› probent artem, id non ridiculum est ipsum artis scriptorem suo iudicio conprobare? Ergo ab uno sumenda fuisse docuimus exempla, si semper aliunde sumerentur. ==9== Nunc omnino aliunde sumenda non fuisse sic intellegemus. Primum omnium, quod ab artis scriptore adfertur exemplum, id eius artificii debet esse. Ut si quis purpuram aut aliud quippiam vendens dicat: «Sume a me, sed huius exemplum aliunde rogabo tibi quod ostendam», sic mercem ipsi qui venditant, aliunde exemplum quaeritant aliquod mercis, acervos se dicunt tritici habere, eorum exemplum pugno non habent, quod ostendant. Si Triptolemus, cum a se hominibus semen gigneretur, ipse ab aliis id hominibus mutuaretur, aut si Prometheus, cum mortalibus ignem dividere vellet, ipse a vicinis cum testo ambulans carbunculos corrogaret, ridiculus videretur: isti magistri, omnium dicendi praeceptores, non videntur sibi ridicule facere, cum id, quod aliis pollicentur, ab aliis quaerunt? Si qui se fontes maximos penitus absconditos aperuisse dicat, et haec sitiens quommaxime loquatur neque habeat, qui sitim sedet, non rideatur? Isti cum non modo dominos se fontium, sed se ipsos fontes esse dicant et omnium rigare debeant ingenia, non putant fore ridiculum, si, cum id polliceantur, arescant ipsi siccitate? Chares ab Lysippo statuas facere non isto modo didicit, ut Lysippus caput ostenderet Myronium, brachia Praxitelae, pectus Polycletium, sed omnia coram magistrum facientem videbat, ceterorum opera vel sua sponte poterat considerare isti credunt eos, qui haec velint discere, alia ratione doceri posse commodius. ==10== Praeterea ne possunt quidem ea, quae sumuntur ab aliis, exempla tam esse artem adcommodata, propterea quod in dicendo leviter unus quisque locus plerumque tangitur, ne ars appareat; in praecipiendo expresse conscripta ponere oportet exempla, uti in artis formam convenire possint: et post in dicendo, ne possit ars eminere et ab omnibus videri, facultate oratoris occultatur. Ergo etiam ut magis ars cognoscatur, suis exemplis melius est uti. Postremo haec quoque res nos duxit ad hanc rationem, quod nomina rerum Graeca ‹quae› convertimus, ea remota sunt a consuetudine. Quae enim res apud nostros non erant, earum rerum nomina non poterant esse usitata. Ergo haec asperiora primo videantur necesse est, id quod fiet rei, non nostra difficultate. Relicum scripturae consumetur in exemplis: haec tamen aliena si posuissemus, factum esset, ut, quod commodi esset in hoc libro, id nostrum non esset; quod asperius et inusitatum, id proprie nobis adtribueretur. Ergo hanc quoque incommoditatem fugimus. His de causis, cum artis inventionem Graecorum probassemus, exemplorum rationem secuti non sumus. Nunc tempus postulat, ut ad elocutionis praecepta transeamus. Bipertita igitur erit nobis elocutionis praeceptio. Primum dicemus, quibus in generibus ferme semper omnis oratoria elocutio debeat esse; deinde ostendemus, quas res semper habere debeat. ==11== Sunt igitur tria genera, quae genera nos figuras appellamus, in quibus omnis oratio non vitiosa consumitur: unam gravem, alteram mediocrem, tertiam extenuatam vocamus. Gravis est, quae constat ex verborum gravium levi et ornata constructione. Mediocris est, quae constat ex humiliore neque tamen ex infuma et pervulgatissima verborum dignitate. Attenuata est, quae demissa est usque ad usitatissimam puri consuetudinem sermonis. In gravei consumetur oratio figurae genere, si, quae cuiusque rei poterunt ornatissima verba reperiri, sive propria sive extranea, unam quamque rem adcommodabuntur; et si graves sententiae, quae in amplificatione et commiseratione tractantur, eligentur; et si exornationes sententiarum aut verborum, quae gravitatem habebunt, de quibus post dicemus, adhibebuntur. In hoc genere figurae erit hoc exemplum: ==12== «Nam quis est vestrum, iudices, qui satis idoneam possit in eum poenam excogitare, qui prodere hostibus patriam cogitarit? Quod maleficium cum hoc scelere conparari, quod huic maleficio dignum supplicium potest inveniri? In iis, qui violassent ingenuum, matremfamilias constuprassent, volnerassent aliquem aut postremo necassent, maxima supplicia maiores consumpserunt: huic truculentissimo ac nefario facinori singularem poenam non reliquerunt. Atque in aliis maleficiis ad singulos aut ad paucos ex alieno peccato iniuria pervenit: huius sceleris qui sunt adfines, uno consilio universis civibus atrocissimas calamitates machinantur. O feros animos! O crudeles cogitationes! O derelictos homines ab humanitate! Quid agere ausi sunt aut cogitare possunt? Quo pacto hostis, revulsis maiorum sepulcris, diiectis moenibus, ovantes inruerent in civitatem; quo modo deum templis spoliatis, optimatibus trucidatis, aliis abreptis in servitutem, matribusfamiliis et ingenuis sub hostilem libidinem subiectis urbs acerbissimo concidat incendio conflagrata; qui se non putant id, quod voluerint, ad exitum perduxisse, nisi sanctissimae patriae miserandum scelerati viderint cinerem. Nequeo verbis consequi, iudices, indignitatem rei; sed neglegentius id fero, quia vos mei non egetis. Vester enim vos animus amantissimus rei publicae facile edocet, ut eum, qui fortunas omnium voluerit prodere, praecipitem proturbetis ex ea civitate, quam iste hostium spurcissimorum dominatu nefario voluerit obruere.» ==13== In mediocri figura versabitur oratio, si haec, ut ante dixi, aliquantum demiserimus neque tamen ad infimum descenderimus, sic: «Quibuscum bellum gerimus, iudices, videtis: cum sociis, qui pro nobis pugnare et imperium nostrum nobiscum simul virtute et industria conservare soliti sunt. Ii cum se et opes suas et copiam necessario norunt, tum vero nihilominus propter propinquitatem et omnium rerum societatem, quid omnibus rebus populus Romanus posset, scire ‹et› existimare poterant. Ii, cum deliberassent nobiscum bellum gerere, quaeso, quae res erat, qua freti bellum suscipere conarentur, cum multo maximam partem sociorum in officio manere intellegerent? Cum sibi non multitudinem militum, non idoneos imperatores, non pecuniam publicam praesto esse viderent? Non denique ullam rem, quae res pertinet ad bellum administrandum? Si cum finitumis de finibus bellum gererent, si totum certamen in uno proelio positum putarent, tamen omnibus rebus instructiores et apparatiores venirent; nedum illi imperium orbis terrae, cui imperio omnes gentes, reges, nationes partim vi, partim voluntate consenserunt, cum aut armis aut liberalitate a populo Romano superati essent, ad se transferre tantulis viribus conarentur. Quaeret aliquis: Quid? Fregellani non sua sponte conati sunt? Eo quidem isti minus facile conarentur, quod illi quemadmodum discessent videbant. Nam rerum inperiti, qui unius cuiusque rei de rebus ante gestis exempla petere non possunt, ii per inprudentiam facillime deducuntur in fraudem: at ii, qui sciunt, quid aliis acciderit, facile ex aliorum eventis suis rationibus possunt providere. Nulla igitur re inducti, nulla spe freti arma sustulerunt? Quis hoc credet, tantam amentiam quemquam tenuisse, ut imperium populi Romani temptare auderet nullis copiis fretus? Ergo aliquid fuisse necessum est. Quid aliud, nisi id, quod dico, potest esse?» ==14== In adtenuato figurae genere, id quod ad infumum et cottidianum sermonem demissum est, hoc erit exemplum: «Nam ut forte hic in balineas venit, coepit, postquam perfusus est, defricari; deinde, ubi visum est, ut in alveum descenderet, ecce tibi iste de traverso: «Heus», inquit, «adolescens, pueri tui modo me pulsarunt; satis facias oportet.» Hic, qui id aetatis ab ignoto praeter consuetudinem appellatus esset, erubuit. Iste clarius eadem et alia dicere coepit. Hic: «Vix; tamen», inquit, «sine me considerare.» Tum vero iste clamare voce ista, quae perfacile cuivis rubores eicere potest: ita petulans est atque acerba, ne ad solarium quidem, ut mihi videtur, sed pone scaenam et in eiusmodi locis exercitata. Conturbatus est adolescens: nec mirum, cui etiam nunc pedagogi lites ad oriculas versarentur inperito huiusmodi conviciorum. Ubi enim iste vidisset scurram exhausto rubore, qui se putaret nihil habere, quod de existimatione perderet, ‹ut› omnia sine famae detrimento facere posset?» ==15== Igitur genera figurarum ex ipsis exemplis intellegi poterant. Erat enim et adtenuata verborum constructio quaedam et item alia in gravitate, alia posita in mediocritate. Est autem cavendum, ne, dum haec genera consectemur, in finituma et propinqua vitia veniamus. Nam gravi figurae, quae laudanda est, propinqua est ea, quae fugienda; quae recte videbitur appellari, si sufflata nominabitur. Nam ita ut corporis bonam habitudinem tumos imitatur saepe, item gravis oratio saepe inperitis videtur ea, quae turget et inflata est, cum aut novis aut priscis verbis aut duriter aliunde translatis aut gravioribus, quam res postulat, aliquid dicitur, hoc modo: «Nam qui perduellionibus venditat patriam, non satis subplicii dederit, si praeceps in Neptunias depultus erit lacunas. Poenite igitur istum, qui montis belli fabricatus est, campos sustulit pacis.» In hoc genus plerique cum declinantur et ab eo, quo profecti sunt, aberrarunt, specie gravitatis falluntur nec perspicere possunt orationis tumorem. ==16== Qui in mediocre genus orationis profecti sunt, si pervenire eo non potuerunt, errantes perveniunt ad confinii genus eius generis; quod appellamus ‹dissolutum, quod est sine nervis et articulis; ut hoc modo appellem «fluctuans» eo, quod› fluctuat huc et illuc nec potest confirmate neque viriliter sese expedire. Id est eiusmodi: «Socii nostri cum belligerare nobiscum vellent, profecto ratiocinati essent etiam atque etiam, quid possint facere, si quidem sua sponte facerent et non haberent hinc adiutores multos, malos homines et audaces. Solent enim diu cogitare omnes, qui magna negotia volunt agere.» Non potest huiusmodi sermo tenere adtentum auditorem; diffluit enim totus neque quicquam conprehendens perfectis verbis amplectitur. Qui non possunt in illa facetissima verborum attenuatione commode versari, veniunt ad aridum et exangue genus orationis, quod non alienum est exile nominari, cuiusmodi est hoc: «Nam istic in balineis accessit ad hunc; postea dicit: «Hic tuus servus me pulsavit.» Postea dicit hic illi: «Considerabo.» Post ille convicium fecit et magis magisque praesente multis clamavit.» Frivolus hic quidem iam et inliberalis est sermo: non enim est adeptus id, quod habet attenuata figura, puris et electis verbis conpositam orationem. Omne genus orationis, et grave et mediocre et adtenuatum, dignitate adficiunt exornationes, de quibus post loquemur; quae si rarae disponentur, distinctam, sicuti coloribus, si crebrae conlocabuntur, obliquam reddunt orationem. Sed figuram in dicendo commutare oportet, ut gravem mediocris, mediocrem excipiat attenuata, deinde identidem commutentur, ut facile satietas varietate vitetur. ==17== Quoniam, quibus in generibus elocutio versari debeat, dictum est, videamus nunc, quas res debeat habere elocutio commoda et perfecta. Quae maxime admodum oratori adcommodata est, tres res in se debet habere: elegantiam, conpositionem, dignitatem. Elegantia est, quae facit, ut locus unus quisque pure et aperte dici videatur. Haec tribuitur in Latinitatem, explanationem. Latinitas est, quae sermonem purum conservat, ab omni vitio remotum. Vitia in sermone, quo minus is Latinus sit, duo possunt esse: soloecismus et barbarismus. Soloecismus est, cum in verbis pluribus consequens verbum superius non adcommodatur. Barbarismus est, cum verbis aliquid vitiose efferatur. Haec qua ratione vitare possumus, in arte grammatica dilucide dicemus. Explanatio est, quae reddit apertam et dilucidam orationem. Ea conparatur duabus rebus, usitatis verbis et propriis. Usitata sunt ea, quae versantur in [sermone] consuetudine cotidiana; propria, quae eius rei verba sunt aut esse possunt, qua de loquemur. ==18== Conpositio est verborum constructio, quae facit omnes partes orationis aequabiliter perpolitas. Ea conservabitur, si fugiemus crebras vocalium concursiones, quae vastam atque hiantem orationem reddunt, ut haec est: «Bacae aeneae amoenissime inpendebant»; et, si vitabimus eiusdem litterae nimiam adsiduitatem, cui vitio versus hic erit exemplo - nam hic nihil prohibet in vitiis alienis exemplis uti -: O Tite, tute, Tatei, tibi tanta, tyranne, tulisti, et hic eiusdem poetae: quoiquam quicquam quemquam, quemque quisque conveniat, neget; et si eiusdem verbi adsiduitatem nimiam fugiemus, eiusmodi: Nam cuius rationis ratio non extet, ei rationi ratio non est fidem habere - * -; et, si non utemur continenter similiter cadentibus verbis, hoc modo: Flentes, plorantes, lacrimantes, obtestantes; et si verborum transiectionem vitabimus, nisi quae erit concinna, qua de re posterius loquemur; quo in vitio est Caelius adsiduus, ut haec est: In priore libro has res ad te scriptas, Luci, misimus, Aeli. Item fugere oportet longam verborum continuationem, quae et auditoris aures et oratoris spiritum laedit. His vitiis in conpositione vitatis relicum operae consumendum est in dignitate. Dignitas est, quae reddit ornatam orationem varietate distinguens. Haec in verborum et in sententiarum exornationes dividitur. Verborum exornatio est, quae ipsius sermonis insignita continetur perpolitione. Sententiarum exornatio est, quae non in verbis, sed in ipsis rebus quandam habet dignitatem. ==19== Repetitio est, cum continenter ab uno atque eodem verbo in rebus similibus et diversis principia sumuntur, hoc modo: «Vobis istuc adtribuendum est, vobis gratia est habenda, vobis ista res erit honori.» Item: «Scipio Numantiam sustulit, Scipio Kartaginem delevit, Scipio pacem peperit, Scipio civitatem ‹servavit.»› Item: «Tu in forum prodire, tu lucem conspicere, tu in horum conspectum venire conaris? Audes verbum facere? Audes quicquam ab istis petere? Audes supplicium deprecari? Quid est, quod possis defendere? Quid est, quod ‹audeas postulare? Quid est, quod› tibi concedi putes oportere? Non ius iurandum reliquisti? Non amicos prodidisti? Non parenti manus adtulisti? Non denique in omni dedecore volutatus es?» Haec exornatio cum multum venustatis habet tum gravitatis et acrimoniae plurimum. Quare videtur esse adhibenda et ad ornandam et ad exaugendam orationem. Conversio est, per quam non, ut ante, primum repetimus verbum, sed ad postremum continenter revertimur, hoc modo: «Poenos populus Romanus iustitia vicit, armis vicit, liberalitate vicit.» Item: «Ex quo tempore concordia de civitate sublata est, libertas sublata est, fides sublata est, amicitia sublata est,› res publica sublata est.» Item: «C. Laelius homo novus erat, ingeniosus erat, doctus erat, bonis viris et studiis amicus erat: ergo in civitate primus erat.» Item: «Nam cum istos, ut absolvant te, rogas, ut peiurent, rogas, ut exeistimationem neglegant, rogas, ut leges populi Romani tuae libidini largiantur, rogas.» ==20== Conplexio est, quae utramque conplectitur exornationem, *** utamur, quam ante exposuimus, et ut repetatur idem verbum saepius et crebro ad idem postremum revertamur, hoc modo: «Qui sunt, qui foedera saepe ruperunt? Kartaginienses. Qui sunt, ‹qui› crudelissime bellum gesserunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui Italiam deformaverunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui sibi postulent ignosci? Kartaginienses. Videte ergo, quam conveniat eos inpetrare.» Item: «Quem senatus damnarit, quem populus damnarit, quem omnium exeistimatio damnarit, eum vos sententiis vestris absolvatis?» Traductio est, quae facit, uti, cum idem verbum crebrius ponatur, non modo non offendat animum, sed etiam concinniorem orationem reddat, hoc pacto: «‹Qui› nihil habet in vita iucundius vita, is cum virtute vitam non potest colere.» Item: «Eum hominem appellas, qui si fuisset homo, numquam tam crudeliter hominis vitam petisset. At erat inimicus. Ergo inimicum sic ulcisci voluit, ut ipse sibi reperiretur inimicus?» Item: «Divitias sine divitis esse: ‹tu vero virtutem praefer divitiis›; nam si voles divitias cum virtute conparare, vix satis idoneae tibi videbuntur divitiae, quae virtutis pedisequae sint.» ==21== Ex eodem genere est exornationis, cum idem verbum ponitur modo in hac, modo in altera re, hoc modo: «Cur eam rem tam studiose curas, quae tibi multas dabit curas?» Item: «Nam amarei iucundumst, si curetur, ne quid insit amari.» Item: «Veniam ad vos, si mihi senatus det veniam.» In his quattuor generibus exornationum, quae adhuc propositae sunt, non inopia verborum fit, ut ad idem verbum redeatur saepius; sed inest festivitas, quae facilius auribus diiudicari quam verbis demonstrari potest. Contentio est, cum ex contrariis rebus oratio conficitur, hoc pacto: «Habet adsentatio iucunda principia, eadem exitus amarissimos adfert.» Item: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» Item: «In otio tumultuaris; in tumultu es otiosus; in re frigidissima cales, in ferventissima friges; tacito cum opus est, clamas; ubi loqui convenit, obmutescis; ades, abesse vis; abes, reverti cupis; in pace bellum quaeritas, in bello pacem desideras; in contione de virtute loqueris, in proelio prae ignavia tubae sonitum perferre non potes.» Hoc genere sei distingemus orationem, et graves et ornati poterimus esse. ==22== Exclamatio est, quae conficit significationem doloris aut indignationis alicuius per hominis aut urbis aut loci aut rei cuiuspiam conpellationem, hoc modo: «Te nunc adloquor, Africane, cuius mortui quoque nomen splendorei ac decori est civitati. Tui clarissimi nepotes suo sanguine aluerunt inimicorum crudelitatem.» Item: «Perfidiosae Fregellae, quam facile scelere vestro contabuistis, ut, cuius nitor urbis Italiam nuper inlustravit, eius nunc vix fundamentorum reliquiae maneant.» Item: «Bonorum insidiatores, latrocinia, vitam innocentissimi cuiusque petistis; tantamne ex iniquitate iudiciorum vestris calumniis adsumpsistis facultatem?» Hac exclamatione si loco utemur, raro, et cum rei magnitudo postulare videbitur, ad quam volemus indignationem animum auditoris adducemus. Interrogatio non omnis gravis est neque concinna, sed haec, quae, cum enumerata sunt ea, quae obsunt causae adversariorum, confirmat superiorem orationem, hoc pacto: «Cum igitur haec omnia faceres, diceres, administrares, utrum ‹animos sociorum ab re publica removebas et abalienabas, an non? Et utrum› aliquem exornarei oportuit, qui istaec prohiberet ac fieri non sineret, an non?» ==23== Ratiocinatio est, per quam ipsi a nobis rationem poscimus, quare quicque dicamus, et crebro nosmet a nobis petimus unius cuiusque propositionis explanationem. Ea est huiusmodi: «Maiores nostri si quam unius peccati mulierem damnabant, simplici iudicio multorum maleficiorum convictam putabant. Quo pacto? Quam inpudicam iudicarant, ea veneficii quoque damnata exeistimabatur. Quid ita? Quia necesse est eam, quae suum corpus addixerit turpissimae cupiditati, timere multos. Quos istos? Virum, parentes, ceteros, ad quos videt sui dedecoris infamiam pertinere. Quid postea? Quos tantopere timeat, eos necesse est, *** ‹Quare necesse est?› Quia nulla potest honesta ratio retinere eam, quam magnitudo peccati facit timidam, intemperantia audacem, natura mulieris inconsideratam. Quid? Veneficii damnatam quid putabant? Inpudicam quoque necessario. Quare? Quia nulla facilius ad id maleficium causa, quam turpis amor et intemperans libido commovere potuit; tum cuius mulieris animus esset corruptus, eius corpus castum esse non putaverunt. Quid? In viris idemne hoc observabant? Minime. Quid ita? Quia viros ad unum quodque maleficium singulae cupiditates inpellunt, mulieris ad omnia maleficia cupiditas una ducit.» Item: «Bene maiores hoc conparaverunt, ut neminem regem, quem armis cepissent, vita privarent. Quid ita? Quia, quam nobis fortuna facultatem dedisset, inicum erat in eorum supplicium consumere, quos eadem fortuna paulo ante in amplissimo statu conlocarat. Quid, quod exercitum contra duxit? Desino meminisse. Quid ita? Quia viri fortis est, qui de victoria contendant, eos hostes putare; qui victi sunt, eos homines iudicare, ut possit bellum fortitudo minuere, pacem humanitas augere. Et ille, si vicisset, non idem fecisset? Non profecto tam sapiens fuisset. Cur igitur ei parcis? Quia talem stultitiam contemnere, non imitari consuevi.» ==24== Haec exornatio sermonem vehementer adcommodata est et animum auditoris retineat attentum cum venustate sermonis tum rationum expectatione. Sententia est oratio sumpta de vita, quae aut quid sit aut quid esse oporteat in vita, breviter ostendit, hoc pacto: «Difficile est primum *** virtutes revereri, qui semper secunda fortuna sit usus.» Item: «Liber is est existimandus, qui nulli turpitudini servit.» Item: «Egens aeque est is, qui non satis habet, et is, cui satis nihil potest esse.» Item: «Optima vivendi ratio est eligenda; eam iucundam consuetudo reddet.» Huiusmodi sententiae simplices non sunt inprobandae, propterea quod habet brevis expositio, si rationis nullius indiget, magnam delectationem. Sed illud quoque probandum est genus sententiae, quod confirmatur subiectione rationis, hoc pacto: «Omnes bene vivendi rationes in virtute sunt conlocandae, propterea quod sola virtus in sua potestate est, omnia praeterea subiecta sunt sub fortunae dominationem.» Item: «Qui fortunis alicuius inducti amicitiam eius secuti sunt, hi, simul ac fortuna dilapsa est, devolant omnes. Cum enim recessit ea res, quae fuit consuetudinis causa, nihil superest, quare possint in amicitia teneri.» Sunt item sententiae, quae dupliciter efferuntur. Hoc modo sine ratione: «Errant, qui in prosperis rebus omnis impetus fortunae se putant fugisse; sapienter cogitant, qui temporibus secundis casus adversos reformidant.» Cum ratione, hoc pacto: ==25== «Qui adulescentium peccatis ignosci putant oportere, falluntur, propterea quod aetas illa non est inpedimento bonis studiis. At ii sapienter faciunt, qui adulescentes maxime castigant, ut, quibus virtutibus omnem tueri vitam possint, eas in aetate maturissima velint conparare.» Sententias interponi raro convenit, ut rei actores, non vivendi praeceptores videamur esse: cum ita interponentur, multum adferent ornamenti. * necesse est animi conprobet eam tacitus auditor, cum ad causam videat adcommodari rem certam, ex vita et moribus sumptam. [Contrarium idem fere est, quod contentio.] Contrarium est, quod ex rebus diversis duabus alteram breviter et facile * confirmat, hoc pacto: «Nam, qui suis rationibus inimicus fuerit semper, eum quomodo alienis rebus amicum fore speres?» Item: «Nam, quem in amicitia perfidiosum cognoveris, eum quare putes inimicitias cum fide gerere posse? Aut qui privatus intolerabili superbia fuerit, eum commodum et cognoscentem sui fore in potestate ‹qui speres› et qui in sermonibus et conventu amicorum verum dixerit numquam, eum sibi in contionibus a mendacio temperaturum?» Item: «Quos ex collibus deiecimus, cum his in campo metuimus dimicare? Qui cum plures erant, paris nobis esse non poterant, hi, postquam pauciores sunt, metuimus, ne sint superiores?» ==26== Hoc exornationis genus breviter et continuatis verbis perfectum debet esse, ut *** cum commodum est auditu propter brevem et absolutam conclusionem tum vero vehementer, id quod opus est oratori, conprobat contraria re et ex eo, quod dubium non est, expedit illud, quod est in dubio, ut dilui non possit aut multo difficillime possit. Membrum orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio membro orationis excipitur, hoc pacto: «Et inimico proderas» Id est unum, quod appellamus membrum; deinde hoc excipiatur oportet altero: «Et amicum laedebas.» Ex duobus membris suis haec exornatio potest constare; sed commodissima et absolutissima est, quae ex tribus constat, hoc pacto: «Et inimico proderas et amicum laedebas et tibi non consulebas.» Item: «Nec rei publicae consuluisti nec amicis profuisti nec inimicis restitisti.» Articulus dicitur, cum singula verba intervallis distinguentur caesa oratione, hoc modo: «Acrimonia, voce, voltu ‹adversarios› perterruisti.» Item: «Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.» Inter huius generis et illius superioris vehementiam hoc interest: illud tardius et rarius venit, hoc crebrius et celerius pervenit. Itaque in illo genere ex remotione brachii et contortione dexterae gladius ad corpus adferri, in hoc autem crebro et celeri corpus vulnere consauciarei videtur. ==27== Continuatio est et densa ‹et continens› frequentatio verborum cum absolutione sententiarum. Ea utemur commodissime tripertito: in sententia, in contrario, in conclusione. In sententia hoc pacto: «Ei non multum potest obesse fortuna, qui sibi firmius in virtute, quam in casu praesidium conlocavit.» In contrario hoc modo: «Nam si qui spei non multum conlocarit in casu, quid est quod ei magnopere casus obesse possit?» In conclusione hoc pacto: «Quodsi in eos plurimum fortuna potest, qui suas rationes omnes in casum contulerunt, non sunt omnia committenda fortunae ne magnam nimis in nos habeat dominationem.» In his tribus generibus ad continuationis vim adeo frequentatio necessaria est, ut infirma facultas oratoris videatur, nisi sententiam et contrarium et conclusionem frequentibus efferat verbis; sed alias quoque nonnumquam non alienum est, tametsi necesse non est, eloqui res aliquas per huiusmodi continuationes. Conpar appellatur, quod habet in se membra orationis, de quibus ante diximus, quae constent ex pari fere numero syllabarum. Hoc non denumeratione nostra fiet - nam id quidem puerile est - sed tantum adferet usus et exercitatio facultatis, ut animi quodam sensu par membrum superiori referre possimus, hoc modo: «In proelio mortem parens obpetebat, domi filius nuptias conparabat: haec omnia gravis casus administrabant.» Item: «Alii fortuna dedit felicitatem, huic industria virtutem conparavit.» ==28== In hoc genere saepe fieri potest, ut non plane par numerus sit syllabarum et tamen esse videatur, si una aut etiam altera syllaba est alterum brevius, aut si, cum in altero plures sunt, in altero longior aut longiores, plenior aut pleniores syllabae erunt, ut longitudo aut plenitudo harum multitudinem alterius adsequatur et exaequet. Similiter cadens exornatio appellatur, cum in eadem constructione verborum duo aut plura sunt verba, quae similiter isdem casibus efferantur, hoc modo: «Hominem laudem egentem virtutis, abundantem felicitatis?» Item: «Huic omnis in pecunia spes est, a sapientia est animus remotus: diligentia conparat divitias, neglegentia corrumpit animum, et tamen, cum ita vivit, neminem prae se ducit hominem.» Similiter desinens est, cum, tametsi casus non insunt in verbis, tamen similes exitus sunt, hoc pacto: «Turpiter audes facere, nequiter studes dicere; vivis invidiose, delinquis studiose, loqueris odiose.» Item: «Audaciter territas, humiliter placas.» Haec duo genera, quorum alterum in exitum, alterum in casus similitudine versatur, inter se vehementer conveniunt; et ea re, qui his bene utuntur, plerumque simul ea conlocant in isdem partibus orationis. Id hoc modo facere oportet: «Perditissima ratio est amorem petere, pudorem fugere, diligere formam, neglegere famam.» Hic et ea verba, quae casus habent ad casus similes, et illa, quae non habent, ad similes exitus veniunt. ==29== Adnominatio est, cum ad idem verbum et nomen acceditur commutatione vocum aut litterarum, ut ad res dissimiles similia verba adcommodentur. Ea multis et variis rationibus conficitur. Adtenuatione aut conplexione eiusdem litterae sic: «Hic, qui se magnifice iactat atque ostentat, venit ante, quam Romam venit.» Et ex contrario: «Hic, quos homines alea vincit, eos ferro statim vincit.» Productione eiusdem litterae ‹hoc modo: Hinc avium dulcedo ducit ad avium.» Brevitate eiusdem litterae›: «Hic, tametsi videtur esse honoris cupidus, tantum tamen curiam diligit, quantum Curiam?» Addendis litteris hoc pacto: «Hic sibi posset temperare, nisi amorei mallet obtemperare.» Demendis nunc litteris sic: ‹»Si› lenones ‹vitasset tamquam leones,› vitae tradidisset se.» Transferendis litteris sic: «Videte, iudices, utrum hominei navo ‹an vano› credere malitis.» Commutandis hoc modo: «Dilegere oportet, quem velis diligere.» Hae sunt adnominationes, quae in litterarum brevi commutatione aut productione aut transiectione aut aliquo huiusmodi genere versantur. ==30== Sunt autem aliae, quae non habent tam propinquam ‹in› verbis similitudinem et tamen dissimiles non sunt; quibus de generibus unum est huiusmodi: «Quid veniam, qui sim, quare veniam, quem insimulem, cui prosim, quae postulem, brevi cognoscetis.» Nam hic est in quibusdam verbis quaedam similitudo non tam perfecta, quam illae superiores, sed tamen adhibenda nonnumquam. Alterum genus huiusmodi: «Demus operam, Quirites, ne omnino patres ‹conscripti› circumscripti putentur.» Haec adnominatio magis accedit ad similitudinem quam superior, sed minus quam illae superiores, propterea quod non solum additae, sed uno tempore demptae quoque litterae sunt. Tertium genus est, quod versatur in casum commutatione aut unius aut plurium nominum. ==31== Unius nominis hoc modo: «Alexander Macedo summo labore animum ad virtutem a pueritia confirmavit. Alexandri virtutes per orbem terrae cum laude et gloria vulgatae sunt. Alexandrum omnes maxime metuerant, idem plurimum dilexerunt. Alexandro si vita data longior esset, trans Oceanum Macedonum transvolassent sarisae.» Hic unum nomen in commutatione casuum volutatum est. Plura nomina casibus conmutatis hoc modo facient adnominationem: «Tiberium Graccum rem publicam administrantem prohibuit indigna nex diutius in eo commorari. Gaio Gracco similis occisio est oblata, quae virum rei publicae amantissimum subito de sinu civitatis eripuit. Saturninum fide captum malorum perfidia ‹per› scelus vita privavit. Tuus, o Druse, sanguis domesticos parietes et voltum parentis aspersit. Sulpicio, qui paulo ante omnia concedebant, eum brevi spatio non modo vivere, sed etiam sepelirei prohibuerunt.» ==32== Haec tria proxima genera exornationum, quorum unum in similiter cadentibus, alterum in similiter desinentibus verbis, tertium in adnominationibus positum est, perraro sumenda sunt, cum in veritate dicimus, propterea quod non haec videntur ‹reperiri posse sine elaboratione et sumptione operae; eiusmodi autem studia ad delectationem quam ad veritatem videntur› adcommodatiora. Quare fides et gravitas et severitas oratoria minuitur his exornationibus frequenter conlocatis, et non modo tollitur auctoritas dicendi, sed offenditur quoque in eiusmodi oratione, propterea quod est in his lepos et festivitas, non dignitas neque pulcritudo. Quare, quae sunt ampla atque pulcra, diu placere possunt; quae lepida et concinna, cito satietate adficiunt aurium sensum fastidiosissimum. Quomodo igitur, si crebro his generibus utemur, puerili videmur elocutione delectari, item, si raro interseremus has exornationes et in causa tota varie dispergemus, commode luminibus distinctis inlustrabimus orationem. ==33== Subiectio est, cum interrogamus adversarios aut quaerimus ipsi, quid ab illis aut quid contra nos dici possit; dein subicimus id, quod oportet dici aut non oportet, aut nobis adiumento futurum sit aut offuturum sit idem contrario, hoc modo: «Quaero igitur, unde iste tam pecuniosus factus sit. Amplum patrimonium relictum est? At patris bona venierunt. Hereditas aliqua venit? Non potest dici; sed etiam a necessariis omnibus exhereditatus est. Praemium aliquod ex lite aut iudicio cepit? Non modo id non fecit, sed etiam insuper ipse grandi sponsione victus est. Ergo, si his rationibus locupletatus non est, sicut omnes videtis, aut isti domi nascitur aurum, aut, unde non est licitum, pecunias cepit.» Item: «Saepe, iudices, animum advorti multos aliqua ex honesta re, quam ne inimici quidem criminari possint, sibi praesidium petere. Quorum nihil potest adversarius facere. Nam utrum ad patris eius virtutem confugiet? At eum vos iurati capite damnastis. An ad suam vitam revertetur? Quam vitam aut ubi honeste tractatam? Nam hic quidem ante oculos vestros quomodo vixerit, scitis omnes. At cognatos suos enumerabit, quibus vos conveniat commoveri. At hi quidem nulli sunt. Amicos proferet. At nemo est, qui sibi non turpe putet istius amicum nominari.» Item: «Credo, inimicum, quem nocentem putabas, in iudicium adduxisti? Non: nam indemnatum necasti. Leges, quae id facere prohibent, veritus? At ne scriptas quidem iudicasti. Cum ipse te veteris amicitiae commonefaceret, commotus es? At nihilominus, sed etiam studiosius occidisti. Quid? Cum tibi pueri ad pedes volutarentur, misericordia motus es? At eorum patrem crudelissime sepultura quoque prohibuisti.» ==34== Multum inest acrimoniae et gravitatis in hac exornatione, propterea quod, cum quaesitum est, quid oporteat, subicitur id non esse factum. Quare facillime fit, ut exaugeatur indignitas negotii. Ex eodem genere, ut ad nostram quoque personam referamus subiectionem, sic: «Nam quid me facere convenit, cum a tanta Gallorum multitudine circumsederer? Dimicarem? At cum parva manu tum prodeiremus: ‹locum quoque inimicissimum habebamus. Sederem in castris? At neque subsidium, quod expectarem, habebamus, neque erat, qui vitam produceremus.› Castra relinquerem? At obsidebamur. Vitam militum neglegerem? At eos videbar ea accepisse condicione, ut eos, quoad possem, incolumis patriae et parentibus conservarem. Hostium condicionem repudiarem? At salus antiquior est militum quam inpedimentorum.» Eiusmodi consequntur identidem subiectiones, ut ex omnibus ostendi videatur nihil potius, quam quod factumst, faciundum fuisse. Gradatio est, in qua non ante ad consequens verbum descenditur, quam ad superius ascensum est, hoc modo: «Nam quae reliqua spes manet libertatis, si illis et quod libet, licet; et quod licet, possunt; et quod possunt, audent; et quod audent, faciunt; et quod faciunt, vobis molestum non est?» Item: «Non sensi hoc, et non suasi; neque suasi, et non ipse facere coepi; neque facere coepi, et non perfeci; neque perfeci, et non probavi.» Item: «Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos conparavit.» Item: «Imperium Graeciae fuit penes Athenienses, Atheniensium potiti sunt Spartiatae, Spartiatas superavere Thebani, Thebanos Macedones vicerunt, qui ad imperium Graeciae brevi tempore adiuncxerunt Asiam bello subactam.» ==35== Habet in se quendam leporem superioris cuiusque crebra repetitio verbi, quae propria est huius exornationis. Definitio est, quae rei alicuius proprias amplectitur potestates breviter et absolute, hoc modo: «Maiestas rei publicae est, in qua continetur dignitas et amplitudo civitatis.» Item: «Iniuriae sunt, quae aut pulsatione corpus ‹aut› convicio auris aut aliqua turpitudine vitam cuiuspiam violant.» Item: «Non est ista diligentia, set avaritia, ideo quod diligentia est accurata conservatio suorum, avaritia iniuriosa adpetitio alienorum.» Item: «Non est ista fortitudo, sed temeritas, propterea quod fortitudo est contemptio laboris et periculi cum ratione utilitatis et conpensatione commodorum, temeritas est cum inconsiderata dolorum perpessione gladiatoria periculorum susceptio.» Haec ideo commoda putatur exornatio, quod omnem rei cuiuspiam vim et potestatem ita dilucide proponit et ‹explicat› breviter, ut neque pluribus verbis oportuisse dici videatur neque brevius potuisse dici putetur. Transitio vocatur, quae cum ostendit breviter, quid dictum sit, proponit item brevi, quid consequatur, hoc pacto: «Modo in patriam cuiusmodi fuerit, habetis: nunc ‹in› parentes qualis extiterit, considerate.» Item: «Mea in istum beneficia cognoscitis; nunc, quomodo iste mihi gratiam retulerit, accipite.» Proficit haec aliquantum exornatio ad duas res: nam et quid dixerit commonet et ad reliquum conparat auditorem. ==36== Correctio est, quae tollit id, quod dictum est, et pro eo id, quod magis idoneum videtur, reponit, hoc pacto: «Quodsi iste suos hospites rogasset, immo innuisset modo, facile hoc perfici posset.» ‹Item:› «Nam postquam isti vicerunt atque adeo victi sunt -, eam quomodo victoriam appellem, quae victoribus plus calamitatis quam boni dederit?» Item: «O virtutis comes invidia, quae bonos sequeris plerumque atque adeo insectaris !» Commovetur hoc genere animus auditoris. Res enim communi verbo elata * tantummodo dicta videtur; ea post ipsius oratoris correctionem magis idonea fit pronuntiatione. «Non igitur satius esset», dicet aliquis, «ab initio, praesertim cum scribas, ad optimum et lectissimum verbum devenire?» Est, cum non est satius, si commutatio verbi id erit demonstratura, eiusmodi rem esse, ut, cum eam communi verbo appellaris, levius dixisse videaris, cum ad electius verbum accedas, insigniorem rem facias. Quodsi continuo venisses ad id verbum, nec rei nec verbi gratia animadversa esset. ==37== Occultatio est, cum dicimus nos praeterire aut non scire aut nolle dicere id, quod nunc maxime dicimus, hoc modo: «Nam de pueritia quidem tua, quam tu omnium intemperantiae addixisti, dicerem, si hoc tempus idoneum putarem: nunc consulto relinquo; et illud praetereo, quod te ‹tribuni› rei militaris infrequentem tradiderunt; deinde quod iniuriarum satis fecisti L. Labeoni, nihil ad hanc rem pertinere puto. Horum nihil dico: revertor ad illud, de quo iudicium est.» Item: «Non dico te ab sociis pecunias cepisse; non sum in eo occupatus, quod civitates, regna, domos omnium depeculatus es; furta, rapinas omnes tuas omitto.» Haec utilis est exornatio, si aut ad rem quam non pertineat aliis ostendere, quod occulte admonuisse prodest aut longum est aut ignobile aut planum non potest fieri aut facile potest reprehendi, ‹ut› utilius sit occulte fecisse suspicionem, quam eiusmodi intendisse orationem, quae redarguatur. Disiunctum est, cum eorum, de quibus dicimus, aut utrumque aut unum quodque certo concluditur verbo, sic: «Populus Romanus Numantiam delevit, Kartaginem sustulit, Corinthum disiecit, Fregellas evertit. Nihil Numantinis vires corporis auxiliatae sunt, nihil Kartaginiensibus scientia rei militaris adiumento fuit, nihil Corinthis erudita calliditas praesidii tulit, nihil Fregellanis morum et sermonis societas opitulata est.» Item: «Formae dignitas aut morbo deflorescit aut vetustate extinguitur.» Hic utrumque, in superiore exemplo unam quamque rem certo verbo concludi videmus. ==38== Coniunctio est, cum interpositione verbi et superiores partes orationis conprehenduntur et inferiores, hoc modo: «Formae dignitas aut morbo deflorescit aut vetustate.» Adiunctio est, cum verbum, quo res conprehenditur, non interponimus, sed aut primum aut postremum conlocamus. Primum hoc pacto: «Deflorescit formae dignitas aut morbo aut vetustate.» Postremum sic: «Aut morbo aut vetustate formae dignitas deflorescit.» Ad festivitatem diiunctio est adposita: quare rarius utemur, ne satietatem pariat; ad brevitatem coniunctio: quare saepius adhibenda est. Hae tres exornationes de simplici genere manant. Conduplicatio est quom ratione amplificationis aut commiserationis eiusdem unius aut plurium verborum iteratio, hoc modo: «Tumultus, Gai Gracce, tumultus domesticos et intestinos conparas !» Item: «Commotus non es, cum tibi pedes mater amplexaretur, non es commotus?» Item: «Nunc audes etiam venire in horum conspectum, proditor patriae? Proditor, inquam, patriae, venire audes in horum conspectum?» Vehementer auditorem commovet eiusdem redintegratio verbi et vulnus maius efficit in contrario causae, quasi aliquod telum saepius perveniat in eandem partem corporis. Interpretatio est, quae non iterans idem redintegrat verbum, sed id commutat, quod positum est, alio verbo, quod idem valeat, hoc modo: «Rem publicam radicitus evertisti, civitatem funditus deiecisti.» Item: «Patrem nefarie verberasti, parenti manus scelerate attulisti.» Necessum est eius, qui audit, animum commoveri, cum gravitas prioris dicti renovatur interpretatione verborum. ==39== Commutatio est, cum duae sententiae inter se discrepantes ex traiectione ita efferuntur, ut a priore posterior contraria priori profiscatur, hoc modo: «Esse oportet, ut vivas, non vivere, ut edis.» Item: «Ea re poemata non facio, quia, cuiusmodi volo, non possum, cuiusmodi possum, nolo.» Item: «Quae de illo dici possunt, non dicuntur, quae dicuntur, dici non possunt.» Item: «Poëma loquens pictura, pictura tacitum poëma debet esse.» Item: «Si stultus es, ea re taceas: non tamen si taceas, ‹ea re› stultus es.» Non potest dici, quin commode fiat, cum contrariae sententiae relatione verba quoque convertantur. Plura subiecimus exempla, ut, quoniam difficile est hoc genus exornationis inventu, dilucidum esset, ut, cum bene esset intellectum, facilius in dicendo inveniretur. Permissio est, cum ostendemus in dicendo nos aliquam rem totam tradere et concedere alicuius voluntati, sic: «Quoniam omnibus rebus ereptis solum mihi superest animus et corpus, haec ipsa, quae mihi de multis sola relicta sunt, vobis et vestrae condono potestati. Vos me vestro quo pacto vobis videbitur utamini atque abutamini licebit; inpunite in me quidlibet statuite; dicite atque innuite: parebo.» Hoc genus tametsi alias quoque nonnumquam tractandum est, tamen ad misericordiam commovendam vehementissime est adcommodatum. ==40== Dubitatio est, cum quaerere videatur orator, utrum de duobus potius aut quid de pluribus potissimum dicat, hoc modo: «Offuit eo tempore plurimum rei publicae consulum sive stultitiam sive malitiam dicere oportet sive utrumque.» Item: «Tu istuc ausus es dicere, homo omnium mortalium - quonam te digno moribus tuis appellem nomine?» Expeditio est, cum rationibus conpluribus enumeratis quibus aliqua res confici potuerit, ceterae tolluntur, una relinquitur, quam nos intendimus, hoc modo: «Necesse est, cum constet istum fundum nostrum fuisse, ostendas te aut vacuum possedisse, aut usu tuum fecisse, aut emisse, aut hereditati tibi venisse. Vacuum, cum ego adessem, possidere non potuisti; usu tuum etiam nunc fecisse non potes; emptio nulla profertur; hereditati tibi me vivo mea pecunia venire non potuit: relinquitur ergo, ut me vi de meo fundo deieceris.» ==41== Haec exornatio plurimum iuvabit coniecturalis argumentationes. Sed non erit, tamquam in plerisque, ut, cum velimus, ea possimus uti: nam fere non poterimus, nisi nobis ipsa negotii natura dabit facultatem. Dissolutum est, quod, coniunctionibus verborum e medio sublatis, separatis partibus effertur, hoc modo: «Gere morem parenti, pare cognatis, obsequere amicis, obtempera legibus.» Item: «Descende in integram defensionem, noli quicquam recusare; da servos in quaestionem, stude verum invenire.» Hoc genus et acrimoniam habet in se et vehementissimum est et ad brevitatem adcommodatum. Praecisio est, cum dictis quibus reliqum, quod coeptum est dici, relinquitur incoatum, sic: «Mihi tecum par certatio non est, ideo quod populus Romanus me - nolo dicere, ne cui forte adrogans videar: te autem saepe ignominia dignum putavit.» Item: «Tu istuc audes dicere, qui nuper alienae domi - non ausim dicere, ne, cum te digna dicerem, me indignum quippiam dixisse videar.» ‹Hic› atrocior tacita suspicio, quam diserta explanatio facta est. Conclusio est, quae brevi argumentatione ex iis, quae ante dicta sunt aut facta, conficit, quid necessario consequatur, hoc modo: «Quodsi Danais datum erat oraculum non posse capi Troiam sine Philoctetae sagittis, haec nihil aliud autem fecerunt, nisi Alexandrum perculerunt, hunc extinguere, id nimirum capi fuit Troiam.» ==42== Restant etiam decem exornationes verborum, quas idcirco non vage dispersimus, sed a superioribus separavimus, quod omnes in uno genere sunt positae. Nam earum omnium hoc proprium est, ut ab usitata verborum potestate recedatur atque in aliam rationem cum quadam venustate oratio conferatur. De quibus exornationibus nominatio est prima, quae nos admonet, ut, cuius rei nomen aut non sit aut satis idoneum non sit, eam nosmet idoneo verbo nominemus aut imitationis ‹aut significationis causa: imitationis,› hoc modo, ut maiores rudere et mugire et murmurari et sibilare appellarunt; significandae rei causa, sic: «Postquam iste in rem publicam fecit impetum, fragor civitatis in primis.» Hoc genere raro est utendum, sic utne novi verbi adsiduitas odium pariat; sed si commode quis eo utatur et raro, non modo non offendet novitate, sed etiam exornat orationem. Pronominatio est, quae sicuti cognomine quodam extraneo demonstrat id, quod suo nomine non potest appellarei; ut si quis, cum loquatur de Graccis: «At non Africani nepotes», inquiet, «istiusmodi fuerunt.» Item si quis, de adversario cum dicat: «Videte nunc», inquit, «iudices, quemadmodum me Plagioxiphus iste tractarit.» Hoc pacto non inornate poterimus, et in laudando et in laedendo, in corpore aut animo aut extraneis rebus dicere sic, uti cognomen quod pro certo nomine collocemus. ==43== Denominatio est, quae ab rebus propinquis et finitimis trahit orationem, qua possit intellegi res, quae non suo vocabulo sit appellata. Id a ut ventorum conficitur, ut si quis, de Tarpeio loquens, eum Capitolinum nominet, aut invento, ut si quis pro Libero vinum, pro Cerere frugem appellet, aut instrumento dominum, ut si quis Macedones appellarit hoc modo: «Non tam cito sarisae Graeciae potitae sunt», aut idem Gallos significans: «nec tam facile ex Italia materis Transalpina depulsa est»; aut id, quod fit, ab eo, qui facit, ut si quis, cum bello velit ostendere aliquid quempiam fecisse, dicat: «Mars istuc te facere necessario coegit»; aut si, quod facit, ab eo, quod fit, ut cum desidiosam artem dicimus, quia desidiosos facit, et frigus pigrum, quia pigros efficit. Ab eo, quod continet, id, quod continetur, hoc modo denominabitur: «Armis Italia non potest vinci nec Graecia disciplinis» - nam hic pro Graecis et Italis, quae continent, notata sunt - ab eo, quod continetur, ‹id, quod continet,› ut si quis aurum aut argentum aut ebur nominet, cum divitias velit nominare. Harum ‹omnium denominationum› magis in praecipiendo divisio, quam in quaerendo difficilis inventio est, ideo quod plena consuetudo est non modo poetarum et oratorum, sed etiam cottidiani sermonis huiusmodi denominationum. Circumitio est oratio rem simplicem adsumpta circumscribens elocutione, hoc pacto: «Scipionis providentia Kartaginis opes fregit.» Nam hic, nisi ornandi ratio quaedam esset habita, Scipio potuit et Kartago simpliciter appellari. ==44== ‹Transgressio est, quae verborum perturbat ordinem perversione aut transiectione.› Perversione, sic: «Hoc vobis deos inmortales arbitror dedisse virtute ‹pro› vestra.» Transiectione, hoc modo: «Instabilis in istum plurimum fortuna valuit. Omnes invidiose eripuit bene vivendi casus facultates.» Huiusmodi traiectio, quae rem non reddit obscuram, multum proderit ad continuationes, de quibus ante dictum est; in quibus oportet verba sicuti ad poeticum quendam extruere numerum, ut perfecte et perpolitissime possint esse absolutae. Superlatio est oratio superans veritatem alicuius augendi minuendive causa. Haec sumitur separatim aut cum conparatione. Separatim, sic: «Quodsi concordiam retinebimus ‹in civitate,› imperii magnitudinem solis ortu atque occasu metiemur.» Cum conparatione aut ‹a similitudine aut a› praestantia superlatio sumitur. A similitudine, sic: «Corpore niveum ‹candorem, aspectu igneum› ardorem adsequebatur.» A praestantia, hoc modo: «Cuius ore sermo melle dulcior profluebat.» Ex eodem genere est hoc: «Tantus erat in armis splendor, ‹ut› solis fulgor obscurius videretur.» Intellectio est, cum res tota parva de parte cognoscitur aut de toto pars. De parte totum sic intellegitur: «Non illae te nuptiales tibiae eius matrimonii commonebant?» Nam hic omnis sanctimonia nuptiarum uno signo tibiarum intellegitur. ‹De toto pars,› ut si quis ei, qui vestitum aut ornatum sumptuosum ostentet, dicat: «Ostentas mihi divitias et locupletes copias iactas.» ==45== Ab uno plura hoc modo intellegentur: «Poeno fuit Hispanus auxilio, fuit inmanis ille Transalpinus, in Italia quoque nonnemo sensit idem togatus.» A pluribus unum sic intellegetur: «Atrox calamitas pectora maerore pulsabat; itaque anhelans ex imis pulmonibus prae cura spiritus ducebat.» Nam in superioribus plures Hispani et Galli et togati, et hic unum pectus et unus pulmo intellegitur; et erit illic deminutus numerus festivitatis, hic adauctus gravitatis gratia. Abusio est, quae verbo simili et propinquo pro certo et proprio abutitur, hoc modo: «Vires hominis breves sunt»; aut: «parva statura»; aut: «longum in homine consilium»; aut: «oratio magna»; aut: «uti pauco sermone.» Nam hic facile est intellectu finitima verba rerum dissimilium ratione abusionis esse traducta. Translatio est, cum verbum in quandam rem transferetur ex alia re, quod propter similitudinem recte videbitur posse transferri. Ea sumitur rei ante oculos ponendae causa, sic: «Hic Italiam tumultus expergefecit terrore subito.» Brevitatis causa, sic: «Recens adventus exercitus extincxit subito civitatem.» Obscenitatis vitandae causa, sic: «Cuius mater cottidianis nuptiis delectetur.» Augendi causa, sic: «Nullius maeror et calamitas istius explere inimicitias et nefariam crudelitatem saturare potuit.» Minuendi causa, sic: «Magno se praedicat auxilio fuisse, quia paululum in rebus difficillimis aspiravit.» Ornandi causa, sic: «Aliquando rei publicae rationes, quae malitia nocentium exaruerunt, virtute optimatium revirdescent.» Translationem pudentem dicunt esse oportere, ut cum ratione in consimilem rem transeat, ne sine dilectu temere et cupide videatur in dissimilem transcurrisse. ==46== Permutatio est oratio aliud verbis aliud sententia demonstrans. Ea dividitur in tres partes: similitudinem, argumentum, contrarium. Per similitudinem sumitur, cum translationes plures frequenter ponuntur a simili oratione ductae, sic: «Nam cum canes funguntur officiis luporum, quoinam praesidio pecuaria credemus?» Per argumentum tractatur, cum a persona aut loco aut re aliqua similitudo augendi aut minuendi causa ducitur, ut si quis Drusum Graccum Numitoremque obsoletum ‹dicat.› Ex contrario ducitur sic, ut si quis hominem prodigum et luxuriosum inludens parcum et diligentem appellet. Et in hoc postremo, quod ex contrario sumitur et in illo primo, quod a similitudine ducitur, per translationem argumento poterimus uti. Per similitudinem sic: «Quid ait hic rex atque Agamemnon noster, sive, ut crudelitas est, potius Atreus?» Ex contrario, ut si quem impium, qui patrem verberarit, Aenean vocemus, intemperantem et adulterum Ippolytum nominemus. Haec sunt fere, quae dicenda videbantur de verborum exornationibus. Nunc res ipsa monet, ut deinceps ad sententiarum exornationes transeamus. ==47== Distributio est, cum ‹in› plures res aut personas negotia quaedam certa dispertiuntur, hoc modo: «Qui vestrum, iudices, nomen senatus diligit, hunc oderit necesse est; petulantissime enim semper iste obpugnavit senatum. Qui equestrem locum splendidissimum cupit esse in civitate, is oportet istum maximae poenae dedisse ‹velit,› ne iste sua turpitudine ordini honestissimo maculae atque dedecori sit. Qui parentis habetis, ostendite istius supplicio vobis homines impios non placere. Quibus liberi sunt, statuite exemplum, quantae poenae sint in civitate hominibus istiusmodi conparatae.» Item: «Senatus est officium ‹consilio civitatem iuvare; magistratus est officium› opera et diligentia consequi senatus voluntatem; populi est officium res optumas et homines idoneos maxime suis sententiis dilegere et probare.» Et: «Accusatoris officium est inferre crimina; defensoris diluere et propulsare; testis dicere, quae sciat aut audierit; quaesitoris est unum quemque horum in officio suo continere. Quare, L. Cassi, si testem, praeterquam quod sciat aut audierit, argumentari et coniectura prosequi patieris, ius accusatoris cum iure testimonii commiscebis, testis inprobi cupiditatem confirmabis, reo duplicem defensionem parabis.» Est haec exornatio copiosa. Conprehendit enim brevi multa, ‹et› suum cuique tribuens officium separatim res dividit plures. ==48== Licentia est, cum apud eos, quos aut vereri aut metuere debemus, tamen aliquid pro iure nostro dicimus, quod eos aut quos ii diligunt aliquo in errato vere reprehendere videamur, hoc modo: «Miramini, Quirites, quod ab omnibus vestrae rationes deserantur? Quod causam vestram nemo suscipiat? Quod se nemo vestri defensorem profiteatur? Adtribuite vestrae culpae, desinite mirari. Quid est enim, quare non omnes istam rem fugere ac vitare debeant? Recordamini, quos habueritis defensores; studia eorum vobis ante oculos proponite; deinde exitus omnium considerate. Tum vobis veniat in mentem, ut vere dicam, neglegentia vestra sive ignavia potius illos omnes ante oculos vestros trucidatos esse, inimicos eorum vestris suffragiis in amplissimum locum pervenisse.» Item: «Nam quid fuit, iudices, quare in sententiis ferendis dubitaveritis aut istum hominem nefarium ampliaveritis? Non apertissimae res erant criminei datae? ‹Non omnes hae testibus conprobatae?› Non contra tenuiter et nugatorie responsum? Hic vos veriti estis, si primo coetu condemnassetis, ne crudeles existimaremini? Dum eam vitatis vituperationem, quae longe a vobis erat afutura, eam invenistis, ut timidi atque ignavi putaremini. Maximis privatis et publicis calamitatibus acceptis, cum etiam maiores inpendere videantur, sedetis et oscitamini. Luci noctem, nocte lucem expectatis. Aliquid cottidie acerbi atque incommodi nuntiatur: et iam eum, cuius opera nobis haec accidunt, vos remoramini diutius et alitis ad rei publicae perniciem, retinetis, quoad potestis in civitate?» ==49== Eiusmodi licentia si nimium videbitur acrimoniae habere, multis mitigationibus lenietur; nam continuo aliquid huiusmodi licebit inferre: «Hic ego virtutem vestram quaero, sapientiam desidero, veterem consuetudinem requiro», ‹ut› quod erat commotum licentia, id constituatur laude, ut altera res ab iracundia et molestia removeat, altera res ab errato deterreat. Haec res, sicut in amicitia, item in dicendo, ‹si loco› fit, maxime facit, ut et illi, qui audient, a culpa absint, et nos, qui dicimus, ameici ipsorum et veritatis esse videamur. Est autem quoddam genus in dicendo licentiae, quod astutiore ratione conparatur, cum aut ita obiurgamus eos, qui audiunt, quomodo ipsi se cupiunt obiurgari, aut id, quod scimus ‹facile omnes audituros, dicimus› nos timere, quomodo accipiant, sed tamen veritate commoveri, ut nihilosetius dicamus. Horum amborum generum exempla subiciemus; prioris, huiusmodi: «Nimium, Quirites, animis estis simplicibus et mansuetis; nimium creditis uni cuique. Existimatis unum quemque eniti, ut perficiat, quae vobis pollicitus sit. Erratis et falsa spe frustra iam diu detinemini stultitia vestra, qui, quod erat in vestra potestate, ab aliis petere quam ipsi sumere maluistis.» Posterioris licentiae hoc erit exemplum: «Mihi cum isto, iudices, fuit amicitia, sed ista tamen amicitia, tametsi vereor quomodo accepturi sitis, tamen dicam, vos ‹me› privastis. Quid ita? Quia ut vobis essem probatus, eum, qui vos obpugnabat, inimicum quam amicum habere malui.» ==50== Ergo haec exornatio, cui licentiae nomen est, sicuti demonstravimus, duplici ratione tractabitur: acrimonia, quae si nimium fuerit aspera, mitigabitur laude; et adsimulatione, de qua posterius diximus, quae non indiget mitigationis, propterea quod imitatur licentiam et sua spontest ad animum auditoris adcommodata. Deminutio est, quom aliquid inesse in nobis aut in iis, quos defendimus, aut natura aut fortuna aut industria dicemus egregium, quod, ne qua significetur adrogans ostentatio, deminuitur et adtenuatur oratione, hoc modo: «Nam hoc pro meo iure, iudices, dico, me labore et industria curasse, ut disciplinam militarem non in postremis tenerem.» Hic si quis dixisset: «Ut optime tenerem», tametsi vere dixisset, tamen adrogans visus esset. Nunc et ad invidiam vitandam et laudem conparandam satis dictum est. Item: «Utrum igitur avaritiae an egestatis accessit ad maleficium? Avaritiae? At largissimus fuit in amicos; quod signum liberalitatis est, quae contraria est avaritiae. Egestatis? Huic quidem pater - nolo nimium dicere - non tenuissimum patrimonium reliquit.» Hic quoque vitatum est, ne «magnum» aut «maximum» diceretur. Hoc igitur in nostris aut eorum, quos defendemus, egregiis commodis proferendis observabimus. Nam eiusmodi res et invidiam contrahunt in vita et odium in oratione, si inconsiderate tractes. Quare quemadmodum ratione in vivendo fugitur invidia, sic in dicendo consilio vitatur odium. ==51== Descriptio nominatur, quae rerum consequentium continet perspicuam et dilucidam cum gravitate expositionem, hoc modo: «Quodsi istum, iudices, vestris sententiis liberaveritis, statim, sicut e cavea leo emissus aut aliqua taeterrima belua soluta ex catenis, volitabit et vagabitur in foro, acuens dentes in unius cuiusque fortunas, in omnes amicos atque inimicos, notos atque ignotos incursitans, aliorum famam depeculans, aliorum caput obpugnans, aliorum domum et omnem familiam perfringens, ‹rem publicam› funditus labefactans. Quare, iudices, eicite eum de civitate, liberate omnes formidine; vobis denique ipsis consulite. Nam si istum inpunitum dimiseritis, in vosmet ipsos, mihi credite, feram et truculentam bestiam, iudices, inmiseritis.» Item: «Nam si de hoc, iudices, gravem sententiam tuleritis, uno iudicio simul multos iugulaveritis: grandis natu parens, cuius spes senectutis omnis in huius adulescentia posita est, quare velit in vita manere, non habebit; fili parvi, privati patris auxilio, ludibrio et despectui paternis inimicis erunt obpositi; tota domus huius indigna concidet calamitate. At inimici, statim sanguinulentam palmam crudelissima victoria potiti, insultabunt in horum miserias. Et superbi a re simul et verbis inveniuntur.» Item: «Nam neminem vestrum fugit, Quirites, urbe capta quae miseriae consequi soleant: arma qui contra tulerunt, statim crudelissime trucidantur; ceteri, qui possunt per aetatem ‹et› veires laborem ferre, rapiuntur in servitutem, qui non possunt, vita privantur; uno denique atque eodem tempore domus hostili flagrabit incendio, et quos natura aut voluntas necessitudine ‹et› benivolentia coniuncxit, distrahuntur; liberi partem e gremiis diripiuntur parentum, partim in sinum iugulantur, partim ante pedes constuprantur. Nemo, iudices, est, qui possit satis rem consequi verbis nec efferre oratione magnitudinem calamitatis.» Hoce genere exornationis vel indignatio vel misericordia potest commoveri, cum res consequentes conprehensae universae perspicua breviter exprimuntur oratione. ==52== Divisio est, quae rem semovens ab re utramque absolvit ratione subiecta, hoc modo: «Cur ego nunc tibi quicquam obiciam? Si probus es, non meruisti; si inprobus, non commovere.» Item: «Quid nunc ego de meis promeritis praedicem? Si meministis, obtundam; si obliti estis, cum re nihil egerim, quid est quo verbis proficere possim?» Item: «Duae res sunt, quae possunt homines ad turpe conpendium commovere: inopia atque avaritia. Te avarum in fraterna divisione cognovimus; inopem atque egentem nunc videmus. Qui potes igitur ostendere causam maleficii non fuisse?» Inter hanc divisionem et illam, quae de partibus orationis tertia est, de qua in primo libro diximus secundum narrationem, hoc interest: illa dividit per enumerationem aut per expositionem, quibus de rebus in totam orationem disputatio futura sit; haec se statim explicat et brevi duabus aut pluribus partibus subiciens rationes exornat orationem. Frequentatio est, cum res tota causa dispersae coguntur in unum locum, quo gravior aut acrior aut criminosior oratio sit, hoc pacto: «A quo tandem abest iste vitio? Quid est, cur iudicio velitis eum liberare? Suae pudicitiae proditor est, insidiator alienae; cupidus intemperans, petulans superbus; impius in parentes, ingratus in amicos, infestus cognatis; in superiores contumax, in aequos et pares fastidiosus, in inferiores crudelis; denique in omnis intolerabilis.» ==53== Eiusdem generis est illa frequentatio, quae plurimum coniecturalibus causis opitulatur, cum suspiciones, quae separatim dictae minutae et infirmae erant, unum in locum coactae rem videntur perspicuam facere, non suspiciosam, hoc pacto: «Nolite igitur, nolite, iudices, ea, quae dixi, separatim spectare; sed omnia colligite et conferte in unum. Si et commodum ad istum ex illius morte veniebat; et vita hominis est turpissima, animus avarissimus, fortunae familiares attenuatissimae; et res ista bono nemini praeter istum fuit; neque alius quisquam aeque commode neque iste aliis commodioribus rationibus facere potuit, neque praeteritum est ab isto quicquam quod opus fuit ‹ad maleficium neque factum quod opus non fuit;› et cum locus idoneus maxime quaesitus; tum occasio adgrediendi commoda; tempus adeundi opportunissimum; spatium conficiendi longissimum sumptum est; non sine maxima occultandi ‹et perficiendi› maleficii spe; et praeterea ante, quam occisus homo is est, iste visus est in eo loco, in quo est occisio facta, solus; paulo post in ipso maleficio vox illius, qui occidebatur, audita; deinde post occisionem istum multa nocte domum redisse constat; postero die titubanter et inconstanter de occisione illius locutum; haec partim testimoniis, partim quaestionibus argumentatis omnia conprobantur et rumore populi, quem ex argumentis natum necesse est esse verum: vestrum, iudices, est, ex his in uno loco conlocatis, certam sumere scientiam, non suspicionem maleficii. Nam unum aliquid aut alterum potest in istum casu cecidisse suspiciose; ut omnia inter se a primo ad postremum conveniant, maleficia necesse est; casu non potest fieri.» Vehemens haec est exornatio et in coniecturali constitutione causae ferme semper necessaria, et in ceteris generibus causarum et in omni oratione adhibenda nonnumquam. ==54== Expolitio est, cum in eodem loco manemus et aliud atque aliud dicere videmur. Ea dupliciter fit: si aut eandem plane dicemus rem, aut de eadem re. Eandem rem dicemus, non eodem modo - nam id quidem optundere auditorem est, non rem expolire - sed commutate. Commutabimus tripliciter: verbis, pronuntiando, tractando. Verbis commutabimus, cum re semel dicta iterum aut saepius aliis verbis, quae idem valeant, eadem res proferetur, hoc modo: «Nullum tantum est periculum, quod sapiens pro salute patriae vitandum arbitretur. Cum agetur incolumitas perpetua civitatis, qui bonis erit rationibus praeditus, profecto nullum vitae discrimen sibi pro fortunis rei publicae fugiendum putabit et erit in ea sententia semper, ut pro patria studiose quamvis in magnam descendat vitae dimicationem.» Pronuntiando commutabimus, si, cum in sermone, tum in acrimonia, tum in alio atque alio genere vocis atque gestus eadem verbis commutando pronuntiationem quoque vehementius inmutarimus. Hoc neque commodissime scribi potest neque parum est apertum; quare non eget exempli. ==55== Tertium genus est commutationis, quod tractando conficitur, si sententiam traiciemus aut ad sermocinationem aut exsuscitationem. Sermocinatio est - ‹de› qua planius paulo post suo loco dicemus, nunc breviter, quod ad hanc rem satis sit, attingemus -, in qua constituetur alicuius personae oratio adcommodata ad dignitatem, hoc modo, ut, quo facilius res cognosci possit, ne ab eadem sententia recedamus: «Sapiens omnia rei publicae causa suscipienda pericula putabit. Saepe ipse secum loquitur: «Non mihi soli, sed etiam atque adeo multo potius natus sum patriae; vita, quae fato debetur, saluti patriae potissimum solvatur. Aluit haec me; tute atque honeste produxit usque ad hanc aetatem; munivit meas rationes bonis legibus, optumis ‹moribus, honestissimis› disciplinis. Quid est, quod a me satis ei persolvi possit, unde haec accepi?» Exinde ut haec loquetur secum sapiens saepe, in periculis rei publicae nullum ipse periculum fugiet.» Item mutatur res tractando, si traducitur ad exsuscitationem, cum et nos commoti dicere videamur, et auditoris animum commovemus, sic: «Quis est tam tenui cogitatione praeditus, cuius animus tantis angustiis invidiae continetur, qui non hunc hominem studiosissime laudet et sapientissimum iudicet, qui pro salute patriae, pro incolumitate civitatis, pro rei publicae fortunis quamvis magnum atque atrox periculum studiose suscipiat et libenter subeat? ==56== Equidem hunc hominem magis cupio satis laudare quam possum; idemque hoc certo scio vobis omnibus usu venire.» Eadem res igitur his tribus in dicundo commutabitur rebus: verbis, pronuntiando, tractando; commutabimus ‹tractando› dupliciter: sermocinatione ‹et exsuscitatione.› Sed de eadem re cum dicemus, plurimis utemur commutationibus. Nam cum rem simpliciter pronuntiarimus, rationem poterimus subicere; deinde dupliciter vel sine rationibus vel cum rationibus pronuntiare; deinde afferre contrarium - de quibus omnibus diximus in verborum exornationibus -; deinde simile et exemplum - de quo suo loco plura dicemus -; deinde conclusionem, de qua in secundo libro, quae opus fuerunt, diximus, demonstrantes argumentationes quemadmodum concludere oporteat: in hoc libro docuimus, cuiusmodi esset exornatio verborum, cui conclusioni nomen est. Ergo huiusmodi vehementer ornata poterit esse expolitio, quae constabit ex frequentibus exornationibus verborum et sententiarum. Hoc modo igitur septem partibus tractabitur - et ab eiusdem sententiae non recedamus exemplo, ut scire possis, quam facile praeceptione rhetoricae res simplex multiplici ratione tractatur: ==57== «Sapiens nullum pro re publica periculum vitabit, ideo quod saepe, cum pro re publica perire noluerit, necesse erit cum re publica pereat; et, quoniam omnia sunt commoda ‹a› patria accepta, nullum incommodum pro patria grave putandum est. Ergo qui fugiunt id periculum quod pro re ‹publica› subeundum est, stulte faciunt: nam neque effugere incommoda possunt et ingrati in civitatem reperiuntur. At, qui patriae pericula suo periculo expetant, hi sapientes putandi sunt, cum et eum, quem debent, honorem rei publicae reddunt, et pro multis perire malunt, quam cum multis. Etenim vehementer est inicum vitam, quam a natura acceptam propter patriam conservaris, naturae cum cogat reddere, patriae cum roget non dare; et, cum possis cum summa virtute et honore pro patria interire, malle per dedecus et ignaviam ‹vivere; et cum› pro amicis et parentibus et ceteris necessariis adire ‹periculum velis,› pro re publica, in qua et haec ‹et› illud sanctissimum patriae nomen continetur, nolle in discrimen venire. Ita uti contemnendus est, qui in navigio non navem quam se mavult incolumem, item vituperandus, qui in re publica discrimine suae plus quam communi saluti consulit. Navi enim fracta multi incolumes evaserunt; ex naufragio patriae salvus nemo potest enatare. Quod mihi bene videtur Decius intellexisse, qui se devovisse dicitur et pro legionibus in hostis immisse medios. Amisit vitam, at non perdidit. Re enim vilissima ‹certam› et parva maximam redemit. Vitam dedit, accepit patriam; amisit animam, potitus est gloriam, quae cum summa laude prodita vetustate cottidie magis enitescit. Quodsi pro re publica decere accedere periculum et ratione demonstratum est et exemplo conprobatum, ii sapientes sunt existimandi, qui nullum pro salute patriae periculum vitant.» ==58== In his igitur generibus expolitio versatur: de qua producti sumus, ut plura diceremus, quod non modo, cum causam dicimus, adiuvat et exornat orationem, sed multo maxime per eam exercemur ad elocutionis facultatem. Quare conveniet extra causam in exercendo rationis adhibere expolitionis, in dicendo uti, cum exornabimus argumentationem, qua de re diximus in libro secundo. Commoratio est, cum in loco firmissimo, a quo tota causa continetur, manetur diutius et eodem saepius reditur. Hac uti maxime convenit et id est oratoris boni maxime proprium. Non enim datur auditori potestas animum de re firmissima demovendi. Huic exemplum satis idoneum subici non potuit, propterea quod hic locus non est a tota causa separatus sicuti membrum aliquod, sed tamquam sanguis perfusus est per totum corpus orationis. Contentio est, per quam contraria referentur. Ea est in verborum exornationibus, ut ante docuimus, huiusmodi: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» In sententiarum huiusmodi: «Vos huius incommodis lugetis, iste rei publicae calamitate laetatur. Vos vestris fortunis diffiditis, iste solus suis eo magis confidit.» Inter haec duo contentionum genera hoc interest: illud ex verbis celeriter relatis constat; hic sententiae contrariae ex conparatione referantur oportet. ==59== Similitudo est oratio traducens ad rem quampiam aliquid ex re dispari simile. Ea sumitur aut ornandi causa aut probandi aut apertius dicendi aut ante oculos ponendi. ‹Et› quomodo quattuor de causis sumitur, item quattuor modis dicitur: per contrarium, per negationem, per conlationem, per brevitatem. Ad unam quamque sumendae causam similitudinis adcommodabimus singulos modos pronuntiandi. Ornandi causa sumitur per contrarium sic: «Non enim, quemadmodum in palaestra, qui taedas candentes accipit, celerior est in cursu continuo, quam ille, qui tradit, item melior imperator novus, qui accipit exercitum, quam ille, qui decedit; propterea quod defatigatus cursor integro facem, hic peritus imperator inperito exercitum tradit.» Hoc sine similei satis plane et perspicue et probabiliter dici potuit hoc modo: «Dicitur minus bonos imperatores a melioribus exercitus accipere solere»; sed ornandi causa simile sumptum est, ut orationi quaedam dignitas conparetur. Dictum autem est per contrarium. Nam tum similitudo sumitur per contrarium, cum ei rei, quam nos probamus, aliquam rem negamus esse similem. [ut paulo ante, cum de cursoribus adserebatur.] Per negationem dicetur probandi causa hoc modo: «Neque equus indomitus, quamvis bene natura conpositus sit, idoneus potest esse ad eas utilitates, quae desiderantur ab equo; neque homo indoctus, quamvis sit ingeniosus, ad virtutem potest pervenire.» Hoc probabilius factum est, quod magis est veri simile non posse virtutem sine doctrina conparari, quoniam quidem ne equus quidem indomitus idoneus possit esse. Ergo sumptum est probandi causa, dictum autem per negationem; id enim perspicuum est de primo similitudinis verbo. ==60== Sumetur et apertius dicendi causa simile - dicitur per brevitatem - hoc modo: «In amicitia gerenda, sicut in certamine currendi, non ita convenit exerceri, ut, quoad necesse sit, venire possis, sed ut productus studio et viribus ultra facile procurras.» Nam hoc simile est, ut apertius intellegatur mala ratione facere, qui reprehendant eos, qui verbi causa post mortem amici liberos eius custodiant, propterea quod in cursore tantum velocitatis esse oporteat, ut efferatur ultra finem, in amico tantum benivolentiae, ut ultra quam quod amicus sentire possit, procurrat amicitiae studio. Dictum autem simile est per brevitatem. Non enim ita, ut in ceteris rebus, res ab re separata est, sed utraeque res coniuncte et confuse pronuntiatae. Ante oculos ponendi negotii causa sumetur similitudo - dicetur per conlationem - sic: «Uti citharoedus cum prodierit optime vestitus, palla inaurata inductus, cum clamyde purpurea variis coloribus intexta, et cum corona aurea, magnis fulgentibus gemmis inluminata, citharam tenens exornatissimam auro et ebore distinctam, ipse praeterea forma et specie sit et statura adposita ad dignitatem: si, cum magnam populo commorit iis rebus expectationem, repente, silentio facto, vocem mittat acerbissimam cum turpissimo corporis motu, quo melius ornatus et magis fuerit expectatus, eo magis derisus et contemptus eicitur; item, si quis in excelso loco et in magnis ac locupletibus copiis conlocatus fortunae muneribus et naturae commodis omnibus abundabit, si virtutis et artium, quae virtutis magistrae sunt, egebit, quo magis ceteris rebus erit copiosus et inlustris et expectatus, eo vehementius derisus et contemptus ex omni conventu bonorum eicietur.» Hoc simile exornatione utriusque rei, alterius inertiae [artificis] alterius stultitiae simili ratione conlata, sub aspectus omnium rem subiecit. Dictum autem est per conlationem, propterea quod proposita similitudine paria sunt omnia relata. ==61== In similibus observare oportet diligenter, ut, cum rem afferamus similem, cuius rei causa similitudinem adtulerimus, verba ad similitudinem habeamus adcommodata. Id est huiusmodi: «Ita ut irundines aestivo tempore praesto sunt, frigore pulsae recedunt -» ex eadem similitudine nunc per translationem verba sumimus: «item falsi amici sereno vitae tempore praesto sunt; simul atque hiemem fortunae viderunt, devolant omnes.» Sed inventio similium facilis erit, si quis sibi omnes res, animantes et inanimas, mutas et eloquentes, feras et mansuetas, terrestris, caelestis, maritimas, artificio, casu, natura conparatas, usitatas atque inusitatas, frequenter ponere ante oculos poterit et ex his aliquam venari similitudinem, quae aut ornare aut docere aut apertiorem rem facere aut ponere ante oculos possit. Non enim res tota totae rei necesse est similis sit, sed id ipsum, quod conferetur, similitudinem habeat oportet. ==62== Exemplum est alicuius facti aut dicti praeteriti cum certi auctoris nomine propositio. Id sumitur isdem de causis, quibus similitudo. Rem ornatiorem facit, cum nullius rei nisi dignitatis causa sumitur; apertiorem, cum id, quod sit obscurius, magis dilucidum reddit; probabiliorem, cum magis veri similem facit; ante oculos ponit, cum exprimit omnia perspicue, ‹ut› res prope dicam manu temptari possit. Unius cuiusque generis singula subiecissemus exempla, nisi ‹et› exemplum quod genus est, in expolitione demonstrassemus et causas sumendi in similitudine aperuissemus. Quare noluimus neque pauca, quominus intellegeretur, neque re intellecta plura scribere. Imago est formae cum forma cum quadam similitudine conlatio. Haec sumitur aut laudis aut vituperationis causa. Laudis causa, sic: «Inibat in proelium, corpore tauri validissimi, impetu leonis acerrimi simili.» Vituperationis, ut in odium adducat hoc modo: «Iste, qui cottidie per forum medium tamquam iubatus draco serpit dentibus aduncis, aspectu venenato, spiritu rabido, circum inspectans huc et illuc, si quem reperiat, cui aliquid mali faucibus adflare, ore adtingere, dentibus insecare, lingua aspergere possit.» Ut in invidiam adducat, hoc modo: «Iste, qui divitias suas iactat, sicut Gallus e Phrygia aut hariolus quispiam depressus et oneratus auro clamat et delerat.» In contemptionem sic: «Iste, qui tamquam coclea abscondens retentat sese tacitus, quom domo totus ut comeditur aufertur.» ==63== Effictio est, cum exprimitur atque effingitur verbis corporis cuiuspiam forma, quoad satis sit ad intellegendum, hoc modo: «Hunc, iudices, dico, rubrum, brevem, incurvom, canum, subcrispum, caesium, cui sane magna est in mento cicatrix, si quo modo potest vobis in memoriam redire.» Habet haec exornatio cum utilitatem, si quem velis demonstrare, tum venustatem, si breviter et dilucide facta est. Notatio est, cum alicuius natura certis describitur signis, quae, sicuti notae quae naturae sunt adtributa; ut si velis non divitem, sed ostentatorem pecuniosi describere: «Iste», inquies, «iudices, qui se dici divitem putabat esse praeclarum, primum nunc videte, quo vultu nos intueatur. Nonne vobis videtur dicere: «*** dant, si mihi molesti non essetis?» Cum vero sinistra mentum sublevavit, existimat se gemmae nitore et auri splendore aspectus omnium praestringere. - Cum puerum respicit hunc unum, quem ego novi - vos non arbitror -, alio nomine appellat, deinde alio atque alio. «At eho tu», inquit, «veni, Sannio, ne quid is barbaris turbent»; ut ignoti, qui audient, unum putent selegi de multis. Ei dicit in aurem, aut ut domi lectuli sternantur, aut ab avunculo rogetur Aethiops qui ad balineas veniat, aut asturconi locus ante ostium suum detur, aut aliquod fragile falsae choragium gloriae conparetur. Deinde exclamat, ut omnes audiant: «Videto, ut diligenter numeretur, si potest, ante noctem.» Puer, qui iam bene eri naturam norit: «Tu illo ‹plures› mittas oportet», inquit, «si hodie vis transnumerari.» «Age» inquit, «duc tecum Libanum et Sosiam.» «Sane.» Deinde casu veniunt hospites homini, quos iste, dum splendide peregrinatur, ‹invitat.› Ex ea re homo hercule sane conturbatur; sed tamen a vitio naturae non recedit. «Bene», inquit, «facitis, cum venitis: sed rectius fecissetis, si ad me domum recta abissetis.» «Id fecissemus», inquiunt illi, «si domum novissemus.» «At istud quidem facile fuit undelibet invenire. Verum ite mequum.» Secuntur illi. Sermo interea huius consumitur omnis in ostentatione: quaerit, in agris frumenta cuiusmodi sint; negat se, quia villae incensae sint, accedere posse: nec aedificare etiamnunc audere; «tametsi in Tusculano quidem coepi insanire et in isdem fundamentis aedificare.» ==64== Dum haec loquitur, venit in aedes quasdam, in quibus sodalicium erat eodem die futurum; quo iste pro notitia domnaedi iam it intro cum hospitibus. «Hic», inquit, «habito.» Perspicit argentum, quod erat expositum, visit triclinium stratum: probat. Accedit servulus; dicit homini clare, dominum iam venturum, si velit exire. «Itane?» inquit. «Eamus hospitis; frater venit ex Falerno: ego illi obviam pergam; vos huc decuma venitote.» Hospites discedunt. Iste se raptim domum suam conicit; ‹illi› decuma, quo iusserat, veniunt. Quaerunt hunc; reperiunt, domus cuia sit; in diversorium derisi conferunt sese. Vident hominem posteri die; narrant, expostulant, accusant. Ait iste eos similitudine loci deceptos angiporto toto deerrasse; contra valetudinem suam ad noctem multam expectasse. Sannioni puero negotium dederat, ut vasa, vestimenta, pueros rogaret: servolus non inurbanus satis strenue et concinne conparat. Iste hospites domum deducit: ait se aedes maximas cuidam amico ad nuptias commodasse. Nuntiat puer argentum repeti: pertimuerat enim, qui commodarat. «Apage ‹te»,› inquit, «aedes commodavi, familiam dedi: argentum quoque vult? Tametsi hospites habeo, tamen utatur licet, nos Samis delectabimur.» Quid ego, quae deinde efficiat, narem? Eiusmodi est hominis natura, ut quae singulis diebus efficiat gloria atque ostentatione, ea vix annuo sermone enarrare possim.» ==65== Huiusmodi notationes, quae describunt, quod consentaneum sit unius cuiusque naturae, vehementer habent magnam delectationem: totam enim naturam cuiuspiam ponunt ante oculos, aut gloriosi, ut nos exempli causa coeperamus, aut invidi aut tumidi aut avari, ambitiosi, amatoris, luxuriosi, furis, quadruplatoris; denique cuiusvis studium protrahi potest in medium tali notatione. Sermocinatio est, cum alicui personae sermo adtribuitur et is exponitur cum ratione dignitatis, hoc pacto: «Cum militibus urbs redundaret et omnes timore obpressi domi continerentur, venit iste cum sago, gladio succinctus, tenens iaculum; III adulescentes hominem simili ornatu subsecuntur. Inrupit in aedes subito, deinde magna voce: «Ubi est iste beatus», inquit, «aedium dominus? Quin mihi praesto fuit? Quid tacetis?» Hic ali omnes stupidi timore obmutuerunt. Uxor illius infelicissimi cum maximo fletu ad istius pedes abiecit sese. «Per te», inquit, «ea quae tibi dulcissima sunt in vita: miserere nostri, noli extinguere extinctos, fer mansuete fortunam: nos quoque fuimus beati: nosce te esse hominem.» - «Quin illum mihi datis ac vos auribus meis opplorare desinitis? Non abibit.» Illi nuntiatur interea venisse istum et clamore maximo mortem minari. Quod simul ut audivit: «Heus», inquit, «Gorgia pediseque puerorum, absconde pueros, defende, fac, ut incolumis ‹ad› adulescentiam ‹perducas.›» Vix haec dixerat, cum ecce iste praesto «sedes», inquit, «audax? Non vox mea tibi vitam ademit? Exple meas inimicitias et iracundiam satura tuo sanguine.» Ille cum magno spiritu verba: «‹Metuebam›», inquit, «ne plane victus essem. Nunc video: iure mecum contendere non vis, ubi superarei turpissimum et superare pulcherrimum est: interficere vis. Occidar equidem, sed victus non peribo.» «Ut in extremo vitae tempore etiam sententias eloqueris ! Numquam ei, quem vides dominari, vis supplicare?» Tum mulier: «Immo iste quidem rogat et supplicat: sed tu, quaeso, commovere; et tu per deos», inquit, «hunc examplexare. Dominus est; vicit hic te, vince tu nunc animum.» «Quin desinis», inquit, «uxor, loqui, quae me digna non sint? Tace et quae curanda sunt, cura. Tu cessas mihi vitam, tibi omnem bene vivendi spem mea morte eripere?» Iste mulierem propulit ab se lamentantem; illi nescio quid incipienti dicere, quod dignum videlicet illius virtute esset, gladium in latere defixit.» Puto in hoc exemplo datos esse uni cuique sermones ad dignitatem adcommodatos; id quod oportet in ‹hoc› genere conservare. Sunt item sermocinationes consequentes hoc genus: «Nam quid putamus illos dicturos, si hoc iudicaritis? Nonne omnes hac utentur oratione?» deinde subicere sermonem. ==66== Conformatio est, cum aliqua, quae non adest, persona confingitur quasi adsit, aut cum res muta aut informis fit eloquens, et forma ei et oratio adtribuitur ad dignitatem adcommodata, aut actio quaedam, hoc pacto: «Quodsi nunc haec urbs invictissima vocem mittat, non hoc pacto loquatur: «Ego illa plurimis tropeis ornata, triumphis ditata certissimis, clarissimis locupletata victoriis, nunc vestris seditionibus, o cives, vexor; quam dolis malitiosa Kartago, viribus probata Numantia, disciplinis erudita Corinthus labefactare non potuit, eam patimini nunc ab homunculis deterrumis proteri atque conculcari?»« Item: «Quodsi nunc Lucius ille Brutus revivescat et hic ante pedes vestros adsit, is non hac utatur oratione: «Ego reges eieci, vos tyrannos introducitis; ego libertatem, quae non erat, peperi, vos partam servare non vultis; ego capitis mei periculo patriam liberavi, vos liberi sine periculo esse non curatis?»« Haec conformatio licet in plures ‹res›, in mutas atque inanimas transferatur. Proficit plurimum in amplificationis partibus et conmiseratione. ==67== Significatio est res, quae plus in suspicione relinquit, quam positum est in oratione. Ea fit per exsuperationem, ambiguum, consequentiam, abscisionem, similitudinem. Per exsuperationem, cum plus est dictum, quam patitur veritas, augendae suspicionis causa, sic: «Hic de tanto patrimonio tam cito testam, qui sibi petat ignem, non reliquit.» Per ambiguum, cum verbum potest in duas pluresve sententias accipi, sed accipitur ‹tamen› in eam partem, quam vult is, qui dixit; ut de eo si dicas, qui multas hereditates adierit: «Prospice tu, qui plurimum cernis.» Ambigua quemadmodum vitanda sunt, quae obscuram reddunt orationem, item haec consequenda, quae conficiunt huiusmodi significationem. Ea reperientur facile, si noverimus et animum adverterimus verborum ancipites aut multiplices potestates. Per consequentiam significatio fit, cum res, quae sequantur aliquam rem, dicuntur, ex quibus tota res relinquitur in suspicione; ut si salsamentari filio dicas: «Quiesce tu, cuius pater cubitis emungi solebat.» Per abscisionem, si, cum incipimus aliquid dicere, ‹deinde› praecidamus, et ex eo, quod iam diximus, satis relinquitur suspicionis, sic: «Qui ista forma et aetate nuper alienae domi - nolo plura dicere.» Per similitudinem, cum aliqua re simili allata nihil amplius dicimus, sed ex ea significamus, quid sentiamus, hoc modo: «Noli, Saturnine, nimium populi frequentia fretus esse: inulti iacent Gracci.» Haec exornatio plurimum festivitatis habet interdum et dignitatis; sinit enim quiddam tacito oratore ipsum auditorem suspicari. ==68== Brevitas est res ipsis tantummodo verbis necessariis expedita, hoc modo: «Lemnum praeteriens cepit, inde Thasi praesidium reliquit, post urbem Viminacium sustulit, inde pulsus in Hellespontum statim potitur Abydi.» Item: «Modo consul quondam, is deinde primus erat civitatis; tum proficiscitur in Asiam; deinde hostis ‹et exul› est dictus; post imperator, et postremo factus est consul.» Habet paucis conprehensa brevitas multarum rerum expeditionem. Quare adhibenda saepe est, cum aut res non egent longae orationis aut tempus non sinet commorari. Demonstratio est, cum ita verbis res exprimitur, ut geri negotium et res ante oculos esse videatur. Id fieri poterit, si, quae ante et post et in ipsa re facta erunt, conprehendemus aut a rebus consequentibus aut circum instantibus non recedimus, hoc modo: «Quod simul atque Graccus prospexit, fluctuare populum, verentem, ne ipse auctoritate ‹senatus› commotus sententia desisteret, iubet advocari contionem. Iste interea scelere et malis cogitationibus redundans evolat e templo Iovis: sudans, oculis ardentibus, erecto capillo, contorta toga, cum pluribus aliis ire celerius coepit. Illei praeco faciebat audientiam; hic, subsellium quoddam excors calce premens, dextera pedem defringit et hoc alios iubet idem facere. Cum Graccus deos inciperet precari, cursim isti impetum faciunt et ex aliis ali partibus convolant atque e populo unus: «Fuge, fuge», inquit, «Tiberi. Non vides? Respice, inquam.» Deinde vaga multitudo, subito timore perterrita, fugere coepit. At iste, spumans ex ore scelus, anhelans ex infimo pectore crudelitatem, contorquet brachium et dubitantei Gracco, quid esset, neque tamen locum, in quo constiterat, relinquenti, percutit tempus. Ille, nulla voce delabans insitam virtutem, concidit tacitus. Iste viri fortissimi miserando sanguine aspersus, quasi facinus praeclarissimum fecisset circum inspectans, et hilare sceleratam gratulantibus manum porrigens, in templum Iovis contulit sese.» ==69== Haec exornatio plurimum prodest in amplificanda et conmiseranda re huiusmodi enarrationibus. Statuit enim rem totam et prope ponit ante oculos. Omnes rationes honestandae studiose collegimus elocutionis: in quibus, Herenni, si te diligentius exercueris, et gravitatem et dignitatem et suavitatem habere in dicundo poteris, ut oratorie plane loquaris, ne nuda atque inornata inventio vulgari sermone efferatur. Nunc identidem nosmet ipsi nobis instemus - res enim communis agetur -, ut frequenter et adsidue consequamur artis rationem studio et exercitatione; quod alii cum molestia tribus de causis maxime faciunt: aut si quicum libenter exerceantur non habent, aut si diffidunt sibi, aut nesciunt, quam viam sequi debeant; quae ab nobis absunt omnes difficultates. Nam et simul libenter exerceamur propter amicitiam, cuius initium cognatio facit, cetera philosophiae ratio confirmabit: et nobis non diffidimus, propterea quod et aliquantum processimus, et alia sunt meliora, quae multo intentius petimus in vita, ut, etiamsi non pervenerimus in dicendo quo volumus, parva pars vitae perfectissimae desideretur; et viam quam sequamur, habemus, propterea quod in his libris nihil praeteritum est rhetoricae praeceptionis. Demonstratum est enim, quomodo res in omnibus generibus causarum invenire oporteat; dictum est, quo pacto eas disponere conveniat; traditum est, qua ratione esset pronuntiandum; praeceptum est, qua via meminisse possemus; demonstratum est, quibus modis perfecta elocutio conpararetur. Qua si sequimur, acute et cito reperiemus, distincte et ordinate disponemus, graviter et venuste pronuntiabimus, firme et perpetue meminerimus, ornate et suaviter eloquemur. Ergo amplius in arte rhetorica nihil est. Haec omnia adipiscemur, si rationes praeceptionis diligentia consequemur exercitationis. hry88eldy8d5r984x70fvtqqo2munyu 263439 263436 2026-04-20T09:48:35Z Saumache 27923 263439 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber II |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} ==1== In primo libro, Herenni, breviter exposuimus, quas causas recipere oratorem oporteret, et in quibus officiis artis elaborare conveniret, et ea officia qua ratione facillime consequi posset. Verum, quod neque de omnibus rebus simul dici poterat et de maximis rebus primum scribendum fuit, quo cetera tibi faciliora cognitu viderentur, ita nobis placitum est, ut ea, quae difficillima essent, potissimum conscriberemus. Causarum tria genera sunt: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Multo difficillimum iudiciale est; ergo id primum absolvimus hoc et priore libro. De oratoris officiis quinque inventio et prima et difficillima est. Ea quoque nobis erit hoc libro propemodum absoluta: parvae partes eius in tertium volumen transferentur. ==2== De sex partibus orationis primum scribere incepimus: in primo libro locuti sumus de exordio, narratione, divisione, nec pluribus verbis, quam necesse fuit, nec minus dilucide, quam te velle existimabamus; deinde coniuncte de confirmatione et confutatione dicendum fuit. Quare genera constitutionum et earum partes aperuimus; ex quo simul ostendebatur, quomodo constitutionem et partem constitutionis causa posita reperiri oporteret. Deinde docuimus, iudicationem quemadmodum quaeri conveniret: qua inventa curandum, ut omnis ratio totius orationis ad eam conferatur. Postea admonuimus esse causas conplures, in quas plures constitutiones aut partes constitutionum adcommodarentur. Relicum videbatur esse, ut ostenderemus, quae ratio posset inventiones ad unam quamque constitutionem aut partem constitutionis adcommodare; et item quales argumentationes, quas Graeci epicheremata appellant, sequi, quales veitari oporteret; quorum utrumque pertinet ad confirmationem et ad confutationem. Deinde ad extremum docuimus, cuiusmodi conclusionibus orationum uti oporteat; qui locus erat extremus de sex partibus orationis. Primum ergo quaeremus, quemadmodum quamque causam tractare conveniat et nimirum ‹[coniecturalem] eam quae prima› quaeque difficillima est, potissimum consideremus. ==3== In causa coniecturali narratio accusatoris suspiciones interiectas et dispersas habere debet, ut nihil actum, nihil dictum, nusquam ventum aut abitum, nihil denique factum sine causa putetur. Defensoris narratio simplicem et dilucidam expositionem debet habere cum adtenuatione suspicionis. Huius constitutionis ratio in sex partes est distributa: probabile, conlationem, signum, argumentum, consecutionem, adprobationem. Horum unum quidquid quid valeat, aperiemus. Probabile est per quod probatur expedisse peccare et ab simili turpitudine hominem numquam afuisse. Id dividitur in causam et in vitam. Causa est ea, quae induxit ad maleficium commodorum ‹spe aut incommodorum› vitatione, cum quaeritur, num quod commodum maleficio appetierit, num honorem, num pecuniam, num dominationem; num aliquam cupiditatem ‹aut› amoris aut eiusmodi libidinis voluerit explere, aut num quod incommodum vitarit: inimicitias, infamiam, dolorem, supplicium. ==4== Hic accusator in spe commodi cupiditatem ostendet adversarii, in vitatione incommodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse causam, si poterit, aut eam vehementer extenuabit; deinde inicum esse dicet omnes, ad quos aliquid emolumenti ex aliqua re pervenerit, in suspicionem maleficii devocari. ==5== Deinde vita hominis ex ante factis spectabitur. Primum considerabit accusator, num quando simile quid fecerit. Si id non reperiet, quaeret, num quando venerit in similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodari, hoc modo: Si dicet pecuniae causa fecisse, ostendat eum semper avarum fuisse, si honoris, ambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrare, demonstret conruptorem, perfidiosum, si quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis contaminare [personam]; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si non poterit, confugiet ad inprudentiam, stultitiam, adulescentiam, vim, persuasionem; quibus de rebus *** vituperatio eorum, quae extra id crimen erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud censores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere. ==6== Conlatio est, cum accusator id, quod adversarium fecisse criminatur, alii nemini nisi reo bono fuisse demonstrat; aut alium neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non aeque commode potuisse aut eum fugisse alias rationes commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere potuisse. Signum est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quaesita. Id dividitur in partes sex: locum, tempus, spatium, occasionem, ‹spem› perficiendi, spem celandi. ==7== Locus quaeritur, celebris an desertus, semper desertus an tum, cum id factum sit, ‹fuerit› in eo loco solitudo, sacer an profanus, publicus an privatus fuerit; cuiusmodi loci adtingant, num, qui est passus, perspectus, exauditus esse possit. Horum quid reo, quid accusatori conveniat, perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset iudicare. Initia enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an interdiu, et qua die, qua noctis hora factum esse dicatur et cur eiusmodi temporibus. Spatium ita considerabitur: satisne longum fuerit ad eam rem ‹transigendam›, scieritne satis ad id perficiendum spatii futurum: nam parui refert satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione provideri non potuit. Occasio quaeritur, idoneane fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit aut non expectata. Spes perficiendi ecqua fuerit, spectabitur hoc modo: si, quae supra dicta sunt signa, concurrent, si praeterea ‹ex› altera parte vires, pecunia, consilium, scientia, apparatio videbitur esse, ex altera parte inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio demonstrabitur fuisse; qua re scire potuerit, utrum diffidendum an confidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utrisque. ==8== Argumentum est, per quod res coarguitur certioribus argumentis et magis firma suspicione. Id dividitur in tempora tria: praeteritum, instans, consequens. In praeterito tempore oportet considerare, ubi fuerit, ubi visus sit, quicum visus sit, num quid appararit, num quem convenerit, num quid dixerit, num quid habuerit de consciis, de adiutoribus, de adiumentis; num quo in loco praeter consuetudinem fuerit aut alieno tempore. ‹In› instanti tempore quaeretur, num visus sit, cum faciebat, num qui strepitus, clamor, crepitus exauditus aut denique num quid aliquo sensu perceptum sit, aspectu, auditu, tactu, odoratu, gustatu; nam quivis horum sensus potest conflare suspicionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transacta relictum sit, quod indicet aut factum esse maleficium aut ab quo factum sit. Factum esse, hoc modo: si tumore et livore decoloratum corpus est mortui, significat eum veneno necatum. A quo factum sit, hoc modo: si telum, si vestimentum, si quid eiusmodi relictum aut si vestigium ‹rei› repertum fuerit; si cruor in vestimentis: si in eo loco conprehensus aut visus transacto negotio, quo in loco res gesta dicitur. Consecutio est, cum quaeritur, quae signa nocentis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, pollicitum esse aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum nihil fecerit, accusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confidentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innocentiae sint. Defensor, si pertimuerit, magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si non pertimuerit, fretum innocentia negabit esse commotum. ==9== Adprobatio est, qua utimur ad extremum confirmata suspicione. Ea habet locos proprios atque communes. Proprii sunt ii, quibus nisi accusator nemo potest uti, et ii, quibus nisi defensor. Communes sunt, qui alia in causa ab reo, alia ab accusatore tractantur. In causa coniecturali proprius locus accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et cum auget peccati atrocitatem. Defensoris proprius locus est, cum misericordiam captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus contra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos non potuisse aut cupide dicere et argumentari. Haec et ad inprobationem et ad interrogationem testium pertinebunt. ==10== A quaestionibus dicemus: cum demonstrabimus maiores veri inveniendi causa tormentis et cruciatu voluisse quaeri et summo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus omnis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspicionem; idemque hoc in testimoniis facere oportebit. Contra quaestiones hoc modo dicemus: primum maiores voluisse certis in rebus interponi quaestiones, cum, quae vere dicerentur, sceirei, quae falso in quaestione pronuntiarentur, refelli possent, hoc modo: Quo in loco quid positum sit, et si quid esset simile, quod videri *** aut aliquo simili signo percipi posset; deinde dolori credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante exposuimus, facere oportebit. ==11== Ab argumentis et signis et ceteris locis, quibus augetur suspicio, dicere hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae inter se consentiant, rem perspicuam, non suspiciosam videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem firmamenti satis habere. ==12== A rumoribus dicemus: si negabimus temere famam nasci solere, quin supsit aliquid; et si dicemus causam non fuisse, quare quispiam confingeret et eminisceretur; et praeterea, si ceteri falsi soleant esse, argumentabimur hunc esse verum. Contra rumores dicemus: primum, si docebimus multos esse falsos rumores, et exemplis utemur, de quibus falsa fama fuerit; et aut iniquos nostros aut homines natura malivolos et maledicos confincxisse dicemus; et aliquam aut fictam fabulam in adversarios adferemus, quam dicamus omnibus in ore esse, aut verum rumorem proferemus, qui illis aliquid turpitudinis adferat, neque tamen ei rumori nos fidem habere dicemus, ideo quod quivis unus homo possit quamvis turpem de quolibet rumorem proferre et confictam fabulam dissipare. Verumtamen si rumor vehementer probabilis esse videbitur, argumentando famae fidem poterimus abrogare. Quod et difficillima tractatu est constitutio coniecturalis et in veris causis saepissime tractanda est, eo diligentius omnis eius partis perscrutati sumus, ut ne parvula quidem titubatione aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis adcommodassemus. Nunc ad legitimae constitutionis partes transeamus. ==13== Cum voluntas scriptoris cum scripto dissidere videbitur, si a scripto dicemus, his locis utemur: secundum narrationem primum scriptoris conlaudatione, deinde scripti recitatione; deinde percontatione, scirentne idonee adversarii id scriptum fuisse in lege aut testamento aut stipulatione aut quolibet scripto, quod ad eam rem pertinebit; deinde conlatione, quid scriptum sit, quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab adversariis sit excogitata et scripto adtributa, contemnetur et infirmabitur. Deinde quaeretur, quid periculi fuerit, si id voluisset adscribere; aut num non potuerit perscribi. Deinde a nobis sententia reperietur et causa proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla proferentur, quae res, cum ab adversariis sententia et voluntas adferretur, ab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur, quam periculosum sit ab scripto recedere. Locus communis est contra eum, qui, cum fateatur se contra quod legibus sanctum aut testamento perscriptum sit, fecisse, tamen facti quaerat defensionem. ==14== Ab sententia sic dicemus: primum laudabimus scriptoris commoditatem atque brevitatem, quod tantum scripserit, quod necesse fuerit; illud quod sine scripto intellegi potuerit, non necessario scribendum putarit. Deinde dicemus calumniatoris esse officium verba et litteras sequi, neclegere voluntatem. Deinde id, quod scriptum sit, aut non posse fieri, aut non lege non more non natura non aequo et bono posse fieri; quae omnia noluisse scriptorem quam rectissime fieri nemo dicet; at ea, quae a nobis facta sint, iustissime facta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam, aut iniustam, aut non posse fieri, aut ‹non› constare cum superioribus et inferioribus sententiis; aut cum iure communi aut cum aliis legibus communibus aut cum rebus iudicatis dissentire. Deinde exemplorum a voluntate et contra scriptum iudicatorum enumeratione, deinde legum aut stipulationum breviter exscriptarum, in quibus intellegatur scriptorum voluntas, et *** expositione. Locus communis contra eum, qui scriptum recitet et scriptoris voluntatem non interpretetur. ==15== Cum duae leges inter se discrepent, videndum est primum, num quae obrogatio aut derogatio sit; deinde utrum leges ita dissentiant, ut altera iubeat, altera vetet, an ita, ut altera cogat, altera permittat. Infirma enim erit eius defensio, qui negabit se fecisse, quod cogeretur, cum altera lex permitteret: plus enim valet sanctio permissione. Item illa defensio tenuis est, cum ostenditur id factum esse, quod ea lex sanciat, cui legi obrogatum aut derogatum sit; id, quod posteriore lege sanctum sit, esse neclectum. Cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione, recitatione, conlaudatione utemur. Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem et eam trahemus ad nostrae causae commodum. Dein de iuridiciali absoluta sumemus rationem iuris et quaeremus partes iuris, utrocum faciant; de qua parte iuridicialis posterius disseremus. ==16== Si ambiguum esse scriptum putabitur, quod in duas aut plures sententias trahi possit, hoc modo tractandum est: primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo scriptum esset, si id, quod adversarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et honeste recte lege more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehementer pertinere cognitionem amphiboliarum eam, quae ab dialecticis proferatur. Nos vero arbitramur non modo nullo adiumento esse, sed potius maximo inpedimento. Omnes enim illi amphibolias aucupantur, eas etiam, quae ex altera parte sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti interpellatores et scripti cum odiosi tum obscuri interpretes sunt; et dum caute et expedite loqui volunt, infantissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo, ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum voles, refellemus. In praesentiarum hoc intercedere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam disciplinam contemneremus. ==17== Cum definitione utemur, primum adferemus brevem vocabuli definitionem, hoc modo: «Maiestatem is minuit, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae sunt ea, Q. Caepio? Suffragia, magistratus. Nempe igitur tu et populum suffragio et magistratum consilio privasti, cum pontes disturbasti.» Item ex contrario: «Maiestatem is minuit, qui amplitudinem civitatis detrimento ‹adficit. Ego non adfeci, sed prohibui detrimento:› aerarium enim conservavi, libidini malorum restiti, maiestatem omnem interire non passus sum.» Primum igitur vocabuli sententia breviter et ad utilitatem adcommodate causae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descriptione coniungetur; deinde contrariae descriptionis ratio refelletur, si aut falsa erit aut inutilis aut turpis aut iniuriosa: id quod ex iuris partibus sumetur de iuridiciali absoluta, de qua iam loquemur. ==18== Quaeritur in translationibus primum, num aliquis eius rei actionem, petitionem aut persecutionem habeat, num alio tempore, num alia lege, num alio quaerente. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut dissimilibus similiter scriptum aut iudicatum sit; deinde, utrum ea res similis sit ei rei, qua de agitur, an dissimilis; deinde, utrum consulto de ea re scriptum non sit, quod noluerit cavere, an quod satis cautum putarit propter ceterorum scriptorum similitudinem. De partibus legitimae constitutionis satis dictum est: nunc ad iuridicialem revertemur. ==19== Absoluta iuridiciali constitutione utemur, cum ipsam rem, quam nos fecisse confitemur, iure factum dicemus, sine ulla adsumptione extrariae defensionis. In ea convenit quaeri, iurene sit factum. De eo causa posita dicere poterimus, si, ex quibus partibus ius constet, cognoverimus. Constat igitur ex his partibus: natura, lege, consuetudine, iudicato, aequo et bono, pacto. Natura ius est, quod cognationis aut pietatis causa observatur, quo iure parentes a liberis, et a parentibus liberi coluntur. Lege ius est id, quod populi iussu sanctum est quod genus: ut in ius eas, cum voceris. Consuetudine ius est id, quod sine lege aeque, ac si legitimum sit, usitatum est quod genus id quod argentario tuleris expensum, ab socio eius recte petere possis. Iudicatum est id, de quo sententia lata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut aliud alio iudici aut praetori aut consuli aut tribuno plebis placitum sit et fit, ut de eadem re saepe alius aliud decreverit aut iudicarit, quod genus: M. Drusus praetor urbanus, quod cum herede mandati ageretur, iudicium reddidit, Sex. Iulius non reddidit. Item:‹C.› Caelius iudex absolvit iniuriarum eum, qui Lucilium poetam in scaena nominatim laeserat, P. Mucius eum, qui L. Accium poetam nominaverat, condemnavit. ==20== Ergo, quia possunt res simili de causa dissimiliter iudicatae proferri, cum id usu venerit, iudicem cum iudice tempus cum tempore, numerum cum numero iudiciorum conferemus. Ex aequo et bono ius constat, quod ad veritatem ‹et utilitatem› communem videtur pertinere, quod genus ut maior annis LX et cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo vel novum ius constitui convenit ex tempore et ex hominis dignitate. Ex pacto ius est, si quid inter se pepigerunt, si quid inter quos convenit. Pacta sunt, quae legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum videtur. ==21== Cum ex conparatione quaeretur, utrum satius fuerit facere, id, quod reus dicat se fecisse, an id, quod accusator dicat oportuisse fieri, primum quaeri conveniet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore ‹suspicio ex constitutione› coniecturali, qua re putetur non ‹ea› ratione factum esse, quo melius deteriori anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua probabili causa. Ab defensore ‹contra› refellatur argumentatio coniecturalis, de qua ante dictum est. Deinde quaeretur, potueritne vitari, ne in eum locum veniretur. His sic tractatis accusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praeposuerit, ==22== cum statuendi non habuerit potestatem. Defensor contra eos, qui aecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi per conquestionem: ‹et› simul quaerat ab accusatoribus, ab iudicibus ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iurene in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, oportueritne iudicium ante fieri; deinde, cum factum iudicium non sit de illo crimine, quod in alium transferatur, oporteatne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, qui audient, existiment, aut non potuisse aut [non] inutile fuisse rem in iudicium venire. ==23== Concessio est, per quam nobis ignosci postulamus. Ea dividitur ‹in› purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum videtur. Primum considerandum est, num culpa ventum sit in necessitudinem [num culpa veniendi necessitudinem fecerit]. Deinde quaerendum est quo modo vis illa vitari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem causam conferet, expertusne sit, quid contra facere aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent id consulto factum esse, quod necessario cecidisse dicitur. Deinde, si maxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatne eam satis idoneam ‹causam› putari. ==24== ‹Si autem inprudentia reus se peccasse dicet,› primum quaeretur, utrum potuerit nescire an non potuerit; deinde utrum data sit opera, ut sciretur, an non; deinde, utrum casu nescierit an culpa. Nam qui se propter vinum aut amorem aut iracundiam fugisse rationem dicet, is animi vitio videbitur nescisse, non inprudentia; quare non inprudentia se defendet, sed culpa contaminabit. Deinde coniecturali constitutione quaeretur, utrum scierit an ignoraverit; et considerabitur satisne inprudentia praesidii debeat esse, cum factum esse constet. Cum in fortunam causa confertur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes purgationis inter se finitimae sunt, ut in omnes eadem fere possint adcommodari. Loci communis in his causis: accusatoris contra eum, qui cum peccasse confiteatur, tamen oratione iudices demoretur; defensoris, de humanitate, misericordia: voluntatem in omnibus rebus spectari convenire; quae consulto facta non sint, an ea fraudei esse non oportere. ==25== Deprecatione utemur, cum fatebimur nos peccasse neque id inprudentes, aut fortuito aut necessario fecisse dicemus: et tamen ignosci nobis postulabimus. Hic ignoscendi ratio quaeritur ex his locis: si plura aut maiora officia quam maleficia videbuntur constare; si qua virtus aut nobilitas erit in eo, qui supplicabit; si qua spes erit usui futurum, ‹si› sine supplicio discesserit; si ipse ille supplex mansuetus et misericors in potestatibus ostendetur fuisse; si ea, quae peccavit, non odio neque crudelitate, sed officio et recto studio commotus fecit; si tali de causa aliis quoque ignotum est; si nihil ab eo periculi nobis futurum videbitur, si eum missum fecerimus; si nulla ‹aut› a nostris civibus aut ab aliqua civitate vituperatio ex ea re suscipietur. ==26== Loci communis: de humanitate, fortuna, misericordia, rerum commutatione. His locis omnibus ex contrario utetur is, qui contra dicet, cum amplificatione et enumeratione peccatorum. Haec causa iudicialis fieri non potest, ut in libro primo ostendimus, sed, quod potest vel ad senatum vel ad consilium venire, non visa est supersedenda. Cum ab nobis crimen removere volemus, aut in rem aut in hominem nostri peccati causam conferemus. Si causa in hominem conferetur, quaerendum erit primum, potueritne tantum, quantum reus demonstrabit, is, in quem causa conferetur: et, quone modo aut honeste aut sine periculo potuerit obsisti; si maxime ita sit, num ea re concedi reo conveniat, quod alieno inductu fecerit. Deinde in coniecturalem trahetur controversiam et edisseretur, num consulto factum sit. Si causa in rem quandam conferetur, et haec eadem fere et omnia, quae de necessitudine praecepimus, consideranda erunt. ==27== Quoniam satis ostendisse videamur, quibus argumentationibus in uno quoque genere causae iudicialis uti conveniret, consequi videtur, ut doceamus, quemadmodum ipsas argumentationes ornate et absolute tractare possimus. Nam fere non difficile invenire, quid sit causae adiumento; difficillimum est inventum expolire et expedite pronuntiare. Haec enim res facit, ut neque diutius, quam satis sit, in eisdem locis commoremur, nec eodem identidem revolvamur, neque incoatam argumentationem relinquamus, neque incommode ad aliam deinceps transeamus. Itaque hac ratione et ipsei meminisse poterimus, quid quoque loco dixerimus, et auditor cum totius causae tum unius cuiusque argumentationis distributionem percipere et meminisse poterit. ==28== Ergo absolutissima et perfectissima est argumentatio ea, quae in quinque partes est distributa: propositionem, rationem, rationis confirmationem, exornationem, conplexionem. Propositio est, per quam ostendimus summatim, quid sit quod probari volumus. Ratio est quae causam demonstrat, verum esse id, quod intendimus, brevi subiectione. Rationis confirmatio est ea, quae pluribus argumentis conroborat breviter expositam rationem. Exornatio est, qua utimur rei honestandae et conlocupletandae causa, confirmata argumentatione. Conplexio est, quae concludit breviter, conligens partes argumentationis. Hisce igitur quinque partibus ut absolutissime utamur, hoc modo tractabimus argumentationem: «Causam ostendemus Ulixi fuisse, quare interfecerit Aiacen. Inimicum enim acerrimum de medio tollere volebat, a quo sibi non iniuria summum periculum metuebat. Videbat illo incolumi se incolumem non futurum; sperabat illius morte se salutem sibi conparare; consueverat, se iure non potuerat, iniuria quavis inimico exitium machinari: cui rei mors indigna Palamedi testimonium dat. Ergo et metus periculi hortabatur eum interimere, a quo supplicium verebatur; ‹et› consuetudo peccandi maleficii suscipiendi removebat dubitationem. ==29== Omnes enim cum minima peccata cum causa suscipiunt, tum vero illa, quae multo maxima sunt maleficia, aliquo certo emolumento inducti suscipere conantur. Si multos induxit in peccatum pecuniae spes, si conplures scelere se contaminarunt imperii cupiditate, si multi leve conpendium fraude maxima commutarunt, cui mirum videbitur, istum a maleficio propter acerrimam formidinem non temperasse? Virum fortissimum, integerrimum, inimicitiarum persequentissimum, iniuria lacessitum, ira exsuscitatum homo timidus, nocens, conscius sui peccati, insidiosus *** inimicum incolumem esse noluit: qui tandem hoc mirum videbitur? Nam cum feras bestias videamus alacres et erectas vadere, ut alteri bestiae noceant, non est incredibile putandum istius quoque animum ferum, crudelem atque inhumanum cupide ad inimici perniciem profectum; praesertim cum in bestiis nullam neque bonam neque malam rationem videamus, in isto plurimas et pessumas rationes semper fuisse intellegamus. ==30== Si ergo pollicitus sum me daturum causam, qua inductus Ulixes accesserit ad maleficium, et si inimicitiarum acerrimam rationem et periculi metum intercessisse demonstravi, non est dubium quin confiteatur causam maleficii fuisse.» Ergo absolutissima est argumentatio ea, quae ex quinque partibus constat; sed ea non semper necesse est uti. Est cum conplexione supersedendum est, si res brevis est, ut facile memoria conprehendatur; est cum exornatio praetermittenda est, si parum locuples ad amplificandum et exornandum res videtur esse. Sin et brevis erit argumentatio et res tenuis aut humilis, tum et exornatione et conplexione supersedendum est. In omni argumentatione de duabus partibus postremis haec, quam exposui, ratio est habenda. Ergo amplissima est argumentatio quinquepertita; brevissima est tripertita; mediocris sublata aut exornatione aut conplexione quadripertita. ==31== Duo genera sunt vitiosarum argumentationum: unum, quod ab adversario reprehendi potest, id quod pertinet ad causam: alterum, quod tametsi nugatorium est, tamen non indiget reprehensionis. ‹Quae sint, quae reprehensione confutari conveniat, quae tacite contemni atque vitari sine reprehensione, nis›i exempla subiecero, intellegere dilucide non poteris. Haec cognitio vitiosarum argumentationum duplicem utilitatem adferet. Nam et vitare in argumentatione vitium admonebit et ab aliis non vitatum commode reprehendere docebit. Quoniam igitur ostendimus perfectam et plenam argumentationem ex quinque partibus constare, in una quaque parte argumentationis quae vitia vitanda sunt consideremus, ut et ipsi ab his vitiis recedere, et adversariorum argumentationes hac praeceptione in omnibus partibus temptare et ab aliqua parte labefactare possimus. ==32== Expositio vitiosa est, cum ab aliqua aut a maiore parte ad omnes confertur id, quod non necessario est omnibus adtributum; ut si quis hoc modo exponat: «Omnes, qui in paupertate sunt, malunt maleficio parare divitias, quam officio paupertatem tueri.» Si qui hoc modo exposuerit argumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio aut rationis confirmatio sit, ipsam facile reprehendemus expositionem, cum ostendemus, id, quod in aliquo paupere inprobo sit, in omnes pauperes falso et iniuria conferri. ==33== Item vitiosa expositio est, cum id, quod raro fit, fieri omnino negatur, hoc modo: «Nemo potest uno aspectu neque praeteriens in amorem incidere.» Nam cum nonnemo devenerit in amorem uno aspectu, et cum ille neminem dixerit, omnino nihil differt raro id fieri, dummodo aliquando fieri aut posse modo fieri intellegatur. Item vitiosa expositio est, cum omnes res ostendemus nos collegisse et aliquam rem idoneam praeterimus, hoc modo: «Quoniam igitur hominem occisum constat esse, necesse est aut a praedonibus aut ab inimicis occisum esse aut abs te, quem ille heredem testamento ex parte faciebat. Praedones in illo loco visi numquam sunt, inimicum nullum habebat: relinquitur, si neque a praedonibus neque ab inimicis occisus est, quod alteri non erant, alteros non habebat, ut abs te sit interemptus.» Nam in huiuscemodi expositione reprehensione utemur, si quos praeterquam quos ille conlegerit, potuisse suscipere maleficium ostenderimus: velut in hoc exemplo, cum dixerit necesse esse aut a praedonibus aut ab inimicis aut a nobis occisum esse, dicemus: potuisse vel a familia vel a coheredibus nostris. Cum hoc modo illorum conlectionem disturbaverimus, nobis latiorem locum defendendi reliquerimus. Ergo hoc quoque vitandum est in expositione, ne quando, cum omnia collegisse videamur, aliquam idoneam partem reliquerimus. ==34== Item vitiosa expositio est, quae constat ex falsa enumeratione, si aut, cum plura sunt, pauciora dicamus, hoc modo: «Duae res sunt, iudices, quae omnes ad maleficium inpellant, luxuries et avaritia.» «Quid amor?» inquiet quispiam, «Quid ambitio? Quid religio? Quid metus mortis? Quid imperii cupiditas? Quid denique alia permulta?» Item falsa enumeratio est, cum pauciora sunt et plura dicimus, hoc modo: «Tres res sunt, quae omnes homines sollicitent, metus, cupiditas, aegritudo.» Satis enim fuerat dixisse metum, cupiditatem, quoniam aegritudinem cum utraque re coniunctam esse necesse est. Item vitiosa expositio est, quae nimium longe repetitur, hoc modo: «Omnium malorum stultitia est mater atque materies. Ea parit inmensas cupiditates. Inmensae porro cupiditates infinitae, inmoderatae sunt. Haec pariunt ‹avaritiam.› Avaritia porro hominem ad quod vis maleficium impellit. Ergo avaritia inducti adversarii nostri hoc in se facinus admiserunt.» Hic id, quod extremum dictum est, satis fuit exponere, ne Ennium et ceteros poetas imitemur, quibus hoc modo loqui concessum est: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes, Neve inde navis inchoandi exordium Cepisset, quae nunc nominatur nomine Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis Colchis, imperio regis Peliae, per dolum: Nam numquam ‹era› errans mea ‹domo› efferret pedem. Nam hic satis erat dicere, si id modo, quod satis esset, curarent poetae: Utinam ne era errans mea domo efferret pedem. [Medea animo aegro, amore saevo saucia] Ergo hac quoque ab ultimo repetitione in expositionibus magnopere supersedendum est. Non enim † reprehensione, sed sicut aliae conplures, *** sua sponte vitiosa est. ==35== Vitiosa ratio est, quae ad expositionem non est adcommodata vel propter infirmitatem vel propter vanitatem. Infirma ratio est, quae non necessario ostendit ita esse, quemadmodum expositum est, velut apud Plautum: Amicum castigare ob meritam noxiam Inmune est facinus, verum in aetate utile Et conducibile. Haec expositio est. Videamus, quae ratio adferatur: nam ego amicum hodie meum Concastigabo pro commerita noxia. Ex eo, quod ipse facturus est, non ex eo, quod fieri convenit, utile quid sit, ratiocinatur. Vana ratio est, quae ex falsa causa constat, hoc modo: «Amor fugiendus non est: nam ex eo verissima nascitur amicitia.» Aut hoc modo: «Philosophia vitanda est: adfert enim socordiam atque desidiam.» Nam hae rationes nisi falsae essent, expositiones quoque earum veras esse confiteremur. ==36== Itemque infirma ratio est, quae non necessariam causam adfert expositionis: velut Pacuvius: Fortunam insanam esse et caecam et brutam perhibent philosophi Saxoque instare in globoso praedicant volubili: Id quo saxum inpulerit Fors, eo cadere Fortunam autumant. Caecam ob eam rem esse iterant, quia nihil cernat, quo sese adplicet; Insanam autem ‹esse› aiunt, quia atrox, incerta instabilisque sit; Brutam, quia dignum atque indignum nequeat internoscere. Sunt autem alii philosophi, qui contra Fortunam negant Ullam misera in aetate esse: Temeritatem esse autumant. Id magis veri simile esse usus reapse experiundo edocet: Velut Orestes modo fuit rex, factust mendicus modo. Naufragio nempe rem ergo id factum, hau Forte aut Fortuna optigit. Nam hic Pacuvius infirma ratione utitur, cum ait verius esse temeritate quam fortuna res geri. Nam utraque opinione philosophorum fieri potuit, ut is, qui rex fuisset, mendicus factus esset. ==37== Item infirma ratio est, cum videtur pro ratione adferri, sed idem dicit, quod in expositione dictum est, hoc modo: «Magno malo est hominibus avaritia, idcirco quod homines magnis et multis incommodis conflictantur propter inmensam pecuniae cupiditatem.» Nam hic aliis verbis idem per rationem dicitur, quod dictum est per expositionem. Item infirma ratio est, quae minus idoneam, quam res postulat, causam subicit expositionis, hoc modo: «Utilis est sapientia, propterea quod qui sapientes sunt, pietatem colere consuerunt.» Item: «Utile est amicos veros habere: habeas enim quibuscum iocari possis.» Nam in huiusmodi rationibus non universa neque absoluta, sed extenuata ‹ratione expositio confirmatur. Item infirma› ratio est, quae vel alii expositioni potest adcommodari, ut facit Pacuvius, qui eandem adfert rationem, quare caeca, eandem, quare bruta fortuna dicitur. ==38== In confirmatione rationis multa et vitanda in nostra et observanda in adversariorum oratione sunt vitia proptereaque diligentius consideranda, quod adcurata confirmatio rationis totam vehementissime conprobat argumentationem. Utuntur igitur studiosei in confirmanda ratione duplici conclusione hoc modo: Iniuria abs te adficior indigna, pater; Nam si inprobum esse Chrespontem existimas, Cur me huic locabas nuptiis? Sin est probus, Cur talem invitam invitum cogis linquere? Quae hoc modo concludentur, aut ex contrario convertentur aut ex simplici parte reprehendentur. Ex contrario hoc modo: Nulla te indigna, nata, adficio iniuria. Si probus est, te locavi; sin est inprobus, Divortio te liberabo incommodis. Ex simplici parte reprehendetur, sei ex duplici conclusione alterutra pars diluitur, hoc modo: Nam si inprobum esse Chrespontem existimas, Cur me huic locabas nuptiis? Duxi probum, Erravi. Post cognovi, et fugio cognitum.» ==39== Ergo reprehensio huiusmodi conclusionis duplex est; auctior illa superior, facilior haec posterior ad excogitandum. Item vitiosa confirmatio est rationis, cum ea re, quae plures res significat, abutimur pro certo unius rei signo, hoc modo: «Necesse est, quoniam pallet, aegrotasse»; aut «Necesse est peperisse, quoniam sustinet puerum infantem.» Nam haec sua sponte certa signa non habent: sin cetera quoque similia concurrunt, nonnihil illiusmodi signa adaugent suspicionem. Item vitiosum est, quod vel in alium vel ‹in› eum ipsum, qui dicit - quod in adversarium dicit - potest convenire, hoc modo: Miseri sunt, si uxores ducunt. At tu duxisti alteram.» Item vitiosum est id, quod vulgarem habet defensionem, hoc modo: «Iracundia deductus peccavit aut adulescentia aut amore.» Huiuscemodi enim deprecationes si probabuntur, inpune maxima peccata dilabentur. Item vitiosum est, quom id pro certo sumitur quod inter omnes constat, quod etiam nunc in controversia, hoc modo: Ehotu, dii, quibus est potestas motus superum atque inferum, Pacem enim inter sese conciliant, conferunt concordiam. Nam ita pro suo iure hoc exemplo utentem Chrespontem Ennius induxit, quasi iam satis certis rationibus ita esse demonstrasset. ==40== Item vitiosum est, quod iam quasi sero atque acto negotio dici videtur, hoc modo: «In mentem mihi si venisset, Quiritis, non commisissem, ut in hunc locum res veniret, nam hoc aut hoc fecissem; sed me tum haec ratio fugit.» Item vitiosum est, quom id, quod in aperto delicto positum est, tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes, florentissimo Regno reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ‹ut› restituam paro. Item vitiosum est, quod in aliam partem ac dictum sit potest accipi. Id est huiusmodi, ut si quis ‹potens ac factiosus in contione› dixerit: «Satius est uti regibus, quam uti malis legibus.» Nam et hoc, tametsi rei augendae causa potest sine malitia dici, tamen propter potentiam eius, qui dicit, non dicitur sine atroci suspicione. ==41== Item vitiosum est falsis aut vulgaribus definitionibus uti. Falsae sunt huiusmodi, ‹ut› si quis dicat iniuriam esse nullam, nisi quae ex pulsatione aut convicio constet. Vulgares sunt, quae nihilominus in aliam rem transferri possunt, ut si quis dicat: «Quadruplator, ut breviter scribam, capitalis: est enim inprobus et pestifer civis.» Nam nihilo magis quadruplatoris quam furis, quam sicarii aut proditoris attulit definitionem. Item vitiosum est pro argumento sumere, quod in disquisitione positum est; ut si quis quem furti arguat et ita dicat, eum esse hominem inprobum, avarum, fraudulentum: ei rei testimonium esse, quod sibi furtum fecerit. Item vitiosum est controversiam controversia dissolvere, hoc modo: «Non convenit, censores, istum vobis satis facere, quod ait se non potuisse adesse ita, ut iuratus fuerat. Quid? Si ad exercitum non venisset, idemne tribuno militum diceret?» Hoc ideo vitiosum est, quia non expedita aut iudicata res, sed inpedita et in simili controversia posita exempli loco profertur. ==42== Item vitiosum est, cum id, de quo summa controversia est, parum expeditur et, quasi transactum sit, relinquitur, hoc modo: Aperte fatur dictio, sei intellegas: Tali ‹dari arma, qualis qui gessit› fuit, Iubet, potiri si studeamus Pergamum. Quem ego me profiteor esse: me est aecum frui Fraternis ‹armis› mihique adiudicarier, Vel quod propinquus vel quod virtute aemulus. Item vitiosum est ipsum sibi in sua oratione dissentire et contra atque ante dixerit dicere, hoc modo: Qua causa accusem hunc? tum id exputando evolvere: Nam si veretur, quid eum accuses, qui est probus? Sin inverecundum animi ingenium possidet, Quid autem eum accuses, qui id parvi auditum aestimet? Non incommoda ratione videtur sibi ostendisse, quare non accusaret. Quid postea? Quid ait? Nunc ego te ab summo iam detexam exordio. ==43== Item vitiosum est, quod dicitur contra iudicis voluntatem aut eorum, qui audiunt, si aut partes, quibus illi student, aut homines, quos illi caros habent, laedantur aut aliquo eiusmodi vitio laeditur auditoris voluntas. Item vitiosum est non omnis res confirmare, quas pollicitus sis in expositione. Item verendum est, ne de alia re dicatur, cum alia de re controversia sit; inque eiusmodi vitio considerandum est, ne aut ad rem addatur quid aut quippiam de re detrahatur, aut tota causa mutata in aliam causam derivetur; uti apud Pacuvium faciunt Zethus cum Amphione, quorum controversia de musica inducta disputatione in sapientiae rationem et virtutis utilitatem consumitur. Item considerandum est, ne aliud accusatoris criminatio contineat, aliud defensoris purgatio purget, quod saepe consulto multi ab reo faciunt angustiis causae coacti; ut si quis, cum accusetur ambitu magistratum petisse, ab imperatoribus saepe numero apud exercitum *** donatum esse. Hoc si diligenter in oratione adversariorum observaverimus, saepe deprehendemus eos de ea re quod dicant non habere. ==44== Item vitiosum est artem aut scientiam aut studium quodpiam vituperare propter eorum vitia, ‹qui› in eo studio sunt: veluti qui rhetoricam vituperant propter alicuius oratoris vituperandam vitam. Item vitiosum est ex eo, quia perperam factum constet esse, putari ostendi a certo homine factum esse, hoc modo: «Mortuum deformatum, tumore praeditum, corpore decoloratum constat fuisse: ergo veneno necatus est.» Deinde, si sit usque in eo occupatus, ut multi faciunt, venenum datum, vitio non mediocri conflictetur. Non enim factumne sit quaeritur, sed a quo factum sit. ==45== Item vitiosum est in conparandis rebus alteram rem efferre, de re altera mentionem non facere aut neglegentius disputare: ut si cum conparetur, utrum satius sit populum frumentum accipere an non accipere, quae commoda sint in altera re vera, curet, enumeret; quae in altera incommoda sint et quae velit depressa, praetereat aut ea, quae minima sint, dicat. Item vitiosum est in rebus conparandis necesse putari alteram rem vituperari, cum alteram laudes: quod genus, si quaeratur, utris maior honor habendus sit, Albensibus an Vestinis Pennensibus, quo rei publicae populi Romani profuerint, et is, qui dicat, alteros laedat. Non enim necesse est, si alteros praeponas, alteros vituperare: fieri enim potest, ut, quom alteros magis laudaris, aliquam alteris partem laudis adtribuas, ne cupide depugnasse contra veritatem puteris. Item vitiosum est de nomine et vocabulo controversiam struere, quam rem consuetudo optime potest iudicare; velut Sulpicius, qui intercesserat, ne exulis, quibus causam dicere non licuisset, reducerentur, idem posterius inmutata voluntate, cum eandem legem ferret, alio se ferre dicebat propter nominum commutationem: nam non exules, sed vi eiectos se reducere aiebat. Proinde quasi id fuisset in controversia, quo illi nomine appellarentur, aut proinde quasi non omnes, quibus aqua et igni interdictum est, exules appellentur. Verum illi fortasse ignoscimus, si cum causa fecit; nos tamen intellegamus vitiosum esse intendere controversiam propter nominum mutationem. ==46== Quoniam exornatio constat ex similibus et exemplis et amplificationibus ‹et rebus iudicatis› et ceteris rebus, quae pertinent ad exaugendam et conlocupletandam argumentationem, quae sint his rebus vitia consideremus. Simile vitiosum est, quod de aliqua parte dissimile est, nec habet parem rationem conparationis, aut sibi ipsi obest qui adfert. Exemplum vitiosum est, si aut falsum est, ut reprehendatur, aut inprobum, ut non sit imitandum, aut maius aut minus, quam res postulat. Res iudicata vitiose proferetur, si aut dissimili de re proferetur, ‹aut› de ea re, qua de controversia non est, aut inproba, aut eiusmodi, ut aut plures aut magis idoneae res iudicatae ab adversariis proferri possint. Item vitiosum est id, quod adversarii factum esse confiteantur, de eo argumentari et planum facere factum esse; nam id augeri oportet. Item vitiosum est id augere, quod convenit docere, hoc modo: ut si quis quem arguat hominem occidisse et, antequam satis idoneas argumentationes attulerit, augeat peccatum et dicat nihil indignius esse quam hominem occidere. Non enim, utrum indignum sit an non, sed, factumne sit, quaeritur. Conplexio vitiosa est, quae non, quod quique primum dictum est, ‹primum› conplectitur; et quae non breviter concluditur; et quae non ex enumeratione certum et constans aliquid relinquit, ut intellegatur, quid propositum in argumentatione sit, quid deinde ratione, ‹quid› rationis confirmatione, quid tota argumentatione demonstratum. ==47== Conclusiones, quae apud Graecos epilogi nominantur, tripertitae sunt. Nam constant ex enumeratione, amplificatione, et conmiseratione. Quattuor locis uti possumus ‹conclusionibus: in› principio, secundum narrationem, secundum firmissimam argumentationem, in conclusione. Enumeratio est, per quam colligimus et commonemus, quibus de rebus verba fecerimus, breviter, ut renovetur, non redintegretur oratio: et ordine, ut quicquid erit dictum, referemus, ut auditor, si memoriae mandaverit, ad idem, quod ipse meminerit, reducatur. Item curandum est, ne aut ab exordio aut narratione repetatur orationis enumeratio. Ficta enim et dedita opera conparata oratio videbitur esse artificii significandi, ingenii venditandi, memoriae ostendendae causa. Quapropter initium enumerationis sumendum est a divisione. Deinde ordine breviter exponendae res sunt, quae tractatae erunt in confirmatione et confutatione. Amplificatio est res, quae per locum communem instigationis auditorum causa sumitur. Loci communis ex decem praeceptis commodissume sumentur adaugendi criminis causa. ==48== Primus locus sumitur ab auctoritate, cum commemoramus, quantae curae ea res fuerit diis inmortalibus aut maioribus nostris, regibus, civitatibus, nationibus, hominibus sapientissimis, senatui; item maxime, quo modo de his rebus legibus sanctum sit. Secundus locus est, ‹cum› consideramus, illae res, de quibus criminamur, ad quos pertineant: utrum ad omnes, quod atrocissimum est; an ad superiores, quod genus ii sunt, a quibus auctoritatis locus communis sumitur; an ad pares, hoc est, in isdem partibus animi, corporis, fortunarum positos; an ad inferiores, qui his omnibus rebus antecelluntur. Tertius locus est, quo percontamur, quid sit eventurum, si omnibus idem concedatur; et ea re neglecta ostendemus quid periculorum atque incommodorum consequatur. Quartus locus est, quo demonstratur, si huic sit permissum, multos alacriores ad maleficium futuros, quod adhoc expectatio iudicii remoratur. Quintus locus est, quom ostendimus, si semel aliter iudicatum sit, nullam rem fore, quae incommodo mederi aut erratum iudicum corrigere possit. Quo in loco non incommodum erit uti ceterarum rerum conparatione, ut ostendamus alias res posse aut vetustate sedari aut consilio corrigi, huius rei aut leniendae aut corrigendae nullam rem adiumento futuram. ==49== Sextus est locus, quom ostendimus et consulto factum, et dicimus voluntario facinori nullam ‹esse› excusationem, inprudentiae [et] iustam deprecationem paratam. Septimus locus est, quo ostendimus taetrum facinus, crudele, nefarium, tyrannicum esse: quod genus iniuria mulierum, aut earum rerum aliquid, quarum rerum causa bella suscipiuntur et cum hostibus de vita dimicatur. Octavus locus est, quo ostendimus non vulgare sed singulare esse maleficium, spurcum, nefarium, inusitatum: quo maturius et atrocius vindicandum est. Nonus locus ‹est qui› constat ex peccatorum conparatione, quasi cum dicemus maius esse maleficium stuprare ingenuum quam sacrum legere quod alterum propter egestatem, alterum propter intemperantem superbiam fiat. Decimus locus est, per quem omnia, quae in negotio gerundo acta sunt quaeque rem consequi solent, exputamus acriter et criminose et diligenter, ut agi res et geri negotium videatur rerum consequentium enumeratione. ==50== Misericordia commovebitur auditoribus, si variam fortunarum commutationem dicemus: si ostendemus, ‹in quibus commodis fuerimus› quibusque incommodis simus, conparatione: si, quae nobis futura sint, nisi causam optinuerimus, enumerabimus et ostendemus: si supplicabimus et nos sub eorum, quorum misericordiam captabimus, potestatem subiciemus: si, quid nostris parentibus, liberis, ceteris necessariis casurum sit propter nostras calamitates, aperiemus, et simul ostendemus illorum nos sollicitudine et miseria, non nostris incommodis dolere: si de clementia, humanitate, misericordia nostra, qua in alios usi sumus, aperiemus: si nos semper aut diu in malis fuisse ostendemus: si nostrum fatum aut fortunam conqueremur: si animum nostrum fortem, patientem incommodorum ostendemus futurum. Conmiserationem brevem esse oportet. Nihil enim lacrima citius arescit. Fere locos obscurissimos totius artificii tractavimus in hoc libro; quapropter huic volumini modus hic sit: reliquas praeceptiones, quoad videbitur, in tertium librum transferemus. Haec si, ut conquisite conscripsimus, ita tu diligenter et nobiscum et sine nobis considerabis, et nos industriae fructus ex tua conscientia capiemus, et tute nostram diligentiam laudabis, tua perceptione laetabere: tu scientior eris praeceptorum artificii, nos alacriores ad relicum persolvendum. Verum haec futura satis scio; te enim non ignoro. Nos deinceps ad cetera praecepta transeamus, ut, quod libentissime faciamus, tuae rectissime voluntati morem geramus. 9wkc9gedkockc6kbf19v05s44gxov1l 263443 263439 2026-04-20T09:50:18Z Saumache 27923 263443 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber II |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} ==1== In primo libro, Herenni, breviter exposuimus, quas causas recipere oratorem oporteret, et in quibus officiis artis elaborare conveniret, et ea officia qua ratione facillime consequi posset. Verum, quod neque de omnibus rebus simul dici poterat et de maximis rebus primum scribendum fuit, quo cetera tibi faciliora cognitu viderentur, ita nobis placitum est, ut ea, quae difficillima essent, potissimum conscriberemus. Causarum tria genera sunt: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Multo difficillimum iudiciale est; ergo id primum absolvimus hoc et priore libro. De oratoris officiis quinque inventio et prima et difficillima est. Ea quoque nobis erit hoc libro propemodum absoluta: parvae partes eius in tertium volumen transferentur. ==2== De sex partibus orationis primum scribere incepimus: in primo libro locuti sumus de exordio, narratione, divisione, nec pluribus verbis, quam necesse fuit, nec minus dilucide, quam te velle existimabamus; deinde coniuncte de confirmatione et confutatione dicendum fuit. Quare genera constitutionum et earum partes aperuimus; ex quo simul ostendebatur, quomodo constitutionem et partem constitutionis causa posita reperiri oporteret. Deinde docuimus, iudicationem quemadmodum quaeri conveniret: qua inventa curandum, ut omnis ratio totius orationis ad eam conferatur. Postea admonuimus esse causas conplures, in quas plures constitutiones aut partes constitutionum adcommodarentur. Relicum videbatur esse, ut ostenderemus, quae ratio posset inventiones ad unam quamque constitutionem aut partem constitutionis adcommodare; et item quales argumentationes, quas Graeci epicheremata appellant, sequi, quales veitari oporteret; quorum utrumque pertinet ad confirmationem et ad confutationem. Deinde ad extremum docuimus, cuiusmodi conclusionibus orationum uti oporteat; qui locus erat extremus de sex partibus orationis. Primum ergo quaeremus, quemadmodum quamque causam tractare conveniat et nimirum ‹[coniecturalem] eam quae prima› quaeque difficillima est, potissimum consideremus. ==3== In causa coniecturali narratio accusatoris suspiciones interiectas et dispersas habere debet, ut nihil actum, nihil dictum, nusquam ventum aut abitum, nihil denique factum sine causa putetur. Defensoris narratio simplicem et dilucidam expositionem debet habere cum adtenuatione suspicionis. Huius constitutionis ratio in sex partes est distributa: probabile, conlationem, signum, argumentum, consecutionem, adprobationem. Horum unum quidquid quid valeat, aperiemus. Probabile est per quod probatur expedisse peccare et ab simili turpitudine hominem numquam afuisse. Id dividitur in causam et in vitam. Causa est ea, quae induxit ad maleficium commodorum ‹spe aut incommodorum› vitatione, cum quaeritur, num quod commodum maleficio appetierit, num honorem, num pecuniam, num dominationem; num aliquam cupiditatem ‹aut› amoris aut eiusmodi libidinis voluerit explere, aut num quod incommodum vitarit: inimicitias, infamiam, dolorem, supplicium. ==4== Hic accusator in spe commodi cupiditatem ostendet adversarii, in vitatione incommodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse causam, si poterit, aut eam vehementer extenuabit; deinde inicum esse dicet omnes, ad quos aliquid emolumenti ex aliqua re pervenerit, in suspicionem maleficii devocari. ==5== Deinde vita hominis ex ante factis spectabitur. Primum considerabit accusator, num quando simile quid fecerit. Si id non reperiet, quaeret, num quando venerit in similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodari, hoc modo: Si dicet pecuniae causa fecisse, ostendat eum semper avarum fuisse, si honoris, ambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrare, demonstret conruptorem, perfidiosum, si quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis contaminare [personam]; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si non poterit, confugiet ad inprudentiam, stultitiam, adulescentiam, vim, persuasionem; quibus de rebus *** vituperatio eorum, quae extra id crimen erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud censores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere. ==6== Conlatio est, cum accusator id, quod adversarium fecisse criminatur, alii nemini nisi reo bono fuisse demonstrat; aut alium neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non aeque commode potuisse aut eum fugisse alias rationes commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere potuisse. Signum est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quaesita. Id dividitur in partes sex: locum, tempus, spatium, occasionem, ‹spem› perficiendi, spem celandi. ==7== Locus quaeritur, celebris an desertus, semper desertus an tum, cum id factum sit, ‹fuerit› in eo loco solitudo, sacer an profanus, publicus an privatus fuerit; cuiusmodi loci adtingant, num, qui est passus, perspectus, exauditus esse possit. Horum quid reo, quid accusatori conveniat, perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset iudicare. Initia enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an interdiu, et qua die, qua noctis hora factum esse dicatur et cur eiusmodi temporibus. Spatium ita considerabitur: satisne longum fuerit ad eam rem ‹transigendam›, scieritne satis ad id perficiendum spatii futurum: nam parui refert satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione provideri non potuit. Occasio quaeritur, idoneane fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit aut non expectata. Spes perficiendi ecqua fuerit, spectabitur hoc modo: si, quae supra dicta sunt signa, concurrent, si praeterea ‹ex› altera parte vires, pecunia, consilium, scientia, apparatio videbitur esse, ex altera parte inbecillitas, inopia, stultitia, inprudentia, inapparatio demonstrabitur fuisse; qua re scire potuerit, utrum diffidendum an confidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utrisque. ==8== Argumentum est, per quod res coarguitur certioribus argumentis et magis firma suspicione. Id dividitur in tempora tria: praeteritum, instans, consequens. In praeterito tempore oportet considerare, ubi fuerit, ubi visus sit, quicum visus sit, num quid appararit, num quem convenerit, num quid dixerit, num quid habuerit de consciis, de adiutoribus, de adiumentis; num quo in loco praeter consuetudinem fuerit aut alieno tempore. ‹In› instanti tempore quaeretur, num visus sit, cum faciebat, num qui strepitus, clamor, crepitus exauditus aut denique num quid aliquo sensu perceptum sit, aspectu, auditu, tactu, odoratu, gustatu; nam quivis horum sensus potest conflare suspicionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transacta relictum sit, quod indicet aut factum esse maleficium aut ab quo factum sit. Factum esse, hoc modo: si tumore et livore decoloratum corpus est mortui, significat eum veneno necatum. A quo factum sit, hoc modo: si telum, si vestimentum, si quid eiusmodi relictum aut si vestigium ‹rei› repertum fuerit; si cruor in vestimentis: si in eo loco conprehensus aut visus transacto negotio, quo in loco res gesta dicitur. Consecutio est, cum quaeritur, quae signa nocentis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, pollicitum esse aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum nihil fecerit, accusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confidentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innocentiae sint. Defensor, si pertimuerit, magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si non pertimuerit, fretum innocentia negabit esse commotum. ==9== Adprobatio est, qua utimur ad extremum confirmata suspicione. Ea habet locos proprios atque communes. Proprii sunt ii, quibus nisi accusator nemo potest uti, et ii, quibus nisi defensor. Communes sunt, qui alia in causa ab reo, alia ab accusatore tractantur. In causa coniecturali proprius locus accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et cum auget peccati atrocitatem. Defensoris proprius locus est, cum misericordiam captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus contra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos non potuisse aut cupide dicere et argumentari. Haec et ad inprobationem et ad interrogationem testium pertinebunt. ==10== A quaestionibus dicemus: cum demonstrabimus maiores veri inveniendi causa tormentis et cruciatu voluisse quaeri et summo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus omnis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspicionem; idemque hoc in testimoniis facere oportebit. Contra quaestiones hoc modo dicemus: primum maiores voluisse certis in rebus interponi quaestiones, cum, quae vere dicerentur, sceirei, quae falso in quaestione pronuntiarentur, refelli possent, hoc modo: Quo in loco quid positum sit, et si quid esset simile, quod videri *** aut aliquo simili signo percipi posset; deinde dolori credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante exposuimus, facere oportebit. ==11== Ab argumentis et signis et ceteris locis, quibus augetur suspicio, dicere hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae inter se consentiant, rem perspicuam, non suspiciosam videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem firmamenti satis habere. ==12== A rumoribus dicemus: si negabimus temere famam nasci solere, quin supsit aliquid; et si dicemus causam non fuisse, quare quispiam confingeret et eminisceretur; et praeterea, si ceteri falsi soleant esse, argumentabimur hunc esse verum. Contra rumores dicemus: primum, si docebimus multos esse falsos rumores, et exemplis utemur, de quibus falsa fama fuerit; et aut iniquos nostros aut homines natura malivolos et maledicos confincxisse dicemus; et aliquam aut fictam fabulam in adversarios adferemus, quam dicamus omnibus in ore esse, aut verum rumorem proferemus, qui illis aliquid turpitudinis adferat, neque tamen ei rumori nos fidem habere dicemus, ideo quod quivis unus homo possit quamvis turpem de quolibet rumorem proferre et confictam fabulam dissipare. Verumtamen si rumor vehementer probabilis esse videbitur, argumentando famae fidem poterimus abrogare. Quod et difficillima tractatu est constitutio coniecturalis et in veris causis saepissime tractanda est, eo diligentius omnis eius partis perscrutati sumus, ut ne parvula quidem titubatione aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis adcommodassemus. Nunc ad legitimae constitutionis partes transeamus. ==13== Cum voluntas scriptoris cum scripto dissidere videbitur, si a scripto dicemus, his locis utemur: secundum narrationem primum scriptoris conlaudatione, deinde scripti recitatione; deinde percontatione, scirentne idonee adversarii id scriptum fuisse in lege aut testamento aut stipulatione aut quolibet scripto, quod ad eam rem pertinebit; deinde conlatione, quid scriptum sit, quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab adversariis sit excogitata et scripto adtributa, contemnetur et infirmabitur. Deinde quaeretur, quid periculi fuerit, si id voluisset adscribere; aut num non potuerit perscribi. Deinde a nobis sententia reperietur et causa proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla proferentur, quae res, cum ab adversariis sententia et voluntas adferretur, ab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur, quam periculosum sit ab scripto recedere. Locus communis est contra eum, qui, cum fateatur se contra quod legibus sanctum aut testamento perscriptum sit, fecisse, tamen facti quaerat defensionem. ==14== Ab sententia sic dicemus: primum laudabimus scriptoris commoditatem atque brevitatem, quod tantum scripserit, quod necesse fuerit; illud quod sine scripto intellegi potuerit, non necessario scribendum putarit. Deinde dicemus calumniatoris esse officium verba et litteras sequi, neclegere voluntatem. Deinde id, quod scriptum sit, aut non posse fieri, aut non lege non more non natura non aequo et bono posse fieri; quae omnia noluisse scriptorem quam rectissime fieri nemo dicet; at ea, quae a nobis facta sint, iustissime facta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam, aut iniustam, aut non posse fieri, aut ‹non› constare cum superioribus et inferioribus sententiis; aut cum iure communi aut cum aliis legibus communibus aut cum rebus iudicatis dissentire. Deinde exemplorum a voluntate et contra scriptum iudicatorum enumeratione, deinde legum aut stipulationum breviter exscriptarum, in quibus intellegatur scriptorum voluntas, et *** expositione. Locus communis contra eum, qui scriptum recitet et scriptoris voluntatem non interpretetur. ==15== Cum duae leges inter se discrepent, videndum est primum, num quae obrogatio aut derogatio sit; deinde utrum leges ita dissentiant, ut altera iubeat, altera vetet, an ita, ut altera cogat, altera permittat. Infirma enim erit eius defensio, qui negabit se fecisse, quod cogeretur, cum altera lex permitteret: plus enim valet sanctio permissione. Item illa defensio tenuis est, cum ostenditur id factum esse, quod ea lex sanciat, cui legi obrogatum aut derogatum sit; id, quod posteriore lege sanctum sit, esse neclectum. Cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione, recitatione, conlaudatione utemur. Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem et eam trahemus ad nostrae causae commodum. Dein de iuridiciali absoluta sumemus rationem iuris et quaeremus partes iuris, utrocum faciant; de qua parte iuridicialis posterius disseremus. ==16== Si ambiguum esse scriptum putabitur, quod in duas aut plures sententias trahi possit, hoc modo tractandum est: primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo scriptum esset, si id, quod adversarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et honeste recte lege more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehementer pertinere cognitionem amphiboliarum eam, quae ab dialecticis proferatur. Nos vero arbitramur non modo nullo adiumento esse, sed potius maximo inpedimento. Omnes enim illi amphibolias aucupantur, eas etiam, quae ex altera parte sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesti interpellatores et scripti cum odiosi tum obscuri interpretes sunt; et dum caute et expedite loqui volunt, infantissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo, ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum voles, refellemus. In praesentiarum hoc intercedere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam disciplinam contemneremus. ==17== Cum definitione utemur, primum adferemus brevem vocabuli definitionem, hoc modo: «Maiestatem is minuit, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae sunt ea, Q. Caepio? Suffragia, magistratus. Nempe igitur tu et populum suffragio et magistratum consilio privasti, cum pontes disturbasti.» Item ex contrario: «Maiestatem is minuit, qui amplitudinem civitatis detrimento ‹adficit. Ego non adfeci, sed prohibui detrimento:› aerarium enim conservavi, libidini malorum restiti, maiestatem omnem interire non passus sum.» Primum igitur vocabuli sententia breviter et ad utilitatem adcommodate causae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descriptione coniungetur; deinde contrariae descriptionis ratio refelletur, si aut falsa erit aut inutilis aut turpis aut iniuriosa: id quod ex iuris partibus sumetur de iuridiciali absoluta, de qua iam loquemur. ==18== Quaeritur in translationibus primum, num aliquis eius rei actionem, petitionem aut persecutionem habeat, num alio tempore, num alia lege, num alio quaerente. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. In causa ratiocinali primum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut dissimilibus similiter scriptum aut iudicatum sit; deinde, utrum ea res similis sit ei rei, qua de agitur, an dissimilis; deinde, utrum consulto de ea re scriptum non sit, quod noluerit cavere, an quod satis cautum putarit propter ceterorum scriptorum similitudinem. De partibus legitimae constitutionis satis dictum est: nunc ad iuridicialem revertemur. ==19== Absoluta iuridiciali constitutione utemur, cum ipsam rem, quam nos fecisse confitemur, iure factum dicemus, sine ulla adsumptione extrariae defensionis. In ea convenit quaeri, iurene sit factum. De eo causa posita dicere poterimus, si, ex quibus partibus ius constet, cognoverimus. Constat igitur ex his partibus: natura, lege, consuetudine, iudicato, aequo et bono, pacto. Natura ius est, quod cognationis aut pietatis causa observatur, quo iure parentes a liberis, et a parentibus liberi coluntur. Lege ius est id, quod populi iussu sanctum est quod genus: ut in ius eas, cum voceris. Consuetudine ius est id, quod sine lege aeque, ac si legitimum sit, usitatum est quod genus id quod argentario tuleris expensum, ab socio eius recte petere possis. Iudicatum est id, de quo sententia lata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut aliud alio iudici aut praetori aut consuli aut tribuno plebis placitum sit et fit, ut de eadem re saepe alius aliud decreverit aut iudicarit, quod genus: M. Drusus praetor urbanus, quod cum herede mandati ageretur, iudicium reddidit, Sex. Iulius non reddidit. Item:‹C.› Caelius iudex absolvit iniuriarum eum, qui Lucilium poetam in scaena nominatim laeserat, P. Mucius eum, qui L. Accium poetam nominaverat, condemnavit. ==20== Ergo, quia possunt res simili de causa dissimiliter iudicatae proferri, cum id usu venerit, iudicem cum iudice tempus cum tempore, numerum cum numero iudiciorum conferemus. Ex aequo et bono ius constat, quod ad veritatem ‹et utilitatem› communem videtur pertinere, quod genus ut maior annis LX et cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo vel novum ius constitui convenit ex tempore et ex hominis dignitate. Ex pacto ius est, si quid inter se pepigerunt, si quid inter quos convenit. Pacta sunt, quae legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum videtur. ==21== Cum ex conparatione quaeretur, utrum satius fuerit facere, id, quod reus dicat se fecisse, an id, quod accusator dicat oportuisse fieri, primum quaeri conveniet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore ‹suspicio ex constitutione› coniecturali, qua re putetur non ‹ea› ratione factum esse, quo melius deteriori anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua probabili causa. Ab defensore ‹contra› refellatur argumentatio coniecturalis, de qua ante dictum est. Deinde quaeretur, potueritne vitari, ne in eum locum veniretur. His sic tractatis accusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praeposuerit, ==22== cum statuendi non habuerit potestatem. Defensor contra eos, qui aecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi per conquestionem: ‹et› simul quaerat ab accusatoribus, ab iudicibus ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iurene in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, oportueritne iudicium ante fieri; deinde, cum factum iudicium non sit de illo crimine, quod in alium transferatur, oporteatne de ea re iudicium fieri, quae res in iudicium non devenerit. Locus communis accusatoris contra eum, qui plus censeat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, qui audient, existiment, aut non potuisse aut [non] inutile fuisse rem in iudicium venire. ==23== Concessio est, per quam nobis ignosci postulamus. Ea dividitur ‹in› purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum videtur. Primum considerandum est, num culpa ventum sit in necessitudinem [num culpa veniendi necessitudinem fecerit]. Deinde quaerendum est quo modo vis illa vitari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem causam conferet, expertusne sit, quid contra facere aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent id consulto factum esse, quod necessario cecidisse dicitur. Deinde, si maxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatne eam satis idoneam ‹causam› putari. ==24== ‹Si autem inprudentia reus se peccasse dicet,› primum quaeretur, utrum potuerit nescire an non potuerit; deinde utrum data sit opera, ut sciretur, an non; deinde, utrum casu nescierit an culpa. Nam qui se propter vinum aut amorem aut iracundiam fugisse rationem dicet, is animi vitio videbitur nescisse, non inprudentia; quare non inprudentia se defendet, sed culpa contaminabit. Deinde coniecturali constitutione quaeretur, utrum scierit an ignoraverit; et considerabitur satisne inprudentia praesidii debeat esse, cum factum esse constet. Cum in fortunam causa confertur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes purgationis inter se finitimae sunt, ut in omnes eadem fere possint adcommodari. Loci communis in his causis: accusatoris contra eum, qui cum peccasse confiteatur, tamen oratione iudices demoretur; defensoris, de humanitate, misericordia: voluntatem in omnibus rebus spectari convenire; quae consulto facta non sint, an ea fraudei esse non oportere. ==25== Deprecatione utemur, cum fatebimur nos peccasse neque id inprudentes, aut fortuito aut necessario fecisse dicemus: et tamen ignosci nobis postulabimus. Hic ignoscendi ratio quaeritur ex his locis: si plura aut maiora officia quam maleficia videbuntur constare; si qua virtus aut nobilitas erit in eo, qui supplicabit; si qua spes erit usui futurum, ‹si› sine supplicio discesserit; si ipse ille supplex mansuetus et misericors in potestatibus ostendetur fuisse; si ea, quae peccavit, non odio neque crudelitate, sed officio et recto studio commotus fecit; si tali de causa aliis quoque ignotum est; si nihil ab eo periculi nobis futurum videbitur, si eum missum fecerimus; si nulla ‹aut› a nostris civibus aut ab aliqua civitate vituperatio ex ea re suscipietur. ==26== Loci communis: de humanitate, fortuna, misericordia, rerum commutatione. His locis omnibus ex contrario utetur is, qui contra dicet, cum amplificatione et enumeratione peccatorum. Haec causa iudicialis fieri non potest, ut in libro primo ostendimus, sed, quod potest vel ad senatum vel ad consilium venire, non visa est supersedenda. Cum ab nobis crimen removere volemus, aut in rem aut in hominem nostri peccati causam conferemus. Si causa in hominem conferetur, quaerendum erit primum, potueritne tantum, quantum reus demonstrabit, is, in quem causa conferetur: et, quone modo aut honeste aut sine periculo potuerit obsisti; si maxime ita sit, num ea re concedi reo conveniat, quod alieno inductu fecerit. Deinde in coniecturalem trahetur controversiam et edisseretur, num consulto factum sit. Si causa in rem quandam conferetur, et haec eadem fere et omnia, quae de necessitudine praecepimus, consideranda erunt. ==27== Quoniam satis ostendisse videamur, quibus argumentationibus in uno quoque genere causae iudicialis uti conveniret, consequi videtur, ut doceamus, quemadmodum ipsas argumentationes ornate et absolute tractare possimus. Nam fere non difficile invenire, quid sit causae adiumento; difficillimum est inventum expolire et expedite pronuntiare. Haec enim res facit, ut neque diutius, quam satis sit, in eisdem locis commoremur, nec eodem identidem revolvamur, neque incoatam argumentationem relinquamus, neque incommode ad aliam deinceps transeamus. Itaque hac ratione et ipsei meminisse poterimus, quid quoque loco dixerimus, et auditor cum totius causae tum unius cuiusque argumentationis distributionem percipere et meminisse poterit. ==28== Ergo absolutissima et perfectissima est argumentatio ea, quae in quinque partes est distributa: propositionem, rationem, rationis confirmationem, exornationem, conplexionem. Propositio est, per quam ostendimus summatim, quid sit quod probari volumus. Ratio est quae causam demonstrat, verum esse id, quod intendimus, brevi subiectione. Rationis confirmatio est ea, quae pluribus argumentis conroborat breviter expositam rationem. Exornatio est, qua utimur rei honestandae et conlocupletandae causa, confirmata argumentatione. Conplexio est, quae concludit breviter, conligens partes argumentationis. Hisce igitur quinque partibus ut absolutissime utamur, hoc modo tractabimus argumentationem: «Causam ostendemus Ulixi fuisse, quare interfecerit Aiacen. Inimicum enim acerrimum de medio tollere volebat, a quo sibi non iniuria summum periculum metuebat. Videbat illo incolumi se incolumem non futurum; sperabat illius morte se salutem sibi conparare; consueverat, se iure non potuerat, iniuria quavis inimico exitium machinari: cui rei mors indigna Palamedi testimonium dat. Ergo et metus periculi hortabatur eum interimere, a quo supplicium verebatur; ‹et› consuetudo peccandi maleficii suscipiendi removebat dubitationem. ==29== Omnes enim cum minima peccata cum causa suscipiunt, tum vero illa, quae multo maxima sunt maleficia, aliquo certo emolumento inducti suscipere conantur. Si multos induxit in peccatum pecuniae spes, si conplures scelere se contaminarunt imperii cupiditate, si multi leve conpendium fraude maxima commutarunt, cui mirum videbitur, istum a maleficio propter acerrimam formidinem non temperasse? Virum fortissimum, integerrimum, inimicitiarum persequentissimum, iniuria lacessitum, ira exsuscitatum homo timidus, nocens, conscius sui peccati, insidiosus *** inimicum incolumem esse noluit: qui tandem hoc mirum videbitur? Nam cum feras bestias videamus alacres et erectas vadere, ut alteri bestiae noceant, non est incredibile putandum istius quoque animum ferum, crudelem atque inhumanum cupide ad inimici perniciem profectum; praesertim cum in bestiis nullam neque bonam neque malam rationem videamus, in isto plurimas et pessumas rationes semper fuisse intellegamus. ==30== Si ergo pollicitus sum me daturum causam, qua inductus Ulixes accesserit ad maleficium, et si inimicitiarum acerrimam rationem et periculi metum intercessisse demonstravi, non est dubium quin confiteatur causam maleficii fuisse.» Ergo absolutissima est argumentatio ea, quae ex quinque partibus constat; sed ea non semper necesse est uti. Est cum conplexione supersedendum est, si res brevis est, ut facile memoria conprehendatur; est cum exornatio praetermittenda est, si parum locuples ad amplificandum et exornandum res videtur esse. Sin et brevis erit argumentatio et res tenuis aut humilis, tum et exornatione et conplexione supersedendum est. In omni argumentatione de duabus partibus postremis haec, quam exposui, ratio est habenda. Ergo amplissima est argumentatio quinquepertita; brevissima est tripertita; mediocris sublata aut exornatione aut conplexione quadripertita. ==31== Duo genera sunt vitiosarum argumentationum: unum, quod ab adversario reprehendi potest, id quod pertinet ad causam: alterum, quod tametsi nugatorium est, tamen non indiget reprehensionis. ‹Quae sint, quae reprehensione confutari conveniat, quae tacite contemni atque vitari sine reprehensione, nis›i exempla subiecero, intellegere dilucide non poteris. Haec cognitio vitiosarum argumentationum duplicem utilitatem adferet. Nam et vitare in argumentatione vitium admonebit et ab aliis non vitatum commode reprehendere docebit. Quoniam igitur ostendimus perfectam et plenam argumentationem ex quinque partibus constare, in una quaque parte argumentationis quae vitia vitanda sunt consideremus, ut et ipsi ab his vitiis recedere, et adversariorum argumentationes hac praeceptione in omnibus partibus temptare et ab aliqua parte labefactare possimus. ==32== Expositio vitiosa est, cum ab aliqua aut a maiore parte ad omnes confertur id, quod non necessario est omnibus adtributum; ut si quis hoc modo exponat: «Omnes, qui in paupertate sunt, malunt maleficio parare divitias, quam officio paupertatem tueri.» Si qui hoc modo exposuerit argumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio aut rationis confirmatio sit, ipsam facile reprehendemus expositionem, cum ostendemus, id, quod in aliquo paupere inprobo sit, in omnes pauperes falso et iniuria conferri. ==33== Item vitiosa expositio est, cum id, quod raro fit, fieri omnino negatur, hoc modo: «Nemo potest uno aspectu neque praeteriens in amorem incidere.» Nam cum nonnemo devenerit in amorem uno aspectu, et cum ille neminem dixerit, omnino nihil differt raro id fieri, dummodo aliquando fieri aut posse modo fieri intellegatur. Item vitiosa expositio est, cum omnes res ostendemus nos collegisse et aliquam rem idoneam praeterimus, hoc modo: «Quoniam igitur hominem occisum constat esse, necesse est aut a praedonibus aut ab inimicis occisum esse aut abs te, quem ille heredem testamento ex parte faciebat. Praedones in illo loco visi numquam sunt, inimicum nullum habebat: relinquitur, si neque a praedonibus neque ab inimicis occisus est, quod alteri non erant, alteros non habebat, ut abs te sit interemptus.» Nam in huiuscemodi expositione reprehensione utemur, si quos praeterquam quos ille conlegerit, potuisse suscipere maleficium ostenderimus: velut in hoc exemplo, cum dixerit necesse esse aut a praedonibus aut ab inimicis aut a nobis occisum esse, dicemus: potuisse vel a familia vel a coheredibus nostris. Cum hoc modo illorum conlectionem disturbaverimus, nobis latiorem locum defendendi reliquerimus. Ergo hoc quoque vitandum est in expositione, ne quando, cum omnia collegisse videamur, aliquam idoneam partem reliquerimus. ==34== Item vitiosa expositio est, quae constat ex falsa enumeratione, si aut, cum plura sunt, pauciora dicamus, hoc modo: «Duae res sunt, iudices, quae omnes ad maleficium inpellant, luxuries et avaritia.» «Quid amor?» inquiet quispiam, «Quid ambitio? Quid religio? Quid metus mortis? Quid imperii cupiditas? Quid denique alia permulta?» Item falsa enumeratio est, cum pauciora sunt et plura dicimus, hoc modo: «Tres res sunt, quae omnes homines sollicitent, metus, cupiditas, aegritudo.» Satis enim fuerat dixisse metum, cupiditatem, quoniam aegritudinem cum utraque re coniunctam esse necesse est. Item vitiosa expositio est, quae nimium longe repetitur, hoc modo: «Omnium malorum stultitia est mater atque materies. Ea parit inmensas cupiditates. Inmensae porro cupiditates infinitae, inmoderatae sunt. Haec pariunt ‹avaritiam.› Avaritia porro hominem ad quod vis maleficium impellit. Ergo avaritia inducti adversarii nostri hoc in se facinus admiserunt.» Hic id, quod extremum dictum est, satis fuit exponere, ne Ennium et ceteros poetas imitemur, quibus hoc modo loqui concessum est: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram trabes, Neve inde navis inchoandi exordium Cepisset, quae nunc nominatur nomine Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis Colchis, imperio regis Peliae, per dolum: Nam numquam ‹era› errans mea ‹domo› efferret pedem. Nam hic satis erat dicere, si id modo, quod satis esset, curarent poetae: Utinam ne era errans mea domo efferret pedem. [Medea animo aegro, amore saevo saucia] Ergo hac quoque ab ultimo repetitione in expositionibus magnopere supersedendum est. Non enim † reprehensione, sed sicut aliae conplures, *** sua sponte vitiosa est. ==35== Vitiosa ratio est, quae ad expositionem non est adcommodata vel propter infirmitatem vel propter vanitatem. Infirma ratio est, quae non necessario ostendit ita esse, quemadmodum expositum est, velut apud Plautum: Amicum castigare ob meritam noxiam Inmune est facinus, verum in aetate utile Et conducibile. Haec expositio est. Videamus, quae ratio adferatur: nam ego amicum hodie meum Concastigabo pro commerita noxia. Ex eo, quod ipse facturus est, non ex eo, quod fieri convenit, utile quid sit, ratiocinatur. Vana ratio est, quae ex falsa causa constat, hoc modo: «Amor fugiendus non est: nam ex eo verissima nascitur amicitia.» Aut hoc modo: «Philosophia vitanda est: adfert enim socordiam atque desidiam.» Nam hae rationes nisi falsae essent, expositiones quoque earum veras esse confiteremur. ==36== Itemque infirma ratio est, quae non necessariam causam adfert expositionis: velut Pacuvius: Fortunam insanam esse et caecam et brutam perhibent philosophi Saxoque instare in globoso praedicant volubili: Id quo saxum inpulerit Fors, eo cadere Fortunam autumant. Caecam ob eam rem esse iterant, quia nihil cernat, quo sese adplicet; Insanam autem ‹esse› aiunt, quia atrox, incerta instabilisque sit; Brutam, quia dignum atque indignum nequeat internoscere. Sunt autem alii philosophi, qui contra Fortunam negant Ullam misera in aetate esse: Temeritatem esse autumant. Id magis veri simile esse usus reapse experiundo edocet: Velut Orestes modo fuit rex, factust mendicus modo. Naufragio nempe rem ergo id factum, hau Forte aut Fortuna optigit. Nam hic Pacuvius infirma ratione utitur, cum ait verius esse temeritate quam fortuna res geri. Nam utraque opinione philosophorum fieri potuit, ut is, qui rex fuisset, mendicus factus esset. ==37== Item infirma ratio est, cum videtur pro ratione adferri, sed idem dicit, quod in expositione dictum est, hoc modo: «Magno malo est hominibus avaritia, idcirco quod homines magnis et multis incommodis conflictantur propter inmensam pecuniae cupiditatem.» Nam hic aliis verbis idem per rationem dicitur, quod dictum est per expositionem. Item infirma ratio est, quae minus idoneam, quam res postulat, causam subicit expositionis, hoc modo: «Utilis est sapientia, propterea quod qui sapientes sunt, pietatem colere consuerunt.» Item: «Utile est amicos veros habere: habeas enim quibuscum iocari possis.» Nam in huiusmodi rationibus non universa neque absoluta, sed extenuata ‹ratione expositio confirmatur. Item infirma› ratio est, quae vel alii expositioni potest adcommodari, ut facit Pacuvius, qui eandem adfert rationem, quare caeca, eandem, quare bruta fortuna dicitur. ==38== In confirmatione rationis multa et vitanda in nostra et observanda in adversariorum oratione sunt vitia proptereaque diligentius consideranda, quod adcurata confirmatio rationis totam vehementissime conprobat argumentationem. Utuntur igitur studiosei in confirmanda ratione duplici conclusione hoc modo: Iniuria abs te adficior indigna, pater; Nam si inprobum esse Chrespontem existimas, Cur me huic locabas nuptiis? Sin est probus, Cur talem invitam invitum cogis linquere? Quae hoc modo concludentur, aut ex contrario convertentur aut ex simplici parte reprehendentur. Ex contrario hoc modo: Nulla te indigna, nata, adficio iniuria. Si probus est, te locavi; sin est inprobus, Divortio te liberabo incommodis. Ex simplici parte reprehendetur, sei ex duplici conclusione alterutra pars diluitur, hoc modo: Nam si inprobum esse Chrespontem existimas, Cur me huic locabas nuptiis? Duxi probum, Erravi. Post cognovi, et fugio cognitum.» ==39== Ergo reprehensio huiusmodi conclusionis duplex est; auctior illa superior, facilior haec posterior ad excogitandum. Item vitiosa confirmatio est rationis, cum ea re, quae plures res significat, abutimur pro certo unius rei signo, hoc modo: «Necesse est, quoniam pallet, aegrotasse»; aut «Necesse est peperisse, quoniam sustinet puerum infantem.» Nam haec sua sponte certa signa non habent: sin cetera quoque similia concurrunt, nonnihil illiusmodi signa adaugent suspicionem. Item vitiosum est, quod vel in alium vel ‹in› eum ipsum, qui dicit - quod in adversarium dicit - potest convenire, hoc modo: Miseri sunt, si uxores ducunt. At tu duxisti alteram.» Item vitiosum est id, quod vulgarem habet defensionem, hoc modo: «Iracundia deductus peccavit aut adulescentia aut amore.» Huiuscemodi enim deprecationes si probabuntur, inpune maxima peccata dilabentur. Item vitiosum est, quom id pro certo sumitur quod inter omnes constat, quod etiam nunc in controversia, hoc modo: Ehotu, dii, quibus est potestas motus superum atque inferum, Pacem enim inter sese conciliant, conferunt concordiam. Nam ita pro suo iure hoc exemplo utentem Chrespontem Ennius induxit, quasi iam satis certis rationibus ita esse demonstrasset. ==40== Item vitiosum est, quod iam quasi sero atque acto negotio dici videtur, hoc modo: «In mentem mihi si venisset, Quiritis, non commisissem, ut in hunc locum res veniret, nam hoc aut hoc fecissem; sed me tum haec ratio fugit.» Item vitiosum est, quom id, quod in aperto delicto positum est, tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes, florentissimo Regno reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ‹ut› restituam paro. Item vitiosum est, quod in aliam partem ac dictum sit potest accipi. Id est huiusmodi, ut si quis ‹potens ac factiosus in contione› dixerit: «Satius est uti regibus, quam uti malis legibus.» Nam et hoc, tametsi rei augendae causa potest sine malitia dici, tamen propter potentiam eius, qui dicit, non dicitur sine atroci suspicione. ==41== Item vitiosum est falsis aut vulgaribus definitionibus uti. Falsae sunt huiusmodi, ‹ut› si quis dicat iniuriam esse nullam, nisi quae ex pulsatione aut convicio constet. Vulgares sunt, quae nihilominus in aliam rem transferri possunt, ut si quis dicat: «Quadruplator, ut breviter scribam, capitalis: est enim inprobus et pestifer civis.» Nam nihilo magis quadruplatoris quam furis, quam sicarii aut proditoris attulit definitionem. Item vitiosum est pro argumento sumere, quod in disquisitione positum est; ut si quis quem furti arguat et ita dicat, eum esse hominem inprobum, avarum, fraudulentum: ei rei testimonium esse, quod sibi furtum fecerit. Item vitiosum est controversiam controversia dissolvere, hoc modo: «Non convenit, censores, istum vobis satis facere, quod ait se non potuisse adesse ita, ut iuratus fuerat. Quid? Si ad exercitum non venisset, idemne tribuno militum diceret?» Hoc ideo vitiosum est, quia non expedita aut iudicata res, sed inpedita et in simili controversia posita exempli loco profertur. ==42== Item vitiosum est, cum id, de quo summa controversia est, parum expeditur et, quasi transactum sit, relinquitur, hoc modo: Aperte fatur dictio, sei intellegas: Tali ‹dari arma, qualis qui gessit› fuit, Iubet, potiri si studeamus Pergamum. Quem ego me profiteor esse: me est aecum frui Fraternis ‹armis› mihique adiudicarier, Vel quod propinquus vel quod virtute aemulus. Item vitiosum est ipsum sibi in sua oratione dissentire et contra atque ante dixerit dicere, hoc modo: Qua causa accusem hunc? tum id exputando evolvere: Nam si veretur, quid eum accuses, qui est probus? Sin inverecundum animi ingenium possidet, Quid autem eum accuses, qui id parvi auditum aestimet? Non incommoda ratione videtur sibi ostendisse, quare non accusaret. Quid postea? Quid ait? Nunc ego te ab summo iam detexam exordio. ==43== Item vitiosum est, quod dicitur contra iudicis voluntatem aut eorum, qui audiunt, si aut partes, quibus illi student, aut homines, quos illi caros habent, laedantur aut aliquo eiusmodi vitio laeditur auditoris voluntas. Item vitiosum est non omnis res confirmare, quas pollicitus sis in expositione. Item verendum est, ne de alia re dicatur, cum alia de re controversia sit; inque eiusmodi vitio considerandum est, ne aut ad rem addatur quid aut quippiam de re detrahatur, aut tota causa mutata in aliam causam derivetur; uti apud Pacuvium faciunt Zethus cum Amphione, quorum controversia de musica inducta disputatione in sapientiae rationem et virtutis utilitatem consumitur. Item considerandum est, ne aliud accusatoris criminatio contineat, aliud defensoris purgatio purget, quod saepe consulto multi ab reo faciunt angustiis causae coacti; ut si quis, cum accusetur ambitu magistratum petisse, ab imperatoribus saepe numero apud exercitum *** donatum esse. Hoc si diligenter in oratione adversariorum observaverimus, saepe deprehendemus eos de ea re quod dicant non habere. ==44== Item vitiosum est artem aut scientiam aut studium quodpiam vituperare propter eorum vitia, ‹qui› in eo studio sunt: veluti qui rhetoricam vituperant propter alicuius oratoris vituperandam vitam. Item vitiosum est ex eo, quia perperam factum constet esse, putari ostendi a certo homine factum esse, hoc modo: «Mortuum deformatum, tumore praeditum, corpore decoloratum constat fuisse: ergo veneno necatus est.» Deinde, si sit usque in eo occupatus, ut multi faciunt, venenum datum, vitio non mediocri conflictetur. Non enim factumne sit quaeritur, sed a quo factum sit. ==45== Item vitiosum est in conparandis rebus alteram rem efferre, de re altera mentionem non facere aut neglegentius disputare: ut si cum conparetur, utrum satius sit populum frumentum accipere an non accipere, quae commoda sint in altera re vera, curet, enumeret; quae in altera incommoda sint et quae velit depressa, praetereat aut ea, quae minima sint, dicat. Item vitiosum est in rebus conparandis necesse putari alteram rem vituperari, cum alteram laudes: quod genus, si quaeratur, utris maior honor habendus sit, Albensibus an Vestinis Pennensibus, quo rei publicae populi Romani profuerint, et is, qui dicat, alteros laedat. Non enim necesse est, si alteros praeponas, alteros vituperare: fieri enim potest, ut, quom alteros magis laudaris, aliquam alteris partem laudis adtribuas, ne cupide depugnasse contra veritatem puteris. Item vitiosum est de nomine et vocabulo controversiam struere, quam rem consuetudo optime potest iudicare; velut Sulpicius, qui intercesserat, ne exulis, quibus causam dicere non licuisset, reducerentur, idem posterius inmutata voluntate, cum eandem legem ferret, alio se ferre dicebat propter nominum commutationem: nam non exules, sed vi eiectos se reducere aiebat. Proinde quasi id fuisset in controversia, quo illi nomine appellarentur, aut proinde quasi non omnes, quibus aqua et igni interdictum est, exules appellentur. Verum illi fortasse ignoscimus, si cum causa fecit; nos tamen intellegamus vitiosum esse intendere controversiam propter nominum mutationem. ==46== Quoniam exornatio constat ex similibus et exemplis et amplificationibus ‹et rebus iudicatis› et ceteris rebus, quae pertinent ad exaugendam et conlocupletandam argumentationem, quae sint his rebus vitia consideremus. Simile vitiosum est, quod de aliqua parte dissimile est, nec habet parem rationem conparationis, aut sibi ipsi obest qui adfert. Exemplum vitiosum est, si aut falsum est, ut reprehendatur, aut inprobum, ut non sit imitandum, aut maius aut minus, quam res postulat. Res iudicata vitiose proferetur, si aut dissimili de re proferetur, ‹aut› de ea re, qua de controversia non est, aut inproba, aut eiusmodi, ut aut plures aut magis idoneae res iudicatae ab adversariis proferri possint. Item vitiosum est id, quod adversarii factum esse confiteantur, de eo argumentari et planum facere factum esse; nam id augeri oportet. Item vitiosum est id augere, quod convenit docere, hoc modo: ut si quis quem arguat hominem occidisse et, antequam satis idoneas argumentationes attulerit, augeat peccatum et dicat nihil indignius esse quam hominem occidere. Non enim, utrum indignum sit an non, sed, factumne sit, quaeritur. Conplexio vitiosa est, quae non, quod quique primum dictum est, ‹primum› conplectitur; et quae non breviter concluditur; et quae non ex enumeratione certum et constans aliquid relinquit, ut intellegatur, quid propositum in argumentatione sit, quid deinde ratione, ‹quid› rationis confirmatione, quid tota argumentatione demonstratum. ==47== Conclusiones, quae apud Graecos epilogi nominantur, tripertitae sunt. Nam constant ex enumeratione, amplificatione, et conmiseratione. Quattuor locis uti possumus ‹conclusionibus: in› principio, secundum narrationem, secundum firmissimam argumentationem, in conclusione. Enumeratio est, per quam colligimus et commonemus, quibus de rebus verba fecerimus, breviter, ut renovetur, non redintegretur oratio: et ordine, ut quicquid erit dictum, referemus, ut auditor, si memoriae mandaverit, ad idem, quod ipse meminerit, reducatur. Item curandum est, ne aut ab exordio aut narratione repetatur orationis enumeratio. Ficta enim et dedita opera conparata oratio videbitur esse artificii significandi, ingenii venditandi, memoriae ostendendae causa. Quapropter initium enumerationis sumendum est a divisione. Deinde ordine breviter exponendae res sunt, quae tractatae erunt in confirmatione et confutatione. Amplificatio est res, quae per locum communem instigationis auditorum causa sumitur. Loci communis ex decem praeceptis commodissume sumentur adaugendi criminis causa. ==48== Primus locus sumitur ab auctoritate, cum commemoramus, quantae curae ea res fuerit diis inmortalibus aut maioribus nostris, regibus, civitatibus, nationibus, hominibus sapientissimis, senatui; item maxime, quo modo de his rebus legibus sanctum sit. Secundus locus est, ‹cum› consideramus, illae res, de quibus criminamur, ad quos pertineant: utrum ad omnes, quod atrocissimum est; an ad superiores, quod genus ii sunt, a quibus auctoritatis locus communis sumitur; an ad pares, hoc est, in isdem partibus animi, corporis, fortunarum positos; an ad inferiores, qui his omnibus rebus antecelluntur. Tertius locus est, quo percontamur, quid sit eventurum, si omnibus idem concedatur; et ea re neglecta ostendemus quid periculorum atque incommodorum consequatur. Quartus locus est, quo demonstratur, si huic sit permissum, multos alacriores ad maleficium futuros, quod adhoc expectatio iudicii remoratur. Quintus locus est, quom ostendimus, si semel aliter iudicatum sit, nullam rem fore, quae incommodo mederi aut erratum iudicum corrigere possit. Quo in loco non incommodum erit uti ceterarum rerum conparatione, ut ostendamus alias res posse aut vetustate sedari aut consilio corrigi, huius rei aut leniendae aut corrigendae nullam rem adiumento futuram. ==49== Sextus est locus, quom ostendimus et consulto factum, et dicimus voluntario facinori nullam ‹esse› excusationem, inprudentiae [et] iustam deprecationem paratam. Septimus locus est, quo ostendimus taetrum facinus, crudele, nefarium, tyrannicum esse: quod genus iniuria mulierum, aut earum rerum aliquid, quarum rerum causa bella suscipiuntur et cum hostibus de vita dimicatur. Octavus locus est, quo ostendimus non vulgare sed singulare esse maleficium, spurcum, nefarium, inusitatum: quo maturius et atrocius vindicandum est. Nonus locus ‹est qui› constat ex peccatorum conparatione, quasi cum dicemus maius esse maleficium stuprare ingenuum quam sacrum legere quod alterum propter egestatem, alterum propter intemperantem superbiam fiat. Decimus locus est, per quem omnia, quae in negotio gerundo acta sunt quaeque rem consequi solent, exputamus acriter et criminose et diligenter, ut agi res et geri negotium videatur rerum consequentium enumeratione. ==50== Misericordia commovebitur auditoribus, si variam fortunarum commutationem dicemus: si ostendemus, ‹in quibus commodis fuerimus› quibusque incommodis simus, conparatione: si, quae nobis futura sint, nisi causam optinuerimus, enumerabimus et ostendemus: si supplicabimus et nos sub eorum, quorum misericordiam captabimus, potestatem subiciemus: si, quid nostris parentibus, liberis, ceteris necessariis casurum sit propter nostras calamitates, aperiemus, et simul ostendemus illorum nos sollicitudine et miseria, non nostris incommodis dolere: si de clementia, humanitate, misericordia nostra, qua in alios usi sumus, aperiemus: si nos semper aut diu in malis fuisse ostendemus: si nostrum fatum aut fortunam conqueremur: si animum nostrum fortem, patientem incommodorum ostendemus futurum. Conmiserationem brevem esse oportet. Nihil enim lacrima citius arescit. Fere locos obscurissimos totius artificii tractavimus in hoc libro; quapropter huic volumini modus hic sit: reliquas praeceptiones, quoad videbitur, in tertium librum transferemus. Haec si, ut conquisite conscripsimus, ita tu diligenter et nobiscum et sine nobis considerabis, et nos industriae fructus ex tua conscientia capiemus, et tute nostram diligentiam laudabis, tua perceptione laetabere: tu scientior eris praeceptorum artificii, nos alacriores ad relicum persolvendum. Verum haec futura satis scio; te enim non ignoro. Nos deinceps ad cetera praecepta transeamus, ut, quod libentissime faciamus, tuae rectissime voluntati morem geramus. o2cbw8u6ffundn5ylvgrnyszleme6a2 0 81621 263438 2026-04-20T09:47:54Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber III |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} ==1== Ad omnem iudicialem causam quaemadmodum conveniret inv...' 263438 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber III |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} ==1== Ad omnem iudicialem causam quaemadmodum conveniret inventionem rerum adcommodari, satis abundanter arbitror superioribus libris demonstratum. Nunc earum rationem rerum inveniendarum, quae pertinebant ad causas deliberativas ‹et demonstrativas,› in hunc librum transtulimus, ut omnis inveniundi praeceptio tibi quam primum persolveretur. Reliquae quattuor partes erant artificii. De tribus partibus in hoc libro dictum est: dispositione, pronuntiatione, memoria. De elocutione, quia plura dicenda videbantur, in quarto libro conscribere maluimus, quem, ut arbitror, tibi librum celeriter absolutum mittemus, ne quid tibi rhetoricae artis deesse possit. Interea prima quaeque et nobiscum, ‹cum› voles, et interdum sine nobis legendo consequere, ne quid inpediare, quin ad hanc utilitatem pariter nobiscum progredi possis. Nunc tu fac attentum te praebeas: nos proficisci ad instituta pergemus. ==2== Deliberationes partim sunt eiusmodi, ut quaeratur, utrum potius faciendum sit; partim eiusmodi, ut, quid potissimum faciendum sit, consideretur. Utrum potius, hoc modo: Kartago tollenda an relinquenda videatur. Quid potissimum, hoc pacto: ut si Hannibal consultet, quom ex Italia Kartaginem arcessatur, an in Italia remaneat, an domum redeat, an in Aegyptum profectus occupet Alexandriam. Item deliberationes partim ipsae propter se consultandae sunt, ut si deliberet senatus, captivos ab hostibus redimat, an non; partim propter aliquam extraneam causam veniunt in deliberationem et consultationem, ut si deliberet senatus [bello Italico], solvatne legibus Scipionem, ut eum liceat ante tempus consulem fieri; partim et propter se sunt deliberandae et magis propter extraneam causam veniunt in consultationem, ut si deliberet senatus bello Italico, sociis civitatem det, an non. In quibus causis rei natura faciet deliberationem, omnis oratio ad ipsam rem adcommodabitur; in quibus extranea causa conficiet deliberationem, in his ea ipsa causa erit adaugenda aut deprimenda. ==3== Omnem orationem eorum, qui sententiam dicent, finem sibi conveniet utilitatis proponere, ut omnis eorum ad eam totius orationis ratio conferatur. Utilitas in duas partes in civili consultatione dividitur: tutam, honestam. Tuta est, quae conficit instantis aut consequentis periculi vitationem qualibet ratione. Haec tribuitur in vim et dolum, quorum ‹aut› alterum separatim aut utrumque sumemus coniuncte. Vis decernitur per exercitus, classes, arma, tormenta, evocationes hominum et alias huiusmodi res. Dolus consumitur in pecunia, pollicitatione, dissimulatione, maturatione, mentitione et ceteris rebus de quibus magis idoneo tempore loquemur, si quando de re militari aut de administratione re ‹publica› scribere velimus. Honesta res dividitur in rectum et laudabile. Rectum est, quod cum virtute et officio fit. Id dividitur in prudentiam, iustitiam, fortitudinem, modestiam. Prudentia est calliditas, quae ratione quadam potest dilectum habere bonorum et malorum. Dicitur item prudentia scientia cuiusdam artificii: item appellatur prudentia rerum multarum memoria et usus conplurium negotiorum. Iustitia est aequitas ius uni cuique re tribuens pro dignitate cuiusque. Fortitudo est rerum magnarum adpetitio et rerum humilium contemptio et laboris cum utilitatis ratione perpessio. Modestia est in animo continens moderatio cupiditatem. ==4== Prudentiae partibus utemur in dicendo, si commoda cum incommodis conferemus, cum alterum sequi, vitare alterum cohortemur; aut si qua in re cohortabimur aliquid, cuius rei aliquam disciplinam [scientiam] poterimus habere, quo modo aut qua quidque ratione fieri oporteat; aut si suadebimus quippiam, cuius rei gestae aut praesentem aut auditam memoriam poterimus habere: qua in re facile id, quod velimus, exemplo allato persuadere possumus. Iustitiae partibus utemur, si aut innocentium aut supplicium misereri dicemus oportere; si ostendemus bene merentibus gratiam referre convenire; si demonstrabimus ulcisci male meritos oportere; si fidem magnopere censebimus conservandam; si leges et mores civitatis egregie dicemus oportere servari; si societates atque amicitias studiose dicemus coli convenire; si, quod ius in parentis, deos, patriam natura conparavit, id religiose colendum demonstrabimus; si hospitia, clientelas, cognationes, adfinitates caste colenda esse dicemus; si nec pretio nec gratia nec periculo nec simultate a via recta ostendemus deduci oportere; si dicemus in omnibus aequabile ius statui convenire. His atque huiusmodi partibus iustitiae si quam rem in contione aut in consilio faciendam censebimus, iustam esse ostendemus, contrariis iniustam. Ita fiet, ut isdem locis et ad suadendum et ad dissuadendum simus conparati. ==5== Sin fortitudinis retinendae causa faciendum esse dicemus, ostendemus res magnas et celsas sequi et appeti oportere; et item res humiles et indignas viris fortibus *** vel viros fortes propterea contemnere oportere nec idoneas dignitate sua iudicare. Item ab nulla re honesta periculi aut laboris magnitudine deduci oportere; antiquiorem mortem turpitudine haberei; nullo dolore cogi, ut ab officio recedatur; nullius pro rei veritate metuere inimicitias; quodlibet pro patria, parentibus, hospitibus, amicis, iis rebus, quas iustitia colere cogit, adire periculum et quemlibet suscipere laborem. Modestiae partibus utemur, si nimias libidines honoris, pecuniae, similium rerum vituperabimus; si unam quamque rem certo naturae termino definiemus; si quoad cuique satis sit, ostendemus, nimium progredi dissuadebimus, modum uni cuique rei statuemus. ==6== Huiusmodi partes sunt ‹virtutis amplificandae, si suadebimus›, omnibus verbis adtenuandae, si ab his dehortabimur, ut haec adtenuentur quae supra demonstravi. Nam nemo erit, qui censeat a virtute recedendum; verum aut res non eiusmodi dicatur esse, ut virtutem possimus egregiam experiri, aut in contrariis potius rebus quam in his virtus constare, quae ostendantur. Item, si quo pacto poterimus, quam is, qui contra dicet, iustitiam vocabit, nos demonstrabimus ignaviam esse et inertiam, ac pravam liberalitatem; quam prudentiam appellarit, ineptam et garrulam et odiosam scientiam esse dicemus; quam ille modestiam dicet esse, eam nos inertiam et dissolutam neglegentiam esse dicemus; quam ille fortitudinem nominarit, eam nos gladiatoriam et inconsideratam appellabimus temeritatem. ==7== Laudabile est, quod conficit honestam et praesentem et consequentem commemorationem. Hoc nos eo separavimus ‹a recto, non quod hae quattuor› partes, quae subiciuntur sub vocabulum recti, hanc honestatis commemorationem dare ‹non› soleant; sed quamquam ex recto laudabile nascitur, tamen in dicendo seorsum tractandum est hoc ab illo: neque enim solum laudis causa rectum sequi convenit, sed si laus consequitur, duplicatur rectei adpetendi voluntas. Cum igitur erit demonstratum rectum esse, laudabile esse demonstrabimus aut ab idoneis hominibus - ut si qua res honestiori ordinei placeat, quae a deteriore ordine inprobetur - aut quibus sociis aut omnibus civibus, exteris nationibus, posterisque nostris. Cum huiusmodi divisio sit locorum in consultatione, breviter aperienda erit totius tractatio causae. Exordiri licebit vel a principio vel ab insinuatione vel isdem rationibus, quibus in iudicialei causa. Si cuius rei narratio incidet, eadem ratione narrari oportebit. ==8== Quoniam in huiusmodi causis finis est utilitas et ea dividitur in rationem tutam atque honestam, ‹si› utrumque poterimus ostendere, utrumque pollicebimur nos in dicendo demonstraturos esse; si alterum ‹erimus demonstraturi, simpliciter› quid dicturi sumus, ostendemus. At si nostram rationem tutam esse dicemus, divisione utemur in vim et consilium. Nam quod in docendo rei dilucidae magnificandae causa dolum appellavimus, id in dicendo honestius consilium appellabimus. Si rationem nostrae sententiae rectam esse dicemus et omnes partes rectei incident, quadripertita divisione utemur: si non incident, quot erunt, tot exponemus in dicendo. Confirmatione et confutatione utemur, nostris locis, quos ante ostendimus, confirmandis, contrariis confutandis. Argumentationis artificiose tractandae ratio de secundo libro petetur. Sed si acciderit, ut in consultatione alteri ab tuta ratione, alteri ab honesta sententia sit, ut in deliberatione eorum qui a Poeno circumsessi deliberant, quid agant, ‹qui› tutam rationem sequi suadebit, his locis utetur: nullam rem utiliorem esse incolumitate; virtutibus uti neminem posse, qui suas rationes in tuto non conlocarit; ‹ne› deos quidem esse auxilio is, qui se inconsulto in periculum mittant; honestum nihil oportere existimari, quod non salutem pariat. ==9== Qui tutae rei praeponet rationem honestam, his locis utetur: virtutem nullo tempore relinquendam; vel dolorem, si is timeatur, vel mortem, si ea formidetur, dedecore et infamia leviorem esse; considerare, quae sit turpitudo consequtura: at non inmortalitatem neque aeternam incolumitatem consequi, nec esse exploratum illo vitato periculo nullum in aliud periculum venturum; virtutei vel ultra mortem proficisci esse praeclarum; fortitudini fortunam quoque esse adiumento solere; eum tute vivere, qui honeste vivat, non, qui in praesentia incolumis, et eum, qui turpiter vivat, incolumem in perpetuum esse non posse. Conclusionibus fere similibus in his et in iudicialibus causis uti solemus, nisi quod his maxime conducit quam plurima rerum ante gestarum exempla proferre. ==10== Nunc ad demonstrativum genus causae transeamus. Quoniam haec causa dividitur in laudem et vituperationem, quibus ex rebus laudem constituerimus, ex contrariis rebus erit vituperatio conparata. Laus igitur potest esse rerum externarum, corporis, animi. Rerum externarum sunt ea, quae casu aut fortuna secunda aut adversa accidere possunt: genus, educatio, divitiae, potestates, gloriae, civitas, amicitiae, et quae huiusmodi sunt et quae his contraria. Corporis sunt ea, quae natura corpori adtribuit commoda aut incommoda: velocitas, vires, dignitas, valetudo, et quae contraria sunt. Animi sunt ea, quae consilio et cogitatione nostra constant: prudentia, iustitia, fortitudo, modestia, et quae contraria sunt. ==11== Erit igitur haec confirmatio ‹et confutatio› nobis in huiusmodi causa. Principium sumitur aut ab nostra aut ab eius, de quo loquemur, aut ab eorum, qui audient, persona aut ab re. Ab nostra, si laudabimus: aut officio facere, quod causa necessitudinis intercedat; aut studio, quod eiusmodi virtute sit, ut omnes commemorare debeant velle, quod rectum sit; aut ex aliorum laude ostendere, qualis ipsius animus sit. Si vituperabimus: aut merito facere, quod ita tractati sumus; aut studio, quod utile putemus esse ab omnibus unicam malitiam atqua nequitiam cognosci; aut quod placeat ostendi, quod nobis placeat, ex aliorum vituperatione. Ab eius persona, de quo loquemur, si laudabimus: vereri nos, ut illius facta verbis consequi possimus; ‹omnes› homines illius virtutes praedicare oportere; ipsa facta omnium laudatorum eloquentiam anteire. Si vituperabimus, ea, quae videmus contrarie paucis verbis commutatis dici posse, dicemus, ut paulo supra exempli causa demonstratum est. ==12== Ab auditorum persona, ‹si› laudabimus: quoniam non apud ignotos laudemus, nos monendei causa pauca dicturos; aut si erunt ignoti, ut talem virum velint cognoscere, petemus: quoniam in eodem virtutis studio sint, apud quos laudemus, atque ille, qui laudatur, fuerit aut sit, sperare nos facile iis, quibus velimus, huius facta probaturos. Contraria vituperatio: quoniam norint, pauca de nequitia eius dicturos; quod si ignorent, petemus, uti gnoscant, uti malitiam vitare possint: quoniam dissimiles sint, qui audiant, atque ille, qui vituperatur, sperare eos illius vitam vehementer inprobaturos. Ab rebus ipsis: incertos esse, quid potissimum laudemus; vereri, ne, cum multa dixerimus, plura praetereamus, et quae similes sententias habebunt; quibus sententiis contraria sumuntur a vituperatione. ==13== Principio tractato aliqua harum, quas ante commemoravimus, ratione, narratio non erit ulla, quae necessario consequatur; sed si qua inciderit, quom aliquod factum eius, de quo loquemur, nobis narrandum sit cum laude aut vituperatione, praeceptio narrandi de primo libro repetetur. Divisione hac utemur: exponemus, quas res laudaturi sumus aut vituperaturi; deinde, ut quaeque, quove tempore res erit gesta, ordine dicemus, ut, quid quamque tute cauteque egerit, intellegatur. Sed exponere oportebit animi virtutes aut vitia; deinde commoda aut incommoda corporis aut rerum externarum, quomodo ab animo tractata sunt, demonstrare. Ordinem hunc adhibere in demonstranda vita debemus: ab externis rebus: genus: in laude, quibus maioribus natus sit; si bono genere, parem aut excelsiorem fuisse; si humili genere, ipsum in suis, non in maiorum virtutibus habuisse praesidium; in vituperatione, si bono genere, dedecori maioribus fuisse; si malo, tamen his ipsis detrimento fuisse. Educatio: in laude, *** honeste in bonis disciplinis totius pueritiae fuerit; in vituperatione. *** ==14== Deinde transire oportet ad corporis commoda: natura si sit dignitas atque forma, laudei fuisse eam, non quemadmodum ceteris detrimento atque dedecori; si vires atque velocitas egregia, honestis haec exercitationibus et industriis dicemus conparata; si valetudo perpetua, diligentia et temperantia cupiditatum; in vituperatione, si erunt haec corporis commoda, de his usum dicemus, quae casu et natura tamquam quilibet gladiator habuerit; si non erunt, praeter formam omnia ipsius culpa et intemperantia afuisse dicemus. Deinde revertemur ad extraneas res, et in his animi virtutes aut vitia quae fuerint, considerabimus; divitiae an paupertas fuerit, et quae potestates, quae gloriae, quae amicitiae, quae inimicitiae, et quid fortiter inimicitiis gerundis fecerit; cuius causa susceperit inimicitias; qua fide, benivolentia, officio gesserit amicitias; in divitiis qualis aut paupertate cuiusmodi fuerit; quemadmodum habuerit in potestatibus gerundis animum. Si interierit, cuiusmodi ‹mors eius fuerit, cuiusmodi› res mortem eius sit consecuta. ==15== Ad omnes autem res, in quibus animus hominis maxime consideratur, illae quattuor animi virtutes erunt adcommodandae; ut, si laudemus, aliud iuste, aliud fortiter, aliud modeste, et aliud prudenter factum esse dicamus; si vituperabimus, ‹aliud iniuste,› aliud inmodeste, aliud ignave, aliud stulte factum praedicemus. Perspicuum est iam nimirum ex hac dispositione, quemadmodum sit tractanda tripertita divisio laudis et vituperationis, si illud etiam adsumpserimus, non necesse esse nos omnes has partes in laudem aut in vituperationem transferre, propterea quod saepe ‹ne› incidunt ‹quidem, saepe ita tenuiter incidunt,› ut non sint necessaria dictu. Quapropter eas partes, quae firmissimae videbuntur, legere oportebit. Conclusionibus brevibus utemur, ‹enumeratione ad exitum causae; in ipsa› causa crebras et breves amplificationes interponemus per locos communis. Nec hoc genus causae, eo quod raro accidit in vita, neglegentius commendandum est: neque enim id quod potest accidere, ut faciendum sit aliquando, non oportet velle quam adcommodatissime posse facere; et si separatim haec causa minus saepe tractatur, at in iudicialibus et in deliberativis causis saepe magnae partes versantur laudis aut vituperationis. Quare in hoc quoque causae genere nonnihil industriae consumendum putemus. Nunc, absoluta a nobis difficillima parte rhetoricae, hoc est inventione perpolita atque omne causae genus adcommodata, tempus est ad ceteras partes proficisci. Deinceps igitur de dispositione dicemus. ==16== Quoniam DISPOSITIO est, per quam illa, quae invenimus, in ordinem redigimus, ut certo quidquid loco pronuntietur, videndum est, cuiusmodi rationem in disponendo habere conveniat. Genera dispositionum sunt duo: unum ab institutione artis profectum, alterum ad casum temporis adcommodatum. Ex institutione artis disponemus, cum sequemur eam praeceptionem, quam in primo libro exposuimus, hoc est, ut utamur principio, narratione, divisione, confirmatione, confutatione, conclusione; et ut hunc ordinem, quemadmodum praeceptum est ante, in dicendo sequamur. Item ex institutione artis non modo totas causas per orationem, sed singulas quoque argumentationes disponemus, quemadmodum in libro secundo docuimus: in expositionem, rationem, confirmationem rationis, exornationem, conclusionem. ==17== Haec igitur duplex dispositio est: una per orationes, altera per argumentationes, ab institutione artis profecta. Est autem alia dispositio, quae, cum ab ordine artificioso recedendum est, oratoris iudicio ad tempus adcommodatur; ut si ab narratione dicere incipiamus aut ab aliqua firmissima argumentatione aut litterarum aliquarum recitatione; aut si secundum principium confirmatione utamur, deinde narratione aut si quam eiusmodi permutationem ordinis faciemus; quorum nihil, nisi causa postulat, fieri oportebit. Nam si vehementer aures auditorum optunsae videbuntur atque animi defatigati ab adversariis multitudine verborum, commode poterimus principio supersedere, exordiri causam aut ‹a› narratione aut aliqua firma argumentatione. Deinde, si commodum erit, quod non semper necesse est, ad principii sententiam reverti licebit. Si causa nostra magnam difficultatem videbitur habere, ut nemo aequo animo principium possit audire, ab narratione cum inceperimus, ad principii sententiam revertemur. Si narratio parum probabilis, exordiemur ab aliqua firma argumentatione. His commutationibus et translationibus saepe uti necesse est, cum ipsa res artificiosam dispositionem artificiose commutare cogit. ==18== In confirmatione et confutatione argumentationum dispositiones huiusmodi convenit habere: firmissimas argumentationes in primis et in postremis causae partibus conlocare; mediocris et neque inutiles ad dicendum neque necessarias ad probandum, quae, si separatim ac singulae dicantur, infirmae sint, cum ceteris coniunctae firmae et probabiles fiunt, interponi [in medio conlocari] oportet. Nam et statim re narrata expectat animus auditoris, sei qua re causa confirmari possit - quapropter continuo firmam aliquam oportet inferre argumentationem -: et, reliqua, quoniam nuperrime dictum facile memoriae mandatur, utile est, cum dicere desinamus, recentem aliquam relinquere in animis auditorum bene firmam argumentationem. Haec dispositio locorum, tamquam instructio militum, facillime in dicendo, sicut illa in pugnando, parere poterit victoriam. ==19== PRONUNTIATIONEM multi maxime utilem oratori dixerunt esse ‹et› ad persuadendum plurimum valere. Nos quidem unum de quinque rebus plurimum posse non facile dixerimus, ‹nec› egregie magnam esse utilitatem in pronuntiatione audacter confirmaverimus. Nam commodae inventiones et concinnae verborum elocutiones et partium causae artificiosae dispositiones et horum omnium diligens memoria sine pronuntiatione non plus, quam sine his rebus pronuntiatio sola valere poterit. Quare, ‹et› quia nemo de ea re diligenter scripsit - nam omnes vix posse putarunt de voce et vultu et gestu dilucide scribi, cum eae res ad sensus nostros pertinerent - et quia magnopere ‹ea pars› a nobis ad dicendum conparanda est, non neglegenter videtur tota res consideranda. Dividitur igitur pronuntiatio in vocis figuram ‹et› in corporis motum. Figura vocis est ea, quae suum quendam possidet habitum ratione et industria conparatum. ==20== Ea dividitur in tres partes: magnitudinem, firmitudinem, mollitudinem. Magnitudinem vocis maxime conparat natura, nonnihil auget, sed maxime amplificat adcuratio. Firmitudinem vocis maxime conparat cura, nonnihil adauget et maxime conservat exercitatio imitationes. Mollitudinem vocis, hoc est, ut eam torquere in dicendo nostro commodo possimus, maxime taciet exercitatio declamationis. Quapropter de magnitudine vocis et firmitudinis parte, quoniam altera natura paritur, altera cura conparatur, nihil nos adtinet commonere, nisi ut ab iis, qui ‹non› inscii sunt eius artificii, ratio curandae vocis petatur. De ea parte firmitudinis, quae conservatur ratione declamationis, et de mollitudine vocis, quae maxime necessaria est oratori, quoniam ea quoque moderatione declamationis conparatur, dicendum videtur. ==21== Firmam ergo maxime poterimus in dicendo vocem conservare, si quam maxime sedata et depressa voce principia dicemus. Nam laeditur arteria, si, antequam voce lenei permulsa est, acri clamore completur. Et intervallis longioribus uti convenit: recreatur enim spiritu vox et arteriae reticendo adquiescunt. Et in continuo clamore remittere et ad sermonem transire oportet: commutationes enim faciunt, ut nullo genere vocis effuso in omni voce integri simus. Et acutas vocis exclamationes vitare ‹debemus›: ictus enim fit et vulnus arteriae acuta atque attenuata nimis adclamatione, et qui splendor est vocis, consumitur uno clamore universus. Et uno spiritu continenter multa dicere in extrema convenit oratione: fauces enim calefiunt et arteriae conplentur et vox, quae tractata varie est, reducitur in quendam sonum aequabilem atque constantem. Quam saepe rerum naturae gratia quaedam iure debetur! Velut accidit in hac re. Nam quae dicimus ad vocem servandam prodesse, eadem adtinent ad suavitudinem pronuntiationis, ut, quod nostrae voci prosit, idem voluntati auditoris probetur. ==22== Utile est ad firmitudinem sedata vox in principio. Quid insuavius quam clamor in exordio causae? Intervalla vocem confirmant; eadem sententias concinniores divisione reddunt et auditori spatium cogitandi relinquunt. Conservat vocem continui clamoris remissio: et auditorem quidem varietas maxime delectat, cum sermone animum retinet aut exsuscitat clamore. Acuta exclamatio vocem volnerat; eadem laedit auditorem: habet enim quiddam inliberale et ad muliebrem potius vociferationem quam ad virilem dignitatem in dicendo adcommodatum. In extrema oratione continens vox remedio est voci. Quid? Haec eadem nonne animum vehementissime calefacit auditoris in totius conclusione causae? Quoniam [res] igitur eadem vocis firmitudini et pronuntiationis suavitudini prosunt, de utraque re simul erit in praesentia dictum, de firmitudine, quae visa sunt, de suavitudine, quae coniuncta fuerunt: cetera suo loco paulo post dicemus. ==23== Mollitudo igitur vocis, quoniam omnis ad rhetoris praeceptionem pertinet, diligentius nobis consideranda est. Eam dividimus in sermonem, contentionem, amplificationem. Sermo est oratio remissa et finitima cotidianae locutioni. Contentio est oratio acris et ad confirmandum et ad confutandum adcommodata. Amplificatio est oratio, quae aut in iracundiam inducit aut ad misericordiam trahit auditoris animum. Sermo dividitur in partes quattuor: dignitatem, demonstrationem, narrationem, iocationem. Dignitas est oratio cum aliqua gravitate ‹et vocis remissione. Demonstratio est oratio,› quae docet ‹remissa voce›, quomodo quid fieri potuerit aut non potuerit. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Iocatio est oratio, quae ex aliqua re risum pudentem et liberalem potest conparare. Contentio dividitur in continuationem et in distributionem. Continuatio est ‹orationis enuntiandae adceleratio clamosa. Distributio est in contentione› oratio frequens cum raris et brevibus intervallis acri vociferatione. ==24== Amplificatio dividitur in cohortationem et conquestionem. Cohortatio est oratio, quae aliquod peccatum amplificans auditorem ad iracundiam adducit. Conquestio est oratio, quae incommodorum amplificatione animum auditoris ad misericordiam perducit. Quoniam igitur mollitudo vocis in tres partes divisa est, ‹et› eae partes ipsae sunt in octo partes alias distributae, harum octo partium, quae cuiusque idonea pronuntiatio sit, demonstrandum videtur. Sermo cum est in dignitate, plenis faucibus quam sedatissuma et depressissuma voce ‹uti› conveniet; ita tamen, ut ne ab oratoria consuetudine ad tragicam transeamus. Cum autem est in demonstratione, voce paulolum attenuata crebris intervallis et divisionibus oportet ‹uti,› ut in ipsa pronuntiatione eas res, quas demonstrabimus, inserere atque insecare videamur in animis auditorum. Cum autem est sermo in narratione, vocum varietates opus sunt, ut, quo quidque pacto gestum sit, ita narrare videatur. Strenue quod volumus ostendere factum: celeriuscule dicemus; at aliud otiose: retardabimus. Deinde modo acriter, tum clementer, maeste, hilare in omnes partes commutabimus ut verba item pronuntiationem. Si qua inciderint in narrationem dicta, rogata, responsa, si quae admirationes de quibus nos narrabimus, diligenter animum advertemus, ut omnium personarum sensus atque animos voce exprimamus. ==25== Sin erit sermo in iocatione, leviter tremibunda voce, cum parva significatione risus, sine ulla suspicione nimiae cachinnationis leniter oportebit ab sermone serio torquere verba ad liberalem iocum [vocem]. Cum autem contendere oportebit, quoniam id aut per continuationem aut per distributionem faciendumst, in continuatione, adaucto mediocriter sono voci, verbis continuandis vocem quoque augere oportebit et torquere sonum et celeriter cum clamore verba conficere, ut vim volubilem orationis vociferatio consequi possit. In distributione vocis ab imis faucibus exclamationem quam clarissimam adhibere oportet, et quantum spatii in singulas exclamationes sumpserimus, tantum in singula intervalla spatii consumere iubemur. In amplificationibus ‹cum› cohortatione utamur voce attenuatissima, clamore leni, sono aequabili, commutationibus ‹crebris,› maxima celeritate. In conquestione utemur voce depressa, inclinato sono, crebris intervallis, longis spatiis, magnis commutationibus. De figura vocis satis dictum est: nunc de corporis motu dicendum videtur. ==26== Motus est corporis gestus et vultus moderatio quaedam, quae probabiliora reddit ea, quae pronuntiantur. Convenit igitur in vultu pudorem et acrimoniam esse, in gestu nec venustatem conspiciendam nec turpitudinem esse, ne aut histriones aut operarii videamur esse. Ad easdem igitur partes, in quas vox est distributa, motus quoque corporis ratio videtur esse adcommodanda. Nam si erit sermo cum dignitate, stantis in vestigio levi dexterae motu loqui oportebit, hilaritate, tristitia, mediocritate vultus ad sermonis sententias adcommodata. Sin erit in demonstratione sermo, paulolum corpus a cervicibus demittemus: nam est hoc datum, ut quam proxime tum vultum admoveamus ad auditores, si quam rem docere eos et vehementer instigare velimus. Sin erit in narratione sermo, idem motus poterit idoneus esse, qui paulo ante demonstrabatur in dignitate. Sin in iocatione, vultu quandam debebimus hilaritatem significare sine commutatione gestus. ==27== Sin contendemus per continuationem, brachio celeri, mobili vultu, acri aspectu utemur. Sin contentio fiet per distributionem, porrectione perceleri brachii, inambulatione, pedis dexteri rara subplusione, acri et defixo aspectu uti oportet. Sin utemur amplificatione per cohortationem, paulo tardiore et consideratiore gestu conveniet uti, similibus ceteris rebus atque in contentione per continuationem. Sin utemur amplificatione per conquestionem, feminis plangore et capitis ictu, nonnumquam sedato et constanti gestu, maesto et conturbato vultu uti oportebit. Non sum nescius, quantum susceperim negotii, qui motus corporis exprimere verbis et imitari scriptura conatus sim voces. Verum nec hoc confisus sum posse fieri, ut de his rebus satis commode scribi posset, nec, si id fieri non posset, hoc, quod feci, fore inutile putabam, propterea quod hic admonere voluimus, quid oporteret: reliqua trademus exercitationi. Hoc ‹tamen› scire oportet, pronuntiationem bonam id perficere, ut res ex animo agi videatur. ==28== Nunc ad thesaurum inventorum atque ad omnium partium rhetoricae custodem, memoriam, transeamus. MEMORIA utrum habeat quiddam artificiosi, an omnis ab natura proficiscatur, aliud dicendi tempus ‹magis› idoneum dabitur. Nunc proinde atque constet in hac re multum valere artem et praeceptionem, ita de ea re loquemur. Placet enim nobis esse artificium memoriae; quare placeat, alias ostendemus; in praesentia, cuiusmodi sit ea, aperiemus. Sunt igitur duae memoriae: una naturalis, altera artificiosa. Naturalis est ea, quae nostris animis insita est et simul cum cogitatione nata; artificiosa est ea, quam confirmat inductio quaedam et ratio praeceptionis. Sed qua via in ceteris rebus ingenii bonitas imitatur saepe doctrinam, ars porro naturae commoda confirmat et auget, item fit in hac re, ut nonnumquam naturalis memoria, ==29== si cui data est egregia, similis sit huic artificiosae, porro haec artificiosa naturae commoda retineat et amplificet ratione doctrinae; quapropter ‹et› naturalis memoria praeceptione confirmanda est, ut sit egregia, et haec, quae doctrina datur, indiget ingenii. Nec hoc magis aut minus in hac re, quam in ceteris artibus fit, ut ingenio doctrina, praeceptione natura nitescat. Quare et illis, qui natura memores sunt, utilis haec erit institutio, quod tute paulo post poteris intellegere: et si illei, freti ingenio, nostri non indigerent, tamen iusta causa daretur, quare iis, qui minus ingenii habent, adiumento velimus esse. Nunc de artificiosa memoria loquemur. Constat igitur artificiosa memoria locis et imaginibus. Locos appellamus eos, qui breviter, perfecte, insignite aut natura aut manu sunt absoluti, ut eos facile naturali memoria conprehendere et amplecti queamus: ‹ut› aedes, intercolumnium, angulum, fornicem et alia, quae his similia sunt. Imagines sunt formae quaedam et notae et simulacra eius rei, quam meminisse volumus: quod genus equi, leones, aquilae; [memoriam] si volemus habere imagines eorum, locis certis conlocare oportebit. ==30== Nunc, cuiusmodi locos invenire et quo pacto reperire et in locis imagines constituere oporteat, ostendemus. Quemadmodum igitur qui litteras sciunt, possunt id, quod dictatur, eis scribere et recitare quod scripserunt, item qui nemonica didicerunt, possunt, quod audierunt, in locis conlocare ‹et› ex his memoriter pronuntiare. Nam loci cerae aut cartae simillimi sunt, imagines litteris, dispositio et conlocatio imaginum scripturae, pronuntiatio lectioni. Oportet igitur, si volumus multa meminisse, multos ‹nos› nobis locos conparare, uti multis locis multas imagines conlocare possimus. Item putamus oportere ‹ex ordine hos locos habere,› ne quando perturbatione ordinis inpediamur, quo setius, quoto quoquo loco libebit, vel ab superiore vel ab inferiore parte imagines sequi et ea, quae mandata locis erunt, edere possimus: nam ut, si in ordine stantes notos quomplures viderimus, nihil nostra intersit, utrum ab summo an ab imo an ab medio nomina eorum dicere incipiamus, item in locis ex ordine conlocatis eveniet, ut in quamlibebit partem quoque loco lubebit imaginibus commoniti dicere possimus id, quod locis mandaverimus: ==31== quare placet et ex ordine locos conparare. Locos, quos sumpserimus, egregie commeditari oportebit, ut perpetuo nobis haerere possint: nam imagines, sicuti litterae delentur, ubi nihil utimur; loci, tamquam cera, remanere debent. Et, ne forte in numero locorum falli possimus, quintum quemque placet notari: quod genus, si in quinto loco manum auream conlocemus, ‹si› in decumo aliquem notum, cui praenomen sit Decumo; deinde facile erit inceps similis notas quinto quoquo loco conlocare. Item commodius est in derelicta, quam in celebri regione locos conparare, propterea quod frequentia et obambulatio hominum conturbat et infirmat imaginum notas, solitudo conservat integras simulacrorum figuras. Praeterea dissimilis forma atque natura loci conparandi sunt, ut distincti interlucere possint: nam si qui multa intercolumnia sumpserit, conturbabitur similitudine, ut ignoret, quid in quoquo loco conlocarit. Et magnitudine modica et mediocris locos habere oportet: nam et praeter modum ampli vagas imagines reddunt et nimis angusti saepe non videntur posse capere imaginum conlocationem. ==32== Tum nec nimis inlustris nec vehementer obscuros locos habere oportet, ne aut obcaecentur tenebris imagines aut splendore praefulgeant. Intervalla locorum mediocria placet esse, fere paulo plus aut minus pedum tricenum: nam ut aspectus item cogitatio minus valet, sive nimis procul removeris sive vehementer prope admoveris id, quod oportet videri. Sed quamquam facile est ei, qui paulo plura noverit, quamvis multos et idoneos locos conparare, tamen si qui satis idoneos invenire se non putabit, ipse sibi constituat quam volet multos licebit. Cogitatio enim quamvis regionem potest amplecti et in ea situm loci cuiusdam ad suum arbitrium fabricari et architectari. Quare licebit, si hac prompta copia contenti non erimus, nosmet ipsos nobis cogitatione nostra regionem constituere et idoneorum locorum commodissimam distinctionem conparare. De locis satis dictum est; nunc ad imaginum rationem transeamus. ==33== Quoniam ergo rerum similes imagines esse oportet, ex omnibus rebus nosmet nobis similitudines eligere debemus. Duplices igitur similitudines esse debent, unae rerum, alterae verborum. Rerum similitudines exprimuntur, cum summatim ipsorum negotiorum imagines conparamus; verborum similitudines constituuntur, cum unius cuiusque nominis et vocabuli memoria imagine notatur. Rei totius memoriam saepe una nota et imagine simplici conprehendimus; hoc modo, ut si accusator dixerit ab reo hominem veneno necatum, et hereditatis causa factum arguerit, et eius rei multos dixerit testes et conscios esse: si hoc primum, ut ad defendendum nobis expeditum ‹sit,› meminisse volemus, in primo loco rei totius imaginem conformabimus: aegrotum in lecto cubantem faciemus ipsum illum, de quo agetur, si formam eius detinebimus; si eum non, at aliquem aegrotum ‹non› de minimo loco sumemus, ut cito in mentem venire possit. Et reum ad lectum eius adstituemus, dextera poculum, sinistra tabulas, medico testiculos arietinos tenentem: hoc modo et testium et hereditatis et veneno necati memoriam habere poterimus. ==34== Item deinceps cetera crimina ex ordine in locis ponemus; et, quotienscumque rem meminisse volemus, si formarum dispositione et imaginum diligenti notatione utemur, facile ea, quae volemus, memoria consequemur. Cum verborum similitudines imaginibus exprimere volemus, plus negotii suscipiemus et magis ingenium nostrum exercebimus. Id nos hoc modo facere oportebit: Iam domum itionem reges Atridae parant *** in loco constituere manus ad caelum tollentem Domitium, cum a Regibus Marciis loris caedatur: hoc erit «Iam domum itionem reges»; in altero loco Aesopum et Cimbrum subornari, ut ad Ephigeniam, in Agamemnonem et Menelaum: hoc erit «Atridae parant.» Hoc modo omnia verba erunt expressa. Sed haec imaginum conformatio tum valet, si naturalem memoriam exsuscitaverimus hac notatione, ut versu posito ipsi nobiscum primum transeamus bis aut ter eum versum, deinde tum imaginibus verba exprimamus. Hoc modo naturae subpeditabitur doctrina. Nam utraque altera separata minus erit firma, ita tamen, ut multo plus in doctrina atque arte praesidii sit. Quod docere non gravaremur, nei metueremus, ne, cum ab instituto nostro recessissemus, minus commode servaretur haec dilucida brevitas praeceptionis. ==35== Nunc, quoniam solet accidere, ut imagines partim firmae et acres et ad monendum idoneae sint, partim inbecillae et infirmae, quae vix memoriam possint excitare, qua de causa utrumque fiat, considerandum est, ut cognita causa, quas vitemus et quas sequamur imagines, scire possimus. Docet igitur nos ipsa natura, quid oporteat fieri. Nam si quas res in vita videmus parvas, usitatas, cottidianas, meminisse non solemus propterea quod nulla nova nec admirabili re commovetur animus: at si quid videmus aut audimus egregie turpe aut honestum, inusitatum, magnum, incredibile, ridiculum, id diu meminisse consuevimus. ‹Itaque quas res ante ora videmus› aut audimus, obliviscimur plerumque; quae acciderunt in pueritia, meminimus optime saepe; nec hoc alia de causa potest accidere, nisi quod usitatae res facile e memoria elabuntur, insignes et novae diutius ‹manent in animo. ==36== Solis› exortus, cursus, occasus nemo admiratur, propterea quia cottidie fiunt; at eclipsis solis mirantur, quia raro accidunt, et solis eclipsis magis mirantur quam lunae, propterea quod hae crebriores sunt. Docet ergo se natura vulgari et usitata re non exsuscitari, novitate et insigni quodam negotio commoveri. Imitetur ars igitur naturam et, quod ea desiderat, id inveniat, quod ostendit, sequatur. Nihil est enim, quod aut natura extremum invenerit aut doctrina primum; sed rerum principia ab ingenio profecta sunt, exitus disciplina conparantur. ==37== Imagines igitur nos in eo genere constituere oportebit, quod genus in memoria diutissime potest haerere. Id accidet, si quam maxime notatas similitudines constituemus; si non multas nec vagas, sed aliquid agentes imagines ponemus; si egregiam pulcritudinem aut unicam turpitudinem eis adtribuemus; si aliquas exornabimus, ut si coronis aut veste purpurea, quo nobis notatior sit similitudo; aut si qua re deformabimus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam inducamus, quo magis insignita sit forma, aut ridiculas res aliquas imaginibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius meminisse valeamus. Nam, quas res ‹veras› facile meminerimus, easdem fictas et diligenter notatas meminisse non difficile est. Sed illud facere oportebit, ut identidem primos quosque locos imaginum renovandarum causa celeriter animo pervagemus. ==38== Scio plerosque Graecos, qui de memoria scripserunt, fecisse, ut multorum verborum imagines conscriberent, uti, qui ediscere vellent, paratas haberent, ne quid in quaerendo consumerent operae. Quorum rationem aliquot de causis inprobamus: primum, quod in verborum innumerabili multitudine ridiculumst mille verborum imagines conparare. Quantulum enim poterunt haec valere, cum ex infinita verborum copia modo aliud modo aliud nos verbum meminisse oportebit? Deinde cur volumus ab industria quemquam removere, ut ne quid ipse quaerat, nos illi omnia parata quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius magis commovetur. Nam ut saepe, formam si quam similem cuipiam dixerimus esse, non omnes habemus adsensores, quod alii videtur aliud, item fit ‹in› imaginibus, ut, quae nobis diligenter notata sit, ea parum videatur insignis aliis. ==39== Quare sibi quemque suo commodo convenit imagines conparare. Postremo praeceptoris est docere, quemadmodum quaeri quidque conveniat, et unum aliquod aut alterum, non omnia, quae eius generis erunt, exempli causa subicere, quo res possit esse dilucidior: ‹ut› quom de prohemiis quaerendis disputamus, rationem damus quaerendi, non mille prohemiorum ‹genera conscribimus, item arbitramur› de imaginibus fieri convenire. Nunc, ne forte verborum memoriam aut nimis difficilem aut parum utilem arbitrere, rerum ipsarum memoria contentus sis, quod et utilior sit et plus habeat facultatis, admonendus es, quare verborum memoriam ‹non› inprobemus. Nam putamus oportere eos, qui velint res faciliores sine labore et molestia facere, in rebus difficilioribus esse ante exercitatos. Nec nos hanc verborum memoriam inducimus, ‹ut versus meminisse possimus,› sed ut hac exercitatione illa rerum memoria, quae pertinet ad utilitatem, confirmetur, ut ab hac difficili consuetudine sine labore ad illam facultatem transire possimus. ==40== Sed cum in omni disciplina infirma est artis praeceptio sine summa adsiduitate exercitationis, tum vero in nemonicis minimum valet doctrina, nisi industria, studio labore, diligentia conprobatur. Quam plurimos locos ut habeas et quam maxime ad praecepta adcommodatos curare poteris; in imaginibus conlocandis exerceri cotidie convenit. Non enim, sicut a ceteris studiis abducimur nonnumquam occupatione, item ab hac re nos potest causa deducere aliqua. Numquam est enim, quin aliquid memoriae tradere velimus et tum maxime, cum aliquo maiore negotio detinemur. Quare, cum sit utile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto labore sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam te hortari non est sententia, ne aut tuo studio diffisi aut minus, quam res postulat, dixisse videamur. De quinta parte rhetoricae deinceps dicemus: tu primas quasque partes in animo frequenta et, quod maxime necesse est, exercitatione confirma. 39rcneed5rmmkvanflj76tvm4e22mwh 263442 263438 2026-04-20T09:50:07Z Saumache 27923 263442 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber III |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} ==1== Ad omnem iudicialem causam quaemadmodum conveniret inventionem rerum adcommodari, satis abundanter arbitror superioribus libris demonstratum. Nunc earum rationem rerum inveniendarum, quae pertinebant ad causas deliberativas ‹et demonstrativas,› in hunc librum transtulimus, ut omnis inveniundi praeceptio tibi quam primum persolveretur. Reliquae quattuor partes erant artificii. De tribus partibus in hoc libro dictum est: dispositione, pronuntiatione, memoria. De elocutione, quia plura dicenda videbantur, in quarto libro conscribere maluimus, quem, ut arbitror, tibi librum celeriter absolutum mittemus, ne quid tibi rhetoricae artis deesse possit. Interea prima quaeque et nobiscum, ‹cum› voles, et interdum sine nobis legendo consequere, ne quid inpediare, quin ad hanc utilitatem pariter nobiscum progredi possis. Nunc tu fac attentum te praebeas: nos proficisci ad instituta pergemus. ==2== Deliberationes partim sunt eiusmodi, ut quaeratur, utrum potius faciendum sit; partim eiusmodi, ut, quid potissimum faciendum sit, consideretur. Utrum potius, hoc modo: Kartago tollenda an relinquenda videatur. Quid potissimum, hoc pacto: ut si Hannibal consultet, quom ex Italia Kartaginem arcessatur, an in Italia remaneat, an domum redeat, an in Aegyptum profectus occupet Alexandriam. Item deliberationes partim ipsae propter se consultandae sunt, ut si deliberet senatus, captivos ab hostibus redimat, an non; partim propter aliquam extraneam causam veniunt in deliberationem et consultationem, ut si deliberet senatus [bello Italico], solvatne legibus Scipionem, ut eum liceat ante tempus consulem fieri; partim et propter se sunt deliberandae et magis propter extraneam causam veniunt in consultationem, ut si deliberet senatus bello Italico, sociis civitatem det, an non. In quibus causis rei natura faciet deliberationem, omnis oratio ad ipsam rem adcommodabitur; in quibus extranea causa conficiet deliberationem, in his ea ipsa causa erit adaugenda aut deprimenda. ==3== Omnem orationem eorum, qui sententiam dicent, finem sibi conveniet utilitatis proponere, ut omnis eorum ad eam totius orationis ratio conferatur. Utilitas in duas partes in civili consultatione dividitur: tutam, honestam. Tuta est, quae conficit instantis aut consequentis periculi vitationem qualibet ratione. Haec tribuitur in vim et dolum, quorum ‹aut› alterum separatim aut utrumque sumemus coniuncte. Vis decernitur per exercitus, classes, arma, tormenta, evocationes hominum et alias huiusmodi res. Dolus consumitur in pecunia, pollicitatione, dissimulatione, maturatione, mentitione et ceteris rebus de quibus magis idoneo tempore loquemur, si quando de re militari aut de administratione re ‹publica› scribere velimus. Honesta res dividitur in rectum et laudabile. Rectum est, quod cum virtute et officio fit. Id dividitur in prudentiam, iustitiam, fortitudinem, modestiam. Prudentia est calliditas, quae ratione quadam potest dilectum habere bonorum et malorum. Dicitur item prudentia scientia cuiusdam artificii: item appellatur prudentia rerum multarum memoria et usus conplurium negotiorum. Iustitia est aequitas ius uni cuique re tribuens pro dignitate cuiusque. Fortitudo est rerum magnarum adpetitio et rerum humilium contemptio et laboris cum utilitatis ratione perpessio. Modestia est in animo continens moderatio cupiditatem. ==4== Prudentiae partibus utemur in dicendo, si commoda cum incommodis conferemus, cum alterum sequi, vitare alterum cohortemur; aut si qua in re cohortabimur aliquid, cuius rei aliquam disciplinam [scientiam] poterimus habere, quo modo aut qua quidque ratione fieri oporteat; aut si suadebimus quippiam, cuius rei gestae aut praesentem aut auditam memoriam poterimus habere: qua in re facile id, quod velimus, exemplo allato persuadere possumus. Iustitiae partibus utemur, si aut innocentium aut supplicium misereri dicemus oportere; si ostendemus bene merentibus gratiam referre convenire; si demonstrabimus ulcisci male meritos oportere; si fidem magnopere censebimus conservandam; si leges et mores civitatis egregie dicemus oportere servari; si societates atque amicitias studiose dicemus coli convenire; si, quod ius in parentis, deos, patriam natura conparavit, id religiose colendum demonstrabimus; si hospitia, clientelas, cognationes, adfinitates caste colenda esse dicemus; si nec pretio nec gratia nec periculo nec simultate a via recta ostendemus deduci oportere; si dicemus in omnibus aequabile ius statui convenire. His atque huiusmodi partibus iustitiae si quam rem in contione aut in consilio faciendam censebimus, iustam esse ostendemus, contrariis iniustam. Ita fiet, ut isdem locis et ad suadendum et ad dissuadendum simus conparati. ==5== Sin fortitudinis retinendae causa faciendum esse dicemus, ostendemus res magnas et celsas sequi et appeti oportere; et item res humiles et indignas viris fortibus *** vel viros fortes propterea contemnere oportere nec idoneas dignitate sua iudicare. Item ab nulla re honesta periculi aut laboris magnitudine deduci oportere; antiquiorem mortem turpitudine haberei; nullo dolore cogi, ut ab officio recedatur; nullius pro rei veritate metuere inimicitias; quodlibet pro patria, parentibus, hospitibus, amicis, iis rebus, quas iustitia colere cogit, adire periculum et quemlibet suscipere laborem. Modestiae partibus utemur, si nimias libidines honoris, pecuniae, similium rerum vituperabimus; si unam quamque rem certo naturae termino definiemus; si quoad cuique satis sit, ostendemus, nimium progredi dissuadebimus, modum uni cuique rei statuemus. ==6== Huiusmodi partes sunt ‹virtutis amplificandae, si suadebimus›, omnibus verbis adtenuandae, si ab his dehortabimur, ut haec adtenuentur quae supra demonstravi. Nam nemo erit, qui censeat a virtute recedendum; verum aut res non eiusmodi dicatur esse, ut virtutem possimus egregiam experiri, aut in contrariis potius rebus quam in his virtus constare, quae ostendantur. Item, si quo pacto poterimus, quam is, qui contra dicet, iustitiam vocabit, nos demonstrabimus ignaviam esse et inertiam, ac pravam liberalitatem; quam prudentiam appellarit, ineptam et garrulam et odiosam scientiam esse dicemus; quam ille modestiam dicet esse, eam nos inertiam et dissolutam neglegentiam esse dicemus; quam ille fortitudinem nominarit, eam nos gladiatoriam et inconsideratam appellabimus temeritatem. ==7== Laudabile est, quod conficit honestam et praesentem et consequentem commemorationem. Hoc nos eo separavimus ‹a recto, non quod hae quattuor› partes, quae subiciuntur sub vocabulum recti, hanc honestatis commemorationem dare ‹non› soleant; sed quamquam ex recto laudabile nascitur, tamen in dicendo seorsum tractandum est hoc ab illo: neque enim solum laudis causa rectum sequi convenit, sed si laus consequitur, duplicatur rectei adpetendi voluntas. Cum igitur erit demonstratum rectum esse, laudabile esse demonstrabimus aut ab idoneis hominibus - ut si qua res honestiori ordinei placeat, quae a deteriore ordine inprobetur - aut quibus sociis aut omnibus civibus, exteris nationibus, posterisque nostris. Cum huiusmodi divisio sit locorum in consultatione, breviter aperienda erit totius tractatio causae. Exordiri licebit vel a principio vel ab insinuatione vel isdem rationibus, quibus in iudicialei causa. Si cuius rei narratio incidet, eadem ratione narrari oportebit. ==8== Quoniam in huiusmodi causis finis est utilitas et ea dividitur in rationem tutam atque honestam, ‹si› utrumque poterimus ostendere, utrumque pollicebimur nos in dicendo demonstraturos esse; si alterum ‹erimus demonstraturi, simpliciter› quid dicturi sumus, ostendemus. At si nostram rationem tutam esse dicemus, divisione utemur in vim et consilium. Nam quod in docendo rei dilucidae magnificandae causa dolum appellavimus, id in dicendo honestius consilium appellabimus. Si rationem nostrae sententiae rectam esse dicemus et omnes partes rectei incident, quadripertita divisione utemur: si non incident, quot erunt, tot exponemus in dicendo. Confirmatione et confutatione utemur, nostris locis, quos ante ostendimus, confirmandis, contrariis confutandis. Argumentationis artificiose tractandae ratio de secundo libro petetur. Sed si acciderit, ut in consultatione alteri ab tuta ratione, alteri ab honesta sententia sit, ut in deliberatione eorum qui a Poeno circumsessi deliberant, quid agant, ‹qui› tutam rationem sequi suadebit, his locis utetur: nullam rem utiliorem esse incolumitate; virtutibus uti neminem posse, qui suas rationes in tuto non conlocarit; ‹ne› deos quidem esse auxilio is, qui se inconsulto in periculum mittant; honestum nihil oportere existimari, quod non salutem pariat. ==9== Qui tutae rei praeponet rationem honestam, his locis utetur: virtutem nullo tempore relinquendam; vel dolorem, si is timeatur, vel mortem, si ea formidetur, dedecore et infamia leviorem esse; considerare, quae sit turpitudo consequtura: at non inmortalitatem neque aeternam incolumitatem consequi, nec esse exploratum illo vitato periculo nullum in aliud periculum venturum; virtutei vel ultra mortem proficisci esse praeclarum; fortitudini fortunam quoque esse adiumento solere; eum tute vivere, qui honeste vivat, non, qui in praesentia incolumis, et eum, qui turpiter vivat, incolumem in perpetuum esse non posse. Conclusionibus fere similibus in his et in iudicialibus causis uti solemus, nisi quod his maxime conducit quam plurima rerum ante gestarum exempla proferre. ==10== Nunc ad demonstrativum genus causae transeamus. Quoniam haec causa dividitur in laudem et vituperationem, quibus ex rebus laudem constituerimus, ex contrariis rebus erit vituperatio conparata. Laus igitur potest esse rerum externarum, corporis, animi. Rerum externarum sunt ea, quae casu aut fortuna secunda aut adversa accidere possunt: genus, educatio, divitiae, potestates, gloriae, civitas, amicitiae, et quae huiusmodi sunt et quae his contraria. Corporis sunt ea, quae natura corpori adtribuit commoda aut incommoda: velocitas, vires, dignitas, valetudo, et quae contraria sunt. Animi sunt ea, quae consilio et cogitatione nostra constant: prudentia, iustitia, fortitudo, modestia, et quae contraria sunt. ==11== Erit igitur haec confirmatio ‹et confutatio› nobis in huiusmodi causa. Principium sumitur aut ab nostra aut ab eius, de quo loquemur, aut ab eorum, qui audient, persona aut ab re. Ab nostra, si laudabimus: aut officio facere, quod causa necessitudinis intercedat; aut studio, quod eiusmodi virtute sit, ut omnes commemorare debeant velle, quod rectum sit; aut ex aliorum laude ostendere, qualis ipsius animus sit. Si vituperabimus: aut merito facere, quod ita tractati sumus; aut studio, quod utile putemus esse ab omnibus unicam malitiam atqua nequitiam cognosci; aut quod placeat ostendi, quod nobis placeat, ex aliorum vituperatione. Ab eius persona, de quo loquemur, si laudabimus: vereri nos, ut illius facta verbis consequi possimus; ‹omnes› homines illius virtutes praedicare oportere; ipsa facta omnium laudatorum eloquentiam anteire. Si vituperabimus, ea, quae videmus contrarie paucis verbis commutatis dici posse, dicemus, ut paulo supra exempli causa demonstratum est. ==12== Ab auditorum persona, ‹si› laudabimus: quoniam non apud ignotos laudemus, nos monendei causa pauca dicturos; aut si erunt ignoti, ut talem virum velint cognoscere, petemus: quoniam in eodem virtutis studio sint, apud quos laudemus, atque ille, qui laudatur, fuerit aut sit, sperare nos facile iis, quibus velimus, huius facta probaturos. Contraria vituperatio: quoniam norint, pauca de nequitia eius dicturos; quod si ignorent, petemus, uti gnoscant, uti malitiam vitare possint: quoniam dissimiles sint, qui audiant, atque ille, qui vituperatur, sperare eos illius vitam vehementer inprobaturos. Ab rebus ipsis: incertos esse, quid potissimum laudemus; vereri, ne, cum multa dixerimus, plura praetereamus, et quae similes sententias habebunt; quibus sententiis contraria sumuntur a vituperatione. ==13== Principio tractato aliqua harum, quas ante commemoravimus, ratione, narratio non erit ulla, quae necessario consequatur; sed si qua inciderit, quom aliquod factum eius, de quo loquemur, nobis narrandum sit cum laude aut vituperatione, praeceptio narrandi de primo libro repetetur. Divisione hac utemur: exponemus, quas res laudaturi sumus aut vituperaturi; deinde, ut quaeque, quove tempore res erit gesta, ordine dicemus, ut, quid quamque tute cauteque egerit, intellegatur. Sed exponere oportebit animi virtutes aut vitia; deinde commoda aut incommoda corporis aut rerum externarum, quomodo ab animo tractata sunt, demonstrare. Ordinem hunc adhibere in demonstranda vita debemus: ab externis rebus: genus: in laude, quibus maioribus natus sit; si bono genere, parem aut excelsiorem fuisse; si humili genere, ipsum in suis, non in maiorum virtutibus habuisse praesidium; in vituperatione, si bono genere, dedecori maioribus fuisse; si malo, tamen his ipsis detrimento fuisse. Educatio: in laude, *** honeste in bonis disciplinis totius pueritiae fuerit; in vituperatione. *** ==14== Deinde transire oportet ad corporis commoda: natura si sit dignitas atque forma, laudei fuisse eam, non quemadmodum ceteris detrimento atque dedecori; si vires atque velocitas egregia, honestis haec exercitationibus et industriis dicemus conparata; si valetudo perpetua, diligentia et temperantia cupiditatum; in vituperatione, si erunt haec corporis commoda, de his usum dicemus, quae casu et natura tamquam quilibet gladiator habuerit; si non erunt, praeter formam omnia ipsius culpa et intemperantia afuisse dicemus. Deinde revertemur ad extraneas res, et in his animi virtutes aut vitia quae fuerint, considerabimus; divitiae an paupertas fuerit, et quae potestates, quae gloriae, quae amicitiae, quae inimicitiae, et quid fortiter inimicitiis gerundis fecerit; cuius causa susceperit inimicitias; qua fide, benivolentia, officio gesserit amicitias; in divitiis qualis aut paupertate cuiusmodi fuerit; quemadmodum habuerit in potestatibus gerundis animum. Si interierit, cuiusmodi ‹mors eius fuerit, cuiusmodi› res mortem eius sit consecuta. ==15== Ad omnes autem res, in quibus animus hominis maxime consideratur, illae quattuor animi virtutes erunt adcommodandae; ut, si laudemus, aliud iuste, aliud fortiter, aliud modeste, et aliud prudenter factum esse dicamus; si vituperabimus, ‹aliud iniuste,› aliud inmodeste, aliud ignave, aliud stulte factum praedicemus. Perspicuum est iam nimirum ex hac dispositione, quemadmodum sit tractanda tripertita divisio laudis et vituperationis, si illud etiam adsumpserimus, non necesse esse nos omnes has partes in laudem aut in vituperationem transferre, propterea quod saepe ‹ne› incidunt ‹quidem, saepe ita tenuiter incidunt,› ut non sint necessaria dictu. Quapropter eas partes, quae firmissimae videbuntur, legere oportebit. Conclusionibus brevibus utemur, ‹enumeratione ad exitum causae; in ipsa› causa crebras et breves amplificationes interponemus per locos communis. Nec hoc genus causae, eo quod raro accidit in vita, neglegentius commendandum est: neque enim id quod potest accidere, ut faciendum sit aliquando, non oportet velle quam adcommodatissime posse facere; et si separatim haec causa minus saepe tractatur, at in iudicialibus et in deliberativis causis saepe magnae partes versantur laudis aut vituperationis. Quare in hoc quoque causae genere nonnihil industriae consumendum putemus. Nunc, absoluta a nobis difficillima parte rhetoricae, hoc est inventione perpolita atque omne causae genus adcommodata, tempus est ad ceteras partes proficisci. Deinceps igitur de dispositione dicemus. ==16== Quoniam DISPOSITIO est, per quam illa, quae invenimus, in ordinem redigimus, ut certo quidquid loco pronuntietur, videndum est, cuiusmodi rationem in disponendo habere conveniat. Genera dispositionum sunt duo: unum ab institutione artis profectum, alterum ad casum temporis adcommodatum. Ex institutione artis disponemus, cum sequemur eam praeceptionem, quam in primo libro exposuimus, hoc est, ut utamur principio, narratione, divisione, confirmatione, confutatione, conclusione; et ut hunc ordinem, quemadmodum praeceptum est ante, in dicendo sequamur. Item ex institutione artis non modo totas causas per orationem, sed singulas quoque argumentationes disponemus, quemadmodum in libro secundo docuimus: in expositionem, rationem, confirmationem rationis, exornationem, conclusionem. ==17== Haec igitur duplex dispositio est: una per orationes, altera per argumentationes, ab institutione artis profecta. Est autem alia dispositio, quae, cum ab ordine artificioso recedendum est, oratoris iudicio ad tempus adcommodatur; ut si ab narratione dicere incipiamus aut ab aliqua firmissima argumentatione aut litterarum aliquarum recitatione; aut si secundum principium confirmatione utamur, deinde narratione aut si quam eiusmodi permutationem ordinis faciemus; quorum nihil, nisi causa postulat, fieri oportebit. Nam si vehementer aures auditorum optunsae videbuntur atque animi defatigati ab adversariis multitudine verborum, commode poterimus principio supersedere, exordiri causam aut ‹a› narratione aut aliqua firma argumentatione. Deinde, si commodum erit, quod non semper necesse est, ad principii sententiam reverti licebit. Si causa nostra magnam difficultatem videbitur habere, ut nemo aequo animo principium possit audire, ab narratione cum inceperimus, ad principii sententiam revertemur. Si narratio parum probabilis, exordiemur ab aliqua firma argumentatione. His commutationibus et translationibus saepe uti necesse est, cum ipsa res artificiosam dispositionem artificiose commutare cogit. ==18== In confirmatione et confutatione argumentationum dispositiones huiusmodi convenit habere: firmissimas argumentationes in primis et in postremis causae partibus conlocare; mediocris et neque inutiles ad dicendum neque necessarias ad probandum, quae, si separatim ac singulae dicantur, infirmae sint, cum ceteris coniunctae firmae et probabiles fiunt, interponi [in medio conlocari] oportet. Nam et statim re narrata expectat animus auditoris, sei qua re causa confirmari possit - quapropter continuo firmam aliquam oportet inferre argumentationem -: et, reliqua, quoniam nuperrime dictum facile memoriae mandatur, utile est, cum dicere desinamus, recentem aliquam relinquere in animis auditorum bene firmam argumentationem. Haec dispositio locorum, tamquam instructio militum, facillime in dicendo, sicut illa in pugnando, parere poterit victoriam. ==19== PRONUNTIATIONEM multi maxime utilem oratori dixerunt esse ‹et› ad persuadendum plurimum valere. Nos quidem unum de quinque rebus plurimum posse non facile dixerimus, ‹nec› egregie magnam esse utilitatem in pronuntiatione audacter confirmaverimus. Nam commodae inventiones et concinnae verborum elocutiones et partium causae artificiosae dispositiones et horum omnium diligens memoria sine pronuntiatione non plus, quam sine his rebus pronuntiatio sola valere poterit. Quare, ‹et› quia nemo de ea re diligenter scripsit - nam omnes vix posse putarunt de voce et vultu et gestu dilucide scribi, cum eae res ad sensus nostros pertinerent - et quia magnopere ‹ea pars› a nobis ad dicendum conparanda est, non neglegenter videtur tota res consideranda. Dividitur igitur pronuntiatio in vocis figuram ‹et› in corporis motum. Figura vocis est ea, quae suum quendam possidet habitum ratione et industria conparatum. ==20== Ea dividitur in tres partes: magnitudinem, firmitudinem, mollitudinem. Magnitudinem vocis maxime conparat natura, nonnihil auget, sed maxime amplificat adcuratio. Firmitudinem vocis maxime conparat cura, nonnihil adauget et maxime conservat exercitatio imitationes. Mollitudinem vocis, hoc est, ut eam torquere in dicendo nostro commodo possimus, maxime taciet exercitatio declamationis. Quapropter de magnitudine vocis et firmitudinis parte, quoniam altera natura paritur, altera cura conparatur, nihil nos adtinet commonere, nisi ut ab iis, qui ‹non› inscii sunt eius artificii, ratio curandae vocis petatur. De ea parte firmitudinis, quae conservatur ratione declamationis, et de mollitudine vocis, quae maxime necessaria est oratori, quoniam ea quoque moderatione declamationis conparatur, dicendum videtur. ==21== Firmam ergo maxime poterimus in dicendo vocem conservare, si quam maxime sedata et depressa voce principia dicemus. Nam laeditur arteria, si, antequam voce lenei permulsa est, acri clamore completur. Et intervallis longioribus uti convenit: recreatur enim spiritu vox et arteriae reticendo adquiescunt. Et in continuo clamore remittere et ad sermonem transire oportet: commutationes enim faciunt, ut nullo genere vocis effuso in omni voce integri simus. Et acutas vocis exclamationes vitare ‹debemus›: ictus enim fit et vulnus arteriae acuta atque attenuata nimis adclamatione, et qui splendor est vocis, consumitur uno clamore universus. Et uno spiritu continenter multa dicere in extrema convenit oratione: fauces enim calefiunt et arteriae conplentur et vox, quae tractata varie est, reducitur in quendam sonum aequabilem atque constantem. Quam saepe rerum naturae gratia quaedam iure debetur! Velut accidit in hac re. Nam quae dicimus ad vocem servandam prodesse, eadem adtinent ad suavitudinem pronuntiationis, ut, quod nostrae voci prosit, idem voluntati auditoris probetur. ==22== Utile est ad firmitudinem sedata vox in principio. Quid insuavius quam clamor in exordio causae? Intervalla vocem confirmant; eadem sententias concinniores divisione reddunt et auditori spatium cogitandi relinquunt. Conservat vocem continui clamoris remissio: et auditorem quidem varietas maxime delectat, cum sermone animum retinet aut exsuscitat clamore. Acuta exclamatio vocem volnerat; eadem laedit auditorem: habet enim quiddam inliberale et ad muliebrem potius vociferationem quam ad virilem dignitatem in dicendo adcommodatum. In extrema oratione continens vox remedio est voci. Quid? Haec eadem nonne animum vehementissime calefacit auditoris in totius conclusione causae? Quoniam [res] igitur eadem vocis firmitudini et pronuntiationis suavitudini prosunt, de utraque re simul erit in praesentia dictum, de firmitudine, quae visa sunt, de suavitudine, quae coniuncta fuerunt: cetera suo loco paulo post dicemus. ==23== Mollitudo igitur vocis, quoniam omnis ad rhetoris praeceptionem pertinet, diligentius nobis consideranda est. Eam dividimus in sermonem, contentionem, amplificationem. Sermo est oratio remissa et finitima cotidianae locutioni. Contentio est oratio acris et ad confirmandum et ad confutandum adcommodata. Amplificatio est oratio, quae aut in iracundiam inducit aut ad misericordiam trahit auditoris animum. Sermo dividitur in partes quattuor: dignitatem, demonstrationem, narrationem, iocationem. Dignitas est oratio cum aliqua gravitate ‹et vocis remissione. Demonstratio est oratio,› quae docet ‹remissa voce›, quomodo quid fieri potuerit aut non potuerit. Narratio est rerum gestarum aut proinde ut gestarum expositio. Iocatio est oratio, quae ex aliqua re risum pudentem et liberalem potest conparare. Contentio dividitur in continuationem et in distributionem. Continuatio est ‹orationis enuntiandae adceleratio clamosa. Distributio est in contentione› oratio frequens cum raris et brevibus intervallis acri vociferatione. ==24== Amplificatio dividitur in cohortationem et conquestionem. Cohortatio est oratio, quae aliquod peccatum amplificans auditorem ad iracundiam adducit. Conquestio est oratio, quae incommodorum amplificatione animum auditoris ad misericordiam perducit. Quoniam igitur mollitudo vocis in tres partes divisa est, ‹et› eae partes ipsae sunt in octo partes alias distributae, harum octo partium, quae cuiusque idonea pronuntiatio sit, demonstrandum videtur. Sermo cum est in dignitate, plenis faucibus quam sedatissuma et depressissuma voce ‹uti› conveniet; ita tamen, ut ne ab oratoria consuetudine ad tragicam transeamus. Cum autem est in demonstratione, voce paulolum attenuata crebris intervallis et divisionibus oportet ‹uti,› ut in ipsa pronuntiatione eas res, quas demonstrabimus, inserere atque insecare videamur in animis auditorum. Cum autem est sermo in narratione, vocum varietates opus sunt, ut, quo quidque pacto gestum sit, ita narrare videatur. Strenue quod volumus ostendere factum: celeriuscule dicemus; at aliud otiose: retardabimus. Deinde modo acriter, tum clementer, maeste, hilare in omnes partes commutabimus ut verba item pronuntiationem. Si qua inciderint in narrationem dicta, rogata, responsa, si quae admirationes de quibus nos narrabimus, diligenter animum advertemus, ut omnium personarum sensus atque animos voce exprimamus. ==25== Sin erit sermo in iocatione, leviter tremibunda voce, cum parva significatione risus, sine ulla suspicione nimiae cachinnationis leniter oportebit ab sermone serio torquere verba ad liberalem iocum [vocem]. Cum autem contendere oportebit, quoniam id aut per continuationem aut per distributionem faciendumst, in continuatione, adaucto mediocriter sono voci, verbis continuandis vocem quoque augere oportebit et torquere sonum et celeriter cum clamore verba conficere, ut vim volubilem orationis vociferatio consequi possit. In distributione vocis ab imis faucibus exclamationem quam clarissimam adhibere oportet, et quantum spatii in singulas exclamationes sumpserimus, tantum in singula intervalla spatii consumere iubemur. In amplificationibus ‹cum› cohortatione utamur voce attenuatissima, clamore leni, sono aequabili, commutationibus ‹crebris,› maxima celeritate. In conquestione utemur voce depressa, inclinato sono, crebris intervallis, longis spatiis, magnis commutationibus. De figura vocis satis dictum est: nunc de corporis motu dicendum videtur. ==26== Motus est corporis gestus et vultus moderatio quaedam, quae probabiliora reddit ea, quae pronuntiantur. Convenit igitur in vultu pudorem et acrimoniam esse, in gestu nec venustatem conspiciendam nec turpitudinem esse, ne aut histriones aut operarii videamur esse. Ad easdem igitur partes, in quas vox est distributa, motus quoque corporis ratio videtur esse adcommodanda. Nam si erit sermo cum dignitate, stantis in vestigio levi dexterae motu loqui oportebit, hilaritate, tristitia, mediocritate vultus ad sermonis sententias adcommodata. Sin erit in demonstratione sermo, paulolum corpus a cervicibus demittemus: nam est hoc datum, ut quam proxime tum vultum admoveamus ad auditores, si quam rem docere eos et vehementer instigare velimus. Sin erit in narratione sermo, idem motus poterit idoneus esse, qui paulo ante demonstrabatur in dignitate. Sin in iocatione, vultu quandam debebimus hilaritatem significare sine commutatione gestus. ==27== Sin contendemus per continuationem, brachio celeri, mobili vultu, acri aspectu utemur. Sin contentio fiet per distributionem, porrectione perceleri brachii, inambulatione, pedis dexteri rara subplusione, acri et defixo aspectu uti oportet. Sin utemur amplificatione per cohortationem, paulo tardiore et consideratiore gestu conveniet uti, similibus ceteris rebus atque in contentione per continuationem. Sin utemur amplificatione per conquestionem, feminis plangore et capitis ictu, nonnumquam sedato et constanti gestu, maesto et conturbato vultu uti oportebit. Non sum nescius, quantum susceperim negotii, qui motus corporis exprimere verbis et imitari scriptura conatus sim voces. Verum nec hoc confisus sum posse fieri, ut de his rebus satis commode scribi posset, nec, si id fieri non posset, hoc, quod feci, fore inutile putabam, propterea quod hic admonere voluimus, quid oporteret: reliqua trademus exercitationi. Hoc ‹tamen› scire oportet, pronuntiationem bonam id perficere, ut res ex animo agi videatur. ==28== Nunc ad thesaurum inventorum atque ad omnium partium rhetoricae custodem, memoriam, transeamus. MEMORIA utrum habeat quiddam artificiosi, an omnis ab natura proficiscatur, aliud dicendi tempus ‹magis› idoneum dabitur. Nunc proinde atque constet in hac re multum valere artem et praeceptionem, ita de ea re loquemur. Placet enim nobis esse artificium memoriae; quare placeat, alias ostendemus; in praesentia, cuiusmodi sit ea, aperiemus. Sunt igitur duae memoriae: una naturalis, altera artificiosa. Naturalis est ea, quae nostris animis insita est et simul cum cogitatione nata; artificiosa est ea, quam confirmat inductio quaedam et ratio praeceptionis. Sed qua via in ceteris rebus ingenii bonitas imitatur saepe doctrinam, ars porro naturae commoda confirmat et auget, item fit in hac re, ut nonnumquam naturalis memoria, ==29== si cui data est egregia, similis sit huic artificiosae, porro haec artificiosa naturae commoda retineat et amplificet ratione doctrinae; quapropter ‹et› naturalis memoria praeceptione confirmanda est, ut sit egregia, et haec, quae doctrina datur, indiget ingenii. Nec hoc magis aut minus in hac re, quam in ceteris artibus fit, ut ingenio doctrina, praeceptione natura nitescat. Quare et illis, qui natura memores sunt, utilis haec erit institutio, quod tute paulo post poteris intellegere: et si illei, freti ingenio, nostri non indigerent, tamen iusta causa daretur, quare iis, qui minus ingenii habent, adiumento velimus esse. Nunc de artificiosa memoria loquemur. Constat igitur artificiosa memoria locis et imaginibus. Locos appellamus eos, qui breviter, perfecte, insignite aut natura aut manu sunt absoluti, ut eos facile naturali memoria conprehendere et amplecti queamus: ‹ut› aedes, intercolumnium, angulum, fornicem et alia, quae his similia sunt. Imagines sunt formae quaedam et notae et simulacra eius rei, quam meminisse volumus: quod genus equi, leones, aquilae; [memoriam] si volemus habere imagines eorum, locis certis conlocare oportebit. ==30== Nunc, cuiusmodi locos invenire et quo pacto reperire et in locis imagines constituere oporteat, ostendemus. Quemadmodum igitur qui litteras sciunt, possunt id, quod dictatur, eis scribere et recitare quod scripserunt, item qui nemonica didicerunt, possunt, quod audierunt, in locis conlocare ‹et› ex his memoriter pronuntiare. Nam loci cerae aut cartae simillimi sunt, imagines litteris, dispositio et conlocatio imaginum scripturae, pronuntiatio lectioni. Oportet igitur, si volumus multa meminisse, multos ‹nos› nobis locos conparare, uti multis locis multas imagines conlocare possimus. Item putamus oportere ‹ex ordine hos locos habere,› ne quando perturbatione ordinis inpediamur, quo setius, quoto quoquo loco libebit, vel ab superiore vel ab inferiore parte imagines sequi et ea, quae mandata locis erunt, edere possimus: nam ut, si in ordine stantes notos quomplures viderimus, nihil nostra intersit, utrum ab summo an ab imo an ab medio nomina eorum dicere incipiamus, item in locis ex ordine conlocatis eveniet, ut in quamlibebit partem quoque loco lubebit imaginibus commoniti dicere possimus id, quod locis mandaverimus: ==31== quare placet et ex ordine locos conparare. Locos, quos sumpserimus, egregie commeditari oportebit, ut perpetuo nobis haerere possint: nam imagines, sicuti litterae delentur, ubi nihil utimur; loci, tamquam cera, remanere debent. Et, ne forte in numero locorum falli possimus, quintum quemque placet notari: quod genus, si in quinto loco manum auream conlocemus, ‹si› in decumo aliquem notum, cui praenomen sit Decumo; deinde facile erit inceps similis notas quinto quoquo loco conlocare. Item commodius est in derelicta, quam in celebri regione locos conparare, propterea quod frequentia et obambulatio hominum conturbat et infirmat imaginum notas, solitudo conservat integras simulacrorum figuras. Praeterea dissimilis forma atque natura loci conparandi sunt, ut distincti interlucere possint: nam si qui multa intercolumnia sumpserit, conturbabitur similitudine, ut ignoret, quid in quoquo loco conlocarit. Et magnitudine modica et mediocris locos habere oportet: nam et praeter modum ampli vagas imagines reddunt et nimis angusti saepe non videntur posse capere imaginum conlocationem. ==32== Tum nec nimis inlustris nec vehementer obscuros locos habere oportet, ne aut obcaecentur tenebris imagines aut splendore praefulgeant. Intervalla locorum mediocria placet esse, fere paulo plus aut minus pedum tricenum: nam ut aspectus item cogitatio minus valet, sive nimis procul removeris sive vehementer prope admoveris id, quod oportet videri. Sed quamquam facile est ei, qui paulo plura noverit, quamvis multos et idoneos locos conparare, tamen si qui satis idoneos invenire se non putabit, ipse sibi constituat quam volet multos licebit. Cogitatio enim quamvis regionem potest amplecti et in ea situm loci cuiusdam ad suum arbitrium fabricari et architectari. Quare licebit, si hac prompta copia contenti non erimus, nosmet ipsos nobis cogitatione nostra regionem constituere et idoneorum locorum commodissimam distinctionem conparare. De locis satis dictum est; nunc ad imaginum rationem transeamus. ==33== Quoniam ergo rerum similes imagines esse oportet, ex omnibus rebus nosmet nobis similitudines eligere debemus. Duplices igitur similitudines esse debent, unae rerum, alterae verborum. Rerum similitudines exprimuntur, cum summatim ipsorum negotiorum imagines conparamus; verborum similitudines constituuntur, cum unius cuiusque nominis et vocabuli memoria imagine notatur. Rei totius memoriam saepe una nota et imagine simplici conprehendimus; hoc modo, ut si accusator dixerit ab reo hominem veneno necatum, et hereditatis causa factum arguerit, et eius rei multos dixerit testes et conscios esse: si hoc primum, ut ad defendendum nobis expeditum ‹sit,› meminisse volemus, in primo loco rei totius imaginem conformabimus: aegrotum in lecto cubantem faciemus ipsum illum, de quo agetur, si formam eius detinebimus; si eum non, at aliquem aegrotum ‹non› de minimo loco sumemus, ut cito in mentem venire possit. Et reum ad lectum eius adstituemus, dextera poculum, sinistra tabulas, medico testiculos arietinos tenentem: hoc modo et testium et hereditatis et veneno necati memoriam habere poterimus. ==34== Item deinceps cetera crimina ex ordine in locis ponemus; et, quotienscumque rem meminisse volemus, si formarum dispositione et imaginum diligenti notatione utemur, facile ea, quae volemus, memoria consequemur. Cum verborum similitudines imaginibus exprimere volemus, plus negotii suscipiemus et magis ingenium nostrum exercebimus. Id nos hoc modo facere oportebit: Iam domum itionem reges Atridae parant *** in loco constituere manus ad caelum tollentem Domitium, cum a Regibus Marciis loris caedatur: hoc erit «Iam domum itionem reges»; in altero loco Aesopum et Cimbrum subornari, ut ad Ephigeniam, in Agamemnonem et Menelaum: hoc erit «Atridae parant.» Hoc modo omnia verba erunt expressa. Sed haec imaginum conformatio tum valet, si naturalem memoriam exsuscitaverimus hac notatione, ut versu posito ipsi nobiscum primum transeamus bis aut ter eum versum, deinde tum imaginibus verba exprimamus. Hoc modo naturae subpeditabitur doctrina. Nam utraque altera separata minus erit firma, ita tamen, ut multo plus in doctrina atque arte praesidii sit. Quod docere non gravaremur, nei metueremus, ne, cum ab instituto nostro recessissemus, minus commode servaretur haec dilucida brevitas praeceptionis. ==35== Nunc, quoniam solet accidere, ut imagines partim firmae et acres et ad monendum idoneae sint, partim inbecillae et infirmae, quae vix memoriam possint excitare, qua de causa utrumque fiat, considerandum est, ut cognita causa, quas vitemus et quas sequamur imagines, scire possimus. Docet igitur nos ipsa natura, quid oporteat fieri. Nam si quas res in vita videmus parvas, usitatas, cottidianas, meminisse non solemus propterea quod nulla nova nec admirabili re commovetur animus: at si quid videmus aut audimus egregie turpe aut honestum, inusitatum, magnum, incredibile, ridiculum, id diu meminisse consuevimus. ‹Itaque quas res ante ora videmus› aut audimus, obliviscimur plerumque; quae acciderunt in pueritia, meminimus optime saepe; nec hoc alia de causa potest accidere, nisi quod usitatae res facile e memoria elabuntur, insignes et novae diutius ‹manent in animo. ==36== Solis› exortus, cursus, occasus nemo admiratur, propterea quia cottidie fiunt; at eclipsis solis mirantur, quia raro accidunt, et solis eclipsis magis mirantur quam lunae, propterea quod hae crebriores sunt. Docet ergo se natura vulgari et usitata re non exsuscitari, novitate et insigni quodam negotio commoveri. Imitetur ars igitur naturam et, quod ea desiderat, id inveniat, quod ostendit, sequatur. Nihil est enim, quod aut natura extremum invenerit aut doctrina primum; sed rerum principia ab ingenio profecta sunt, exitus disciplina conparantur. ==37== Imagines igitur nos in eo genere constituere oportebit, quod genus in memoria diutissime potest haerere. Id accidet, si quam maxime notatas similitudines constituemus; si non multas nec vagas, sed aliquid agentes imagines ponemus; si egregiam pulcritudinem aut unicam turpitudinem eis adtribuemus; si aliquas exornabimus, ut si coronis aut veste purpurea, quo nobis notatior sit similitudo; aut si qua re deformabimus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam inducamus, quo magis insignita sit forma, aut ridiculas res aliquas imaginibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius meminisse valeamus. Nam, quas res ‹veras› facile meminerimus, easdem fictas et diligenter notatas meminisse non difficile est. Sed illud facere oportebit, ut identidem primos quosque locos imaginum renovandarum causa celeriter animo pervagemus. ==38== Scio plerosque Graecos, qui de memoria scripserunt, fecisse, ut multorum verborum imagines conscriberent, uti, qui ediscere vellent, paratas haberent, ne quid in quaerendo consumerent operae. Quorum rationem aliquot de causis inprobamus: primum, quod in verborum innumerabili multitudine ridiculumst mille verborum imagines conparare. Quantulum enim poterunt haec valere, cum ex infinita verborum copia modo aliud modo aliud nos verbum meminisse oportebit? Deinde cur volumus ab industria quemquam removere, ut ne quid ipse quaerat, nos illi omnia parata quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius magis commovetur. Nam ut saepe, formam si quam similem cuipiam dixerimus esse, non omnes habemus adsensores, quod alii videtur aliud, item fit ‹in› imaginibus, ut, quae nobis diligenter notata sit, ea parum videatur insignis aliis. ==39== Quare sibi quemque suo commodo convenit imagines conparare. Postremo praeceptoris est docere, quemadmodum quaeri quidque conveniat, et unum aliquod aut alterum, non omnia, quae eius generis erunt, exempli causa subicere, quo res possit esse dilucidior: ‹ut› quom de prohemiis quaerendis disputamus, rationem damus quaerendi, non mille prohemiorum ‹genera conscribimus, item arbitramur› de imaginibus fieri convenire. Nunc, ne forte verborum memoriam aut nimis difficilem aut parum utilem arbitrere, rerum ipsarum memoria contentus sis, quod et utilior sit et plus habeat facultatis, admonendus es, quare verborum memoriam ‹non› inprobemus. Nam putamus oportere eos, qui velint res faciliores sine labore et molestia facere, in rebus difficilioribus esse ante exercitatos. Nec nos hanc verborum memoriam inducimus, ‹ut versus meminisse possimus,› sed ut hac exercitatione illa rerum memoria, quae pertinet ad utilitatem, confirmetur, ut ab hac difficili consuetudine sine labore ad illam facultatem transire possimus. ==40== Sed cum in omni disciplina infirma est artis praeceptio sine summa adsiduitate exercitationis, tum vero in nemonicis minimum valet doctrina, nisi industria, studio labore, diligentia conprobatur. Quam plurimos locos ut habeas et quam maxime ad praecepta adcommodatos curare poteris; in imaginibus conlocandis exerceri cotidie convenit. Non enim, sicut a ceteris studiis abducimur nonnumquam occupatione, item ab hac re nos potest causa deducere aliqua. Numquam est enim, quin aliquid memoriae tradere velimus et tum maxime, cum aliquo maiore negotio detinemur. Quare, cum sit utile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto labore sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam te hortari non est sententia, ne aut tuo studio diffisi aut minus, quam res postulat, dixisse videamur. De quinta parte rhetoricae deinceps dicemus: tu primas quasque partes in animo frequenta et, quod maxime necesse est, exercitatione confirma. rbtzk2gvtf652528y6048zzujzagdpf 0 81622 263440 2026-04-20T09:49:21Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber IV |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = |PostNomen = }} ==1== Quoniam in hoc libro, Herenni, de ELOCUTIONE conscripsimus et, quibus in...' 263440 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor=Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber IV |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = |PostNomen = }} ==1== Quoniam in hoc libro, Herenni, de ELOCUTIONE conscripsimus et, quibus in rebus opus fuit exemplis uti, nostris exemplis usi sumus et id fecimus praeter consuetudinem Graecorum, qui de hac re scripserunt, necessario faciendum est, ut paucis rationem nostri consilii demus. Atque hoc necessitudine facere, non studio, satis erit signi, quod in superioribus libris nihil neque ante rem neque praeter rem locuti sumus. Nunc, si pauca, quae res postulat, dixerimus, tibi id, quod reliquum est artis, ita uti instituimus, persolvemus. Sed facilius nostram rationem intelleges, si prius, quid illi dicant, cognoveris. Compluribus de causis putant oportere, cum ipsi praeceperint, quo pacto oporteat ornare elocutionem, unius cuiusque generis ab oratore aut poeta probato sumptum ponere exemplum. Et primum se id modestia commotos facere dicunt, propterea quod videatur esse ostentatio quaedam non satis habere praecipere de artificio, sed etiam ipsos videri velle artificiose gignere exempla: hoc est, inquiunt, ostentare se, non ostendere artem. ==2== Quare pudor in primis est ad eam rem inpedimento, ne, ut nos et solos probare, nos amare ‹alios contemnere et deridere› videamur. Etenim cum possimus ab Ennio sumere aut a Gracco ponere exemplum, videtur esse adrogantia illa relinquere, ad sua devenire. Praeterea exempla testimoniorum locum optinent. ‹Id› enim, quod admonuerit et leviter fecerit praeceptio, exemplo sicut testimonio conprobatur. Non igitur ridiculus sit, si quis in lite aut in iudicio domesticis ‹testimoniis› pugnet? Ut enim testimonium, sic exemplum rei confirmandae causa sumitur. Non ergo oportet hoc nisi a probatissimo sumi, ne quod aliud confirmare debeat, egeat ‹id› ipsum confirmationis. Etenim necesse est, aut se omnibus anteponant et sua maxime probent, aut ‹negent optima esse exempla quae a› probatissimis ‹oratoribus aut poetis› sumpta sint. Si se omnibus anteponant, ‹intolerabili adrogantia sunt; si quos sibi praeponant et eorum exempla suis exemplis non putant praestare, non possunt dicere, quare sibi illos anteponant.› Quid? Ipsa auctoritas antiquorum non cum res probabiliores tum hominum studia ad imitandum alacriora reddit? Immo erigit omnium cupiditates et acuit industriam, cum spes iniecta est posse imitando Gracci aut Crassi consequi facultatem. ==3== Postremo hoc ipsum summum est artificium res varias et dispares in tot poematis et orationibus sparsas et vage disiectas ita diligenter eligere, ut unum quodque genus exemplorum sub singulos artis locos subicere possis. Hoc si industria solum fieri posset, tamen essemus laudandi, cum talem laborem non fugissemus; nunc sine summo artificio non potest fieri. Quis est enim, qui, non summe cum tenet artem, possit ea, quae iubeat ars, de tanta et tam diffusa scriptura notare et separare? Ceteri, cum legunt orationes bonas aut poemata, probant oratores et poetas neque intellegunt, qua re commoti probent, quod scire non possunt, ubi sit nec quid sit nec quo modo factum sit id, quod eos maxime delectet; ‹at› is, qui et haec omnia intellegit, et idonea maxime eligit, et omnia in arte maxime scribenda redigit in singulas rationes praeceptionis, necesse est eius rei summus artifex sit. Hoc igitur ipsum maximum artificium est in arte sua posse et alienis exemplis uti. ==4== Haec illi cum dicunt, magis nos auctoritate ‹sua commovent quam veritate› disputationis. Illud enim veremur, ne cui satis sit ad contrariam rationem probandam, quod ab ea steterint ii, et qui inventores huius artificii fuerint et vetustate iam satis omnibus probati sint. Quodsi, illorum auctoritate remota, res omnes volent cum re conparare, intellegent non omnia concedenda esse antiquitati. Primum igitur, ab eis quod de modestia dicitur, videamus, ‹ne› nimium pueriliter proferatur. Nam si tacere aut nil scribere modestia est, cur quicquam scribunt aut locuntur? Sin aliquid suum scribunt, cur, quo setius omnia scribant, inpediuntur modestia? Quasi si quis Olympia cum venerit cursum et steterit, ut mittatur, inpudentis dicat esse illos, qui currere coeperint, ipse intra carcerem stet et naret aliis, quomodo Ladas aut boviscum sisonius cursitarint, sic isti, cum in artis curriculum descenderunt, illos, qui in eo, quod est artificii, elaborent, aiunt facere inmodeste, ipsi aliquem antiquum oratorem aut poetam laudant aut scripturam, sic uti in stadium rhetoricae prodire non audeant. ==5== Non ausim dicere, sed tamen vereor, ne, qua in re laudem modestiae venentur, in ea ipsa re sint inpudentes. «Quid enim tibi vis?» aliquis inquiat. «Artem tuam scribis; gignis novas nobis praeceptiones; eas ipse confirmare non potes; ab aliis exempla sumis. Vide ne facias inpudenter, qui tuo nominei velis ex aliorum laboribus libare laudem.» Nam si eorum volumina prenderint antiqui oratores et poetae et suum quisque de libris suis tulerit, nihil istis, quod suum velint, relinquatur. «At exempla, quoniam testimoniorum similia sunt, item convenit ut testimonia ab hominibus probatissimis sumi.» Primum omnium exempla ponuntur nec confirmandi neque testificandi causa, sed demonstrandi. Non enim, cum dicimus esse exornationem, quae verbi causa constet ex similiter desinentibus verbis et sumimus hoc exemplum a Crasso: «quibus possumus et debemus» testimonium conlocamus, sed exemplum. Hoc interest igitur inter testimonium et exemplum: exemplo demonstratur id, quod dicimus, cuiusmodi sit; testimonio, esse illud ita, ut nos dicimus, confirmatur. ==6== Praeterea oportet testimonium ‹cum re convenire; aliter enim rem non potest confirmare. At id,› quod illi faciunt, quom re non convenit. Quid ita? Quia pollicentur artem scribere, exempla proferunt ab iis plerumque, qui artem nescierunt. Tum quis est, qui possit id, quod de arte scripserit, conprobare, nisi aliquid scribat ex arte? Contraque faciunt, quam polliceri videntur. Nam cum scribere artem instituunt, videntur dicere se excogitasse, quod alios doceant; cum scribunt, ostendunt nobis, alii quid excogitarint. «‹At› hoc ipsum difficile est», inquiunt, «eligere de multis.» Quid dicitis difficile, utrum laboriosum an artificiosum? Laboriosum non statim praeclarum. Sunt enim multa laboriosa, quae si faciatis, non continuo gloriemini; nisi etiam, si vestra manu fabulas aut orationes totas transscripsissetis, gloriosum putaretis. Sin istud artificiosum egregium dicitis, videte ne insueti rerum maiorum videamini, si vos parva res sicuti magna delectabit. Nam isto modo selegere rudis quidem nemo potest, sed sine summo artificio multi. ==7== Quisquis enim audivit de arte paulo plus, in elocutione praesertim, omnia videre poterit, quae ‹ex› arte dicentur; facere nemo poterit nisi eruditus. Ita ut, si ‹Ennii› de tragoediis velis sententias eligere aut de Pacuvianis nuntios, sed quia plane rudis id facere nemo poterit, cum feceris, te litteratissimum putes, ineptus sis, propterea quod id facile faciat quivis mediocriter litteratus, item si, cum de orationibus aut poematis elegeris exempla, quae certis signis artificii notata sunt, quia rudis id nemo facere possit, artificiosissime te fecisse putes, erres, propterea quod isto signo videmus te nonnihil scire, aliis signis multa scire intellegemus. Quod si artificiosum est intellegere, quae sint ex arte scripta, multo est artificiosius ipsum scribere ex arte. Qui enim scribit artificiose, ab aliis ‹commode scripta facile intellegere poterit; qui eliget facile, non continuo commode ipse scribet. Et, si est maxime artificiosum, alio tempore utantur ea facultate, non tum, cum parere et ipsi gignere et proferre debent. Postremo in eo vim artificii consumant, ut ipsi ab aliis› potius eligendi, quam aliorum boni selectores existimentur. Contra ea, quae ab iis dicuntur, qui dicunt alienis exemplis uti oportere, satis est dictum. Nunc, quae separatim dici possint, consideremus. Dicimus igitur eos id, quod alienis utantur, peccare, cum magis etiam delinquere, quod a multis exempla sumant. Et de eo, quod postea diximus, antea videamus. Si concederem aliena oportere adsumere exempla, vincerem unius oportere, primum quod hoc contra nulla staret illorum ratio. Licet enim eligerent et probarent quemlibet, qui sibi in omnes res subpeditaret exempla, vel poetam vel oratorem, cuius auctoritate niterentur. Deinde interest magni eius, qui discere vult, utrum omnium omnia an omnia a nemine [aliud alium] putet consequi posse. Si enim putabit posse omnia penes unum consistere, ipse quoque ad omnium nitetur facultatem. Si id desperarit, in paucis se exercebit; ipsis enim contentus erit, nec mirum, cum ipse praeceptor artis omnia penes unum reperire non potuerit. Allatis igitur exemplis a Catone, a Graccis, a Laelio, a Scipione, Galba Porcina, Crasso Antonio, ceteris, item sumptis aliis a poetis et historiarum scriptoribus necesse erit eum, qui discet, putare ab omnibus omnia, ab uno pauca vix potuisse sumi. ==8== Quare unius alicuius esse similem satis habebit; omnia, quae omnes habuerint, solum habere se posse diffidet. Ergo inutilest ei, qui discere vult, ‹non› putare unum omnia posse. Igitur nemo in hanc incideret opinionem, si ab uno exempla sumpsissent. Nunc hoc signi est ipsos artis scriptores non putasse unum potuisse in omnibus elocutionis partibus enitere, quoniam neque sua protulerunt neque unius alicuius aut denique duorum, sed ab omnibus oratoribus et poetis exempla sumpserunt. Deinde, si quis velit artem demonstrare nihil prodesse ad dicendum, non male utatur hoc adiumento, quod unius omnis artis partes consequi nemo potuerit. Quod igitur iuvat eorum rationem, qui omnino ‹non› probent artem, id non ridiculum est ipsum artis scriptorem suo iudicio conprobare? Ergo ab uno sumenda fuisse docuimus exempla, si semper aliunde sumerentur. ==9== Nunc omnino aliunde sumenda non fuisse sic intellegemus. Primum omnium, quod ab artis scriptore adfertur exemplum, id eius artificii debet esse. Ut si quis purpuram aut aliud quippiam vendens dicat: «Sume a me, sed huius exemplum aliunde rogabo tibi quod ostendam», sic mercem ipsi qui venditant, aliunde exemplum quaeritant aliquod mercis, acervos se dicunt tritici habere, eorum exemplum pugno non habent, quod ostendant. Si Triptolemus, cum a se hominibus semen gigneretur, ipse ab aliis id hominibus mutuaretur, aut si Prometheus, cum mortalibus ignem dividere vellet, ipse a vicinis cum testo ambulans carbunculos corrogaret, ridiculus videretur: isti magistri, omnium dicendi praeceptores, non videntur sibi ridicule facere, cum id, quod aliis pollicentur, ab aliis quaerunt? Si qui se fontes maximos penitus absconditos aperuisse dicat, et haec sitiens quommaxime loquatur neque habeat, qui sitim sedet, non rideatur? Isti cum non modo dominos se fontium, sed se ipsos fontes esse dicant et omnium rigare debeant ingenia, non putant fore ridiculum, si, cum id polliceantur, arescant ipsi siccitate? Chares ab Lysippo statuas facere non isto modo didicit, ut Lysippus caput ostenderet Myronium, brachia Praxitelae, pectus Polycletium, sed omnia coram magistrum facientem videbat, ceterorum opera vel sua sponte poterat considerare isti credunt eos, qui haec velint discere, alia ratione doceri posse commodius. ==10== Praeterea ne possunt quidem ea, quae sumuntur ab aliis, exempla tam esse artem adcommodata, propterea quod in dicendo leviter unus quisque locus plerumque tangitur, ne ars appareat; in praecipiendo expresse conscripta ponere oportet exempla, uti in artis formam convenire possint: et post in dicendo, ne possit ars eminere et ab omnibus videri, facultate oratoris occultatur. Ergo etiam ut magis ars cognoscatur, suis exemplis melius est uti. Postremo haec quoque res nos duxit ad hanc rationem, quod nomina rerum Graeca ‹quae› convertimus, ea remota sunt a consuetudine. Quae enim res apud nostros non erant, earum rerum nomina non poterant esse usitata. Ergo haec asperiora primo videantur necesse est, id quod fiet rei, non nostra difficultate. Relicum scripturae consumetur in exemplis: haec tamen aliena si posuissemus, factum esset, ut, quod commodi esset in hoc libro, id nostrum non esset; quod asperius et inusitatum, id proprie nobis adtribueretur. Ergo hanc quoque incommoditatem fugimus. His de causis, cum artis inventionem Graecorum probassemus, exemplorum rationem secuti non sumus. Nunc tempus postulat, ut ad elocutionis praecepta transeamus. Bipertita igitur erit nobis elocutionis praeceptio. Primum dicemus, quibus in generibus ferme semper omnis oratoria elocutio debeat esse; deinde ostendemus, quas res semper habere debeat. ==11== Sunt igitur tria genera, quae genera nos figuras appellamus, in quibus omnis oratio non vitiosa consumitur: unam gravem, alteram mediocrem, tertiam extenuatam vocamus. Gravis est, quae constat ex verborum gravium levi et ornata constructione. Mediocris est, quae constat ex humiliore neque tamen ex infuma et pervulgatissima verborum dignitate. Attenuata est, quae demissa est usque ad usitatissimam puri consuetudinem sermonis. In gravei consumetur oratio figurae genere, si, quae cuiusque rei poterunt ornatissima verba reperiri, sive propria sive extranea, unam quamque rem adcommodabuntur; et si graves sententiae, quae in amplificatione et commiseratione tractantur, eligentur; et si exornationes sententiarum aut verborum, quae gravitatem habebunt, de quibus post dicemus, adhibebuntur. In hoc genere figurae erit hoc exemplum: ==12== «Nam quis est vestrum, iudices, qui satis idoneam possit in eum poenam excogitare, qui prodere hostibus patriam cogitarit? Quod maleficium cum hoc scelere conparari, quod huic maleficio dignum supplicium potest inveniri? In iis, qui violassent ingenuum, matremfamilias constuprassent, volnerassent aliquem aut postremo necassent, maxima supplicia maiores consumpserunt: huic truculentissimo ac nefario facinori singularem poenam non reliquerunt. Atque in aliis maleficiis ad singulos aut ad paucos ex alieno peccato iniuria pervenit: huius sceleris qui sunt adfines, uno consilio universis civibus atrocissimas calamitates machinantur. O feros animos! O crudeles cogitationes! O derelictos homines ab humanitate! Quid agere ausi sunt aut cogitare possunt? Quo pacto hostis, revulsis maiorum sepulcris, diiectis moenibus, ovantes inruerent in civitatem; quo modo deum templis spoliatis, optimatibus trucidatis, aliis abreptis in servitutem, matribusfamiliis et ingenuis sub hostilem libidinem subiectis urbs acerbissimo concidat incendio conflagrata; qui se non putant id, quod voluerint, ad exitum perduxisse, nisi sanctissimae patriae miserandum scelerati viderint cinerem. Nequeo verbis consequi, iudices, indignitatem rei; sed neglegentius id fero, quia vos mei non egetis. Vester enim vos animus amantissimus rei publicae facile edocet, ut eum, qui fortunas omnium voluerit prodere, praecipitem proturbetis ex ea civitate, quam iste hostium spurcissimorum dominatu nefario voluerit obruere.» ==13== In mediocri figura versabitur oratio, si haec, ut ante dixi, aliquantum demiserimus neque tamen ad infimum descenderimus, sic: «Quibuscum bellum gerimus, iudices, videtis: cum sociis, qui pro nobis pugnare et imperium nostrum nobiscum simul virtute et industria conservare soliti sunt. Ii cum se et opes suas et copiam necessario norunt, tum vero nihilominus propter propinquitatem et omnium rerum societatem, quid omnibus rebus populus Romanus posset, scire ‹et› existimare poterant. Ii, cum deliberassent nobiscum bellum gerere, quaeso, quae res erat, qua freti bellum suscipere conarentur, cum multo maximam partem sociorum in officio manere intellegerent? Cum sibi non multitudinem militum, non idoneos imperatores, non pecuniam publicam praesto esse viderent? Non denique ullam rem, quae res pertinet ad bellum administrandum? Si cum finitumis de finibus bellum gererent, si totum certamen in uno proelio positum putarent, tamen omnibus rebus instructiores et apparatiores venirent; nedum illi imperium orbis terrae, cui imperio omnes gentes, reges, nationes partim vi, partim voluntate consenserunt, cum aut armis aut liberalitate a populo Romano superati essent, ad se transferre tantulis viribus conarentur. Quaeret aliquis: Quid? Fregellani non sua sponte conati sunt? Eo quidem isti minus facile conarentur, quod illi quemadmodum discessent videbant. Nam rerum inperiti, qui unius cuiusque rei de rebus ante gestis exempla petere non possunt, ii per inprudentiam facillime deducuntur in fraudem: at ii, qui sciunt, quid aliis acciderit, facile ex aliorum eventis suis rationibus possunt providere. Nulla igitur re inducti, nulla spe freti arma sustulerunt? Quis hoc credet, tantam amentiam quemquam tenuisse, ut imperium populi Romani temptare auderet nullis copiis fretus? Ergo aliquid fuisse necessum est. Quid aliud, nisi id, quod dico, potest esse?» ==14== In adtenuato figurae genere, id quod ad infumum et cottidianum sermonem demissum est, hoc erit exemplum: «Nam ut forte hic in balineas venit, coepit, postquam perfusus est, defricari; deinde, ubi visum est, ut in alveum descenderet, ecce tibi iste de traverso: «Heus», inquit, «adolescens, pueri tui modo me pulsarunt; satis facias oportet.» Hic, qui id aetatis ab ignoto praeter consuetudinem appellatus esset, erubuit. Iste clarius eadem et alia dicere coepit. Hic: «Vix; tamen», inquit, «sine me considerare.» Tum vero iste clamare voce ista, quae perfacile cuivis rubores eicere potest: ita petulans est atque acerba, ne ad solarium quidem, ut mihi videtur, sed pone scaenam et in eiusmodi locis exercitata. Conturbatus est adolescens: nec mirum, cui etiam nunc pedagogi lites ad oriculas versarentur inperito huiusmodi conviciorum. Ubi enim iste vidisset scurram exhausto rubore, qui se putaret nihil habere, quod de existimatione perderet, ‹ut› omnia sine famae detrimento facere posset?» ==15== Igitur genera figurarum ex ipsis exemplis intellegi poterant. Erat enim et adtenuata verborum constructio quaedam et item alia in gravitate, alia posita in mediocritate. Est autem cavendum, ne, dum haec genera consectemur, in finituma et propinqua vitia veniamus. Nam gravi figurae, quae laudanda est, propinqua est ea, quae fugienda; quae recte videbitur appellari, si sufflata nominabitur. Nam ita ut corporis bonam habitudinem tumos imitatur saepe, item gravis oratio saepe inperitis videtur ea, quae turget et inflata est, cum aut novis aut priscis verbis aut duriter aliunde translatis aut gravioribus, quam res postulat, aliquid dicitur, hoc modo: «Nam qui perduellionibus venditat patriam, non satis subplicii dederit, si praeceps in Neptunias depultus erit lacunas. Poenite igitur istum, qui montis belli fabricatus est, campos sustulit pacis.» In hoc genus plerique cum declinantur et ab eo, quo profecti sunt, aberrarunt, specie gravitatis falluntur nec perspicere possunt orationis tumorem. ==16== Qui in mediocre genus orationis profecti sunt, si pervenire eo non potuerunt, errantes perveniunt ad confinii genus eius generis; quod appellamus ‹dissolutum, quod est sine nervis et articulis; ut hoc modo appellem «fluctuans» eo, quod› fluctuat huc et illuc nec potest confirmate neque viriliter sese expedire. Id est eiusmodi: «Socii nostri cum belligerare nobiscum vellent, profecto ratiocinati essent etiam atque etiam, quid possint facere, si quidem sua sponte facerent et non haberent hinc adiutores multos, malos homines et audaces. Solent enim diu cogitare omnes, qui magna negotia volunt agere.» Non potest huiusmodi sermo tenere adtentum auditorem; diffluit enim totus neque quicquam conprehendens perfectis verbis amplectitur. Qui non possunt in illa facetissima verborum attenuatione commode versari, veniunt ad aridum et exangue genus orationis, quod non alienum est exile nominari, cuiusmodi est hoc: «Nam istic in balineis accessit ad hunc; postea dicit: «Hic tuus servus me pulsavit.» Postea dicit hic illi: «Considerabo.» Post ille convicium fecit et magis magisque praesente multis clamavit.» Frivolus hic quidem iam et inliberalis est sermo: non enim est adeptus id, quod habet attenuata figura, puris et electis verbis conpositam orationem. Omne genus orationis, et grave et mediocre et adtenuatum, dignitate adficiunt exornationes, de quibus post loquemur; quae si rarae disponentur, distinctam, sicuti coloribus, si crebrae conlocabuntur, obliquam reddunt orationem. Sed figuram in dicendo commutare oportet, ut gravem mediocris, mediocrem excipiat attenuata, deinde identidem commutentur, ut facile satietas varietate vitetur. ==17== Quoniam, quibus in generibus elocutio versari debeat, dictum est, videamus nunc, quas res debeat habere elocutio commoda et perfecta. Quae maxime admodum oratori adcommodata est, tres res in se debet habere: elegantiam, conpositionem, dignitatem. Elegantia est, quae facit, ut locus unus quisque pure et aperte dici videatur. Haec tribuitur in Latinitatem, explanationem. Latinitas est, quae sermonem purum conservat, ab omni vitio remotum. Vitia in sermone, quo minus is Latinus sit, duo possunt esse: soloecismus et barbarismus. Soloecismus est, cum in verbis pluribus consequens verbum superius non adcommodatur. Barbarismus est, cum verbis aliquid vitiose efferatur. Haec qua ratione vitare possumus, in arte grammatica dilucide dicemus. Explanatio est, quae reddit apertam et dilucidam orationem. Ea conparatur duabus rebus, usitatis verbis et propriis. Usitata sunt ea, quae versantur in [sermone] consuetudine cotidiana; propria, quae eius rei verba sunt aut esse possunt, qua de loquemur. ==18== Conpositio est verborum constructio, quae facit omnes partes orationis aequabiliter perpolitas. Ea conservabitur, si fugiemus crebras vocalium concursiones, quae vastam atque hiantem orationem reddunt, ut haec est: «Bacae aeneae amoenissime inpendebant»; et, si vitabimus eiusdem litterae nimiam adsiduitatem, cui vitio versus hic erit exemplo - nam hic nihil prohibet in vitiis alienis exemplis uti -: O Tite, tute, Tatei, tibi tanta, tyranne, tulisti, et hic eiusdem poetae: quoiquam quicquam quemquam, quemque quisque conveniat, neget; et si eiusdem verbi adsiduitatem nimiam fugiemus, eiusmodi: Nam cuius rationis ratio non extet, ei rationi ratio non est fidem habere - * -; et, si non utemur continenter similiter cadentibus verbis, hoc modo: Flentes, plorantes, lacrimantes, obtestantes; et si verborum transiectionem vitabimus, nisi quae erit concinna, qua de re posterius loquemur; quo in vitio est Caelius adsiduus, ut haec est: In priore libro has res ad te scriptas, Luci, misimus, Aeli. Item fugere oportet longam verborum continuationem, quae et auditoris aures et oratoris spiritum laedit. His vitiis in conpositione vitatis relicum operae consumendum est in dignitate. Dignitas est, quae reddit ornatam orationem varietate distinguens. Haec in verborum et in sententiarum exornationes dividitur. Verborum exornatio est, quae ipsius sermonis insignita continetur perpolitione. Sententiarum exornatio est, quae non in verbis, sed in ipsis rebus quandam habet dignitatem. ==19== Repetitio est, cum continenter ab uno atque eodem verbo in rebus similibus et diversis principia sumuntur, hoc modo: «Vobis istuc adtribuendum est, vobis gratia est habenda, vobis ista res erit honori.» Item: «Scipio Numantiam sustulit, Scipio Kartaginem delevit, Scipio pacem peperit, Scipio civitatem ‹servavit.»› Item: «Tu in forum prodire, tu lucem conspicere, tu in horum conspectum venire conaris? Audes verbum facere? Audes quicquam ab istis petere? Audes supplicium deprecari? Quid est, quod possis defendere? Quid est, quod ‹audeas postulare? Quid est, quod› tibi concedi putes oportere? Non ius iurandum reliquisti? Non amicos prodidisti? Non parenti manus adtulisti? Non denique in omni dedecore volutatus es?» Haec exornatio cum multum venustatis habet tum gravitatis et acrimoniae plurimum. Quare videtur esse adhibenda et ad ornandam et ad exaugendam orationem. Conversio est, per quam non, ut ante, primum repetimus verbum, sed ad postremum continenter revertimur, hoc modo: «Poenos populus Romanus iustitia vicit, armis vicit, liberalitate vicit.» Item: «Ex quo tempore concordia de civitate sublata est, libertas sublata est, fides sublata est, amicitia sublata est,› res publica sublata est.» Item: «C. Laelius homo novus erat, ingeniosus erat, doctus erat, bonis viris et studiis amicus erat: ergo in civitate primus erat.» Item: «Nam cum istos, ut absolvant te, rogas, ut peiurent, rogas, ut exeistimationem neglegant, rogas, ut leges populi Romani tuae libidini largiantur, rogas.» ==20== Conplexio est, quae utramque conplectitur exornationem, *** utamur, quam ante exposuimus, et ut repetatur idem verbum saepius et crebro ad idem postremum revertamur, hoc modo: «Qui sunt, qui foedera saepe ruperunt? Kartaginienses. Qui sunt, ‹qui› crudelissime bellum gesserunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui Italiam deformaverunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui sibi postulent ignosci? Kartaginienses. Videte ergo, quam conveniat eos inpetrare.» Item: «Quem senatus damnarit, quem populus damnarit, quem omnium exeistimatio damnarit, eum vos sententiis vestris absolvatis?» Traductio est, quae facit, uti, cum idem verbum crebrius ponatur, non modo non offendat animum, sed etiam concinniorem orationem reddat, hoc pacto: «‹Qui› nihil habet in vita iucundius vita, is cum virtute vitam non potest colere.» Item: «Eum hominem appellas, qui si fuisset homo, numquam tam crudeliter hominis vitam petisset. At erat inimicus. Ergo inimicum sic ulcisci voluit, ut ipse sibi reperiretur inimicus?» Item: «Divitias sine divitis esse: ‹tu vero virtutem praefer divitiis›; nam si voles divitias cum virtute conparare, vix satis idoneae tibi videbuntur divitiae, quae virtutis pedisequae sint.» ==21== Ex eodem genere est exornationis, cum idem verbum ponitur modo in hac, modo in altera re, hoc modo: «Cur eam rem tam studiose curas, quae tibi multas dabit curas?» Item: «Nam amarei iucundumst, si curetur, ne quid insit amari.» Item: «Veniam ad vos, si mihi senatus det veniam.» In his quattuor generibus exornationum, quae adhuc propositae sunt, non inopia verborum fit, ut ad idem verbum redeatur saepius; sed inest festivitas, quae facilius auribus diiudicari quam verbis demonstrari potest. Contentio est, cum ex contrariis rebus oratio conficitur, hoc pacto: «Habet adsentatio iucunda principia, eadem exitus amarissimos adfert.» Item: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» Item: «In otio tumultuaris; in tumultu es otiosus; in re frigidissima cales, in ferventissima friges; tacito cum opus est, clamas; ubi loqui convenit, obmutescis; ades, abesse vis; abes, reverti cupis; in pace bellum quaeritas, in bello pacem desideras; in contione de virtute loqueris, in proelio prae ignavia tubae sonitum perferre non potes.» Hoc genere sei distingemus orationem, et graves et ornati poterimus esse. ==22== Exclamatio est, quae conficit significationem doloris aut indignationis alicuius per hominis aut urbis aut loci aut rei cuiuspiam conpellationem, hoc modo: «Te nunc adloquor, Africane, cuius mortui quoque nomen splendorei ac decori est civitati. Tui clarissimi nepotes suo sanguine aluerunt inimicorum crudelitatem.» Item: «Perfidiosae Fregellae, quam facile scelere vestro contabuistis, ut, cuius nitor urbis Italiam nuper inlustravit, eius nunc vix fundamentorum reliquiae maneant.» Item: «Bonorum insidiatores, latrocinia, vitam innocentissimi cuiusque petistis; tantamne ex iniquitate iudiciorum vestris calumniis adsumpsistis facultatem?» Hac exclamatione si loco utemur, raro, et cum rei magnitudo postulare videbitur, ad quam volemus indignationem animum auditoris adducemus. Interrogatio non omnis gravis est neque concinna, sed haec, quae, cum enumerata sunt ea, quae obsunt causae adversariorum, confirmat superiorem orationem, hoc pacto: «Cum igitur haec omnia faceres, diceres, administrares, utrum ‹animos sociorum ab re publica removebas et abalienabas, an non? Et utrum› aliquem exornarei oportuit, qui istaec prohiberet ac fieri non sineret, an non?» ==23== Ratiocinatio est, per quam ipsi a nobis rationem poscimus, quare quicque dicamus, et crebro nosmet a nobis petimus unius cuiusque propositionis explanationem. Ea est huiusmodi: «Maiores nostri si quam unius peccati mulierem damnabant, simplici iudicio multorum maleficiorum convictam putabant. Quo pacto? Quam inpudicam iudicarant, ea veneficii quoque damnata exeistimabatur. Quid ita? Quia necesse est eam, quae suum corpus addixerit turpissimae cupiditati, timere multos. Quos istos? Virum, parentes, ceteros, ad quos videt sui dedecoris infamiam pertinere. Quid postea? Quos tantopere timeat, eos necesse est, *** ‹Quare necesse est?› Quia nulla potest honesta ratio retinere eam, quam magnitudo peccati facit timidam, intemperantia audacem, natura mulieris inconsideratam. Quid? Veneficii damnatam quid putabant? Inpudicam quoque necessario. Quare? Quia nulla facilius ad id maleficium causa, quam turpis amor et intemperans libido commovere potuit; tum cuius mulieris animus esset corruptus, eius corpus castum esse non putaverunt. Quid? In viris idemne hoc observabant? Minime. Quid ita? Quia viros ad unum quodque maleficium singulae cupiditates inpellunt, mulieris ad omnia maleficia cupiditas una ducit.» Item: «Bene maiores hoc conparaverunt, ut neminem regem, quem armis cepissent, vita privarent. Quid ita? Quia, quam nobis fortuna facultatem dedisset, inicum erat in eorum supplicium consumere, quos eadem fortuna paulo ante in amplissimo statu conlocarat. Quid, quod exercitum contra duxit? Desino meminisse. Quid ita? Quia viri fortis est, qui de victoria contendant, eos hostes putare; qui victi sunt, eos homines iudicare, ut possit bellum fortitudo minuere, pacem humanitas augere. Et ille, si vicisset, non idem fecisset? Non profecto tam sapiens fuisset. Cur igitur ei parcis? Quia talem stultitiam contemnere, non imitari consuevi.» ==24== Haec exornatio sermonem vehementer adcommodata est et animum auditoris retineat attentum cum venustate sermonis tum rationum expectatione. Sententia est oratio sumpta de vita, quae aut quid sit aut quid esse oporteat in vita, breviter ostendit, hoc pacto: «Difficile est primum *** virtutes revereri, qui semper secunda fortuna sit usus.» Item: «Liber is est existimandus, qui nulli turpitudini servit.» Item: «Egens aeque est is, qui non satis habet, et is, cui satis nihil potest esse.» Item: «Optima vivendi ratio est eligenda; eam iucundam consuetudo reddet.» Huiusmodi sententiae simplices non sunt inprobandae, propterea quod habet brevis expositio, si rationis nullius indiget, magnam delectationem. Sed illud quoque probandum est genus sententiae, quod confirmatur subiectione rationis, hoc pacto: «Omnes bene vivendi rationes in virtute sunt conlocandae, propterea quod sola virtus in sua potestate est, omnia praeterea subiecta sunt sub fortunae dominationem.» Item: «Qui fortunis alicuius inducti amicitiam eius secuti sunt, hi, simul ac fortuna dilapsa est, devolant omnes. Cum enim recessit ea res, quae fuit consuetudinis causa, nihil superest, quare possint in amicitia teneri.» Sunt item sententiae, quae dupliciter efferuntur. Hoc modo sine ratione: «Errant, qui in prosperis rebus omnis impetus fortunae se putant fugisse; sapienter cogitant, qui temporibus secundis casus adversos reformidant.» Cum ratione, hoc pacto: ==25== «Qui adulescentium peccatis ignosci putant oportere, falluntur, propterea quod aetas illa non est inpedimento bonis studiis. At ii sapienter faciunt, qui adulescentes maxime castigant, ut, quibus virtutibus omnem tueri vitam possint, eas in aetate maturissima velint conparare.» Sententias interponi raro convenit, ut rei actores, non vivendi praeceptores videamur esse: cum ita interponentur, multum adferent ornamenti. * necesse est animi conprobet eam tacitus auditor, cum ad causam videat adcommodari rem certam, ex vita et moribus sumptam. [Contrarium idem fere est, quod contentio.] Contrarium est, quod ex rebus diversis duabus alteram breviter et facile * confirmat, hoc pacto: «Nam, qui suis rationibus inimicus fuerit semper, eum quomodo alienis rebus amicum fore speres?» Item: «Nam, quem in amicitia perfidiosum cognoveris, eum quare putes inimicitias cum fide gerere posse? Aut qui privatus intolerabili superbia fuerit, eum commodum et cognoscentem sui fore in potestate ‹qui speres› et qui in sermonibus et conventu amicorum verum dixerit numquam, eum sibi in contionibus a mendacio temperaturum?» Item: «Quos ex collibus deiecimus, cum his in campo metuimus dimicare? Qui cum plures erant, paris nobis esse non poterant, hi, postquam pauciores sunt, metuimus, ne sint superiores?» ==26== Hoc exornationis genus breviter et continuatis verbis perfectum debet esse, ut *** cum commodum est auditu propter brevem et absolutam conclusionem tum vero vehementer, id quod opus est oratori, conprobat contraria re et ex eo, quod dubium non est, expedit illud, quod est in dubio, ut dilui non possit aut multo difficillime possit. Membrum orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio membro orationis excipitur, hoc pacto: «Et inimico proderas» Id est unum, quod appellamus membrum; deinde hoc excipiatur oportet altero: «Et amicum laedebas.» Ex duobus membris suis haec exornatio potest constare; sed commodissima et absolutissima est, quae ex tribus constat, hoc pacto: «Et inimico proderas et amicum laedebas et tibi non consulebas.» Item: «Nec rei publicae consuluisti nec amicis profuisti nec inimicis restitisti.» Articulus dicitur, cum singula verba intervallis distinguentur caesa oratione, hoc modo: «Acrimonia, voce, voltu ‹adversarios› perterruisti.» Item: «Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.» Inter huius generis et illius superioris vehementiam hoc interest: illud tardius et rarius venit, hoc crebrius et celerius pervenit. Itaque in illo genere ex remotione brachii et contortione dexterae gladius ad corpus adferri, in hoc autem crebro et celeri corpus vulnere consauciarei videtur. ==27== Continuatio est et densa ‹et continens› frequentatio verborum cum absolutione sententiarum. Ea utemur commodissime tripertito: in sententia, in contrario, in conclusione. In sententia hoc pacto: «Ei non multum potest obesse fortuna, qui sibi firmius in virtute, quam in casu praesidium conlocavit.» In contrario hoc modo: «Nam si qui spei non multum conlocarit in casu, quid est quod ei magnopere casus obesse possit?» In conclusione hoc pacto: «Quodsi in eos plurimum fortuna potest, qui suas rationes omnes in casum contulerunt, non sunt omnia committenda fortunae ne magnam nimis in nos habeat dominationem.» In his tribus generibus ad continuationis vim adeo frequentatio necessaria est, ut infirma facultas oratoris videatur, nisi sententiam et contrarium et conclusionem frequentibus efferat verbis; sed alias quoque nonnumquam non alienum est, tametsi necesse non est, eloqui res aliquas per huiusmodi continuationes. Conpar appellatur, quod habet in se membra orationis, de quibus ante diximus, quae constent ex pari fere numero syllabarum. Hoc non denumeratione nostra fiet - nam id quidem puerile est - sed tantum adferet usus et exercitatio facultatis, ut animi quodam sensu par membrum superiori referre possimus, hoc modo: «In proelio mortem parens obpetebat, domi filius nuptias conparabat: haec omnia gravis casus administrabant.» Item: «Alii fortuna dedit felicitatem, huic industria virtutem conparavit.» ==28== In hoc genere saepe fieri potest, ut non plane par numerus sit syllabarum et tamen esse videatur, si una aut etiam altera syllaba est alterum brevius, aut si, cum in altero plures sunt, in altero longior aut longiores, plenior aut pleniores syllabae erunt, ut longitudo aut plenitudo harum multitudinem alterius adsequatur et exaequet. Similiter cadens exornatio appellatur, cum in eadem constructione verborum duo aut plura sunt verba, quae similiter isdem casibus efferantur, hoc modo: «Hominem laudem egentem virtutis, abundantem felicitatis?» Item: «Huic omnis in pecunia spes est, a sapientia est animus remotus: diligentia conparat divitias, neglegentia corrumpit animum, et tamen, cum ita vivit, neminem prae se ducit hominem.» Similiter desinens est, cum, tametsi casus non insunt in verbis, tamen similes exitus sunt, hoc pacto: «Turpiter audes facere, nequiter studes dicere; vivis invidiose, delinquis studiose, loqueris odiose.» Item: «Audaciter territas, humiliter placas.» Haec duo genera, quorum alterum in exitum, alterum in casus similitudine versatur, inter se vehementer conveniunt; et ea re, qui his bene utuntur, plerumque simul ea conlocant in isdem partibus orationis. Id hoc modo facere oportet: «Perditissima ratio est amorem petere, pudorem fugere, diligere formam, neglegere famam.» Hic et ea verba, quae casus habent ad casus similes, et illa, quae non habent, ad similes exitus veniunt. ==29== Adnominatio est, cum ad idem verbum et nomen acceditur commutatione vocum aut litterarum, ut ad res dissimiles similia verba adcommodentur. Ea multis et variis rationibus conficitur. Adtenuatione aut conplexione eiusdem litterae sic: «Hic, qui se magnifice iactat atque ostentat, venit ante, quam Romam venit.» Et ex contrario: «Hic, quos homines alea vincit, eos ferro statim vincit.» Productione eiusdem litterae ‹hoc modo: Hinc avium dulcedo ducit ad avium.» Brevitate eiusdem litterae›: «Hic, tametsi videtur esse honoris cupidus, tantum tamen curiam diligit, quantum Curiam?» Addendis litteris hoc pacto: «Hic sibi posset temperare, nisi amorei mallet obtemperare.» Demendis nunc litteris sic: ‹»Si› lenones ‹vitasset tamquam leones,› vitae tradidisset se.» Transferendis litteris sic: «Videte, iudices, utrum hominei navo ‹an vano› credere malitis.» Commutandis hoc modo: «Dilegere oportet, quem velis diligere.» Hae sunt adnominationes, quae in litterarum brevi commutatione aut productione aut transiectione aut aliquo huiusmodi genere versantur. ==30== Sunt autem aliae, quae non habent tam propinquam ‹in› verbis similitudinem et tamen dissimiles non sunt; quibus de generibus unum est huiusmodi: «Quid veniam, qui sim, quare veniam, quem insimulem, cui prosim, quae postulem, brevi cognoscetis.» Nam hic est in quibusdam verbis quaedam similitudo non tam perfecta, quam illae superiores, sed tamen adhibenda nonnumquam. Alterum genus huiusmodi: «Demus operam, Quirites, ne omnino patres ‹conscripti› circumscripti putentur.» Haec adnominatio magis accedit ad similitudinem quam superior, sed minus quam illae superiores, propterea quod non solum additae, sed uno tempore demptae quoque litterae sunt. Tertium genus est, quod versatur in casum commutatione aut unius aut plurium nominum. ==31== Unius nominis hoc modo: «Alexander Macedo summo labore animum ad virtutem a pueritia confirmavit. Alexandri virtutes per orbem terrae cum laude et gloria vulgatae sunt. Alexandrum omnes maxime metuerant, idem plurimum dilexerunt. Alexandro si vita data longior esset, trans Oceanum Macedonum transvolassent sarisae.» Hic unum nomen in commutatione casuum volutatum est. Plura nomina casibus conmutatis hoc modo facient adnominationem: «Tiberium Graccum rem publicam administrantem prohibuit indigna nex diutius in eo commorari. Gaio Gracco similis occisio est oblata, quae virum rei publicae amantissimum subito de sinu civitatis eripuit. Saturninum fide captum malorum perfidia ‹per› scelus vita privavit. Tuus, o Druse, sanguis domesticos parietes et voltum parentis aspersit. Sulpicio, qui paulo ante omnia concedebant, eum brevi spatio non modo vivere, sed etiam sepelirei prohibuerunt.» ==32== Haec tria proxima genera exornationum, quorum unum in similiter cadentibus, alterum in similiter desinentibus verbis, tertium in adnominationibus positum est, perraro sumenda sunt, cum in veritate dicimus, propterea quod non haec videntur ‹reperiri posse sine elaboratione et sumptione operae; eiusmodi autem studia ad delectationem quam ad veritatem videntur› adcommodatiora. Quare fides et gravitas et severitas oratoria minuitur his exornationibus frequenter conlocatis, et non modo tollitur auctoritas dicendi, sed offenditur quoque in eiusmodi oratione, propterea quod est in his lepos et festivitas, non dignitas neque pulcritudo. Quare, quae sunt ampla atque pulcra, diu placere possunt; quae lepida et concinna, cito satietate adficiunt aurium sensum fastidiosissimum. Quomodo igitur, si crebro his generibus utemur, puerili videmur elocutione delectari, item, si raro interseremus has exornationes et in causa tota varie dispergemus, commode luminibus distinctis inlustrabimus orationem. ==33== Subiectio est, cum interrogamus adversarios aut quaerimus ipsi, quid ab illis aut quid contra nos dici possit; dein subicimus id, quod oportet dici aut non oportet, aut nobis adiumento futurum sit aut offuturum sit idem contrario, hoc modo: «Quaero igitur, unde iste tam pecuniosus factus sit. Amplum patrimonium relictum est? At patris bona venierunt. Hereditas aliqua venit? Non potest dici; sed etiam a necessariis omnibus exhereditatus est. Praemium aliquod ex lite aut iudicio cepit? Non modo id non fecit, sed etiam insuper ipse grandi sponsione victus est. Ergo, si his rationibus locupletatus non est, sicut omnes videtis, aut isti domi nascitur aurum, aut, unde non est licitum, pecunias cepit.» Item: «Saepe, iudices, animum advorti multos aliqua ex honesta re, quam ne inimici quidem criminari possint, sibi praesidium petere. Quorum nihil potest adversarius facere. Nam utrum ad patris eius virtutem confugiet? At eum vos iurati capite damnastis. An ad suam vitam revertetur? Quam vitam aut ubi honeste tractatam? Nam hic quidem ante oculos vestros quomodo vixerit, scitis omnes. At cognatos suos enumerabit, quibus vos conveniat commoveri. At hi quidem nulli sunt. Amicos proferet. At nemo est, qui sibi non turpe putet istius amicum nominari.» Item: «Credo, inimicum, quem nocentem putabas, in iudicium adduxisti? Non: nam indemnatum necasti. Leges, quae id facere prohibent, veritus? At ne scriptas quidem iudicasti. Cum ipse te veteris amicitiae commonefaceret, commotus es? At nihilominus, sed etiam studiosius occidisti. Quid? Cum tibi pueri ad pedes volutarentur, misericordia motus es? At eorum patrem crudelissime sepultura quoque prohibuisti.» ==34== Multum inest acrimoniae et gravitatis in hac exornatione, propterea quod, cum quaesitum est, quid oporteat, subicitur id non esse factum. Quare facillime fit, ut exaugeatur indignitas negotii. Ex eodem genere, ut ad nostram quoque personam referamus subiectionem, sic: «Nam quid me facere convenit, cum a tanta Gallorum multitudine circumsederer? Dimicarem? At cum parva manu tum prodeiremus: ‹locum quoque inimicissimum habebamus. Sederem in castris? At neque subsidium, quod expectarem, habebamus, neque erat, qui vitam produceremus.› Castra relinquerem? At obsidebamur. Vitam militum neglegerem? At eos videbar ea accepisse condicione, ut eos, quoad possem, incolumis patriae et parentibus conservarem. Hostium condicionem repudiarem? At salus antiquior est militum quam inpedimentorum.» Eiusmodi consequntur identidem subiectiones, ut ex omnibus ostendi videatur nihil potius, quam quod factumst, faciundum fuisse. Gradatio est, in qua non ante ad consequens verbum descenditur, quam ad superius ascensum est, hoc modo: «Nam quae reliqua spes manet libertatis, si illis et quod libet, licet; et quod licet, possunt; et quod possunt, audent; et quod audent, faciunt; et quod faciunt, vobis molestum non est?» Item: «Non sensi hoc, et non suasi; neque suasi, et non ipse facere coepi; neque facere coepi, et non perfeci; neque perfeci, et non probavi.» Item: «Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos conparavit.» Item: «Imperium Graeciae fuit penes Athenienses, Atheniensium potiti sunt Spartiatae, Spartiatas superavere Thebani, Thebanos Macedones vicerunt, qui ad imperium Graeciae brevi tempore adiuncxerunt Asiam bello subactam.» ==35== Habet in se quendam leporem superioris cuiusque crebra repetitio verbi, quae propria est huius exornationis. Definitio est, quae rei alicuius proprias amplectitur potestates breviter et absolute, hoc modo: «Maiestas rei publicae est, in qua continetur dignitas et amplitudo civitatis.» Item: «Iniuriae sunt, quae aut pulsatione corpus ‹aut› convicio auris aut aliqua turpitudine vitam cuiuspiam violant.» Item: «Non est ista diligentia, set avaritia, ideo quod diligentia est accurata conservatio suorum, avaritia iniuriosa adpetitio alienorum.» Item: «Non est ista fortitudo, sed temeritas, propterea quod fortitudo est contemptio laboris et periculi cum ratione utilitatis et conpensatione commodorum, temeritas est cum inconsiderata dolorum perpessione gladiatoria periculorum susceptio.» Haec ideo commoda putatur exornatio, quod omnem rei cuiuspiam vim et potestatem ita dilucide proponit et ‹explicat› breviter, ut neque pluribus verbis oportuisse dici videatur neque brevius potuisse dici putetur. Transitio vocatur, quae cum ostendit breviter, quid dictum sit, proponit item brevi, quid consequatur, hoc pacto: «Modo in patriam cuiusmodi fuerit, habetis: nunc ‹in› parentes qualis extiterit, considerate.» Item: «Mea in istum beneficia cognoscitis; nunc, quomodo iste mihi gratiam retulerit, accipite.» Proficit haec aliquantum exornatio ad duas res: nam et quid dixerit commonet et ad reliquum conparat auditorem. ==36== Correctio est, quae tollit id, quod dictum est, et pro eo id, quod magis idoneum videtur, reponit, hoc pacto: «Quodsi iste suos hospites rogasset, immo innuisset modo, facile hoc perfici posset.» ‹Item:› «Nam postquam isti vicerunt atque adeo victi sunt -, eam quomodo victoriam appellem, quae victoribus plus calamitatis quam boni dederit?» Item: «O virtutis comes invidia, quae bonos sequeris plerumque atque adeo insectaris !» Commovetur hoc genere animus auditoris. Res enim communi verbo elata * tantummodo dicta videtur; ea post ipsius oratoris correctionem magis idonea fit pronuntiatione. «Non igitur satius esset», dicet aliquis, «ab initio, praesertim cum scribas, ad optimum et lectissimum verbum devenire?» Est, cum non est satius, si commutatio verbi id erit demonstratura, eiusmodi rem esse, ut, cum eam communi verbo appellaris, levius dixisse videaris, cum ad electius verbum accedas, insigniorem rem facias. Quodsi continuo venisses ad id verbum, nec rei nec verbi gratia animadversa esset. ==37== Occultatio est, cum dicimus nos praeterire aut non scire aut nolle dicere id, quod nunc maxime dicimus, hoc modo: «Nam de pueritia quidem tua, quam tu omnium intemperantiae addixisti, dicerem, si hoc tempus idoneum putarem: nunc consulto relinquo; et illud praetereo, quod te ‹tribuni› rei militaris infrequentem tradiderunt; deinde quod iniuriarum satis fecisti L. Labeoni, nihil ad hanc rem pertinere puto. Horum nihil dico: revertor ad illud, de quo iudicium est.» Item: «Non dico te ab sociis pecunias cepisse; non sum in eo occupatus, quod civitates, regna, domos omnium depeculatus es; furta, rapinas omnes tuas omitto.» Haec utilis est exornatio, si aut ad rem quam non pertineat aliis ostendere, quod occulte admonuisse prodest aut longum est aut ignobile aut planum non potest fieri aut facile potest reprehendi, ‹ut› utilius sit occulte fecisse suspicionem, quam eiusmodi intendisse orationem, quae redarguatur. Disiunctum est, cum eorum, de quibus dicimus, aut utrumque aut unum quodque certo concluditur verbo, sic: «Populus Romanus Numantiam delevit, Kartaginem sustulit, Corinthum disiecit, Fregellas evertit. Nihil Numantinis vires corporis auxiliatae sunt, nihil Kartaginiensibus scientia rei militaris adiumento fuit, nihil Corinthis erudita calliditas praesidii tulit, nihil Fregellanis morum et sermonis societas opitulata est.» Item: «Formae dignitas aut morbo deflorescit aut vetustate extinguitur.» Hic utrumque, in superiore exemplo unam quamque rem certo verbo concludi videmus. ==38== Coniunctio est, cum interpositione verbi et superiores partes orationis conprehenduntur et inferiores, hoc modo: «Formae dignitas aut morbo deflorescit aut vetustate.» Adiunctio est, cum verbum, quo res conprehenditur, non interponimus, sed aut primum aut postremum conlocamus. Primum hoc pacto: «Deflorescit formae dignitas aut morbo aut vetustate.» Postremum sic: «Aut morbo aut vetustate formae dignitas deflorescit.» Ad festivitatem diiunctio est adposita: quare rarius utemur, ne satietatem pariat; ad brevitatem coniunctio: quare saepius adhibenda est. Hae tres exornationes de simplici genere manant. Conduplicatio est quom ratione amplificationis aut commiserationis eiusdem unius aut plurium verborum iteratio, hoc modo: «Tumultus, Gai Gracce, tumultus domesticos et intestinos conparas !» Item: «Commotus non es, cum tibi pedes mater amplexaretur, non es commotus?» Item: «Nunc audes etiam venire in horum conspectum, proditor patriae? Proditor, inquam, patriae, venire audes in horum conspectum?» Vehementer auditorem commovet eiusdem redintegratio verbi et vulnus maius efficit in contrario causae, quasi aliquod telum saepius perveniat in eandem partem corporis. Interpretatio est, quae non iterans idem redintegrat verbum, sed id commutat, quod positum est, alio verbo, quod idem valeat, hoc modo: «Rem publicam radicitus evertisti, civitatem funditus deiecisti.» Item: «Patrem nefarie verberasti, parenti manus scelerate attulisti.» Necessum est eius, qui audit, animum commoveri, cum gravitas prioris dicti renovatur interpretatione verborum. ==39== Commutatio est, cum duae sententiae inter se discrepantes ex traiectione ita efferuntur, ut a priore posterior contraria priori profiscatur, hoc modo: «Esse oportet, ut vivas, non vivere, ut edis.» Item: «Ea re poemata non facio, quia, cuiusmodi volo, non possum, cuiusmodi possum, nolo.» Item: «Quae de illo dici possunt, non dicuntur, quae dicuntur, dici non possunt.» Item: «Poëma loquens pictura, pictura tacitum poëma debet esse.» Item: «Si stultus es, ea re taceas: non tamen si taceas, ‹ea re› stultus es.» Non potest dici, quin commode fiat, cum contrariae sententiae relatione verba quoque convertantur. Plura subiecimus exempla, ut, quoniam difficile est hoc genus exornationis inventu, dilucidum esset, ut, cum bene esset intellectum, facilius in dicendo inveniretur. Permissio est, cum ostendemus in dicendo nos aliquam rem totam tradere et concedere alicuius voluntati, sic: «Quoniam omnibus rebus ereptis solum mihi superest animus et corpus, haec ipsa, quae mihi de multis sola relicta sunt, vobis et vestrae condono potestati. Vos me vestro quo pacto vobis videbitur utamini atque abutamini licebit; inpunite in me quidlibet statuite; dicite atque innuite: parebo.» Hoc genus tametsi alias quoque nonnumquam tractandum est, tamen ad misericordiam commovendam vehementissime est adcommodatum. ==40== Dubitatio est, cum quaerere videatur orator, utrum de duobus potius aut quid de pluribus potissimum dicat, hoc modo: «Offuit eo tempore plurimum rei publicae consulum sive stultitiam sive malitiam dicere oportet sive utrumque.» Item: «Tu istuc ausus es dicere, homo omnium mortalium - quonam te digno moribus tuis appellem nomine?» Expeditio est, cum rationibus conpluribus enumeratis quibus aliqua res confici potuerit, ceterae tolluntur, una relinquitur, quam nos intendimus, hoc modo: «Necesse est, cum constet istum fundum nostrum fuisse, ostendas te aut vacuum possedisse, aut usu tuum fecisse, aut emisse, aut hereditati tibi venisse. Vacuum, cum ego adessem, possidere non potuisti; usu tuum etiam nunc fecisse non potes; emptio nulla profertur; hereditati tibi me vivo mea pecunia venire non potuit: relinquitur ergo, ut me vi de meo fundo deieceris.» ==41== Haec exornatio plurimum iuvabit coniecturalis argumentationes. Sed non erit, tamquam in plerisque, ut, cum velimus, ea possimus uti: nam fere non poterimus, nisi nobis ipsa negotii natura dabit facultatem. Dissolutum est, quod, coniunctionibus verborum e medio sublatis, separatis partibus effertur, hoc modo: «Gere morem parenti, pare cognatis, obsequere amicis, obtempera legibus.» Item: «Descende in integram defensionem, noli quicquam recusare; da servos in quaestionem, stude verum invenire.» Hoc genus et acrimoniam habet in se et vehementissimum est et ad brevitatem adcommodatum. Praecisio est, cum dictis quibus reliqum, quod coeptum est dici, relinquitur incoatum, sic: «Mihi tecum par certatio non est, ideo quod populus Romanus me - nolo dicere, ne cui forte adrogans videar: te autem saepe ignominia dignum putavit.» Item: «Tu istuc audes dicere, qui nuper alienae domi - non ausim dicere, ne, cum te digna dicerem, me indignum quippiam dixisse videar.» ‹Hic› atrocior tacita suspicio, quam diserta explanatio facta est. Conclusio est, quae brevi argumentatione ex iis, quae ante dicta sunt aut facta, conficit, quid necessario consequatur, hoc modo: «Quodsi Danais datum erat oraculum non posse capi Troiam sine Philoctetae sagittis, haec nihil aliud autem fecerunt, nisi Alexandrum perculerunt, hunc extinguere, id nimirum capi fuit Troiam.» ==42== Restant etiam decem exornationes verborum, quas idcirco non vage dispersimus, sed a superioribus separavimus, quod omnes in uno genere sunt positae. Nam earum omnium hoc proprium est, ut ab usitata verborum potestate recedatur atque in aliam rationem cum quadam venustate oratio conferatur. De quibus exornationibus nominatio est prima, quae nos admonet, ut, cuius rei nomen aut non sit aut satis idoneum non sit, eam nosmet idoneo verbo nominemus aut imitationis ‹aut significationis causa: imitationis,› hoc modo, ut maiores rudere et mugire et murmurari et sibilare appellarunt; significandae rei causa, sic: «Postquam iste in rem publicam fecit impetum, fragor civitatis in primis.» Hoc genere raro est utendum, sic utne novi verbi adsiduitas odium pariat; sed si commode quis eo utatur et raro, non modo non offendet novitate, sed etiam exornat orationem. Pronominatio est, quae sicuti cognomine quodam extraneo demonstrat id, quod suo nomine non potest appellarei; ut si quis, cum loquatur de Graccis: «At non Africani nepotes», inquiet, «istiusmodi fuerunt.» Item si quis, de adversario cum dicat: «Videte nunc», inquit, «iudices, quemadmodum me Plagioxiphus iste tractarit.» Hoc pacto non inornate poterimus, et in laudando et in laedendo, in corpore aut animo aut extraneis rebus dicere sic, uti cognomen quod pro certo nomine collocemus. ==43== Denominatio est, quae ab rebus propinquis et finitimis trahit orationem, qua possit intellegi res, quae non suo vocabulo sit appellata. Id a ut ventorum conficitur, ut si quis, de Tarpeio loquens, eum Capitolinum nominet, aut invento, ut si quis pro Libero vinum, pro Cerere frugem appellet, aut instrumento dominum, ut si quis Macedones appellarit hoc modo: «Non tam cito sarisae Graeciae potitae sunt», aut idem Gallos significans: «nec tam facile ex Italia materis Transalpina depulsa est»; aut id, quod fit, ab eo, qui facit, ut si quis, cum bello velit ostendere aliquid quempiam fecisse, dicat: «Mars istuc te facere necessario coegit»; aut si, quod facit, ab eo, quod fit, ut cum desidiosam artem dicimus, quia desidiosos facit, et frigus pigrum, quia pigros efficit. Ab eo, quod continet, id, quod continetur, hoc modo denominabitur: «Armis Italia non potest vinci nec Graecia disciplinis» - nam hic pro Graecis et Italis, quae continent, notata sunt - ab eo, quod continetur, ‹id, quod continet,› ut si quis aurum aut argentum aut ebur nominet, cum divitias velit nominare. Harum ‹omnium denominationum› magis in praecipiendo divisio, quam in quaerendo difficilis inventio est, ideo quod plena consuetudo est non modo poetarum et oratorum, sed etiam cottidiani sermonis huiusmodi denominationum. Circumitio est oratio rem simplicem adsumpta circumscribens elocutione, hoc pacto: «Scipionis providentia Kartaginis opes fregit.» Nam hic, nisi ornandi ratio quaedam esset habita, Scipio potuit et Kartago simpliciter appellari. ==44== ‹Transgressio est, quae verborum perturbat ordinem perversione aut transiectione.› Perversione, sic: «Hoc vobis deos inmortales arbitror dedisse virtute ‹pro› vestra.» Transiectione, hoc modo: «Instabilis in istum plurimum fortuna valuit. Omnes invidiose eripuit bene vivendi casus facultates.» Huiusmodi traiectio, quae rem non reddit obscuram, multum proderit ad continuationes, de quibus ante dictum est; in quibus oportet verba sicuti ad poeticum quendam extruere numerum, ut perfecte et perpolitissime possint esse absolutae. Superlatio est oratio superans veritatem alicuius augendi minuendive causa. Haec sumitur separatim aut cum conparatione. Separatim, sic: «Quodsi concordiam retinebimus ‹in civitate,› imperii magnitudinem solis ortu atque occasu metiemur.» Cum conparatione aut ‹a similitudine aut a› praestantia superlatio sumitur. A similitudine, sic: «Corpore niveum ‹candorem, aspectu igneum› ardorem adsequebatur.» A praestantia, hoc modo: «Cuius ore sermo melle dulcior profluebat.» Ex eodem genere est hoc: «Tantus erat in armis splendor, ‹ut› solis fulgor obscurius videretur.» Intellectio est, cum res tota parva de parte cognoscitur aut de toto pars. De parte totum sic intellegitur: «Non illae te nuptiales tibiae eius matrimonii commonebant?» Nam hic omnis sanctimonia nuptiarum uno signo tibiarum intellegitur. ‹De toto pars,› ut si quis ei, qui vestitum aut ornatum sumptuosum ostentet, dicat: «Ostentas mihi divitias et locupletes copias iactas.» ==45== Ab uno plura hoc modo intellegentur: «Poeno fuit Hispanus auxilio, fuit inmanis ille Transalpinus, in Italia quoque nonnemo sensit idem togatus.» A pluribus unum sic intellegetur: «Atrox calamitas pectora maerore pulsabat; itaque anhelans ex imis pulmonibus prae cura spiritus ducebat.» Nam in superioribus plures Hispani et Galli et togati, et hic unum pectus et unus pulmo intellegitur; et erit illic deminutus numerus festivitatis, hic adauctus gravitatis gratia. Abusio est, quae verbo simili et propinquo pro certo et proprio abutitur, hoc modo: «Vires hominis breves sunt»; aut: «parva statura»; aut: «longum in homine consilium»; aut: «oratio magna»; aut: «uti pauco sermone.» Nam hic facile est intellectu finitima verba rerum dissimilium ratione abusionis esse traducta. Translatio est, cum verbum in quandam rem transferetur ex alia re, quod propter similitudinem recte videbitur posse transferri. Ea sumitur rei ante oculos ponendae causa, sic: «Hic Italiam tumultus expergefecit terrore subito.» Brevitatis causa, sic: «Recens adventus exercitus extincxit subito civitatem.» Obscenitatis vitandae causa, sic: «Cuius mater cottidianis nuptiis delectetur.» Augendi causa, sic: «Nullius maeror et calamitas istius explere inimicitias et nefariam crudelitatem saturare potuit.» Minuendi causa, sic: «Magno se praedicat auxilio fuisse, quia paululum in rebus difficillimis aspiravit.» Ornandi causa, sic: «Aliquando rei publicae rationes, quae malitia nocentium exaruerunt, virtute optimatium revirdescent.» Translationem pudentem dicunt esse oportere, ut cum ratione in consimilem rem transeat, ne sine dilectu temere et cupide videatur in dissimilem transcurrisse. ==46== Permutatio est oratio aliud verbis aliud sententia demonstrans. Ea dividitur in tres partes: similitudinem, argumentum, contrarium. Per similitudinem sumitur, cum translationes plures frequenter ponuntur a simili oratione ductae, sic: «Nam cum canes funguntur officiis luporum, quoinam praesidio pecuaria credemus?» Per argumentum tractatur, cum a persona aut loco aut re aliqua similitudo augendi aut minuendi causa ducitur, ut si quis Drusum Graccum Numitoremque obsoletum ‹dicat.› Ex contrario ducitur sic, ut si quis hominem prodigum et luxuriosum inludens parcum et diligentem appellet. Et in hoc postremo, quod ex contrario sumitur et in illo primo, quod a similitudine ducitur, per translationem argumento poterimus uti. Per similitudinem sic: «Quid ait hic rex atque Agamemnon noster, sive, ut crudelitas est, potius Atreus?» Ex contrario, ut si quem impium, qui patrem verberarit, Aenean vocemus, intemperantem et adulterum Ippolytum nominemus. Haec sunt fere, quae dicenda videbantur de verborum exornationibus. Nunc res ipsa monet, ut deinceps ad sententiarum exornationes transeamus. ==47== Distributio est, cum ‹in› plures res aut personas negotia quaedam certa dispertiuntur, hoc modo: «Qui vestrum, iudices, nomen senatus diligit, hunc oderit necesse est; petulantissime enim semper iste obpugnavit senatum. Qui equestrem locum splendidissimum cupit esse in civitate, is oportet istum maximae poenae dedisse ‹velit,› ne iste sua turpitudine ordini honestissimo maculae atque dedecori sit. Qui parentis habetis, ostendite istius supplicio vobis homines impios non placere. Quibus liberi sunt, statuite exemplum, quantae poenae sint in civitate hominibus istiusmodi conparatae.» Item: «Senatus est officium ‹consilio civitatem iuvare; magistratus est officium› opera et diligentia consequi senatus voluntatem; populi est officium res optumas et homines idoneos maxime suis sententiis dilegere et probare.» Et: «Accusatoris officium est inferre crimina; defensoris diluere et propulsare; testis dicere, quae sciat aut audierit; quaesitoris est unum quemque horum in officio suo continere. Quare, L. Cassi, si testem, praeterquam quod sciat aut audierit, argumentari et coniectura prosequi patieris, ius accusatoris cum iure testimonii commiscebis, testis inprobi cupiditatem confirmabis, reo duplicem defensionem parabis.» Est haec exornatio copiosa. Conprehendit enim brevi multa, ‹et› suum cuique tribuens officium separatim res dividit plures. ==48== Licentia est, cum apud eos, quos aut vereri aut metuere debemus, tamen aliquid pro iure nostro dicimus, quod eos aut quos ii diligunt aliquo in errato vere reprehendere videamur, hoc modo: «Miramini, Quirites, quod ab omnibus vestrae rationes deserantur? Quod causam vestram nemo suscipiat? Quod se nemo vestri defensorem profiteatur? Adtribuite vestrae culpae, desinite mirari. Quid est enim, quare non omnes istam rem fugere ac vitare debeant? Recordamini, quos habueritis defensores; studia eorum vobis ante oculos proponite; deinde exitus omnium considerate. Tum vobis veniat in mentem, ut vere dicam, neglegentia vestra sive ignavia potius illos omnes ante oculos vestros trucidatos esse, inimicos eorum vestris suffragiis in amplissimum locum pervenisse.» Item: «Nam quid fuit, iudices, quare in sententiis ferendis dubitaveritis aut istum hominem nefarium ampliaveritis? Non apertissimae res erant criminei datae? ‹Non omnes hae testibus conprobatae?› Non contra tenuiter et nugatorie responsum? Hic vos veriti estis, si primo coetu condemnassetis, ne crudeles existimaremini? Dum eam vitatis vituperationem, quae longe a vobis erat afutura, eam invenistis, ut timidi atque ignavi putaremini. Maximis privatis et publicis calamitatibus acceptis, cum etiam maiores inpendere videantur, sedetis et oscitamini. Luci noctem, nocte lucem expectatis. Aliquid cottidie acerbi atque incommodi nuntiatur: et iam eum, cuius opera nobis haec accidunt, vos remoramini diutius et alitis ad rei publicae perniciem, retinetis, quoad potestis in civitate?» ==49== Eiusmodi licentia si nimium videbitur acrimoniae habere, multis mitigationibus lenietur; nam continuo aliquid huiusmodi licebit inferre: «Hic ego virtutem vestram quaero, sapientiam desidero, veterem consuetudinem requiro», ‹ut› quod erat commotum licentia, id constituatur laude, ut altera res ab iracundia et molestia removeat, altera res ab errato deterreat. Haec res, sicut in amicitia, item in dicendo, ‹si loco› fit, maxime facit, ut et illi, qui audient, a culpa absint, et nos, qui dicimus, ameici ipsorum et veritatis esse videamur. Est autem quoddam genus in dicendo licentiae, quod astutiore ratione conparatur, cum aut ita obiurgamus eos, qui audiunt, quomodo ipsi se cupiunt obiurgari, aut id, quod scimus ‹facile omnes audituros, dicimus› nos timere, quomodo accipiant, sed tamen veritate commoveri, ut nihilosetius dicamus. Horum amborum generum exempla subiciemus; prioris, huiusmodi: «Nimium, Quirites, animis estis simplicibus et mansuetis; nimium creditis uni cuique. Existimatis unum quemque eniti, ut perficiat, quae vobis pollicitus sit. Erratis et falsa spe frustra iam diu detinemini stultitia vestra, qui, quod erat in vestra potestate, ab aliis petere quam ipsi sumere maluistis.» Posterioris licentiae hoc erit exemplum: «Mihi cum isto, iudices, fuit amicitia, sed ista tamen amicitia, tametsi vereor quomodo accepturi sitis, tamen dicam, vos ‹me› privastis. Quid ita? Quia ut vobis essem probatus, eum, qui vos obpugnabat, inimicum quam amicum habere malui.» ==50== Ergo haec exornatio, cui licentiae nomen est, sicuti demonstravimus, duplici ratione tractabitur: acrimonia, quae si nimium fuerit aspera, mitigabitur laude; et adsimulatione, de qua posterius diximus, quae non indiget mitigationis, propterea quod imitatur licentiam et sua spontest ad animum auditoris adcommodata. Deminutio est, quom aliquid inesse in nobis aut in iis, quos defendimus, aut natura aut fortuna aut industria dicemus egregium, quod, ne qua significetur adrogans ostentatio, deminuitur et adtenuatur oratione, hoc modo: «Nam hoc pro meo iure, iudices, dico, me labore et industria curasse, ut disciplinam militarem non in postremis tenerem.» Hic si quis dixisset: «Ut optime tenerem», tametsi vere dixisset, tamen adrogans visus esset. Nunc et ad invidiam vitandam et laudem conparandam satis dictum est. Item: «Utrum igitur avaritiae an egestatis accessit ad maleficium? Avaritiae? At largissimus fuit in amicos; quod signum liberalitatis est, quae contraria est avaritiae. Egestatis? Huic quidem pater - nolo nimium dicere - non tenuissimum patrimonium reliquit.» Hic quoque vitatum est, ne «magnum» aut «maximum» diceretur. Hoc igitur in nostris aut eorum, quos defendemus, egregiis commodis proferendis observabimus. Nam eiusmodi res et invidiam contrahunt in vita et odium in oratione, si inconsiderate tractes. Quare quemadmodum ratione in vivendo fugitur invidia, sic in dicendo consilio vitatur odium. ==51== Descriptio nominatur, quae rerum consequentium continet perspicuam et dilucidam cum gravitate expositionem, hoc modo: «Quodsi istum, iudices, vestris sententiis liberaveritis, statim, sicut e cavea leo emissus aut aliqua taeterrima belua soluta ex catenis, volitabit et vagabitur in foro, acuens dentes in unius cuiusque fortunas, in omnes amicos atque inimicos, notos atque ignotos incursitans, aliorum famam depeculans, aliorum caput obpugnans, aliorum domum et omnem familiam perfringens, ‹rem publicam› funditus labefactans. Quare, iudices, eicite eum de civitate, liberate omnes formidine; vobis denique ipsis consulite. Nam si istum inpunitum dimiseritis, in vosmet ipsos, mihi credite, feram et truculentam bestiam, iudices, inmiseritis.» Item: «Nam si de hoc, iudices, gravem sententiam tuleritis, uno iudicio simul multos iugulaveritis: grandis natu parens, cuius spes senectutis omnis in huius adulescentia posita est, quare velit in vita manere, non habebit; fili parvi, privati patris auxilio, ludibrio et despectui paternis inimicis erunt obpositi; tota domus huius indigna concidet calamitate. At inimici, statim sanguinulentam palmam crudelissima victoria potiti, insultabunt in horum miserias. Et superbi a re simul et verbis inveniuntur.» Item: «Nam neminem vestrum fugit, Quirites, urbe capta quae miseriae consequi soleant: arma qui contra tulerunt, statim crudelissime trucidantur; ceteri, qui possunt per aetatem ‹et› veires laborem ferre, rapiuntur in servitutem, qui non possunt, vita privantur; uno denique atque eodem tempore domus hostili flagrabit incendio, et quos natura aut voluntas necessitudine ‹et› benivolentia coniuncxit, distrahuntur; liberi partem e gremiis diripiuntur parentum, partim in sinum iugulantur, partim ante pedes constuprantur. Nemo, iudices, est, qui possit satis rem consequi verbis nec efferre oratione magnitudinem calamitatis.» Hoce genere exornationis vel indignatio vel misericordia potest commoveri, cum res consequentes conprehensae universae perspicua breviter exprimuntur oratione. ==52== Divisio est, quae rem semovens ab re utramque absolvit ratione subiecta, hoc modo: «Cur ego nunc tibi quicquam obiciam? Si probus es, non meruisti; si inprobus, non commovere.» Item: «Quid nunc ego de meis promeritis praedicem? Si meministis, obtundam; si obliti estis, cum re nihil egerim, quid est quo verbis proficere possim?» Item: «Duae res sunt, quae possunt homines ad turpe conpendium commovere: inopia atque avaritia. Te avarum in fraterna divisione cognovimus; inopem atque egentem nunc videmus. Qui potes igitur ostendere causam maleficii non fuisse?» Inter hanc divisionem et illam, quae de partibus orationis tertia est, de qua in primo libro diximus secundum narrationem, hoc interest: illa dividit per enumerationem aut per expositionem, quibus de rebus in totam orationem disputatio futura sit; haec se statim explicat et brevi duabus aut pluribus partibus subiciens rationes exornat orationem. Frequentatio est, cum res tota causa dispersae coguntur in unum locum, quo gravior aut acrior aut criminosior oratio sit, hoc pacto: «A quo tandem abest iste vitio? Quid est, cur iudicio velitis eum liberare? Suae pudicitiae proditor est, insidiator alienae; cupidus intemperans, petulans superbus; impius in parentes, ingratus in amicos, infestus cognatis; in superiores contumax, in aequos et pares fastidiosus, in inferiores crudelis; denique in omnis intolerabilis.» ==53== Eiusdem generis est illa frequentatio, quae plurimum coniecturalibus causis opitulatur, cum suspiciones, quae separatim dictae minutae et infirmae erant, unum in locum coactae rem videntur perspicuam facere, non suspiciosam, hoc pacto: «Nolite igitur, nolite, iudices, ea, quae dixi, separatim spectare; sed omnia colligite et conferte in unum. Si et commodum ad istum ex illius morte veniebat; et vita hominis est turpissima, animus avarissimus, fortunae familiares attenuatissimae; et res ista bono nemini praeter istum fuit; neque alius quisquam aeque commode neque iste aliis commodioribus rationibus facere potuit, neque praeteritum est ab isto quicquam quod opus fuit ‹ad maleficium neque factum quod opus non fuit;› et cum locus idoneus maxime quaesitus; tum occasio adgrediendi commoda; tempus adeundi opportunissimum; spatium conficiendi longissimum sumptum est; non sine maxima occultandi ‹et perficiendi› maleficii spe; et praeterea ante, quam occisus homo is est, iste visus est in eo loco, in quo est occisio facta, solus; paulo post in ipso maleficio vox illius, qui occidebatur, audita; deinde post occisionem istum multa nocte domum redisse constat; postero die titubanter et inconstanter de occisione illius locutum; haec partim testimoniis, partim quaestionibus argumentatis omnia conprobantur et rumore populi, quem ex argumentis natum necesse est esse verum: vestrum, iudices, est, ex his in uno loco conlocatis, certam sumere scientiam, non suspicionem maleficii. Nam unum aliquid aut alterum potest in istum casu cecidisse suspiciose; ut omnia inter se a primo ad postremum conveniant, maleficia necesse est; casu non potest fieri.» Vehemens haec est exornatio et in coniecturali constitutione causae ferme semper necessaria, et in ceteris generibus causarum et in omni oratione adhibenda nonnumquam. ==54== Expolitio est, cum in eodem loco manemus et aliud atque aliud dicere videmur. Ea dupliciter fit: si aut eandem plane dicemus rem, aut de eadem re. Eandem rem dicemus, non eodem modo - nam id quidem optundere auditorem est, non rem expolire - sed commutate. Commutabimus tripliciter: verbis, pronuntiando, tractando. Verbis commutabimus, cum re semel dicta iterum aut saepius aliis verbis, quae idem valeant, eadem res proferetur, hoc modo: «Nullum tantum est periculum, quod sapiens pro salute patriae vitandum arbitretur. Cum agetur incolumitas perpetua civitatis, qui bonis erit rationibus praeditus, profecto nullum vitae discrimen sibi pro fortunis rei publicae fugiendum putabit et erit in ea sententia semper, ut pro patria studiose quamvis in magnam descendat vitae dimicationem.» Pronuntiando commutabimus, si, cum in sermone, tum in acrimonia, tum in alio atque alio genere vocis atque gestus eadem verbis commutando pronuntiationem quoque vehementius inmutarimus. Hoc neque commodissime scribi potest neque parum est apertum; quare non eget exempli. ==55== Tertium genus est commutationis, quod tractando conficitur, si sententiam traiciemus aut ad sermocinationem aut exsuscitationem. Sermocinatio est - ‹de› qua planius paulo post suo loco dicemus, nunc breviter, quod ad hanc rem satis sit, attingemus -, in qua constituetur alicuius personae oratio adcommodata ad dignitatem, hoc modo, ut, quo facilius res cognosci possit, ne ab eadem sententia recedamus: «Sapiens omnia rei publicae causa suscipienda pericula putabit. Saepe ipse secum loquitur: «Non mihi soli, sed etiam atque adeo multo potius natus sum patriae; vita, quae fato debetur, saluti patriae potissimum solvatur. Aluit haec me; tute atque honeste produxit usque ad hanc aetatem; munivit meas rationes bonis legibus, optumis ‹moribus, honestissimis› disciplinis. Quid est, quod a me satis ei persolvi possit, unde haec accepi?» Exinde ut haec loquetur secum sapiens saepe, in periculis rei publicae nullum ipse periculum fugiet.» Item mutatur res tractando, si traducitur ad exsuscitationem, cum et nos commoti dicere videamur, et auditoris animum commovemus, sic: «Quis est tam tenui cogitatione praeditus, cuius animus tantis angustiis invidiae continetur, qui non hunc hominem studiosissime laudet et sapientissimum iudicet, qui pro salute patriae, pro incolumitate civitatis, pro rei publicae fortunis quamvis magnum atque atrox periculum studiose suscipiat et libenter subeat? ==56== Equidem hunc hominem magis cupio satis laudare quam possum; idemque hoc certo scio vobis omnibus usu venire.» Eadem res igitur his tribus in dicundo commutabitur rebus: verbis, pronuntiando, tractando; commutabimus ‹tractando› dupliciter: sermocinatione ‹et exsuscitatione.› Sed de eadem re cum dicemus, plurimis utemur commutationibus. Nam cum rem simpliciter pronuntiarimus, rationem poterimus subicere; deinde dupliciter vel sine rationibus vel cum rationibus pronuntiare; deinde afferre contrarium - de quibus omnibus diximus in verborum exornationibus -; deinde simile et exemplum - de quo suo loco plura dicemus -; deinde conclusionem, de qua in secundo libro, quae opus fuerunt, diximus, demonstrantes argumentationes quemadmodum concludere oporteat: in hoc libro docuimus, cuiusmodi esset exornatio verborum, cui conclusioni nomen est. Ergo huiusmodi vehementer ornata poterit esse expolitio, quae constabit ex frequentibus exornationibus verborum et sententiarum. Hoc modo igitur septem partibus tractabitur - et ab eiusdem sententiae non recedamus exemplo, ut scire possis, quam facile praeceptione rhetoricae res simplex multiplici ratione tractatur: ==57== «Sapiens nullum pro re publica periculum vitabit, ideo quod saepe, cum pro re publica perire noluerit, necesse erit cum re publica pereat; et, quoniam omnia sunt commoda ‹a› patria accepta, nullum incommodum pro patria grave putandum est. Ergo qui fugiunt id periculum quod pro re ‹publica› subeundum est, stulte faciunt: nam neque effugere incommoda possunt et ingrati in civitatem reperiuntur. At, qui patriae pericula suo periculo expetant, hi sapientes putandi sunt, cum et eum, quem debent, honorem rei publicae reddunt, et pro multis perire malunt, quam cum multis. Etenim vehementer est inicum vitam, quam a natura acceptam propter patriam conservaris, naturae cum cogat reddere, patriae cum roget non dare; et, cum possis cum summa virtute et honore pro patria interire, malle per dedecus et ignaviam ‹vivere; et cum› pro amicis et parentibus et ceteris necessariis adire ‹periculum velis,› pro re publica, in qua et haec ‹et› illud sanctissimum patriae nomen continetur, nolle in discrimen venire. Ita uti contemnendus est, qui in navigio non navem quam se mavult incolumem, item vituperandus, qui in re publica discrimine suae plus quam communi saluti consulit. Navi enim fracta multi incolumes evaserunt; ex naufragio patriae salvus nemo potest enatare. Quod mihi bene videtur Decius intellexisse, qui se devovisse dicitur et pro legionibus in hostis immisse medios. Amisit vitam, at non perdidit. Re enim vilissima ‹certam› et parva maximam redemit. Vitam dedit, accepit patriam; amisit animam, potitus est gloriam, quae cum summa laude prodita vetustate cottidie magis enitescit. Quodsi pro re publica decere accedere periculum et ratione demonstratum est et exemplo conprobatum, ii sapientes sunt existimandi, qui nullum pro salute patriae periculum vitant.» ==58== In his igitur generibus expolitio versatur: de qua producti sumus, ut plura diceremus, quod non modo, cum causam dicimus, adiuvat et exornat orationem, sed multo maxime per eam exercemur ad elocutionis facultatem. Quare conveniet extra causam in exercendo rationis adhibere expolitionis, in dicendo uti, cum exornabimus argumentationem, qua de re diximus in libro secundo. Commoratio est, cum in loco firmissimo, a quo tota causa continetur, manetur diutius et eodem saepius reditur. Hac uti maxime convenit et id est oratoris boni maxime proprium. Non enim datur auditori potestas animum de re firmissima demovendi. Huic exemplum satis idoneum subici non potuit, propterea quod hic locus non est a tota causa separatus sicuti membrum aliquod, sed tamquam sanguis perfusus est per totum corpus orationis. Contentio est, per quam contraria referentur. Ea est in verborum exornationibus, ut ante docuimus, huiusmodi: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» In sententiarum huiusmodi: «Vos huius incommodis lugetis, iste rei publicae calamitate laetatur. Vos vestris fortunis diffiditis, iste solus suis eo magis confidit.» Inter haec duo contentionum genera hoc interest: illud ex verbis celeriter relatis constat; hic sententiae contrariae ex conparatione referantur oportet. ==59== Similitudo est oratio traducens ad rem quampiam aliquid ex re dispari simile. Ea sumitur aut ornandi causa aut probandi aut apertius dicendi aut ante oculos ponendi. ‹Et› quomodo quattuor de causis sumitur, item quattuor modis dicitur: per contrarium, per negationem, per conlationem, per brevitatem. Ad unam quamque sumendae causam similitudinis adcommodabimus singulos modos pronuntiandi. Ornandi causa sumitur per contrarium sic: «Non enim, quemadmodum in palaestra, qui taedas candentes accipit, celerior est in cursu continuo, quam ille, qui tradit, item melior imperator novus, qui accipit exercitum, quam ille, qui decedit; propterea quod defatigatus cursor integro facem, hic peritus imperator inperito exercitum tradit.» Hoc sine similei satis plane et perspicue et probabiliter dici potuit hoc modo: «Dicitur minus bonos imperatores a melioribus exercitus accipere solere»; sed ornandi causa simile sumptum est, ut orationi quaedam dignitas conparetur. Dictum autem est per contrarium. Nam tum similitudo sumitur per contrarium, cum ei rei, quam nos probamus, aliquam rem negamus esse similem. [ut paulo ante, cum de cursoribus adserebatur.] Per negationem dicetur probandi causa hoc modo: «Neque equus indomitus, quamvis bene natura conpositus sit, idoneus potest esse ad eas utilitates, quae desiderantur ab equo; neque homo indoctus, quamvis sit ingeniosus, ad virtutem potest pervenire.» Hoc probabilius factum est, quod magis est veri simile non posse virtutem sine doctrina conparari, quoniam quidem ne equus quidem indomitus idoneus possit esse. Ergo sumptum est probandi causa, dictum autem per negationem; id enim perspicuum est de primo similitudinis verbo. ==60== Sumetur et apertius dicendi causa simile - dicitur per brevitatem - hoc modo: «In amicitia gerenda, sicut in certamine currendi, non ita convenit exerceri, ut, quoad necesse sit, venire possis, sed ut productus studio et viribus ultra facile procurras.» Nam hoc simile est, ut apertius intellegatur mala ratione facere, qui reprehendant eos, qui verbi causa post mortem amici liberos eius custodiant, propterea quod in cursore tantum velocitatis esse oporteat, ut efferatur ultra finem, in amico tantum benivolentiae, ut ultra quam quod amicus sentire possit, procurrat amicitiae studio. Dictum autem simile est per brevitatem. Non enim ita, ut in ceteris rebus, res ab re separata est, sed utraeque res coniuncte et confuse pronuntiatae. Ante oculos ponendi negotii causa sumetur similitudo - dicetur per conlationem - sic: «Uti citharoedus cum prodierit optime vestitus, palla inaurata inductus, cum clamyde purpurea variis coloribus intexta, et cum corona aurea, magnis fulgentibus gemmis inluminata, citharam tenens exornatissimam auro et ebore distinctam, ipse praeterea forma et specie sit et statura adposita ad dignitatem: si, cum magnam populo commorit iis rebus expectationem, repente, silentio facto, vocem mittat acerbissimam cum turpissimo corporis motu, quo melius ornatus et magis fuerit expectatus, eo magis derisus et contemptus eicitur; item, si quis in excelso loco et in magnis ac locupletibus copiis conlocatus fortunae muneribus et naturae commodis omnibus abundabit, si virtutis et artium, quae virtutis magistrae sunt, egebit, quo magis ceteris rebus erit copiosus et inlustris et expectatus, eo vehementius derisus et contemptus ex omni conventu bonorum eicietur.» Hoc simile exornatione utriusque rei, alterius inertiae [artificis] alterius stultitiae simili ratione conlata, sub aspectus omnium rem subiecit. Dictum autem est per conlationem, propterea quod proposita similitudine paria sunt omnia relata. ==61== In similibus observare oportet diligenter, ut, cum rem afferamus similem, cuius rei causa similitudinem adtulerimus, verba ad similitudinem habeamus adcommodata. Id est huiusmodi: «Ita ut irundines aestivo tempore praesto sunt, frigore pulsae recedunt -» ex eadem similitudine nunc per translationem verba sumimus: «item falsi amici sereno vitae tempore praesto sunt; simul atque hiemem fortunae viderunt, devolant omnes.» Sed inventio similium facilis erit, si quis sibi omnes res, animantes et inanimas, mutas et eloquentes, feras et mansuetas, terrestris, caelestis, maritimas, artificio, casu, natura conparatas, usitatas atque inusitatas, frequenter ponere ante oculos poterit et ex his aliquam venari similitudinem, quae aut ornare aut docere aut apertiorem rem facere aut ponere ante oculos possit. Non enim res tota totae rei necesse est similis sit, sed id ipsum, quod conferetur, similitudinem habeat oportet. ==62== Exemplum est alicuius facti aut dicti praeteriti cum certi auctoris nomine propositio. Id sumitur isdem de causis, quibus similitudo. Rem ornatiorem facit, cum nullius rei nisi dignitatis causa sumitur; apertiorem, cum id, quod sit obscurius, magis dilucidum reddit; probabiliorem, cum magis veri similem facit; ante oculos ponit, cum exprimit omnia perspicue, ‹ut› res prope dicam manu temptari possit. Unius cuiusque generis singula subiecissemus exempla, nisi ‹et› exemplum quod genus est, in expolitione demonstrassemus et causas sumendi in similitudine aperuissemus. Quare noluimus neque pauca, quominus intellegeretur, neque re intellecta plura scribere. Imago est formae cum forma cum quadam similitudine conlatio. Haec sumitur aut laudis aut vituperationis causa. Laudis causa, sic: «Inibat in proelium, corpore tauri validissimi, impetu leonis acerrimi simili.» Vituperationis, ut in odium adducat hoc modo: «Iste, qui cottidie per forum medium tamquam iubatus draco serpit dentibus aduncis, aspectu venenato, spiritu rabido, circum inspectans huc et illuc, si quem reperiat, cui aliquid mali faucibus adflare, ore adtingere, dentibus insecare, lingua aspergere possit.» Ut in invidiam adducat, hoc modo: «Iste, qui divitias suas iactat, sicut Gallus e Phrygia aut hariolus quispiam depressus et oneratus auro clamat et delerat.» In contemptionem sic: «Iste, qui tamquam coclea abscondens retentat sese tacitus, quom domo totus ut comeditur aufertur.» ==63== Effictio est, cum exprimitur atque effingitur verbis corporis cuiuspiam forma, quoad satis sit ad intellegendum, hoc modo: «Hunc, iudices, dico, rubrum, brevem, incurvom, canum, subcrispum, caesium, cui sane magna est in mento cicatrix, si quo modo potest vobis in memoriam redire.» Habet haec exornatio cum utilitatem, si quem velis demonstrare, tum venustatem, si breviter et dilucide facta est. Notatio est, cum alicuius natura certis describitur signis, quae, sicuti notae quae naturae sunt adtributa; ut si velis non divitem, sed ostentatorem pecuniosi describere: «Iste», inquies, «iudices, qui se dici divitem putabat esse praeclarum, primum nunc videte, quo vultu nos intueatur. Nonne vobis videtur dicere: «*** dant, si mihi molesti non essetis?» Cum vero sinistra mentum sublevavit, existimat se gemmae nitore et auri splendore aspectus omnium praestringere. - Cum puerum respicit hunc unum, quem ego novi - vos non arbitror -, alio nomine appellat, deinde alio atque alio. «At eho tu», inquit, «veni, Sannio, ne quid is barbaris turbent»; ut ignoti, qui audient, unum putent selegi de multis. Ei dicit in aurem, aut ut domi lectuli sternantur, aut ab avunculo rogetur Aethiops qui ad balineas veniat, aut asturconi locus ante ostium suum detur, aut aliquod fragile falsae choragium gloriae conparetur. Deinde exclamat, ut omnes audiant: «Videto, ut diligenter numeretur, si potest, ante noctem.» Puer, qui iam bene eri naturam norit: «Tu illo ‹plures› mittas oportet», inquit, «si hodie vis transnumerari.» «Age» inquit, «duc tecum Libanum et Sosiam.» «Sane.» Deinde casu veniunt hospites homini, quos iste, dum splendide peregrinatur, ‹invitat.› Ex ea re homo hercule sane conturbatur; sed tamen a vitio naturae non recedit. «Bene», inquit, «facitis, cum venitis: sed rectius fecissetis, si ad me domum recta abissetis.» «Id fecissemus», inquiunt illi, «si domum novissemus.» «At istud quidem facile fuit undelibet invenire. Verum ite mequum.» Secuntur illi. Sermo interea huius consumitur omnis in ostentatione: quaerit, in agris frumenta cuiusmodi sint; negat se, quia villae incensae sint, accedere posse: nec aedificare etiamnunc audere; «tametsi in Tusculano quidem coepi insanire et in isdem fundamentis aedificare.» ==64== Dum haec loquitur, venit in aedes quasdam, in quibus sodalicium erat eodem die futurum; quo iste pro notitia domnaedi iam it intro cum hospitibus. «Hic», inquit, «habito.» Perspicit argentum, quod erat expositum, visit triclinium stratum: probat. Accedit servulus; dicit homini clare, dominum iam venturum, si velit exire. «Itane?» inquit. «Eamus hospitis; frater venit ex Falerno: ego illi obviam pergam; vos huc decuma venitote.» Hospites discedunt. Iste se raptim domum suam conicit; ‹illi› decuma, quo iusserat, veniunt. Quaerunt hunc; reperiunt, domus cuia sit; in diversorium derisi conferunt sese. Vident hominem posteri die; narrant, expostulant, accusant. Ait iste eos similitudine loci deceptos angiporto toto deerrasse; contra valetudinem suam ad noctem multam expectasse. Sannioni puero negotium dederat, ut vasa, vestimenta, pueros rogaret: servolus non inurbanus satis strenue et concinne conparat. Iste hospites domum deducit: ait se aedes maximas cuidam amico ad nuptias commodasse. Nuntiat puer argentum repeti: pertimuerat enim, qui commodarat. «Apage ‹te»,› inquit, «aedes commodavi, familiam dedi: argentum quoque vult? Tametsi hospites habeo, tamen utatur licet, nos Samis delectabimur.» Quid ego, quae deinde efficiat, narem? Eiusmodi est hominis natura, ut quae singulis diebus efficiat gloria atque ostentatione, ea vix annuo sermone enarrare possim.» ==65== Huiusmodi notationes, quae describunt, quod consentaneum sit unius cuiusque naturae, vehementer habent magnam delectationem: totam enim naturam cuiuspiam ponunt ante oculos, aut gloriosi, ut nos exempli causa coeperamus, aut invidi aut tumidi aut avari, ambitiosi, amatoris, luxuriosi, furis, quadruplatoris; denique cuiusvis studium protrahi potest in medium tali notatione. Sermocinatio est, cum alicui personae sermo adtribuitur et is exponitur cum ratione dignitatis, hoc pacto: «Cum militibus urbs redundaret et omnes timore obpressi domi continerentur, venit iste cum sago, gladio succinctus, tenens iaculum; III adulescentes hominem simili ornatu subsecuntur. Inrupit in aedes subito, deinde magna voce: «Ubi est iste beatus», inquit, «aedium dominus? Quin mihi praesto fuit? Quid tacetis?» Hic ali omnes stupidi timore obmutuerunt. Uxor illius infelicissimi cum maximo fletu ad istius pedes abiecit sese. «Per te», inquit, «ea quae tibi dulcissima sunt in vita: miserere nostri, noli extinguere extinctos, fer mansuete fortunam: nos quoque fuimus beati: nosce te esse hominem.» - «Quin illum mihi datis ac vos auribus meis opplorare desinitis? Non abibit.» Illi nuntiatur interea venisse istum et clamore maximo mortem minari. Quod simul ut audivit: «Heus», inquit, «Gorgia pediseque puerorum, absconde pueros, defende, fac, ut incolumis ‹ad› adulescentiam ‹perducas.›» Vix haec dixerat, cum ecce iste praesto «sedes», inquit, «audax? Non vox mea tibi vitam ademit? Exple meas inimicitias et iracundiam satura tuo sanguine.» Ille cum magno spiritu verba: «‹Metuebam›», inquit, «ne plane victus essem. Nunc video: iure mecum contendere non vis, ubi superarei turpissimum et superare pulcherrimum est: interficere vis. Occidar equidem, sed victus non peribo.» «Ut in extremo vitae tempore etiam sententias eloqueris ! Numquam ei, quem vides dominari, vis supplicare?» Tum mulier: «Immo iste quidem rogat et supplicat: sed tu, quaeso, commovere; et tu per deos», inquit, «hunc examplexare. Dominus est; vicit hic te, vince tu nunc animum.» «Quin desinis», inquit, «uxor, loqui, quae me digna non sint? Tace et quae curanda sunt, cura. Tu cessas mihi vitam, tibi omnem bene vivendi spem mea morte eripere?» Iste mulierem propulit ab se lamentantem; illi nescio quid incipienti dicere, quod dignum videlicet illius virtute esset, gladium in latere defixit.» Puto in hoc exemplo datos esse uni cuique sermones ad dignitatem adcommodatos; id quod oportet in ‹hoc› genere conservare. Sunt item sermocinationes consequentes hoc genus: «Nam quid putamus illos dicturos, si hoc iudicaritis? Nonne omnes hac utentur oratione?» deinde subicere sermonem. ==66== Conformatio est, cum aliqua, quae non adest, persona confingitur quasi adsit, aut cum res muta aut informis fit eloquens, et forma ei et oratio adtribuitur ad dignitatem adcommodata, aut actio quaedam, hoc pacto: «Quodsi nunc haec urbs invictissima vocem mittat, non hoc pacto loquatur: «Ego illa plurimis tropeis ornata, triumphis ditata certissimis, clarissimis locupletata victoriis, nunc vestris seditionibus, o cives, vexor; quam dolis malitiosa Kartago, viribus probata Numantia, disciplinis erudita Corinthus labefactare non potuit, eam patimini nunc ab homunculis deterrumis proteri atque conculcari?»« Item: «Quodsi nunc Lucius ille Brutus revivescat et hic ante pedes vestros adsit, is non hac utatur oratione: «Ego reges eieci, vos tyrannos introducitis; ego libertatem, quae non erat, peperi, vos partam servare non vultis; ego capitis mei periculo patriam liberavi, vos liberi sine periculo esse non curatis?»« Haec conformatio licet in plures ‹res›, in mutas atque inanimas transferatur. Proficit plurimum in amplificationis partibus et conmiseratione. ==67== Significatio est res, quae plus in suspicione relinquit, quam positum est in oratione. Ea fit per exsuperationem, ambiguum, consequentiam, abscisionem, similitudinem. Per exsuperationem, cum plus est dictum, quam patitur veritas, augendae suspicionis causa, sic: «Hic de tanto patrimonio tam cito testam, qui sibi petat ignem, non reliquit.» Per ambiguum, cum verbum potest in duas pluresve sententias accipi, sed accipitur ‹tamen› in eam partem, quam vult is, qui dixit; ut de eo si dicas, qui multas hereditates adierit: «Prospice tu, qui plurimum cernis.» Ambigua quemadmodum vitanda sunt, quae obscuram reddunt orationem, item haec consequenda, quae conficiunt huiusmodi significationem. Ea reperientur facile, si noverimus et animum adverterimus verborum ancipites aut multiplices potestates. Per consequentiam significatio fit, cum res, quae sequantur aliquam rem, dicuntur, ex quibus tota res relinquitur in suspicione; ut si salsamentari filio dicas: «Quiesce tu, cuius pater cubitis emungi solebat.» Per abscisionem, si, cum incipimus aliquid dicere, ‹deinde› praecidamus, et ex eo, quod iam diximus, satis relinquitur suspicionis, sic: «Qui ista forma et aetate nuper alienae domi - nolo plura dicere.» Per similitudinem, cum aliqua re simili allata nihil amplius dicimus, sed ex ea significamus, quid sentiamus, hoc modo: «Noli, Saturnine, nimium populi frequentia fretus esse: inulti iacent Gracci.» Haec exornatio plurimum festivitatis habet interdum et dignitatis; sinit enim quiddam tacito oratore ipsum auditorem suspicari. ==68== Brevitas est res ipsis tantummodo verbis necessariis expedita, hoc modo: «Lemnum praeteriens cepit, inde Thasi praesidium reliquit, post urbem Viminacium sustulit, inde pulsus in Hellespontum statim potitur Abydi.» Item: «Modo consul quondam, is deinde primus erat civitatis; tum proficiscitur in Asiam; deinde hostis ‹et exul› est dictus; post imperator, et postremo factus est consul.» Habet paucis conprehensa brevitas multarum rerum expeditionem. Quare adhibenda saepe est, cum aut res non egent longae orationis aut tempus non sinet commorari. Demonstratio est, cum ita verbis res exprimitur, ut geri negotium et res ante oculos esse videatur. Id fieri poterit, si, quae ante et post et in ipsa re facta erunt, conprehendemus aut a rebus consequentibus aut circum instantibus non recedimus, hoc modo: «Quod simul atque Graccus prospexit, fluctuare populum, verentem, ne ipse auctoritate ‹senatus› commotus sententia desisteret, iubet advocari contionem. Iste interea scelere et malis cogitationibus redundans evolat e templo Iovis: sudans, oculis ardentibus, erecto capillo, contorta toga, cum pluribus aliis ire celerius coepit. Illei praeco faciebat audientiam; hic, subsellium quoddam excors calce premens, dextera pedem defringit et hoc alios iubet idem facere. Cum Graccus deos inciperet precari, cursim isti impetum faciunt et ex aliis ali partibus convolant atque e populo unus: «Fuge, fuge», inquit, «Tiberi. Non vides? Respice, inquam.» Deinde vaga multitudo, subito timore perterrita, fugere coepit. At iste, spumans ex ore scelus, anhelans ex infimo pectore crudelitatem, contorquet brachium et dubitantei Gracco, quid esset, neque tamen locum, in quo constiterat, relinquenti, percutit tempus. Ille, nulla voce delabans insitam virtutem, concidit tacitus. Iste viri fortissimi miserando sanguine aspersus, quasi facinus praeclarissimum fecisset circum inspectans, et hilare sceleratam gratulantibus manum porrigens, in templum Iovis contulit sese.» ==69== Haec exornatio plurimum prodest in amplificanda et conmiseranda re huiusmodi enarrationibus. Statuit enim rem totam et prope ponit ante oculos. Omnes rationes honestandae studiose collegimus elocutionis: in quibus, Herenni, si te diligentius exercueris, et gravitatem et dignitatem et suavitatem habere in dicundo poteris, ut oratorie plane loquaris, ne nuda atque inornata inventio vulgari sermone efferatur. Nunc identidem nosmet ipsi nobis instemus - res enim communis agetur -, ut frequenter et adsidue consequamur artis rationem studio et exercitatione; quod alii cum molestia tribus de causis maxime faciunt: aut si quicum libenter exerceantur non habent, aut si diffidunt sibi, aut nesciunt, quam viam sequi debeant; quae ab nobis absunt omnes difficultates. Nam et simul libenter exerceamur propter amicitiam, cuius initium cognatio facit, cetera philosophiae ratio confirmabit: et nobis non diffidimus, propterea quod et aliquantum processimus, et alia sunt meliora, quae multo intentius petimus in vita, ut, etiamsi non pervenerimus in dicendo quo volumus, parva pars vitae perfectissimae desideretur; et viam quam sequamur, habemus, propterea quod in his libris nihil praeteritum est rhetoricae praeceptionis. Demonstratum est enim, quomodo res in omnibus generibus causarum invenire oporteat; dictum est, quo pacto eas disponere conveniat; traditum est, qua ratione esset pronuntiandum; praeceptum est, qua via meminisse possemus; demonstratum est, quibus modis perfecta elocutio conpararetur. Qua si sequimur, acute et cito reperiemus, distincte et ordinate disponemus, graviter et venuste pronuntiabimus, firme et perpetue meminerimus, ornate et suaviter eloquemur. Ergo amplius in arte rhetorica nihil est. Haec omnia adipiscemur, si rationes praeceptionis diligentia consequemur exercitationis. 5geepgh6hz0jq8ab69tzyrdfhierx4h 263441 263440 2026-04-20T09:49:57Z Saumache 27923 263441 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 |Scriptor= |OperaeTitulus= Rhetorica ad Herennium |OperaeWikiPagina= Rhetorica ad Herennium |SubTitulus= Liber IV |Annus= Saeculo I a.C.n |Editio=Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1923; Fridericus Marx recensuit |Fons= [https://mlat.uzh.ch/browser?path=12206 Corpus Corporum] }} {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = |PostNomen = }} ==1== Quoniam in hoc libro, Herenni, de ELOCUTIONE conscripsimus et, quibus in rebus opus fuit exemplis uti, nostris exemplis usi sumus et id fecimus praeter consuetudinem Graecorum, qui de hac re scripserunt, necessario faciendum est, ut paucis rationem nostri consilii demus. Atque hoc necessitudine facere, non studio, satis erit signi, quod in superioribus libris nihil neque ante rem neque praeter rem locuti sumus. Nunc, si pauca, quae res postulat, dixerimus, tibi id, quod reliquum est artis, ita uti instituimus, persolvemus. Sed facilius nostram rationem intelleges, si prius, quid illi dicant, cognoveris. Compluribus de causis putant oportere, cum ipsi praeceperint, quo pacto oporteat ornare elocutionem, unius cuiusque generis ab oratore aut poeta probato sumptum ponere exemplum. Et primum se id modestia commotos facere dicunt, propterea quod videatur esse ostentatio quaedam non satis habere praecipere de artificio, sed etiam ipsos videri velle artificiose gignere exempla: hoc est, inquiunt, ostentare se, non ostendere artem. ==2== Quare pudor in primis est ad eam rem inpedimento, ne, ut nos et solos probare, nos amare ‹alios contemnere et deridere› videamur. Etenim cum possimus ab Ennio sumere aut a Gracco ponere exemplum, videtur esse adrogantia illa relinquere, ad sua devenire. Praeterea exempla testimoniorum locum optinent. ‹Id› enim, quod admonuerit et leviter fecerit praeceptio, exemplo sicut testimonio conprobatur. Non igitur ridiculus sit, si quis in lite aut in iudicio domesticis ‹testimoniis› pugnet? Ut enim testimonium, sic exemplum rei confirmandae causa sumitur. Non ergo oportet hoc nisi a probatissimo sumi, ne quod aliud confirmare debeat, egeat ‹id› ipsum confirmationis. Etenim necesse est, aut se omnibus anteponant et sua maxime probent, aut ‹negent optima esse exempla quae a› probatissimis ‹oratoribus aut poetis› sumpta sint. Si se omnibus anteponant, ‹intolerabili adrogantia sunt; si quos sibi praeponant et eorum exempla suis exemplis non putant praestare, non possunt dicere, quare sibi illos anteponant.› Quid? Ipsa auctoritas antiquorum non cum res probabiliores tum hominum studia ad imitandum alacriora reddit? Immo erigit omnium cupiditates et acuit industriam, cum spes iniecta est posse imitando Gracci aut Crassi consequi facultatem. ==3== Postremo hoc ipsum summum est artificium res varias et dispares in tot poematis et orationibus sparsas et vage disiectas ita diligenter eligere, ut unum quodque genus exemplorum sub singulos artis locos subicere possis. Hoc si industria solum fieri posset, tamen essemus laudandi, cum talem laborem non fugissemus; nunc sine summo artificio non potest fieri. Quis est enim, qui, non summe cum tenet artem, possit ea, quae iubeat ars, de tanta et tam diffusa scriptura notare et separare? Ceteri, cum legunt orationes bonas aut poemata, probant oratores et poetas neque intellegunt, qua re commoti probent, quod scire non possunt, ubi sit nec quid sit nec quo modo factum sit id, quod eos maxime delectet; ‹at› is, qui et haec omnia intellegit, et idonea maxime eligit, et omnia in arte maxime scribenda redigit in singulas rationes praeceptionis, necesse est eius rei summus artifex sit. Hoc igitur ipsum maximum artificium est in arte sua posse et alienis exemplis uti. ==4== Haec illi cum dicunt, magis nos auctoritate ‹sua commovent quam veritate› disputationis. Illud enim veremur, ne cui satis sit ad contrariam rationem probandam, quod ab ea steterint ii, et qui inventores huius artificii fuerint et vetustate iam satis omnibus probati sint. Quodsi, illorum auctoritate remota, res omnes volent cum re conparare, intellegent non omnia concedenda esse antiquitati. Primum igitur, ab eis quod de modestia dicitur, videamus, ‹ne› nimium pueriliter proferatur. Nam si tacere aut nil scribere modestia est, cur quicquam scribunt aut locuntur? Sin aliquid suum scribunt, cur, quo setius omnia scribant, inpediuntur modestia? Quasi si quis Olympia cum venerit cursum et steterit, ut mittatur, inpudentis dicat esse illos, qui currere coeperint, ipse intra carcerem stet et naret aliis, quomodo Ladas aut boviscum sisonius cursitarint, sic isti, cum in artis curriculum descenderunt, illos, qui in eo, quod est artificii, elaborent, aiunt facere inmodeste, ipsi aliquem antiquum oratorem aut poetam laudant aut scripturam, sic uti in stadium rhetoricae prodire non audeant. ==5== Non ausim dicere, sed tamen vereor, ne, qua in re laudem modestiae venentur, in ea ipsa re sint inpudentes. «Quid enim tibi vis?» aliquis inquiat. «Artem tuam scribis; gignis novas nobis praeceptiones; eas ipse confirmare non potes; ab aliis exempla sumis. Vide ne facias inpudenter, qui tuo nominei velis ex aliorum laboribus libare laudem.» Nam si eorum volumina prenderint antiqui oratores et poetae et suum quisque de libris suis tulerit, nihil istis, quod suum velint, relinquatur. «At exempla, quoniam testimoniorum similia sunt, item convenit ut testimonia ab hominibus probatissimis sumi.» Primum omnium exempla ponuntur nec confirmandi neque testificandi causa, sed demonstrandi. Non enim, cum dicimus esse exornationem, quae verbi causa constet ex similiter desinentibus verbis et sumimus hoc exemplum a Crasso: «quibus possumus et debemus» testimonium conlocamus, sed exemplum. Hoc interest igitur inter testimonium et exemplum: exemplo demonstratur id, quod dicimus, cuiusmodi sit; testimonio, esse illud ita, ut nos dicimus, confirmatur. ==6== Praeterea oportet testimonium ‹cum re convenire; aliter enim rem non potest confirmare. At id,› quod illi faciunt, quom re non convenit. Quid ita? Quia pollicentur artem scribere, exempla proferunt ab iis plerumque, qui artem nescierunt. Tum quis est, qui possit id, quod de arte scripserit, conprobare, nisi aliquid scribat ex arte? Contraque faciunt, quam polliceri videntur. Nam cum scribere artem instituunt, videntur dicere se excogitasse, quod alios doceant; cum scribunt, ostendunt nobis, alii quid excogitarint. «‹At› hoc ipsum difficile est», inquiunt, «eligere de multis.» Quid dicitis difficile, utrum laboriosum an artificiosum? Laboriosum non statim praeclarum. Sunt enim multa laboriosa, quae si faciatis, non continuo gloriemini; nisi etiam, si vestra manu fabulas aut orationes totas transscripsissetis, gloriosum putaretis. Sin istud artificiosum egregium dicitis, videte ne insueti rerum maiorum videamini, si vos parva res sicuti magna delectabit. Nam isto modo selegere rudis quidem nemo potest, sed sine summo artificio multi. ==7== Quisquis enim audivit de arte paulo plus, in elocutione praesertim, omnia videre poterit, quae ‹ex› arte dicentur; facere nemo poterit nisi eruditus. Ita ut, si ‹Ennii› de tragoediis velis sententias eligere aut de Pacuvianis nuntios, sed quia plane rudis id facere nemo poterit, cum feceris, te litteratissimum putes, ineptus sis, propterea quod id facile faciat quivis mediocriter litteratus, item si, cum de orationibus aut poematis elegeris exempla, quae certis signis artificii notata sunt, quia rudis id nemo facere possit, artificiosissime te fecisse putes, erres, propterea quod isto signo videmus te nonnihil scire, aliis signis multa scire intellegemus. Quod si artificiosum est intellegere, quae sint ex arte scripta, multo est artificiosius ipsum scribere ex arte. Qui enim scribit artificiose, ab aliis ‹commode scripta facile intellegere poterit; qui eliget facile, non continuo commode ipse scribet. Et, si est maxime artificiosum, alio tempore utantur ea facultate, non tum, cum parere et ipsi gignere et proferre debent. Postremo in eo vim artificii consumant, ut ipsi ab aliis› potius eligendi, quam aliorum boni selectores existimentur. Contra ea, quae ab iis dicuntur, qui dicunt alienis exemplis uti oportere, satis est dictum. Nunc, quae separatim dici possint, consideremus. Dicimus igitur eos id, quod alienis utantur, peccare, cum magis etiam delinquere, quod a multis exempla sumant. Et de eo, quod postea diximus, antea videamus. Si concederem aliena oportere adsumere exempla, vincerem unius oportere, primum quod hoc contra nulla staret illorum ratio. Licet enim eligerent et probarent quemlibet, qui sibi in omnes res subpeditaret exempla, vel poetam vel oratorem, cuius auctoritate niterentur. Deinde interest magni eius, qui discere vult, utrum omnium omnia an omnia a nemine [aliud alium] putet consequi posse. Si enim putabit posse omnia penes unum consistere, ipse quoque ad omnium nitetur facultatem. Si id desperarit, in paucis se exercebit; ipsis enim contentus erit, nec mirum, cum ipse praeceptor artis omnia penes unum reperire non potuerit. Allatis igitur exemplis a Catone, a Graccis, a Laelio, a Scipione, Galba Porcina, Crasso Antonio, ceteris, item sumptis aliis a poetis et historiarum scriptoribus necesse erit eum, qui discet, putare ab omnibus omnia, ab uno pauca vix potuisse sumi. ==8== Quare unius alicuius esse similem satis habebit; omnia, quae omnes habuerint, solum habere se posse diffidet. Ergo inutilest ei, qui discere vult, ‹non› putare unum omnia posse. Igitur nemo in hanc incideret opinionem, si ab uno exempla sumpsissent. Nunc hoc signi est ipsos artis scriptores non putasse unum potuisse in omnibus elocutionis partibus enitere, quoniam neque sua protulerunt neque unius alicuius aut denique duorum, sed ab omnibus oratoribus et poetis exempla sumpserunt. Deinde, si quis velit artem demonstrare nihil prodesse ad dicendum, non male utatur hoc adiumento, quod unius omnis artis partes consequi nemo potuerit. Quod igitur iuvat eorum rationem, qui omnino ‹non› probent artem, id non ridiculum est ipsum artis scriptorem suo iudicio conprobare? Ergo ab uno sumenda fuisse docuimus exempla, si semper aliunde sumerentur. ==9== Nunc omnino aliunde sumenda non fuisse sic intellegemus. Primum omnium, quod ab artis scriptore adfertur exemplum, id eius artificii debet esse. Ut si quis purpuram aut aliud quippiam vendens dicat: «Sume a me, sed huius exemplum aliunde rogabo tibi quod ostendam», sic mercem ipsi qui venditant, aliunde exemplum quaeritant aliquod mercis, acervos se dicunt tritici habere, eorum exemplum pugno non habent, quod ostendant. Si Triptolemus, cum a se hominibus semen gigneretur, ipse ab aliis id hominibus mutuaretur, aut si Prometheus, cum mortalibus ignem dividere vellet, ipse a vicinis cum testo ambulans carbunculos corrogaret, ridiculus videretur: isti magistri, omnium dicendi praeceptores, non videntur sibi ridicule facere, cum id, quod aliis pollicentur, ab aliis quaerunt? Si qui se fontes maximos penitus absconditos aperuisse dicat, et haec sitiens quommaxime loquatur neque habeat, qui sitim sedet, non rideatur? Isti cum non modo dominos se fontium, sed se ipsos fontes esse dicant et omnium rigare debeant ingenia, non putant fore ridiculum, si, cum id polliceantur, arescant ipsi siccitate? Chares ab Lysippo statuas facere non isto modo didicit, ut Lysippus caput ostenderet Myronium, brachia Praxitelae, pectus Polycletium, sed omnia coram magistrum facientem videbat, ceterorum opera vel sua sponte poterat considerare isti credunt eos, qui haec velint discere, alia ratione doceri posse commodius. ==10== Praeterea ne possunt quidem ea, quae sumuntur ab aliis, exempla tam esse artem adcommodata, propterea quod in dicendo leviter unus quisque locus plerumque tangitur, ne ars appareat; in praecipiendo expresse conscripta ponere oportet exempla, uti in artis formam convenire possint: et post in dicendo, ne possit ars eminere et ab omnibus videri, facultate oratoris occultatur. Ergo etiam ut magis ars cognoscatur, suis exemplis melius est uti. Postremo haec quoque res nos duxit ad hanc rationem, quod nomina rerum Graeca ‹quae› convertimus, ea remota sunt a consuetudine. Quae enim res apud nostros non erant, earum rerum nomina non poterant esse usitata. Ergo haec asperiora primo videantur necesse est, id quod fiet rei, non nostra difficultate. Relicum scripturae consumetur in exemplis: haec tamen aliena si posuissemus, factum esset, ut, quod commodi esset in hoc libro, id nostrum non esset; quod asperius et inusitatum, id proprie nobis adtribueretur. Ergo hanc quoque incommoditatem fugimus. His de causis, cum artis inventionem Graecorum probassemus, exemplorum rationem secuti non sumus. Nunc tempus postulat, ut ad elocutionis praecepta transeamus. Bipertita igitur erit nobis elocutionis praeceptio. Primum dicemus, quibus in generibus ferme semper omnis oratoria elocutio debeat esse; deinde ostendemus, quas res semper habere debeat. ==11== Sunt igitur tria genera, quae genera nos figuras appellamus, in quibus omnis oratio non vitiosa consumitur: unam gravem, alteram mediocrem, tertiam extenuatam vocamus. Gravis est, quae constat ex verborum gravium levi et ornata constructione. Mediocris est, quae constat ex humiliore neque tamen ex infuma et pervulgatissima verborum dignitate. Attenuata est, quae demissa est usque ad usitatissimam puri consuetudinem sermonis. In gravei consumetur oratio figurae genere, si, quae cuiusque rei poterunt ornatissima verba reperiri, sive propria sive extranea, unam quamque rem adcommodabuntur; et si graves sententiae, quae in amplificatione et commiseratione tractantur, eligentur; et si exornationes sententiarum aut verborum, quae gravitatem habebunt, de quibus post dicemus, adhibebuntur. In hoc genere figurae erit hoc exemplum: ==12== «Nam quis est vestrum, iudices, qui satis idoneam possit in eum poenam excogitare, qui prodere hostibus patriam cogitarit? Quod maleficium cum hoc scelere conparari, quod huic maleficio dignum supplicium potest inveniri? In iis, qui violassent ingenuum, matremfamilias constuprassent, volnerassent aliquem aut postremo necassent, maxima supplicia maiores consumpserunt: huic truculentissimo ac nefario facinori singularem poenam non reliquerunt. Atque in aliis maleficiis ad singulos aut ad paucos ex alieno peccato iniuria pervenit: huius sceleris qui sunt adfines, uno consilio universis civibus atrocissimas calamitates machinantur. O feros animos! O crudeles cogitationes! O derelictos homines ab humanitate! Quid agere ausi sunt aut cogitare possunt? Quo pacto hostis, revulsis maiorum sepulcris, diiectis moenibus, ovantes inruerent in civitatem; quo modo deum templis spoliatis, optimatibus trucidatis, aliis abreptis in servitutem, matribusfamiliis et ingenuis sub hostilem libidinem subiectis urbs acerbissimo concidat incendio conflagrata; qui se non putant id, quod voluerint, ad exitum perduxisse, nisi sanctissimae patriae miserandum scelerati viderint cinerem. Nequeo verbis consequi, iudices, indignitatem rei; sed neglegentius id fero, quia vos mei non egetis. Vester enim vos animus amantissimus rei publicae facile edocet, ut eum, qui fortunas omnium voluerit prodere, praecipitem proturbetis ex ea civitate, quam iste hostium spurcissimorum dominatu nefario voluerit obruere.» ==13== In mediocri figura versabitur oratio, si haec, ut ante dixi, aliquantum demiserimus neque tamen ad infimum descenderimus, sic: «Quibuscum bellum gerimus, iudices, videtis: cum sociis, qui pro nobis pugnare et imperium nostrum nobiscum simul virtute et industria conservare soliti sunt. Ii cum se et opes suas et copiam necessario norunt, tum vero nihilominus propter propinquitatem et omnium rerum societatem, quid omnibus rebus populus Romanus posset, scire ‹et› existimare poterant. Ii, cum deliberassent nobiscum bellum gerere, quaeso, quae res erat, qua freti bellum suscipere conarentur, cum multo maximam partem sociorum in officio manere intellegerent? Cum sibi non multitudinem militum, non idoneos imperatores, non pecuniam publicam praesto esse viderent? Non denique ullam rem, quae res pertinet ad bellum administrandum? Si cum finitumis de finibus bellum gererent, si totum certamen in uno proelio positum putarent, tamen omnibus rebus instructiores et apparatiores venirent; nedum illi imperium orbis terrae, cui imperio omnes gentes, reges, nationes partim vi, partim voluntate consenserunt, cum aut armis aut liberalitate a populo Romano superati essent, ad se transferre tantulis viribus conarentur. Quaeret aliquis: Quid? Fregellani non sua sponte conati sunt? Eo quidem isti minus facile conarentur, quod illi quemadmodum discessent videbant. Nam rerum inperiti, qui unius cuiusque rei de rebus ante gestis exempla petere non possunt, ii per inprudentiam facillime deducuntur in fraudem: at ii, qui sciunt, quid aliis acciderit, facile ex aliorum eventis suis rationibus possunt providere. Nulla igitur re inducti, nulla spe freti arma sustulerunt? Quis hoc credet, tantam amentiam quemquam tenuisse, ut imperium populi Romani temptare auderet nullis copiis fretus? Ergo aliquid fuisse necessum est. Quid aliud, nisi id, quod dico, potest esse?» ==14== In adtenuato figurae genere, id quod ad infumum et cottidianum sermonem demissum est, hoc erit exemplum: «Nam ut forte hic in balineas venit, coepit, postquam perfusus est, defricari; deinde, ubi visum est, ut in alveum descenderet, ecce tibi iste de traverso: «Heus», inquit, «adolescens, pueri tui modo me pulsarunt; satis facias oportet.» Hic, qui id aetatis ab ignoto praeter consuetudinem appellatus esset, erubuit. Iste clarius eadem et alia dicere coepit. Hic: «Vix; tamen», inquit, «sine me considerare.» Tum vero iste clamare voce ista, quae perfacile cuivis rubores eicere potest: ita petulans est atque acerba, ne ad solarium quidem, ut mihi videtur, sed pone scaenam et in eiusmodi locis exercitata. Conturbatus est adolescens: nec mirum, cui etiam nunc pedagogi lites ad oriculas versarentur inperito huiusmodi conviciorum. Ubi enim iste vidisset scurram exhausto rubore, qui se putaret nihil habere, quod de existimatione perderet, ‹ut› omnia sine famae detrimento facere posset?» ==15== Igitur genera figurarum ex ipsis exemplis intellegi poterant. Erat enim et adtenuata verborum constructio quaedam et item alia in gravitate, alia posita in mediocritate. Est autem cavendum, ne, dum haec genera consectemur, in finituma et propinqua vitia veniamus. Nam gravi figurae, quae laudanda est, propinqua est ea, quae fugienda; quae recte videbitur appellari, si sufflata nominabitur. Nam ita ut corporis bonam habitudinem tumos imitatur saepe, item gravis oratio saepe inperitis videtur ea, quae turget et inflata est, cum aut novis aut priscis verbis aut duriter aliunde translatis aut gravioribus, quam res postulat, aliquid dicitur, hoc modo: «Nam qui perduellionibus venditat patriam, non satis subplicii dederit, si praeceps in Neptunias depultus erit lacunas. Poenite igitur istum, qui montis belli fabricatus est, campos sustulit pacis.» In hoc genus plerique cum declinantur et ab eo, quo profecti sunt, aberrarunt, specie gravitatis falluntur nec perspicere possunt orationis tumorem. ==16== Qui in mediocre genus orationis profecti sunt, si pervenire eo non potuerunt, errantes perveniunt ad confinii genus eius generis; quod appellamus ‹dissolutum, quod est sine nervis et articulis; ut hoc modo appellem «fluctuans» eo, quod› fluctuat huc et illuc nec potest confirmate neque viriliter sese expedire. Id est eiusmodi: «Socii nostri cum belligerare nobiscum vellent, profecto ratiocinati essent etiam atque etiam, quid possint facere, si quidem sua sponte facerent et non haberent hinc adiutores multos, malos homines et audaces. Solent enim diu cogitare omnes, qui magna negotia volunt agere.» Non potest huiusmodi sermo tenere adtentum auditorem; diffluit enim totus neque quicquam conprehendens perfectis verbis amplectitur. Qui non possunt in illa facetissima verborum attenuatione commode versari, veniunt ad aridum et exangue genus orationis, quod non alienum est exile nominari, cuiusmodi est hoc: «Nam istic in balineis accessit ad hunc; postea dicit: «Hic tuus servus me pulsavit.» Postea dicit hic illi: «Considerabo.» Post ille convicium fecit et magis magisque praesente multis clamavit.» Frivolus hic quidem iam et inliberalis est sermo: non enim est adeptus id, quod habet attenuata figura, puris et electis verbis conpositam orationem. Omne genus orationis, et grave et mediocre et adtenuatum, dignitate adficiunt exornationes, de quibus post loquemur; quae si rarae disponentur, distinctam, sicuti coloribus, si crebrae conlocabuntur, obliquam reddunt orationem. Sed figuram in dicendo commutare oportet, ut gravem mediocris, mediocrem excipiat attenuata, deinde identidem commutentur, ut facile satietas varietate vitetur. ==17== Quoniam, quibus in generibus elocutio versari debeat, dictum est, videamus nunc, quas res debeat habere elocutio commoda et perfecta. Quae maxime admodum oratori adcommodata est, tres res in se debet habere: elegantiam, conpositionem, dignitatem. Elegantia est, quae facit, ut locus unus quisque pure et aperte dici videatur. Haec tribuitur in Latinitatem, explanationem. Latinitas est, quae sermonem purum conservat, ab omni vitio remotum. Vitia in sermone, quo minus is Latinus sit, duo possunt esse: soloecismus et barbarismus. Soloecismus est, cum in verbis pluribus consequens verbum superius non adcommodatur. Barbarismus est, cum verbis aliquid vitiose efferatur. Haec qua ratione vitare possumus, in arte grammatica dilucide dicemus. Explanatio est, quae reddit apertam et dilucidam orationem. Ea conparatur duabus rebus, usitatis verbis et propriis. Usitata sunt ea, quae versantur in [sermone] consuetudine cotidiana; propria, quae eius rei verba sunt aut esse possunt, qua de loquemur. ==18== Conpositio est verborum constructio, quae facit omnes partes orationis aequabiliter perpolitas. Ea conservabitur, si fugiemus crebras vocalium concursiones, quae vastam atque hiantem orationem reddunt, ut haec est: «Bacae aeneae amoenissime inpendebant»; et, si vitabimus eiusdem litterae nimiam adsiduitatem, cui vitio versus hic erit exemplo - nam hic nihil prohibet in vitiis alienis exemplis uti -: O Tite, tute, Tatei, tibi tanta, tyranne, tulisti, et hic eiusdem poetae: quoiquam quicquam quemquam, quemque quisque conveniat, neget; et si eiusdem verbi adsiduitatem nimiam fugiemus, eiusmodi: Nam cuius rationis ratio non extet, ei rationi ratio non est fidem habere - * -; et, si non utemur continenter similiter cadentibus verbis, hoc modo: Flentes, plorantes, lacrimantes, obtestantes; et si verborum transiectionem vitabimus, nisi quae erit concinna, qua de re posterius loquemur; quo in vitio est Caelius adsiduus, ut haec est: In priore libro has res ad te scriptas, Luci, misimus, Aeli. Item fugere oportet longam verborum continuationem, quae et auditoris aures et oratoris spiritum laedit. His vitiis in conpositione vitatis relicum operae consumendum est in dignitate. Dignitas est, quae reddit ornatam orationem varietate distinguens. Haec in verborum et in sententiarum exornationes dividitur. Verborum exornatio est, quae ipsius sermonis insignita continetur perpolitione. Sententiarum exornatio est, quae non in verbis, sed in ipsis rebus quandam habet dignitatem. ==19== Repetitio est, cum continenter ab uno atque eodem verbo in rebus similibus et diversis principia sumuntur, hoc modo: «Vobis istuc adtribuendum est, vobis gratia est habenda, vobis ista res erit honori.» Item: «Scipio Numantiam sustulit, Scipio Kartaginem delevit, Scipio pacem peperit, Scipio civitatem ‹servavit.»› Item: «Tu in forum prodire, tu lucem conspicere, tu in horum conspectum venire conaris? Audes verbum facere? Audes quicquam ab istis petere? Audes supplicium deprecari? Quid est, quod possis defendere? Quid est, quod ‹audeas postulare? Quid est, quod› tibi concedi putes oportere? Non ius iurandum reliquisti? Non amicos prodidisti? Non parenti manus adtulisti? Non denique in omni dedecore volutatus es?» Haec exornatio cum multum venustatis habet tum gravitatis et acrimoniae plurimum. Quare videtur esse adhibenda et ad ornandam et ad exaugendam orationem. Conversio est, per quam non, ut ante, primum repetimus verbum, sed ad postremum continenter revertimur, hoc modo: «Poenos populus Romanus iustitia vicit, armis vicit, liberalitate vicit.» Item: «Ex quo tempore concordia de civitate sublata est, libertas sublata est, fides sublata est, amicitia sublata est,› res publica sublata est.» Item: «C. Laelius homo novus erat, ingeniosus erat, doctus erat, bonis viris et studiis amicus erat: ergo in civitate primus erat.» Item: «Nam cum istos, ut absolvant te, rogas, ut peiurent, rogas, ut exeistimationem neglegant, rogas, ut leges populi Romani tuae libidini largiantur, rogas.» ==20== Conplexio est, quae utramque conplectitur exornationem, *** utamur, quam ante exposuimus, et ut repetatur idem verbum saepius et crebro ad idem postremum revertamur, hoc modo: «Qui sunt, qui foedera saepe ruperunt? Kartaginienses. Qui sunt, ‹qui› crudelissime bellum gesserunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui Italiam deformaverunt? Kartaginienses. Qui sunt, qui sibi postulent ignosci? Kartaginienses. Videte ergo, quam conveniat eos inpetrare.» Item: «Quem senatus damnarit, quem populus damnarit, quem omnium exeistimatio damnarit, eum vos sententiis vestris absolvatis?» Traductio est, quae facit, uti, cum idem verbum crebrius ponatur, non modo non offendat animum, sed etiam concinniorem orationem reddat, hoc pacto: «‹Qui› nihil habet in vita iucundius vita, is cum virtute vitam non potest colere.» Item: «Eum hominem appellas, qui si fuisset homo, numquam tam crudeliter hominis vitam petisset. At erat inimicus. Ergo inimicum sic ulcisci voluit, ut ipse sibi reperiretur inimicus?» Item: «Divitias sine divitis esse: ‹tu vero virtutem praefer divitiis›; nam si voles divitias cum virtute conparare, vix satis idoneae tibi videbuntur divitiae, quae virtutis pedisequae sint.» ==21== Ex eodem genere est exornationis, cum idem verbum ponitur modo in hac, modo in altera re, hoc modo: «Cur eam rem tam studiose curas, quae tibi multas dabit curas?» Item: «Nam amarei iucundumst, si curetur, ne quid insit amari.» Item: «Veniam ad vos, si mihi senatus det veniam.» In his quattuor generibus exornationum, quae adhuc propositae sunt, non inopia verborum fit, ut ad idem verbum redeatur saepius; sed inest festivitas, quae facilius auribus diiudicari quam verbis demonstrari potest. Contentio est, cum ex contrariis rebus oratio conficitur, hoc pacto: «Habet adsentatio iucunda principia, eadem exitus amarissimos adfert.» Item: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» Item: «In otio tumultuaris; in tumultu es otiosus; in re frigidissima cales, in ferventissima friges; tacito cum opus est, clamas; ubi loqui convenit, obmutescis; ades, abesse vis; abes, reverti cupis; in pace bellum quaeritas, in bello pacem desideras; in contione de virtute loqueris, in proelio prae ignavia tubae sonitum perferre non potes.» Hoc genere sei distingemus orationem, et graves et ornati poterimus esse. ==22== Exclamatio est, quae conficit significationem doloris aut indignationis alicuius per hominis aut urbis aut loci aut rei cuiuspiam conpellationem, hoc modo: «Te nunc adloquor, Africane, cuius mortui quoque nomen splendorei ac decori est civitati. Tui clarissimi nepotes suo sanguine aluerunt inimicorum crudelitatem.» Item: «Perfidiosae Fregellae, quam facile scelere vestro contabuistis, ut, cuius nitor urbis Italiam nuper inlustravit, eius nunc vix fundamentorum reliquiae maneant.» Item: «Bonorum insidiatores, latrocinia, vitam innocentissimi cuiusque petistis; tantamne ex iniquitate iudiciorum vestris calumniis adsumpsistis facultatem?» Hac exclamatione si loco utemur, raro, et cum rei magnitudo postulare videbitur, ad quam volemus indignationem animum auditoris adducemus. Interrogatio non omnis gravis est neque concinna, sed haec, quae, cum enumerata sunt ea, quae obsunt causae adversariorum, confirmat superiorem orationem, hoc pacto: «Cum igitur haec omnia faceres, diceres, administrares, utrum ‹animos sociorum ab re publica removebas et abalienabas, an non? Et utrum› aliquem exornarei oportuit, qui istaec prohiberet ac fieri non sineret, an non?» ==23== Ratiocinatio est, per quam ipsi a nobis rationem poscimus, quare quicque dicamus, et crebro nosmet a nobis petimus unius cuiusque propositionis explanationem. Ea est huiusmodi: «Maiores nostri si quam unius peccati mulierem damnabant, simplici iudicio multorum maleficiorum convictam putabant. Quo pacto? Quam inpudicam iudicarant, ea veneficii quoque damnata exeistimabatur. Quid ita? Quia necesse est eam, quae suum corpus addixerit turpissimae cupiditati, timere multos. Quos istos? Virum, parentes, ceteros, ad quos videt sui dedecoris infamiam pertinere. Quid postea? Quos tantopere timeat, eos necesse est, *** ‹Quare necesse est?› Quia nulla potest honesta ratio retinere eam, quam magnitudo peccati facit timidam, intemperantia audacem, natura mulieris inconsideratam. Quid? Veneficii damnatam quid putabant? Inpudicam quoque necessario. Quare? Quia nulla facilius ad id maleficium causa, quam turpis amor et intemperans libido commovere potuit; tum cuius mulieris animus esset corruptus, eius corpus castum esse non putaverunt. Quid? In viris idemne hoc observabant? Minime. Quid ita? Quia viros ad unum quodque maleficium singulae cupiditates inpellunt, mulieris ad omnia maleficia cupiditas una ducit.» Item: «Bene maiores hoc conparaverunt, ut neminem regem, quem armis cepissent, vita privarent. Quid ita? Quia, quam nobis fortuna facultatem dedisset, inicum erat in eorum supplicium consumere, quos eadem fortuna paulo ante in amplissimo statu conlocarat. Quid, quod exercitum contra duxit? Desino meminisse. Quid ita? Quia viri fortis est, qui de victoria contendant, eos hostes putare; qui victi sunt, eos homines iudicare, ut possit bellum fortitudo minuere, pacem humanitas augere. Et ille, si vicisset, non idem fecisset? Non profecto tam sapiens fuisset. Cur igitur ei parcis? Quia talem stultitiam contemnere, non imitari consuevi.» ==24== Haec exornatio sermonem vehementer adcommodata est et animum auditoris retineat attentum cum venustate sermonis tum rationum expectatione. Sententia est oratio sumpta de vita, quae aut quid sit aut quid esse oporteat in vita, breviter ostendit, hoc pacto: «Difficile est primum *** virtutes revereri, qui semper secunda fortuna sit usus.» Item: «Liber is est existimandus, qui nulli turpitudini servit.» Item: «Egens aeque est is, qui non satis habet, et is, cui satis nihil potest esse.» Item: «Optima vivendi ratio est eligenda; eam iucundam consuetudo reddet.» Huiusmodi sententiae simplices non sunt inprobandae, propterea quod habet brevis expositio, si rationis nullius indiget, magnam delectationem. Sed illud quoque probandum est genus sententiae, quod confirmatur subiectione rationis, hoc pacto: «Omnes bene vivendi rationes in virtute sunt conlocandae, propterea quod sola virtus in sua potestate est, omnia praeterea subiecta sunt sub fortunae dominationem.» Item: «Qui fortunis alicuius inducti amicitiam eius secuti sunt, hi, simul ac fortuna dilapsa est, devolant omnes. Cum enim recessit ea res, quae fuit consuetudinis causa, nihil superest, quare possint in amicitia teneri.» Sunt item sententiae, quae dupliciter efferuntur. Hoc modo sine ratione: «Errant, qui in prosperis rebus omnis impetus fortunae se putant fugisse; sapienter cogitant, qui temporibus secundis casus adversos reformidant.» Cum ratione, hoc pacto: ==25== «Qui adulescentium peccatis ignosci putant oportere, falluntur, propterea quod aetas illa non est inpedimento bonis studiis. At ii sapienter faciunt, qui adulescentes maxime castigant, ut, quibus virtutibus omnem tueri vitam possint, eas in aetate maturissima velint conparare.» Sententias interponi raro convenit, ut rei actores, non vivendi praeceptores videamur esse: cum ita interponentur, multum adferent ornamenti. * necesse est animi conprobet eam tacitus auditor, cum ad causam videat adcommodari rem certam, ex vita et moribus sumptam. [Contrarium idem fere est, quod contentio.] Contrarium est, quod ex rebus diversis duabus alteram breviter et facile * confirmat, hoc pacto: «Nam, qui suis rationibus inimicus fuerit semper, eum quomodo alienis rebus amicum fore speres?» Item: «Nam, quem in amicitia perfidiosum cognoveris, eum quare putes inimicitias cum fide gerere posse? Aut qui privatus intolerabili superbia fuerit, eum commodum et cognoscentem sui fore in potestate ‹qui speres› et qui in sermonibus et conventu amicorum verum dixerit numquam, eum sibi in contionibus a mendacio temperaturum?» Item: «Quos ex collibus deiecimus, cum his in campo metuimus dimicare? Qui cum plures erant, paris nobis esse non poterant, hi, postquam pauciores sunt, metuimus, ne sint superiores?» ==26== Hoc exornationis genus breviter et continuatis verbis perfectum debet esse, ut *** cum commodum est auditu propter brevem et absolutam conclusionem tum vero vehementer, id quod opus est oratori, conprobat contraria re et ex eo, quod dubium non est, expedit illud, quod est in dubio, ut dilui non possit aut multo difficillime possit. Membrum orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio membro orationis excipitur, hoc pacto: «Et inimico proderas» Id est unum, quod appellamus membrum; deinde hoc excipiatur oportet altero: «Et amicum laedebas.» Ex duobus membris suis haec exornatio potest constare; sed commodissima et absolutissima est, quae ex tribus constat, hoc pacto: «Et inimico proderas et amicum laedebas et tibi non consulebas.» Item: «Nec rei publicae consuluisti nec amicis profuisti nec inimicis restitisti.» Articulus dicitur, cum singula verba intervallis distinguentur caesa oratione, hoc modo: «Acrimonia, voce, voltu ‹adversarios› perterruisti.» Item: «Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.» Inter huius generis et illius superioris vehementiam hoc interest: illud tardius et rarius venit, hoc crebrius et celerius pervenit. Itaque in illo genere ex remotione brachii et contortione dexterae gladius ad corpus adferri, in hoc autem crebro et celeri corpus vulnere consauciarei videtur. ==27== Continuatio est et densa ‹et continens› frequentatio verborum cum absolutione sententiarum. Ea utemur commodissime tripertito: in sententia, in contrario, in conclusione. In sententia hoc pacto: «Ei non multum potest obesse fortuna, qui sibi firmius in virtute, quam in casu praesidium conlocavit.» In contrario hoc modo: «Nam si qui spei non multum conlocarit in casu, quid est quod ei magnopere casus obesse possit?» In conclusione hoc pacto: «Quodsi in eos plurimum fortuna potest, qui suas rationes omnes in casum contulerunt, non sunt omnia committenda fortunae ne magnam nimis in nos habeat dominationem.» In his tribus generibus ad continuationis vim adeo frequentatio necessaria est, ut infirma facultas oratoris videatur, nisi sententiam et contrarium et conclusionem frequentibus efferat verbis; sed alias quoque nonnumquam non alienum est, tametsi necesse non est, eloqui res aliquas per huiusmodi continuationes. Conpar appellatur, quod habet in se membra orationis, de quibus ante diximus, quae constent ex pari fere numero syllabarum. Hoc non denumeratione nostra fiet - nam id quidem puerile est - sed tantum adferet usus et exercitatio facultatis, ut animi quodam sensu par membrum superiori referre possimus, hoc modo: «In proelio mortem parens obpetebat, domi filius nuptias conparabat: haec omnia gravis casus administrabant.» Item: «Alii fortuna dedit felicitatem, huic industria virtutem conparavit.» ==28== In hoc genere saepe fieri potest, ut non plane par numerus sit syllabarum et tamen esse videatur, si una aut etiam altera syllaba est alterum brevius, aut si, cum in altero plures sunt, in altero longior aut longiores, plenior aut pleniores syllabae erunt, ut longitudo aut plenitudo harum multitudinem alterius adsequatur et exaequet. Similiter cadens exornatio appellatur, cum in eadem constructione verborum duo aut plura sunt verba, quae similiter isdem casibus efferantur, hoc modo: «Hominem laudem egentem virtutis, abundantem felicitatis?» Item: «Huic omnis in pecunia spes est, a sapientia est animus remotus: diligentia conparat divitias, neglegentia corrumpit animum, et tamen, cum ita vivit, neminem prae se ducit hominem.» Similiter desinens est, cum, tametsi casus non insunt in verbis, tamen similes exitus sunt, hoc pacto: «Turpiter audes facere, nequiter studes dicere; vivis invidiose, delinquis studiose, loqueris odiose.» Item: «Audaciter territas, humiliter placas.» Haec duo genera, quorum alterum in exitum, alterum in casus similitudine versatur, inter se vehementer conveniunt; et ea re, qui his bene utuntur, plerumque simul ea conlocant in isdem partibus orationis. Id hoc modo facere oportet: «Perditissima ratio est amorem petere, pudorem fugere, diligere formam, neglegere famam.» Hic et ea verba, quae casus habent ad casus similes, et illa, quae non habent, ad similes exitus veniunt. ==29== Adnominatio est, cum ad idem verbum et nomen acceditur commutatione vocum aut litterarum, ut ad res dissimiles similia verba adcommodentur. Ea multis et variis rationibus conficitur. Adtenuatione aut conplexione eiusdem litterae sic: «Hic, qui se magnifice iactat atque ostentat, venit ante, quam Romam venit.» Et ex contrario: «Hic, quos homines alea vincit, eos ferro statim vincit.» Productione eiusdem litterae ‹hoc modo: Hinc avium dulcedo ducit ad avium.» Brevitate eiusdem litterae›: «Hic, tametsi videtur esse honoris cupidus, tantum tamen curiam diligit, quantum Curiam?» Addendis litteris hoc pacto: «Hic sibi posset temperare, nisi amorei mallet obtemperare.» Demendis nunc litteris sic: ‹»Si› lenones ‹vitasset tamquam leones,› vitae tradidisset se.» Transferendis litteris sic: «Videte, iudices, utrum hominei navo ‹an vano› credere malitis.» Commutandis hoc modo: «Dilegere oportet, quem velis diligere.» Hae sunt adnominationes, quae in litterarum brevi commutatione aut productione aut transiectione aut aliquo huiusmodi genere versantur. ==30== Sunt autem aliae, quae non habent tam propinquam ‹in› verbis similitudinem et tamen dissimiles non sunt; quibus de generibus unum est huiusmodi: «Quid veniam, qui sim, quare veniam, quem insimulem, cui prosim, quae postulem, brevi cognoscetis.» Nam hic est in quibusdam verbis quaedam similitudo non tam perfecta, quam illae superiores, sed tamen adhibenda nonnumquam. Alterum genus huiusmodi: «Demus operam, Quirites, ne omnino patres ‹conscripti› circumscripti putentur.» Haec adnominatio magis accedit ad similitudinem quam superior, sed minus quam illae superiores, propterea quod non solum additae, sed uno tempore demptae quoque litterae sunt. Tertium genus est, quod versatur in casum commutatione aut unius aut plurium nominum. ==31== Unius nominis hoc modo: «Alexander Macedo summo labore animum ad virtutem a pueritia confirmavit. Alexandri virtutes per orbem terrae cum laude et gloria vulgatae sunt. Alexandrum omnes maxime metuerant, idem plurimum dilexerunt. Alexandro si vita data longior esset, trans Oceanum Macedonum transvolassent sarisae.» Hic unum nomen in commutatione casuum volutatum est. Plura nomina casibus conmutatis hoc modo facient adnominationem: «Tiberium Graccum rem publicam administrantem prohibuit indigna nex diutius in eo commorari. Gaio Gracco similis occisio est oblata, quae virum rei publicae amantissimum subito de sinu civitatis eripuit. Saturninum fide captum malorum perfidia ‹per› scelus vita privavit. Tuus, o Druse, sanguis domesticos parietes et voltum parentis aspersit. Sulpicio, qui paulo ante omnia concedebant, eum brevi spatio non modo vivere, sed etiam sepelirei prohibuerunt.» ==32== Haec tria proxima genera exornationum, quorum unum in similiter cadentibus, alterum in similiter desinentibus verbis, tertium in adnominationibus positum est, perraro sumenda sunt, cum in veritate dicimus, propterea quod non haec videntur ‹reperiri posse sine elaboratione et sumptione operae; eiusmodi autem studia ad delectationem quam ad veritatem videntur› adcommodatiora. Quare fides et gravitas et severitas oratoria minuitur his exornationibus frequenter conlocatis, et non modo tollitur auctoritas dicendi, sed offenditur quoque in eiusmodi oratione, propterea quod est in his lepos et festivitas, non dignitas neque pulcritudo. Quare, quae sunt ampla atque pulcra, diu placere possunt; quae lepida et concinna, cito satietate adficiunt aurium sensum fastidiosissimum. Quomodo igitur, si crebro his generibus utemur, puerili videmur elocutione delectari, item, si raro interseremus has exornationes et in causa tota varie dispergemus, commode luminibus distinctis inlustrabimus orationem. ==33== Subiectio est, cum interrogamus adversarios aut quaerimus ipsi, quid ab illis aut quid contra nos dici possit; dein subicimus id, quod oportet dici aut non oportet, aut nobis adiumento futurum sit aut offuturum sit idem contrario, hoc modo: «Quaero igitur, unde iste tam pecuniosus factus sit. Amplum patrimonium relictum est? At patris bona venierunt. Hereditas aliqua venit? Non potest dici; sed etiam a necessariis omnibus exhereditatus est. Praemium aliquod ex lite aut iudicio cepit? Non modo id non fecit, sed etiam insuper ipse grandi sponsione victus est. Ergo, si his rationibus locupletatus non est, sicut omnes videtis, aut isti domi nascitur aurum, aut, unde non est licitum, pecunias cepit.» Item: «Saepe, iudices, animum advorti multos aliqua ex honesta re, quam ne inimici quidem criminari possint, sibi praesidium petere. Quorum nihil potest adversarius facere. Nam utrum ad patris eius virtutem confugiet? At eum vos iurati capite damnastis. An ad suam vitam revertetur? Quam vitam aut ubi honeste tractatam? Nam hic quidem ante oculos vestros quomodo vixerit, scitis omnes. At cognatos suos enumerabit, quibus vos conveniat commoveri. At hi quidem nulli sunt. Amicos proferet. At nemo est, qui sibi non turpe putet istius amicum nominari.» Item: «Credo, inimicum, quem nocentem putabas, in iudicium adduxisti? Non: nam indemnatum necasti. Leges, quae id facere prohibent, veritus? At ne scriptas quidem iudicasti. Cum ipse te veteris amicitiae commonefaceret, commotus es? At nihilominus, sed etiam studiosius occidisti. Quid? Cum tibi pueri ad pedes volutarentur, misericordia motus es? At eorum patrem crudelissime sepultura quoque prohibuisti.» ==34== Multum inest acrimoniae et gravitatis in hac exornatione, propterea quod, cum quaesitum est, quid oporteat, subicitur id non esse factum. Quare facillime fit, ut exaugeatur indignitas negotii. Ex eodem genere, ut ad nostram quoque personam referamus subiectionem, sic: «Nam quid me facere convenit, cum a tanta Gallorum multitudine circumsederer? Dimicarem? At cum parva manu tum prodeiremus: ‹locum quoque inimicissimum habebamus. Sederem in castris? At neque subsidium, quod expectarem, habebamus, neque erat, qui vitam produceremus.› Castra relinquerem? At obsidebamur. Vitam militum neglegerem? At eos videbar ea accepisse condicione, ut eos, quoad possem, incolumis patriae et parentibus conservarem. Hostium condicionem repudiarem? At salus antiquior est militum quam inpedimentorum.» Eiusmodi consequntur identidem subiectiones, ut ex omnibus ostendi videatur nihil potius, quam quod factumst, faciundum fuisse. Gradatio est, in qua non ante ad consequens verbum descenditur, quam ad superius ascensum est, hoc modo: «Nam quae reliqua spes manet libertatis, si illis et quod libet, licet; et quod licet, possunt; et quod possunt, audent; et quod audent, faciunt; et quod faciunt, vobis molestum non est?» Item: «Non sensi hoc, et non suasi; neque suasi, et non ipse facere coepi; neque facere coepi, et non perfeci; neque perfeci, et non probavi.» Item: «Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos conparavit.» Item: «Imperium Graeciae fuit penes Athenienses, Atheniensium potiti sunt Spartiatae, Spartiatas superavere Thebani, Thebanos Macedones vicerunt, qui ad imperium Graeciae brevi tempore adiuncxerunt Asiam bello subactam.» ==35== Habet in se quendam leporem superioris cuiusque crebra repetitio verbi, quae propria est huius exornationis. Definitio est, quae rei alicuius proprias amplectitur potestates breviter et absolute, hoc modo: «Maiestas rei publicae est, in qua continetur dignitas et amplitudo civitatis.» Item: «Iniuriae sunt, quae aut pulsatione corpus ‹aut› convicio auris aut aliqua turpitudine vitam cuiuspiam violant.» Item: «Non est ista diligentia, set avaritia, ideo quod diligentia est accurata conservatio suorum, avaritia iniuriosa adpetitio alienorum.» Item: «Non est ista fortitudo, sed temeritas, propterea quod fortitudo est contemptio laboris et periculi cum ratione utilitatis et conpensatione commodorum, temeritas est cum inconsiderata dolorum perpessione gladiatoria periculorum susceptio.» Haec ideo commoda putatur exornatio, quod omnem rei cuiuspiam vim et potestatem ita dilucide proponit et ‹explicat› breviter, ut neque pluribus verbis oportuisse dici videatur neque brevius potuisse dici putetur. Transitio vocatur, quae cum ostendit breviter, quid dictum sit, proponit item brevi, quid consequatur, hoc pacto: «Modo in patriam cuiusmodi fuerit, habetis: nunc ‹in› parentes qualis extiterit, considerate.» Item: «Mea in istum beneficia cognoscitis; nunc, quomodo iste mihi gratiam retulerit, accipite.» Proficit haec aliquantum exornatio ad duas res: nam et quid dixerit commonet et ad reliquum conparat auditorem. ==36== Correctio est, quae tollit id, quod dictum est, et pro eo id, quod magis idoneum videtur, reponit, hoc pacto: «Quodsi iste suos hospites rogasset, immo innuisset modo, facile hoc perfici posset.» ‹Item:› «Nam postquam isti vicerunt atque adeo victi sunt -, eam quomodo victoriam appellem, quae victoribus plus calamitatis quam boni dederit?» Item: «O virtutis comes invidia, quae bonos sequeris plerumque atque adeo insectaris !» Commovetur hoc genere animus auditoris. Res enim communi verbo elata * tantummodo dicta videtur; ea post ipsius oratoris correctionem magis idonea fit pronuntiatione. «Non igitur satius esset», dicet aliquis, «ab initio, praesertim cum scribas, ad optimum et lectissimum verbum devenire?» Est, cum non est satius, si commutatio verbi id erit demonstratura, eiusmodi rem esse, ut, cum eam communi verbo appellaris, levius dixisse videaris, cum ad electius verbum accedas, insigniorem rem facias. Quodsi continuo venisses ad id verbum, nec rei nec verbi gratia animadversa esset. ==37== Occultatio est, cum dicimus nos praeterire aut non scire aut nolle dicere id, quod nunc maxime dicimus, hoc modo: «Nam de pueritia quidem tua, quam tu omnium intemperantiae addixisti, dicerem, si hoc tempus idoneum putarem: nunc consulto relinquo; et illud praetereo, quod te ‹tribuni› rei militaris infrequentem tradiderunt; deinde quod iniuriarum satis fecisti L. Labeoni, nihil ad hanc rem pertinere puto. Horum nihil dico: revertor ad illud, de quo iudicium est.» Item: «Non dico te ab sociis pecunias cepisse; non sum in eo occupatus, quod civitates, regna, domos omnium depeculatus es; furta, rapinas omnes tuas omitto.» Haec utilis est exornatio, si aut ad rem quam non pertineat aliis ostendere, quod occulte admonuisse prodest aut longum est aut ignobile aut planum non potest fieri aut facile potest reprehendi, ‹ut› utilius sit occulte fecisse suspicionem, quam eiusmodi intendisse orationem, quae redarguatur. Disiunctum est, cum eorum, de quibus dicimus, aut utrumque aut unum quodque certo concluditur verbo, sic: «Populus Romanus Numantiam delevit, Kartaginem sustulit, Corinthum disiecit, Fregellas evertit. Nihil Numantinis vires corporis auxiliatae sunt, nihil Kartaginiensibus scientia rei militaris adiumento fuit, nihil Corinthis erudita calliditas praesidii tulit, nihil Fregellanis morum et sermonis societas opitulata est.» Item: «Formae dignitas aut morbo deflorescit aut vetustate extinguitur.» Hic utrumque, in superiore exemplo unam quamque rem certo verbo concludi videmus. ==38== Coniunctio est, cum interpositione verbi et superiores partes orationis conprehenduntur et inferiores, hoc modo: «Formae dignitas aut morbo deflorescit aut vetustate.» Adiunctio est, cum verbum, quo res conprehenditur, non interponimus, sed aut primum aut postremum conlocamus. Primum hoc pacto: «Deflorescit formae dignitas aut morbo aut vetustate.» Postremum sic: «Aut morbo aut vetustate formae dignitas deflorescit.» Ad festivitatem diiunctio est adposita: quare rarius utemur, ne satietatem pariat; ad brevitatem coniunctio: quare saepius adhibenda est. Hae tres exornationes de simplici genere manant. Conduplicatio est quom ratione amplificationis aut commiserationis eiusdem unius aut plurium verborum iteratio, hoc modo: «Tumultus, Gai Gracce, tumultus domesticos et intestinos conparas !» Item: «Commotus non es, cum tibi pedes mater amplexaretur, non es commotus?» Item: «Nunc audes etiam venire in horum conspectum, proditor patriae? Proditor, inquam, patriae, venire audes in horum conspectum?» Vehementer auditorem commovet eiusdem redintegratio verbi et vulnus maius efficit in contrario causae, quasi aliquod telum saepius perveniat in eandem partem corporis. Interpretatio est, quae non iterans idem redintegrat verbum, sed id commutat, quod positum est, alio verbo, quod idem valeat, hoc modo: «Rem publicam radicitus evertisti, civitatem funditus deiecisti.» Item: «Patrem nefarie verberasti, parenti manus scelerate attulisti.» Necessum est eius, qui audit, animum commoveri, cum gravitas prioris dicti renovatur interpretatione verborum. ==39== Commutatio est, cum duae sententiae inter se discrepantes ex traiectione ita efferuntur, ut a priore posterior contraria priori profiscatur, hoc modo: «Esse oportet, ut vivas, non vivere, ut edis.» Item: «Ea re poemata non facio, quia, cuiusmodi volo, non possum, cuiusmodi possum, nolo.» Item: «Quae de illo dici possunt, non dicuntur, quae dicuntur, dici non possunt.» Item: «Poëma loquens pictura, pictura tacitum poëma debet esse.» Item: «Si stultus es, ea re taceas: non tamen si taceas, ‹ea re› stultus es.» Non potest dici, quin commode fiat, cum contrariae sententiae relatione verba quoque convertantur. Plura subiecimus exempla, ut, quoniam difficile est hoc genus exornationis inventu, dilucidum esset, ut, cum bene esset intellectum, facilius in dicendo inveniretur. Permissio est, cum ostendemus in dicendo nos aliquam rem totam tradere et concedere alicuius voluntati, sic: «Quoniam omnibus rebus ereptis solum mihi superest animus et corpus, haec ipsa, quae mihi de multis sola relicta sunt, vobis et vestrae condono potestati. Vos me vestro quo pacto vobis videbitur utamini atque abutamini licebit; inpunite in me quidlibet statuite; dicite atque innuite: parebo.» Hoc genus tametsi alias quoque nonnumquam tractandum est, tamen ad misericordiam commovendam vehementissime est adcommodatum. ==40== Dubitatio est, cum quaerere videatur orator, utrum de duobus potius aut quid de pluribus potissimum dicat, hoc modo: «Offuit eo tempore plurimum rei publicae consulum sive stultitiam sive malitiam dicere oportet sive utrumque.» Item: «Tu istuc ausus es dicere, homo omnium mortalium - quonam te digno moribus tuis appellem nomine?» Expeditio est, cum rationibus conpluribus enumeratis quibus aliqua res confici potuerit, ceterae tolluntur, una relinquitur, quam nos intendimus, hoc modo: «Necesse est, cum constet istum fundum nostrum fuisse, ostendas te aut vacuum possedisse, aut usu tuum fecisse, aut emisse, aut hereditati tibi venisse. Vacuum, cum ego adessem, possidere non potuisti; usu tuum etiam nunc fecisse non potes; emptio nulla profertur; hereditati tibi me vivo mea pecunia venire non potuit: relinquitur ergo, ut me vi de meo fundo deieceris.» ==41== Haec exornatio plurimum iuvabit coniecturalis argumentationes. Sed non erit, tamquam in plerisque, ut, cum velimus, ea possimus uti: nam fere non poterimus, nisi nobis ipsa negotii natura dabit facultatem. Dissolutum est, quod, coniunctionibus verborum e medio sublatis, separatis partibus effertur, hoc modo: «Gere morem parenti, pare cognatis, obsequere amicis, obtempera legibus.» Item: «Descende in integram defensionem, noli quicquam recusare; da servos in quaestionem, stude verum invenire.» Hoc genus et acrimoniam habet in se et vehementissimum est et ad brevitatem adcommodatum. Praecisio est, cum dictis quibus reliqum, quod coeptum est dici, relinquitur incoatum, sic: «Mihi tecum par certatio non est, ideo quod populus Romanus me - nolo dicere, ne cui forte adrogans videar: te autem saepe ignominia dignum putavit.» Item: «Tu istuc audes dicere, qui nuper alienae domi - non ausim dicere, ne, cum te digna dicerem, me indignum quippiam dixisse videar.» ‹Hic› atrocior tacita suspicio, quam diserta explanatio facta est. Conclusio est, quae brevi argumentatione ex iis, quae ante dicta sunt aut facta, conficit, quid necessario consequatur, hoc modo: «Quodsi Danais datum erat oraculum non posse capi Troiam sine Philoctetae sagittis, haec nihil aliud autem fecerunt, nisi Alexandrum perculerunt, hunc extinguere, id nimirum capi fuit Troiam.» ==42== Restant etiam decem exornationes verborum, quas idcirco non vage dispersimus, sed a superioribus separavimus, quod omnes in uno genere sunt positae. Nam earum omnium hoc proprium est, ut ab usitata verborum potestate recedatur atque in aliam rationem cum quadam venustate oratio conferatur. De quibus exornationibus nominatio est prima, quae nos admonet, ut, cuius rei nomen aut non sit aut satis idoneum non sit, eam nosmet idoneo verbo nominemus aut imitationis ‹aut significationis causa: imitationis,› hoc modo, ut maiores rudere et mugire et murmurari et sibilare appellarunt; significandae rei causa, sic: «Postquam iste in rem publicam fecit impetum, fragor civitatis in primis.» Hoc genere raro est utendum, sic utne novi verbi adsiduitas odium pariat; sed si commode quis eo utatur et raro, non modo non offendet novitate, sed etiam exornat orationem. Pronominatio est, quae sicuti cognomine quodam extraneo demonstrat id, quod suo nomine non potest appellarei; ut si quis, cum loquatur de Graccis: «At non Africani nepotes», inquiet, «istiusmodi fuerunt.» Item si quis, de adversario cum dicat: «Videte nunc», inquit, «iudices, quemadmodum me Plagioxiphus iste tractarit.» Hoc pacto non inornate poterimus, et in laudando et in laedendo, in corpore aut animo aut extraneis rebus dicere sic, uti cognomen quod pro certo nomine collocemus. ==43== Denominatio est, quae ab rebus propinquis et finitimis trahit orationem, qua possit intellegi res, quae non suo vocabulo sit appellata. Id a ut ventorum conficitur, ut si quis, de Tarpeio loquens, eum Capitolinum nominet, aut invento, ut si quis pro Libero vinum, pro Cerere frugem appellet, aut instrumento dominum, ut si quis Macedones appellarit hoc modo: «Non tam cito sarisae Graeciae potitae sunt», aut idem Gallos significans: «nec tam facile ex Italia materis Transalpina depulsa est»; aut id, quod fit, ab eo, qui facit, ut si quis, cum bello velit ostendere aliquid quempiam fecisse, dicat: «Mars istuc te facere necessario coegit»; aut si, quod facit, ab eo, quod fit, ut cum desidiosam artem dicimus, quia desidiosos facit, et frigus pigrum, quia pigros efficit. Ab eo, quod continet, id, quod continetur, hoc modo denominabitur: «Armis Italia non potest vinci nec Graecia disciplinis» - nam hic pro Graecis et Italis, quae continent, notata sunt - ab eo, quod continetur, ‹id, quod continet,› ut si quis aurum aut argentum aut ebur nominet, cum divitias velit nominare. Harum ‹omnium denominationum› magis in praecipiendo divisio, quam in quaerendo difficilis inventio est, ideo quod plena consuetudo est non modo poetarum et oratorum, sed etiam cottidiani sermonis huiusmodi denominationum. Circumitio est oratio rem simplicem adsumpta circumscribens elocutione, hoc pacto: «Scipionis providentia Kartaginis opes fregit.» Nam hic, nisi ornandi ratio quaedam esset habita, Scipio potuit et Kartago simpliciter appellari. ==44== ‹Transgressio est, quae verborum perturbat ordinem perversione aut transiectione.› Perversione, sic: «Hoc vobis deos inmortales arbitror dedisse virtute ‹pro› vestra.» Transiectione, hoc modo: «Instabilis in istum plurimum fortuna valuit. Omnes invidiose eripuit bene vivendi casus facultates.» Huiusmodi traiectio, quae rem non reddit obscuram, multum proderit ad continuationes, de quibus ante dictum est; in quibus oportet verba sicuti ad poeticum quendam extruere numerum, ut perfecte et perpolitissime possint esse absolutae. Superlatio est oratio superans veritatem alicuius augendi minuendive causa. Haec sumitur separatim aut cum conparatione. Separatim, sic: «Quodsi concordiam retinebimus ‹in civitate,› imperii magnitudinem solis ortu atque occasu metiemur.» Cum conparatione aut ‹a similitudine aut a› praestantia superlatio sumitur. A similitudine, sic: «Corpore niveum ‹candorem, aspectu igneum› ardorem adsequebatur.» A praestantia, hoc modo: «Cuius ore sermo melle dulcior profluebat.» Ex eodem genere est hoc: «Tantus erat in armis splendor, ‹ut› solis fulgor obscurius videretur.» Intellectio est, cum res tota parva de parte cognoscitur aut de toto pars. De parte totum sic intellegitur: «Non illae te nuptiales tibiae eius matrimonii commonebant?» Nam hic omnis sanctimonia nuptiarum uno signo tibiarum intellegitur. ‹De toto pars,› ut si quis ei, qui vestitum aut ornatum sumptuosum ostentet, dicat: «Ostentas mihi divitias et locupletes copias iactas.» ==45== Ab uno plura hoc modo intellegentur: «Poeno fuit Hispanus auxilio, fuit inmanis ille Transalpinus, in Italia quoque nonnemo sensit idem togatus.» A pluribus unum sic intellegetur: «Atrox calamitas pectora maerore pulsabat; itaque anhelans ex imis pulmonibus prae cura spiritus ducebat.» Nam in superioribus plures Hispani et Galli et togati, et hic unum pectus et unus pulmo intellegitur; et erit illic deminutus numerus festivitatis, hic adauctus gravitatis gratia. Abusio est, quae verbo simili et propinquo pro certo et proprio abutitur, hoc modo: «Vires hominis breves sunt»; aut: «parva statura»; aut: «longum in homine consilium»; aut: «oratio magna»; aut: «uti pauco sermone.» Nam hic facile est intellectu finitima verba rerum dissimilium ratione abusionis esse traducta. Translatio est, cum verbum in quandam rem transferetur ex alia re, quod propter similitudinem recte videbitur posse transferri. Ea sumitur rei ante oculos ponendae causa, sic: «Hic Italiam tumultus expergefecit terrore subito.» Brevitatis causa, sic: «Recens adventus exercitus extincxit subito civitatem.» Obscenitatis vitandae causa, sic: «Cuius mater cottidianis nuptiis delectetur.» Augendi causa, sic: «Nullius maeror et calamitas istius explere inimicitias et nefariam crudelitatem saturare potuit.» Minuendi causa, sic: «Magno se praedicat auxilio fuisse, quia paululum in rebus difficillimis aspiravit.» Ornandi causa, sic: «Aliquando rei publicae rationes, quae malitia nocentium exaruerunt, virtute optimatium revirdescent.» Translationem pudentem dicunt esse oportere, ut cum ratione in consimilem rem transeat, ne sine dilectu temere et cupide videatur in dissimilem transcurrisse. ==46== Permutatio est oratio aliud verbis aliud sententia demonstrans. Ea dividitur in tres partes: similitudinem, argumentum, contrarium. Per similitudinem sumitur, cum translationes plures frequenter ponuntur a simili oratione ductae, sic: «Nam cum canes funguntur officiis luporum, quoinam praesidio pecuaria credemus?» Per argumentum tractatur, cum a persona aut loco aut re aliqua similitudo augendi aut minuendi causa ducitur, ut si quis Drusum Graccum Numitoremque obsoletum ‹dicat.› Ex contrario ducitur sic, ut si quis hominem prodigum et luxuriosum inludens parcum et diligentem appellet. Et in hoc postremo, quod ex contrario sumitur et in illo primo, quod a similitudine ducitur, per translationem argumento poterimus uti. Per similitudinem sic: «Quid ait hic rex atque Agamemnon noster, sive, ut crudelitas est, potius Atreus?» Ex contrario, ut si quem impium, qui patrem verberarit, Aenean vocemus, intemperantem et adulterum Ippolytum nominemus. Haec sunt fere, quae dicenda videbantur de verborum exornationibus. Nunc res ipsa monet, ut deinceps ad sententiarum exornationes transeamus. ==47== Distributio est, cum ‹in› plures res aut personas negotia quaedam certa dispertiuntur, hoc modo: «Qui vestrum, iudices, nomen senatus diligit, hunc oderit necesse est; petulantissime enim semper iste obpugnavit senatum. Qui equestrem locum splendidissimum cupit esse in civitate, is oportet istum maximae poenae dedisse ‹velit,› ne iste sua turpitudine ordini honestissimo maculae atque dedecori sit. Qui parentis habetis, ostendite istius supplicio vobis homines impios non placere. Quibus liberi sunt, statuite exemplum, quantae poenae sint in civitate hominibus istiusmodi conparatae.» Item: «Senatus est officium ‹consilio civitatem iuvare; magistratus est officium› opera et diligentia consequi senatus voluntatem; populi est officium res optumas et homines idoneos maxime suis sententiis dilegere et probare.» Et: «Accusatoris officium est inferre crimina; defensoris diluere et propulsare; testis dicere, quae sciat aut audierit; quaesitoris est unum quemque horum in officio suo continere. Quare, L. Cassi, si testem, praeterquam quod sciat aut audierit, argumentari et coniectura prosequi patieris, ius accusatoris cum iure testimonii commiscebis, testis inprobi cupiditatem confirmabis, reo duplicem defensionem parabis.» Est haec exornatio copiosa. Conprehendit enim brevi multa, ‹et› suum cuique tribuens officium separatim res dividit plures. ==48== Licentia est, cum apud eos, quos aut vereri aut metuere debemus, tamen aliquid pro iure nostro dicimus, quod eos aut quos ii diligunt aliquo in errato vere reprehendere videamur, hoc modo: «Miramini, Quirites, quod ab omnibus vestrae rationes deserantur? Quod causam vestram nemo suscipiat? Quod se nemo vestri defensorem profiteatur? Adtribuite vestrae culpae, desinite mirari. Quid est enim, quare non omnes istam rem fugere ac vitare debeant? Recordamini, quos habueritis defensores; studia eorum vobis ante oculos proponite; deinde exitus omnium considerate. Tum vobis veniat in mentem, ut vere dicam, neglegentia vestra sive ignavia potius illos omnes ante oculos vestros trucidatos esse, inimicos eorum vestris suffragiis in amplissimum locum pervenisse.» Item: «Nam quid fuit, iudices, quare in sententiis ferendis dubitaveritis aut istum hominem nefarium ampliaveritis? Non apertissimae res erant criminei datae? ‹Non omnes hae testibus conprobatae?› Non contra tenuiter et nugatorie responsum? Hic vos veriti estis, si primo coetu condemnassetis, ne crudeles existimaremini? Dum eam vitatis vituperationem, quae longe a vobis erat afutura, eam invenistis, ut timidi atque ignavi putaremini. Maximis privatis et publicis calamitatibus acceptis, cum etiam maiores inpendere videantur, sedetis et oscitamini. Luci noctem, nocte lucem expectatis. Aliquid cottidie acerbi atque incommodi nuntiatur: et iam eum, cuius opera nobis haec accidunt, vos remoramini diutius et alitis ad rei publicae perniciem, retinetis, quoad potestis in civitate?» ==49== Eiusmodi licentia si nimium videbitur acrimoniae habere, multis mitigationibus lenietur; nam continuo aliquid huiusmodi licebit inferre: «Hic ego virtutem vestram quaero, sapientiam desidero, veterem consuetudinem requiro», ‹ut› quod erat commotum licentia, id constituatur laude, ut altera res ab iracundia et molestia removeat, altera res ab errato deterreat. Haec res, sicut in amicitia, item in dicendo, ‹si loco› fit, maxime facit, ut et illi, qui audient, a culpa absint, et nos, qui dicimus, ameici ipsorum et veritatis esse videamur. Est autem quoddam genus in dicendo licentiae, quod astutiore ratione conparatur, cum aut ita obiurgamus eos, qui audiunt, quomodo ipsi se cupiunt obiurgari, aut id, quod scimus ‹facile omnes audituros, dicimus› nos timere, quomodo accipiant, sed tamen veritate commoveri, ut nihilosetius dicamus. Horum amborum generum exempla subiciemus; prioris, huiusmodi: «Nimium, Quirites, animis estis simplicibus et mansuetis; nimium creditis uni cuique. Existimatis unum quemque eniti, ut perficiat, quae vobis pollicitus sit. Erratis et falsa spe frustra iam diu detinemini stultitia vestra, qui, quod erat in vestra potestate, ab aliis petere quam ipsi sumere maluistis.» Posterioris licentiae hoc erit exemplum: «Mihi cum isto, iudices, fuit amicitia, sed ista tamen amicitia, tametsi vereor quomodo accepturi sitis, tamen dicam, vos ‹me› privastis. Quid ita? Quia ut vobis essem probatus, eum, qui vos obpugnabat, inimicum quam amicum habere malui.» ==50== Ergo haec exornatio, cui licentiae nomen est, sicuti demonstravimus, duplici ratione tractabitur: acrimonia, quae si nimium fuerit aspera, mitigabitur laude; et adsimulatione, de qua posterius diximus, quae non indiget mitigationis, propterea quod imitatur licentiam et sua spontest ad animum auditoris adcommodata. Deminutio est, quom aliquid inesse in nobis aut in iis, quos defendimus, aut natura aut fortuna aut industria dicemus egregium, quod, ne qua significetur adrogans ostentatio, deminuitur et adtenuatur oratione, hoc modo: «Nam hoc pro meo iure, iudices, dico, me labore et industria curasse, ut disciplinam militarem non in postremis tenerem.» Hic si quis dixisset: «Ut optime tenerem», tametsi vere dixisset, tamen adrogans visus esset. Nunc et ad invidiam vitandam et laudem conparandam satis dictum est. Item: «Utrum igitur avaritiae an egestatis accessit ad maleficium? Avaritiae? At largissimus fuit in amicos; quod signum liberalitatis est, quae contraria est avaritiae. Egestatis? Huic quidem pater - nolo nimium dicere - non tenuissimum patrimonium reliquit.» Hic quoque vitatum est, ne «magnum» aut «maximum» diceretur. Hoc igitur in nostris aut eorum, quos defendemus, egregiis commodis proferendis observabimus. Nam eiusmodi res et invidiam contrahunt in vita et odium in oratione, si inconsiderate tractes. Quare quemadmodum ratione in vivendo fugitur invidia, sic in dicendo consilio vitatur odium. ==51== Descriptio nominatur, quae rerum consequentium continet perspicuam et dilucidam cum gravitate expositionem, hoc modo: «Quodsi istum, iudices, vestris sententiis liberaveritis, statim, sicut e cavea leo emissus aut aliqua taeterrima belua soluta ex catenis, volitabit et vagabitur in foro, acuens dentes in unius cuiusque fortunas, in omnes amicos atque inimicos, notos atque ignotos incursitans, aliorum famam depeculans, aliorum caput obpugnans, aliorum domum et omnem familiam perfringens, ‹rem publicam› funditus labefactans. Quare, iudices, eicite eum de civitate, liberate omnes formidine; vobis denique ipsis consulite. Nam si istum inpunitum dimiseritis, in vosmet ipsos, mihi credite, feram et truculentam bestiam, iudices, inmiseritis.» Item: «Nam si de hoc, iudices, gravem sententiam tuleritis, uno iudicio simul multos iugulaveritis: grandis natu parens, cuius spes senectutis omnis in huius adulescentia posita est, quare velit in vita manere, non habebit; fili parvi, privati patris auxilio, ludibrio et despectui paternis inimicis erunt obpositi; tota domus huius indigna concidet calamitate. At inimici, statim sanguinulentam palmam crudelissima victoria potiti, insultabunt in horum miserias. Et superbi a re simul et verbis inveniuntur.» Item: «Nam neminem vestrum fugit, Quirites, urbe capta quae miseriae consequi soleant: arma qui contra tulerunt, statim crudelissime trucidantur; ceteri, qui possunt per aetatem ‹et› veires laborem ferre, rapiuntur in servitutem, qui non possunt, vita privantur; uno denique atque eodem tempore domus hostili flagrabit incendio, et quos natura aut voluntas necessitudine ‹et› benivolentia coniuncxit, distrahuntur; liberi partem e gremiis diripiuntur parentum, partim in sinum iugulantur, partim ante pedes constuprantur. Nemo, iudices, est, qui possit satis rem consequi verbis nec efferre oratione magnitudinem calamitatis.» Hoce genere exornationis vel indignatio vel misericordia potest commoveri, cum res consequentes conprehensae universae perspicua breviter exprimuntur oratione. ==52== Divisio est, quae rem semovens ab re utramque absolvit ratione subiecta, hoc modo: «Cur ego nunc tibi quicquam obiciam? Si probus es, non meruisti; si inprobus, non commovere.» Item: «Quid nunc ego de meis promeritis praedicem? Si meministis, obtundam; si obliti estis, cum re nihil egerim, quid est quo verbis proficere possim?» Item: «Duae res sunt, quae possunt homines ad turpe conpendium commovere: inopia atque avaritia. Te avarum in fraterna divisione cognovimus; inopem atque egentem nunc videmus. Qui potes igitur ostendere causam maleficii non fuisse?» Inter hanc divisionem et illam, quae de partibus orationis tertia est, de qua in primo libro diximus secundum narrationem, hoc interest: illa dividit per enumerationem aut per expositionem, quibus de rebus in totam orationem disputatio futura sit; haec se statim explicat et brevi duabus aut pluribus partibus subiciens rationes exornat orationem. Frequentatio est, cum res tota causa dispersae coguntur in unum locum, quo gravior aut acrior aut criminosior oratio sit, hoc pacto: «A quo tandem abest iste vitio? Quid est, cur iudicio velitis eum liberare? Suae pudicitiae proditor est, insidiator alienae; cupidus intemperans, petulans superbus; impius in parentes, ingratus in amicos, infestus cognatis; in superiores contumax, in aequos et pares fastidiosus, in inferiores crudelis; denique in omnis intolerabilis.» ==53== Eiusdem generis est illa frequentatio, quae plurimum coniecturalibus causis opitulatur, cum suspiciones, quae separatim dictae minutae et infirmae erant, unum in locum coactae rem videntur perspicuam facere, non suspiciosam, hoc pacto: «Nolite igitur, nolite, iudices, ea, quae dixi, separatim spectare; sed omnia colligite et conferte in unum. Si et commodum ad istum ex illius morte veniebat; et vita hominis est turpissima, animus avarissimus, fortunae familiares attenuatissimae; et res ista bono nemini praeter istum fuit; neque alius quisquam aeque commode neque iste aliis commodioribus rationibus facere potuit, neque praeteritum est ab isto quicquam quod opus fuit ‹ad maleficium neque factum quod opus non fuit;› et cum locus idoneus maxime quaesitus; tum occasio adgrediendi commoda; tempus adeundi opportunissimum; spatium conficiendi longissimum sumptum est; non sine maxima occultandi ‹et perficiendi› maleficii spe; et praeterea ante, quam occisus homo is est, iste visus est in eo loco, in quo est occisio facta, solus; paulo post in ipso maleficio vox illius, qui occidebatur, audita; deinde post occisionem istum multa nocte domum redisse constat; postero die titubanter et inconstanter de occisione illius locutum; haec partim testimoniis, partim quaestionibus argumentatis omnia conprobantur et rumore populi, quem ex argumentis natum necesse est esse verum: vestrum, iudices, est, ex his in uno loco conlocatis, certam sumere scientiam, non suspicionem maleficii. Nam unum aliquid aut alterum potest in istum casu cecidisse suspiciose; ut omnia inter se a primo ad postremum conveniant, maleficia necesse est; casu non potest fieri.» Vehemens haec est exornatio et in coniecturali constitutione causae ferme semper necessaria, et in ceteris generibus causarum et in omni oratione adhibenda nonnumquam. ==54== Expolitio est, cum in eodem loco manemus et aliud atque aliud dicere videmur. Ea dupliciter fit: si aut eandem plane dicemus rem, aut de eadem re. Eandem rem dicemus, non eodem modo - nam id quidem optundere auditorem est, non rem expolire - sed commutate. Commutabimus tripliciter: verbis, pronuntiando, tractando. Verbis commutabimus, cum re semel dicta iterum aut saepius aliis verbis, quae idem valeant, eadem res proferetur, hoc modo: «Nullum tantum est periculum, quod sapiens pro salute patriae vitandum arbitretur. Cum agetur incolumitas perpetua civitatis, qui bonis erit rationibus praeditus, profecto nullum vitae discrimen sibi pro fortunis rei publicae fugiendum putabit et erit in ea sententia semper, ut pro patria studiose quamvis in magnam descendat vitae dimicationem.» Pronuntiando commutabimus, si, cum in sermone, tum in acrimonia, tum in alio atque alio genere vocis atque gestus eadem verbis commutando pronuntiationem quoque vehementius inmutarimus. Hoc neque commodissime scribi potest neque parum est apertum; quare non eget exempli. ==55== Tertium genus est commutationis, quod tractando conficitur, si sententiam traiciemus aut ad sermocinationem aut exsuscitationem. Sermocinatio est - ‹de› qua planius paulo post suo loco dicemus, nunc breviter, quod ad hanc rem satis sit, attingemus -, in qua constituetur alicuius personae oratio adcommodata ad dignitatem, hoc modo, ut, quo facilius res cognosci possit, ne ab eadem sententia recedamus: «Sapiens omnia rei publicae causa suscipienda pericula putabit. Saepe ipse secum loquitur: «Non mihi soli, sed etiam atque adeo multo potius natus sum patriae; vita, quae fato debetur, saluti patriae potissimum solvatur. Aluit haec me; tute atque honeste produxit usque ad hanc aetatem; munivit meas rationes bonis legibus, optumis ‹moribus, honestissimis› disciplinis. Quid est, quod a me satis ei persolvi possit, unde haec accepi?» Exinde ut haec loquetur secum sapiens saepe, in periculis rei publicae nullum ipse periculum fugiet.» Item mutatur res tractando, si traducitur ad exsuscitationem, cum et nos commoti dicere videamur, et auditoris animum commovemus, sic: «Quis est tam tenui cogitatione praeditus, cuius animus tantis angustiis invidiae continetur, qui non hunc hominem studiosissime laudet et sapientissimum iudicet, qui pro salute patriae, pro incolumitate civitatis, pro rei publicae fortunis quamvis magnum atque atrox periculum studiose suscipiat et libenter subeat? ==56== Equidem hunc hominem magis cupio satis laudare quam possum; idemque hoc certo scio vobis omnibus usu venire.» Eadem res igitur his tribus in dicundo commutabitur rebus: verbis, pronuntiando, tractando; commutabimus ‹tractando› dupliciter: sermocinatione ‹et exsuscitatione.› Sed de eadem re cum dicemus, plurimis utemur commutationibus. Nam cum rem simpliciter pronuntiarimus, rationem poterimus subicere; deinde dupliciter vel sine rationibus vel cum rationibus pronuntiare; deinde afferre contrarium - de quibus omnibus diximus in verborum exornationibus -; deinde simile et exemplum - de quo suo loco plura dicemus -; deinde conclusionem, de qua in secundo libro, quae opus fuerunt, diximus, demonstrantes argumentationes quemadmodum concludere oporteat: in hoc libro docuimus, cuiusmodi esset exornatio verborum, cui conclusioni nomen est. Ergo huiusmodi vehementer ornata poterit esse expolitio, quae constabit ex frequentibus exornationibus verborum et sententiarum. Hoc modo igitur septem partibus tractabitur - et ab eiusdem sententiae non recedamus exemplo, ut scire possis, quam facile praeceptione rhetoricae res simplex multiplici ratione tractatur: ==57== «Sapiens nullum pro re publica periculum vitabit, ideo quod saepe, cum pro re publica perire noluerit, necesse erit cum re publica pereat; et, quoniam omnia sunt commoda ‹a› patria accepta, nullum incommodum pro patria grave putandum est. Ergo qui fugiunt id periculum quod pro re ‹publica› subeundum est, stulte faciunt: nam neque effugere incommoda possunt et ingrati in civitatem reperiuntur. At, qui patriae pericula suo periculo expetant, hi sapientes putandi sunt, cum et eum, quem debent, honorem rei publicae reddunt, et pro multis perire malunt, quam cum multis. Etenim vehementer est inicum vitam, quam a natura acceptam propter patriam conservaris, naturae cum cogat reddere, patriae cum roget non dare; et, cum possis cum summa virtute et honore pro patria interire, malle per dedecus et ignaviam ‹vivere; et cum› pro amicis et parentibus et ceteris necessariis adire ‹periculum velis,› pro re publica, in qua et haec ‹et› illud sanctissimum patriae nomen continetur, nolle in discrimen venire. Ita uti contemnendus est, qui in navigio non navem quam se mavult incolumem, item vituperandus, qui in re publica discrimine suae plus quam communi saluti consulit. Navi enim fracta multi incolumes evaserunt; ex naufragio patriae salvus nemo potest enatare. Quod mihi bene videtur Decius intellexisse, qui se devovisse dicitur et pro legionibus in hostis immisse medios. Amisit vitam, at non perdidit. Re enim vilissima ‹certam› et parva maximam redemit. Vitam dedit, accepit patriam; amisit animam, potitus est gloriam, quae cum summa laude prodita vetustate cottidie magis enitescit. Quodsi pro re publica decere accedere periculum et ratione demonstratum est et exemplo conprobatum, ii sapientes sunt existimandi, qui nullum pro salute patriae periculum vitant.» ==58== In his igitur generibus expolitio versatur: de qua producti sumus, ut plura diceremus, quod non modo, cum causam dicimus, adiuvat et exornat orationem, sed multo maxime per eam exercemur ad elocutionis facultatem. Quare conveniet extra causam in exercendo rationis adhibere expolitionis, in dicendo uti, cum exornabimus argumentationem, qua de re diximus in libro secundo. Commoratio est, cum in loco firmissimo, a quo tota causa continetur, manetur diutius et eodem saepius reditur. Hac uti maxime convenit et id est oratoris boni maxime proprium. Non enim datur auditori potestas animum de re firmissima demovendi. Huic exemplum satis idoneum subici non potuit, propterea quod hic locus non est a tota causa separatus sicuti membrum aliquod, sed tamquam sanguis perfusus est per totum corpus orationis. Contentio est, per quam contraria referentur. Ea est in verborum exornationibus, ut ante docuimus, huiusmodi: «Inimicis te placabilem, amicis inexorabilem praebes.» In sententiarum huiusmodi: «Vos huius incommodis lugetis, iste rei publicae calamitate laetatur. Vos vestris fortunis diffiditis, iste solus suis eo magis confidit.» Inter haec duo contentionum genera hoc interest: illud ex verbis celeriter relatis constat; hic sententiae contrariae ex conparatione referantur oportet. ==59== Similitudo est oratio traducens ad rem quampiam aliquid ex re dispari simile. Ea sumitur aut ornandi causa aut probandi aut apertius dicendi aut ante oculos ponendi. ‹Et› quomodo quattuor de causis sumitur, item quattuor modis dicitur: per contrarium, per negationem, per conlationem, per brevitatem. Ad unam quamque sumendae causam similitudinis adcommodabimus singulos modos pronuntiandi. Ornandi causa sumitur per contrarium sic: «Non enim, quemadmodum in palaestra, qui taedas candentes accipit, celerior est in cursu continuo, quam ille, qui tradit, item melior imperator novus, qui accipit exercitum, quam ille, qui decedit; propterea quod defatigatus cursor integro facem, hic peritus imperator inperito exercitum tradit.» Hoc sine similei satis plane et perspicue et probabiliter dici potuit hoc modo: «Dicitur minus bonos imperatores a melioribus exercitus accipere solere»; sed ornandi causa simile sumptum est, ut orationi quaedam dignitas conparetur. Dictum autem est per contrarium. Nam tum similitudo sumitur per contrarium, cum ei rei, quam nos probamus, aliquam rem negamus esse similem. [ut paulo ante, cum de cursoribus adserebatur.] Per negationem dicetur probandi causa hoc modo: «Neque equus indomitus, quamvis bene natura conpositus sit, idoneus potest esse ad eas utilitates, quae desiderantur ab equo; neque homo indoctus, quamvis sit ingeniosus, ad virtutem potest pervenire.» Hoc probabilius factum est, quod magis est veri simile non posse virtutem sine doctrina conparari, quoniam quidem ne equus quidem indomitus idoneus possit esse. Ergo sumptum est probandi causa, dictum autem per negationem; id enim perspicuum est de primo similitudinis verbo. ==60== Sumetur et apertius dicendi causa simile - dicitur per brevitatem - hoc modo: «In amicitia gerenda, sicut in certamine currendi, non ita convenit exerceri, ut, quoad necesse sit, venire possis, sed ut productus studio et viribus ultra facile procurras.» Nam hoc simile est, ut apertius intellegatur mala ratione facere, qui reprehendant eos, qui verbi causa post mortem amici liberos eius custodiant, propterea quod in cursore tantum velocitatis esse oporteat, ut efferatur ultra finem, in amico tantum benivolentiae, ut ultra quam quod amicus sentire possit, procurrat amicitiae studio. Dictum autem simile est per brevitatem. Non enim ita, ut in ceteris rebus, res ab re separata est, sed utraeque res coniuncte et confuse pronuntiatae. Ante oculos ponendi negotii causa sumetur similitudo - dicetur per conlationem - sic: «Uti citharoedus cum prodierit optime vestitus, palla inaurata inductus, cum clamyde purpurea variis coloribus intexta, et cum corona aurea, magnis fulgentibus gemmis inluminata, citharam tenens exornatissimam auro et ebore distinctam, ipse praeterea forma et specie sit et statura adposita ad dignitatem: si, cum magnam populo commorit iis rebus expectationem, repente, silentio facto, vocem mittat acerbissimam cum turpissimo corporis motu, quo melius ornatus et magis fuerit expectatus, eo magis derisus et contemptus eicitur; item, si quis in excelso loco et in magnis ac locupletibus copiis conlocatus fortunae muneribus et naturae commodis omnibus abundabit, si virtutis et artium, quae virtutis magistrae sunt, egebit, quo magis ceteris rebus erit copiosus et inlustris et expectatus, eo vehementius derisus et contemptus ex omni conventu bonorum eicietur.» Hoc simile exornatione utriusque rei, alterius inertiae [artificis] alterius stultitiae simili ratione conlata, sub aspectus omnium rem subiecit. Dictum autem est per conlationem, propterea quod proposita similitudine paria sunt omnia relata. ==61== In similibus observare oportet diligenter, ut, cum rem afferamus similem, cuius rei causa similitudinem adtulerimus, verba ad similitudinem habeamus adcommodata. Id est huiusmodi: «Ita ut irundines aestivo tempore praesto sunt, frigore pulsae recedunt -» ex eadem similitudine nunc per translationem verba sumimus: «item falsi amici sereno vitae tempore praesto sunt; simul atque hiemem fortunae viderunt, devolant omnes.» Sed inventio similium facilis erit, si quis sibi omnes res, animantes et inanimas, mutas et eloquentes, feras et mansuetas, terrestris, caelestis, maritimas, artificio, casu, natura conparatas, usitatas atque inusitatas, frequenter ponere ante oculos poterit et ex his aliquam venari similitudinem, quae aut ornare aut docere aut apertiorem rem facere aut ponere ante oculos possit. Non enim res tota totae rei necesse est similis sit, sed id ipsum, quod conferetur, similitudinem habeat oportet. ==62== Exemplum est alicuius facti aut dicti praeteriti cum certi auctoris nomine propositio. Id sumitur isdem de causis, quibus similitudo. Rem ornatiorem facit, cum nullius rei nisi dignitatis causa sumitur; apertiorem, cum id, quod sit obscurius, magis dilucidum reddit; probabiliorem, cum magis veri similem facit; ante oculos ponit, cum exprimit omnia perspicue, ‹ut› res prope dicam manu temptari possit. Unius cuiusque generis singula subiecissemus exempla, nisi ‹et› exemplum quod genus est, in expolitione demonstrassemus et causas sumendi in similitudine aperuissemus. Quare noluimus neque pauca, quominus intellegeretur, neque re intellecta plura scribere. Imago est formae cum forma cum quadam similitudine conlatio. Haec sumitur aut laudis aut vituperationis causa. Laudis causa, sic: «Inibat in proelium, corpore tauri validissimi, impetu leonis acerrimi simili.» Vituperationis, ut in odium adducat hoc modo: «Iste, qui cottidie per forum medium tamquam iubatus draco serpit dentibus aduncis, aspectu venenato, spiritu rabido, circum inspectans huc et illuc, si quem reperiat, cui aliquid mali faucibus adflare, ore adtingere, dentibus insecare, lingua aspergere possit.» Ut in invidiam adducat, hoc modo: «Iste, qui divitias suas iactat, sicut Gallus e Phrygia aut hariolus quispiam depressus et oneratus auro clamat et delerat.» In contemptionem sic: «Iste, qui tamquam coclea abscondens retentat sese tacitus, quom domo totus ut comeditur aufertur.» ==63== Effictio est, cum exprimitur atque effingitur verbis corporis cuiuspiam forma, quoad satis sit ad intellegendum, hoc modo: «Hunc, iudices, dico, rubrum, brevem, incurvom, canum, subcrispum, caesium, cui sane magna est in mento cicatrix, si quo modo potest vobis in memoriam redire.» Habet haec exornatio cum utilitatem, si quem velis demonstrare, tum venustatem, si breviter et dilucide facta est. Notatio est, cum alicuius natura certis describitur signis, quae, sicuti notae quae naturae sunt adtributa; ut si velis non divitem, sed ostentatorem pecuniosi describere: «Iste», inquies, «iudices, qui se dici divitem putabat esse praeclarum, primum nunc videte, quo vultu nos intueatur. Nonne vobis videtur dicere: «*** dant, si mihi molesti non essetis?» Cum vero sinistra mentum sublevavit, existimat se gemmae nitore et auri splendore aspectus omnium praestringere. - Cum puerum respicit hunc unum, quem ego novi - vos non arbitror -, alio nomine appellat, deinde alio atque alio. «At eho tu», inquit, «veni, Sannio, ne quid is barbaris turbent»; ut ignoti, qui audient, unum putent selegi de multis. Ei dicit in aurem, aut ut domi lectuli sternantur, aut ab avunculo rogetur Aethiops qui ad balineas veniat, aut asturconi locus ante ostium suum detur, aut aliquod fragile falsae choragium gloriae conparetur. Deinde exclamat, ut omnes audiant: «Videto, ut diligenter numeretur, si potest, ante noctem.» Puer, qui iam bene eri naturam norit: «Tu illo ‹plures› mittas oportet», inquit, «si hodie vis transnumerari.» «Age» inquit, «duc tecum Libanum et Sosiam.» «Sane.» Deinde casu veniunt hospites homini, quos iste, dum splendide peregrinatur, ‹invitat.› Ex ea re homo hercule sane conturbatur; sed tamen a vitio naturae non recedit. «Bene», inquit, «facitis, cum venitis: sed rectius fecissetis, si ad me domum recta abissetis.» «Id fecissemus», inquiunt illi, «si domum novissemus.» «At istud quidem facile fuit undelibet invenire. Verum ite mequum.» Secuntur illi. Sermo interea huius consumitur omnis in ostentatione: quaerit, in agris frumenta cuiusmodi sint; negat se, quia villae incensae sint, accedere posse: nec aedificare etiamnunc audere; «tametsi in Tusculano quidem coepi insanire et in isdem fundamentis aedificare.» ==64== Dum haec loquitur, venit in aedes quasdam, in quibus sodalicium erat eodem die futurum; quo iste pro notitia domnaedi iam it intro cum hospitibus. «Hic», inquit, «habito.» Perspicit argentum, quod erat expositum, visit triclinium stratum: probat. Accedit servulus; dicit homini clare, dominum iam venturum, si velit exire. «Itane?» inquit. «Eamus hospitis; frater venit ex Falerno: ego illi obviam pergam; vos huc decuma venitote.» Hospites discedunt. Iste se raptim domum suam conicit; ‹illi› decuma, quo iusserat, veniunt. Quaerunt hunc; reperiunt, domus cuia sit; in diversorium derisi conferunt sese. Vident hominem posteri die; narrant, expostulant, accusant. Ait iste eos similitudine loci deceptos angiporto toto deerrasse; contra valetudinem suam ad noctem multam expectasse. Sannioni puero negotium dederat, ut vasa, vestimenta, pueros rogaret: servolus non inurbanus satis strenue et concinne conparat. Iste hospites domum deducit: ait se aedes maximas cuidam amico ad nuptias commodasse. Nuntiat puer argentum repeti: pertimuerat enim, qui commodarat. «Apage ‹te»,› inquit, «aedes commodavi, familiam dedi: argentum quoque vult? Tametsi hospites habeo, tamen utatur licet, nos Samis delectabimur.» Quid ego, quae deinde efficiat, narem? Eiusmodi est hominis natura, ut quae singulis diebus efficiat gloria atque ostentatione, ea vix annuo sermone enarrare possim.» ==65== Huiusmodi notationes, quae describunt, quod consentaneum sit unius cuiusque naturae, vehementer habent magnam delectationem: totam enim naturam cuiuspiam ponunt ante oculos, aut gloriosi, ut nos exempli causa coeperamus, aut invidi aut tumidi aut avari, ambitiosi, amatoris, luxuriosi, furis, quadruplatoris; denique cuiusvis studium protrahi potest in medium tali notatione. Sermocinatio est, cum alicui personae sermo adtribuitur et is exponitur cum ratione dignitatis, hoc pacto: «Cum militibus urbs redundaret et omnes timore obpressi domi continerentur, venit iste cum sago, gladio succinctus, tenens iaculum; III adulescentes hominem simili ornatu subsecuntur. Inrupit in aedes subito, deinde magna voce: «Ubi est iste beatus», inquit, «aedium dominus? Quin mihi praesto fuit? Quid tacetis?» Hic ali omnes stupidi timore obmutuerunt. Uxor illius infelicissimi cum maximo fletu ad istius pedes abiecit sese. «Per te», inquit, «ea quae tibi dulcissima sunt in vita: miserere nostri, noli extinguere extinctos, fer mansuete fortunam: nos quoque fuimus beati: nosce te esse hominem.» - «Quin illum mihi datis ac vos auribus meis opplorare desinitis? Non abibit.» Illi nuntiatur interea venisse istum et clamore maximo mortem minari. Quod simul ut audivit: «Heus», inquit, «Gorgia pediseque puerorum, absconde pueros, defende, fac, ut incolumis ‹ad› adulescentiam ‹perducas.›» Vix haec dixerat, cum ecce iste praesto «sedes», inquit, «audax? Non vox mea tibi vitam ademit? Exple meas inimicitias et iracundiam satura tuo sanguine.» Ille cum magno spiritu verba: «‹Metuebam›», inquit, «ne plane victus essem. Nunc video: iure mecum contendere non vis, ubi superarei turpissimum et superare pulcherrimum est: interficere vis. Occidar equidem, sed victus non peribo.» «Ut in extremo vitae tempore etiam sententias eloqueris ! Numquam ei, quem vides dominari, vis supplicare?» Tum mulier: «Immo iste quidem rogat et supplicat: sed tu, quaeso, commovere; et tu per deos», inquit, «hunc examplexare. Dominus est; vicit hic te, vince tu nunc animum.» «Quin desinis», inquit, «uxor, loqui, quae me digna non sint? Tace et quae curanda sunt, cura. Tu cessas mihi vitam, tibi omnem bene vivendi spem mea morte eripere?» Iste mulierem propulit ab se lamentantem; illi nescio quid incipienti dicere, quod dignum videlicet illius virtute esset, gladium in latere defixit.» Puto in hoc exemplo datos esse uni cuique sermones ad dignitatem adcommodatos; id quod oportet in ‹hoc› genere conservare. Sunt item sermocinationes consequentes hoc genus: «Nam quid putamus illos dicturos, si hoc iudicaritis? Nonne omnes hac utentur oratione?» deinde subicere sermonem. ==66== Conformatio est, cum aliqua, quae non adest, persona confingitur quasi adsit, aut cum res muta aut informis fit eloquens, et forma ei et oratio adtribuitur ad dignitatem adcommodata, aut actio quaedam, hoc pacto: «Quodsi nunc haec urbs invictissima vocem mittat, non hoc pacto loquatur: «Ego illa plurimis tropeis ornata, triumphis ditata certissimis, clarissimis locupletata victoriis, nunc vestris seditionibus, o cives, vexor; quam dolis malitiosa Kartago, viribus probata Numantia, disciplinis erudita Corinthus labefactare non potuit, eam patimini nunc ab homunculis deterrumis proteri atque conculcari?»« Item: «Quodsi nunc Lucius ille Brutus revivescat et hic ante pedes vestros adsit, is non hac utatur oratione: «Ego reges eieci, vos tyrannos introducitis; ego libertatem, quae non erat, peperi, vos partam servare non vultis; ego capitis mei periculo patriam liberavi, vos liberi sine periculo esse non curatis?»« Haec conformatio licet in plures ‹res›, in mutas atque inanimas transferatur. Proficit plurimum in amplificationis partibus et conmiseratione. ==67== Significatio est res, quae plus in suspicione relinquit, quam positum est in oratione. Ea fit per exsuperationem, ambiguum, consequentiam, abscisionem, similitudinem. Per exsuperationem, cum plus est dictum, quam patitur veritas, augendae suspicionis causa, sic: «Hic de tanto patrimonio tam cito testam, qui sibi petat ignem, non reliquit.» Per ambiguum, cum verbum potest in duas pluresve sententias accipi, sed accipitur ‹tamen› in eam partem, quam vult is, qui dixit; ut de eo si dicas, qui multas hereditates adierit: «Prospice tu, qui plurimum cernis.» Ambigua quemadmodum vitanda sunt, quae obscuram reddunt orationem, item haec consequenda, quae conficiunt huiusmodi significationem. Ea reperientur facile, si noverimus et animum adverterimus verborum ancipites aut multiplices potestates. Per consequentiam significatio fit, cum res, quae sequantur aliquam rem, dicuntur, ex quibus tota res relinquitur in suspicione; ut si salsamentari filio dicas: «Quiesce tu, cuius pater cubitis emungi solebat.» Per abscisionem, si, cum incipimus aliquid dicere, ‹deinde› praecidamus, et ex eo, quod iam diximus, satis relinquitur suspicionis, sic: «Qui ista forma et aetate nuper alienae domi - nolo plura dicere.» Per similitudinem, cum aliqua re simili allata nihil amplius dicimus, sed ex ea significamus, quid sentiamus, hoc modo: «Noli, Saturnine, nimium populi frequentia fretus esse: inulti iacent Gracci.» Haec exornatio plurimum festivitatis habet interdum et dignitatis; sinit enim quiddam tacito oratore ipsum auditorem suspicari. ==68== Brevitas est res ipsis tantummodo verbis necessariis expedita, hoc modo: «Lemnum praeteriens cepit, inde Thasi praesidium reliquit, post urbem Viminacium sustulit, inde pulsus in Hellespontum statim potitur Abydi.» Item: «Modo consul quondam, is deinde primus erat civitatis; tum proficiscitur in Asiam; deinde hostis ‹et exul› est dictus; post imperator, et postremo factus est consul.» Habet paucis conprehensa brevitas multarum rerum expeditionem. Quare adhibenda saepe est, cum aut res non egent longae orationis aut tempus non sinet commorari. Demonstratio est, cum ita verbis res exprimitur, ut geri negotium et res ante oculos esse videatur. Id fieri poterit, si, quae ante et post et in ipsa re facta erunt, conprehendemus aut a rebus consequentibus aut circum instantibus non recedimus, hoc modo: «Quod simul atque Graccus prospexit, fluctuare populum, verentem, ne ipse auctoritate ‹senatus› commotus sententia desisteret, iubet advocari contionem. Iste interea scelere et malis cogitationibus redundans evolat e templo Iovis: sudans, oculis ardentibus, erecto capillo, contorta toga, cum pluribus aliis ire celerius coepit. Illei praeco faciebat audientiam; hic, subsellium quoddam excors calce premens, dextera pedem defringit et hoc alios iubet idem facere. Cum Graccus deos inciperet precari, cursim isti impetum faciunt et ex aliis ali partibus convolant atque e populo unus: «Fuge, fuge», inquit, «Tiberi. Non vides? Respice, inquam.» Deinde vaga multitudo, subito timore perterrita, fugere coepit. At iste, spumans ex ore scelus, anhelans ex infimo pectore crudelitatem, contorquet brachium et dubitantei Gracco, quid esset, neque tamen locum, in quo constiterat, relinquenti, percutit tempus. Ille, nulla voce delabans insitam virtutem, concidit tacitus. Iste viri fortissimi miserando sanguine aspersus, quasi facinus praeclarissimum fecisset circum inspectans, et hilare sceleratam gratulantibus manum porrigens, in templum Iovis contulit sese.» ==69== Haec exornatio plurimum prodest in amplificanda et conmiseranda re huiusmodi enarrationibus. Statuit enim rem totam et prope ponit ante oculos. Omnes rationes honestandae studiose collegimus elocutionis: in quibus, Herenni, si te diligentius exercueris, et gravitatem et dignitatem et suavitatem habere in dicundo poteris, ut oratorie plane loquaris, ne nuda atque inornata inventio vulgari sermone efferatur. Nunc identidem nosmet ipsi nobis instemus - res enim communis agetur -, ut frequenter et adsidue consequamur artis rationem studio et exercitatione; quod alii cum molestia tribus de causis maxime faciunt: aut si quicum libenter exerceantur non habent, aut si diffidunt sibi, aut nesciunt, quam viam sequi debeant; quae ab nobis absunt omnes difficultates. Nam et simul libenter exerceamur propter amicitiam, cuius initium cognatio facit, cetera philosophiae ratio confirmabit: et nobis non diffidimus, propterea quod et aliquantum processimus, et alia sunt meliora, quae multo intentius petimus in vita, ut, etiamsi non pervenerimus in dicendo quo volumus, parva pars vitae perfectissimae desideretur; et viam quam sequamur, habemus, propterea quod in his libris nihil praeteritum est rhetoricae praeceptionis. Demonstratum est enim, quomodo res in omnibus generibus causarum invenire oporteat; dictum est, quo pacto eas disponere conveniat; traditum est, qua ratione esset pronuntiandum; praeceptum est, qua via meminisse possemus; demonstratum est, quibus modis perfecta elocutio conpararetur. Qua si sequimur, acute et cito reperiemus, distincte et ordinate disponemus, graviter et venuste pronuntiabimus, firme et perpetue meminerimus, ornate et suaviter eloquemur. Ergo amplius in arte rhetorica nihil est. Haec omnia adipiscemur, si rationes praeceptionis diligentia consequemur exercitationis. 47ymgzjy8y52bq6mju97ct1nvejhfdc 102 81623 263450 2026-04-20T10:46:21Z Demetrius Talpa 13304 nova 263450 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Albergatis, Nicolaus de }} 2sll6ivo9fghgd13a1v6pkvmxtxadu3 263455 263450 2026-04-20T10:49:53Z Demetrius Talpa 13304 263455 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Albergatis, Nicolaus de }} ==Opera== * [[Concilii Basiliensis Documenta]] 9eot6ukc2hjhmjjg5534nxf3k8d5w72 0 81624 263452 2026-04-20T10:48:50Z Demetrius Talpa 13304 Demetrius Talpa movit paginam [[Concilium Basiliense Documenta]] ad [[Concilii Basiliensis Documenta]]: ars grammatica 263452 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Concilii Basiliensis Documenta]] 9hpf8hfektm0hfd1vblhf40qfj8hf57 1 81625 263454 2026-04-20T10:48:50Z Demetrius Talpa 13304 Demetrius Talpa movit paginam [[Disputatio:Concilium Basiliense Documenta]] ad [[Disputatio:Concilii Basiliensis Documenta]]: ars grammatica 263454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:Concilii Basiliensis Documenta]] stbqk8tw06beqgmobmrsuc63vj1rius 104 81626 263457 2026-04-20T11:24:45Z SZC 03 22335 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'inter ipsos Turcas fabulosi libri Ali Othman Tevarich et alij, quibus progenitores illius generis fusi{{s}}simè recen{{s}}entur, sed hi non maiori apud doctiores habentur pretio, quam fabul{{ae}} Persarum nocturn{{ae}} nuper Gallico sermone in Europa evulgat{{ae}}: ne{{que}} verentur ijdem publicè profiteri, nihil e{{s}}se in historia Othmanica ante Suleimanum, quod non redoleat fabulas. (vide in pr{{ae}}fatione) {{c|Ad Cap: II.}} {{anchor... 263457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="SZC 03" />{{rh||Annotationes</noinclude>inter ipsos Turcas fabulosi libri Ali Othman Tevarich et alij, quibus progenitores illius generis fusi{{s}}simè recen{{s}}entur, sed hi non maiori apud doctiores habentur pretio, quam fabul{{ae}} Persarum nocturn{{ae}} nuper Gallico sermone in Europa evulgat{{ae}}: ne{{que}} verentur ijdem publicè profiteri, nihil e{{s}}se in historia Othmanica ante Suleimanum, quod non redoleat fabulas. (vide in pr{{ae}}fatione) {{c|Ad Cap: II.}} {{anchor|nota_2a}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_2a|[a]]] ''Dogrùl, sive Ergogrùl'' {{lingua|ota|طوغرل}}, {{lingua|ota|ارطوغرل}}] si latinè interpreteris, vir natus, vel Justus, filius Suleimani et Pater Othmani I. {{anchor|nota_2b}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_2b|[b]]] ''Sungùr'' {{lingua|ota|سنقور}}] Sungùr secundum etymologiam ''falconem quendam album'' denotat, omnium avium rapaci{{s}}simum, qui nullibi nisi in Usbekiorum terris nascitur, at{{que}} ab horum legatis Imperatori Turcico offerri solet. C{{ae}}teru{{m}} rarò capitur, et apud Turcas magno habetur pretio. {{anchor|nota_2c}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_2c|[c]]] ''Gĭundogdì'' {{lingua|ota|کون طوغدی}}] Etymologicè: ''Sol'' ''exortus est'' vel ''aurora'' aut ''dies apparuit. Gĭun'' enim Turcis ''dies'' et ''sol'' est, ''Dogdi'' verò præteritum e{{s}}t à verbo {{lingua|ota|طوغارم}} ''Dogarim, nascor, in'' ''lucem prodeo.'' {{anchor|nota_2d}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_2d|[d]]] ''Dumdàr'' {{lingua|ota|دومدار}}] Etymologicè ''sonitenens'' sive ''magno sonitu pr{{ae}}ditus'' {{lingua|ota|دوم}} ''Dum'' enim est ''sonitus tympani majoris'' {{lingua|ota|کوس}} ''Kĭus'' dicti {{lingua|ota|دار}} ''dar'' autem Persicè est ''tenens'' vel ''pr{{ae}}ditus.'' unde {{lingua|ota|وفادار}} ''Vefàdàr, fidei tenens'' {{lingua|ota|نامدار}} ''Namdàr, bono nomine'' vel ''famâ pr{{ae}}ditus.'' ''alèmdar, signum'' vel ''vexillum tenens, vexillifer.'' {{anchor|nota_2e}}[[Incrementa atque decrementa aulae Othmannicae/Liber I#ref_2e|[e]]] ''Introducta ubi{{que}}''] Felices Conditorum Imperii sui succe{{s}}sus non tam human{{ae}} solerti{{ae}}, aut virtuti adscribunt Turc{{ae}} quàm quod primi Imperatores non ambitione ducti, sed religionis Muhammedan{{ae}} propagand{{ae}} studio<noinclude></noinclude> es8hawxttwt4en97rduombp1bacmdcj 104 81627 263458 2026-04-20T11:31:40Z SZC 03 22335 /* Without text */ 263458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="SZC 03" /></noinclude><noinclude></noinclude> 8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx 104 81628 263460 2026-04-20T11:31:53Z SZC 03 22335 /* Without text */ 263460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="SZC 03" /></noinclude><noinclude></noinclude> 8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx