Pro Aulo Cluentio Habito

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Pro Aulo Cluentio Habito</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1427</id>
    <revision>
      <id>263514</id>
      <parentid>148710</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146454" sha1="4500nh3r6yyw3zqmj045uc2xsj70c5x" xml:space="preserve">&lt; [[Marcus Tullius Cicero]]&lt;br&gt;
&lt; [[Orationes (Marcus Tullius Cicero)]]
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Pro Aulo Cluentio Habito
|OperaeWikiPagina= 
|Annus= 69 a.C.n.
|SubTitulus= Orationes
|Genera=Orationes
}}
&lt;div class=text&gt;
'''Pro Aulo Cluentio Habito'''

===I===
{{pn|1}}Animadverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partes, quarum altera mihi niti et magno opere confidere videbatur invidia iam inveterata iudicii Iuniani, altera tantum modo consuetudinis causa timide et diffidenter attingere rationem veneficii criminum, qua de re lege est haec quaestio constituta. Itaque mihi certum est hanc eandem distributionem invidiae et criminum sic in defensione servare ut omnes intellegant nihil me nec subterfugere voluisse reticendo nec obscurare dicendo. {{pn|2}}Sed cum considero quo modo mihi in utraque re sit elaborandum, altera pars, et ea quae propria est iudicii vestri et legitimae veneficii quaestionis, per mihi brevis et non magnae in dicendo contentionis fore videtur; altera autem, quae procul ab iudicio remota est, quae contionibus seditiose concitatis accommodatior est quam tranquillis moderatisque iudiciis, perspicio quantum in agendo difficultatis et quantum laboris sit habitura. {{pn|3}}Sed in hac difficultate illa me res tamen, iudices, consolatur, quod vos de criminibus sic audire consuestis ut eorum omnium dissolutionem ab oratore quaeratis, ut non existimetis plus vos ad salutem reo largiri oporter quam quantum defensor purgandis crimibus consequi et dicendo probare potuerit: de invidia autem sic inter vos disceptare debetis ut non quid dicatur a nobis, sed quid oporteat dici consideretis. Agitur enim in criminibus A. Cluenti proprium periculum, in invidia causa communis. Quam ob rem alteram partem causae sic agemus ut vos doceamus, alteram sic ut oremus; in altera diligentia vestra nobis adiungenda est, in altera fides imploranda; nemo est enim qui invidiae sine vestro ac sine talium virorum subsidio possit resistere. {{pn|4}}Equidem quod ad me attinet, quo me vertam nescio. Negem fuisse illam infamiam iudicii corrupti? negem esse illam rem agitatam in contionibus, iactatam in iudiciis, commemoratam in senatu? evellam ex animis hominum tantam opinionem, tam penitus insitam, tam vetustam? Non est nostri ingenii: vestri auxilii est, iudices, huius innocentiae sic in hac calamitosa fama quasi in aliqua perniciosissima flamma atque in communi incendio subvenire.

===II===
{{pn|5}}Etenim sicut aliis in locis parum firmamenti et parum virium veritas habet, sic in hoc loco falsa invidia imbecilla esse debet. Dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis; valeat in opinionibus ac sermonibus imperitorum, ab ingeniis prudentium repudietur; vehementes habeat repentinos impetus, spatio interposito et causa cognita consenescat: denique illa definitio iudiciorum aequorum, quae nobis a maioribus tradita est, retineatur, ut in iudiciis et sine invidia culpa plectatur et sine culpa invidia ponatur. {{pn|6}}Quam ob rem a vobis, iudices, ante quam de ipsa causa dicere incipio, haec postulo: primum – id quod aequissimum est – ut ne quid huc praeiudicati adferatis (etenim non modo auctoritatem, sed etiam nomen iudicum amittemus, nisi hic ex ipsis causis iudicabimus ac si ad causas iudicia iam facta domo deferemus); deinde si quam opinionem iam vestris mentibus comprehendistis, si eam ratio convellet, si oratio labefactabit, si denique veritas extorquebit, ne repugnetis eamque animis vestris aut libentibus aut aequis remittatis; tum autem, cum ego una quaque de re dicam et diluam, ne ipsi quae contraria sint taciti cogitationi vestrae subiciatis, sed ad extremum exspectetis meque meum dicendi ordinem servare patiamini: cum peroraro, tum, si quid erit praeteritum, animo requiratis.

===III===
{{pn|7}}Ego me, iudices, ad eam causam accedere quae iam per annos octo continuos ex contraria parte audiatur atque ipsa opinione hominum tacita prope convicta atque damnata sit, facile intellego: sed si qui mihi deus vestram ad me audiendum benivolentiam conciliarit, efficiam profecto ut intellegatis nihil esse homini tam timendum quam invidiam, nihil innocenti suscepta invidia tam optandum quam aequum iudicium, quod in hoc uno denique falsae infamiae finis aliquis atque exitus reperiatur. Quam ob rem magna me spes tenet, si quae sunt in causa explicare atque omnia dicendo consequi potuero, hunc locum consessumque vestrum, quem illi horribilem A. Cluentio ac formidolosum fore putaverunt, eum tandem eius fortunae miserae multumque iactatae portum ac perfugium futurum. {{pn|8}}Tametsi permulta sunt quae mihi, ante quam de causa dico, de communibus invidiae periculis dicenda esse videantur, tamen, ne diutius oratione mea suspensa exspectatio vestra teneatur, adgrediar ad crimen cum illa deprecatione, iudices, qua mihi saepius utendum esse intellego, sic ut me audiatis quasi hoc tempore haec causa primum dicatur, sicuti dicitur, non quasi saepe iam dicta et numquam probata sit. Hodierno enim die primum veteris istius criminis diluendi potestas est data: ante hoc tempus error in hac causa atque invidia versata est. Quam ob rem dum multorum annorum accusationi breviter dilucideque respondeo, quaeso ut me, iudices, sicuti facere instituistis, benigne attenteque audiatis.

===IV===
{{pn|9}}Corrupisse dicitur A. Cluentius iudicium pecunia, quo inimicum innocentem Statium Albium condemnaret. Ostendam, iudices, primum – quoniam caput illius atrocitatis atque invidiae fuit innocentem pecunia circumventum – neminem umquam maioribus criminibus, gravioribus testibus esse in iudicium vocatum; deinde ea de eo praeiudicia esse facta, ab ipsis iudicibus a quibus condemnatus est, ut non modo ab isdem, sed ne ab aliis quidem ullis absolvi ullo modo posset. Cum haec docuero, tum illud ostendam, quod maxime requiri intellego, iudicium illud pecunia esse temptatum non a Cluentio, sed contra Cluentium, faciamque ut intellegatis in tota illa causa quid res ipsa tulerit, quid error adfinxerit, quid invidia conflarit. {{pn|10}}Primum igitur illud est, ex quo intellegi possit debuisse Cluentium magno opere causae confidere, quod certissimis criminibus et testibus fretus ad accusandum descenderit. Hoc loco faciendum mihi, iudices, est ut vobis breviter illa quibus Albius est condemnatus crimina exponam. Abs te peto, Oppianice, ut me invitum de patris tui causa dicere existimes, adductum fide atque officio defensionis. Etenim tibi si in praesentia satis facere non potuero, tamen multae mihi ad satis faciendum reliquo tempore facultates dabuntur: Cluentio nisi nunc satis fecero, postea mihi satis faciendi potestas non erit. Simul et illud quis est qui dubitare debeat, contra damnatum et mortuum pro incolumi et pro vivo dicere. cum illi in quem dicitur damnatio omne ignominiae periculum iam abstulerit, mors vero etiam doloris; hic autem, pro quo dicimus, nihil possit offensionis accipere sine acerbissimo animi sensu ac molestia et sine summo dedecore vitae et turpitudine? {{pn|11}}Atque ut intellegatis Cluentium non accusatorio animo, non ostentatione aliqua aut gloria adductum, sed nefariis iniuriis, cotidianis insidiis, proposito ante oculos vitae periculo, nomen Oppianici detulisse, paulo longius exordium rei demonstrandae petam; quod quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo facilius extrema intellegetis.

===V===
A. Cluentius Habitus fuit, pater huiusce, iudices, homo non solum municipii Larinatis, ex quo erat, sed etiam regionis illius et vicinitatis virtute, existimatione, nobilitate facile princeps. Is cum esset mortuus Sulla et Pompeio consulibus, reliquit hunc annos XV natum, grandem autem et nubilem filiam, quae brevi tempore post patris mortem nupsit A. Aurio Melino, consobrino suo, adulescenti in primis, ut tum habebatur, inter suos et honesto et nobili. {{pn|12}}Cum essent eae nuptiae plenae dignitatis, plenae concordiae, repente est exorta mulieris importunae nefaria libido, non solum dedecore, verum etiam scelere coniuncta. Nam Sassia, mater huius Habiti – mater enim a me in omni causa, tametsi in hunc hostili odio et crudelitate est, mater, inquam, appellabitur, neque umquam illa ita de suo scelere et immanitate audiet ut naturae nomen amittat; quo enim est ipsum nomen amantius indulgentiusque maternum, hoc illius matris, quae multos iam annos et nunc cum maxime filium interfectum cupit, singulare scelus maiore odio dignum esse ducetis. Ea igitur mater Habiti, Melini illius adulescentis, generi sui, contra quam fas erat amore capta, primo, neque id ipsum diu, quoquo modo poterat, in illa se cupiditate continebat: deinde ita flagrare coepit amentia, sic inflammata ferri libidine, ut eam non pudor, non pudicitia, non pietas, non macula familiae, non hominum fama, non filii dolor, non filiae maeror a cupiditate revocaret. {{pn|13}}Animum adulescentis, nondum consilio ac ratione firmatum, pellexit eis omnibus rebus quibus illa aetas capi ac deliniri potest. Filia, quae non solum illo communi dolore muliebri in eius modi viri iniuriis angeretur, sed nefarium matris pelicatum ferre non posset, de quo ne queri quidem se sine scelere posse arbitraretur, ceteros sui tanti mali ignaros esse cupiebat, in huius amantissimi sui fratris manibus et gremio maerore et lacrimis consenescebat. {{pn|14}}Ecce autem subitum divortium, quod solacium malorum omnium fore videbatur! Discedit a Melino Cluentia, ut in tantis iniuriis non invita, ut a viro non libenter. Tum vero illa egregia et praeclara mater palam exsultare laetitia, triumphare gaudio coepit, victrix filiae non libidinis. Itaque diutius suspicionibus obscuris laedi famam suam noluit. Lectum illum genialem, quem biennio ante filiae suae nubenti straverat, in eadem domo sibi ornari et sterni expulsa atque exturbata filia iubet: nubit genero socrus nullis auspicibus, nullis auctoribus, funestis ominibus omnium.

===VI===
{{pn|15}}O mulieris scelus incredibile et praeter hanc unam in omni vita inauditum! o libidinem effrenatam et indomitam! o audaciam singularem! Nonne timuisse, si minus vim deorum hominumque famam, at illam ipsam noctem facesque illas nuptiales! non limen cubiculi! non cubile filiae! non parietes denique ipsos, superiorum testes nuptiarum! Perfregit ac prostravit omnia cupiditate ac furore: vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia. {{pn|16}}Tulit hoc commune dedecus familiae, cognationis, nominis graviter filius; augebatur autem eius molestia cotidianis querimoniis et adsiduo fletu sororis; statuit tamen nihil sibi in tantis iniuriis ac tanto scelere matris gravius esse faciendum quam ut illa ne uteretur, ne, quae videre sine summo animi dolore non poterat, ea, si matre uteretur, non solum videre, verum etiam probare suo iudicio putaretur. 

{{pn|17}}Initium quod huic cum matre fuerit simultatis audistis: pertinuisse hoc ad causam tum, cum reliqua cognoveritis, intellegetis. Nam illud me non praeterit, cuiuscumque modi sit mater, tamen in iudicio filii de turpitudine parentis dici vix oportere. Non essem ad ullam causam idoneus, iudices, si hoc, quod in communibus hominum sensibus atque in ipsa natura positum atque infixum est, id ego, qui ad hominum pericula defendenda adiungerer, non viderem. Facile intellego non modo reticere homines parentum iniurias, sed etiam animo aequo ferre oportere. Sed ego ea quae ferri possunt ferenda, quae taceri tacenda esse arbitror. {{pn|18}}Nihil in vita vidit calamitatis A. Cluentius, nullum periculum mortis adiit, nihil mali timuit, quod non totum a matre esset conflatum et profectum. Quae hoc tempore sileret omnia, atque ea, si oblivione non posset, tamen taciturnitate sua tecta esse pateretur; sed vero sic agitur ut prorsus reticeri nullo modo possit. Hoc enim ipsum iudicium, hoc periculum, illa accusatio, omnis testium copia quae futura est, a matre initio est adornata, a matre hoc tempore instruitur atque omnibus eius opibus et copiis comparatur. Ipsa denique nuper Larino huius opprimendi causa romam advolavit: praesto est mulier audax, pecuniosa, crudelis: instituit accusatores, instruit testes: squalore huius et sordibus laetatur, exitium exoptat, sanguinem suum profundere omnem cupit, dum modo profusum huius ante videat. Haec nisi omnia perspexeritis in causa, temere a nobis illam appellari putatote: sin erunt et aperta et nefaria, Cluentio ignoscere debebitis quod haec a me dici patiatur: mihi ignoscere non deberetis, si tacerem.

===VII===
{{pn|19}}Nunc iam summatim exponam quibus criminibus Oppianicus damnatus sit, ut et constantiam A. Cluenti et rationem accusationis perspicere possitis; ac primum causa accusandi quae fuerit ostendam, ut id ipsum A. Cluentium vi ac necessitate coactum fecisse videatis. 

{{pn|20}}Cum manifesto venenum deprehendisset quod vir matris Oppianicus ei paravisset, et res non coniectura, sed oculis ac manibus teneretur, neque in causa ulla dubitatio posset esse, accusavit Oppianicum: quam constanter et quam diligenter, postea dicam: nunc hoc scire vos volui, nullam huic aliam accusandi causam fuisse nisi uti propositum vitae periculum et cotidianas capitis insidias hac una ratione vitaret. Atque ut intellegatis eis accusatum esse criminibus Oppianicum ut neque accusator timere neque reus sperare debuerit, pauca vobis illius iudicii crimina exponam; quibus cognitis nemo vestrum mirabitur illum diffidentem rebus suis ad Staienum atque ad pecuniam confugisse. 

{{pn|21}}Larinas quaedam fuit Dinaea, socrus Oppianici, quae filios habuit M. et N. Aurios et Cn. Magnum et filiam Magiam, nuptam Oppianico. M. Aurius adulescentulus bello Italico captus apud Asculum in Q. Sergi senatoris (eius qui inter sicarios damnatus est) manus incidit, et apud eum in ergastulo fuit; N. autem Aurius frater eius mortuus est, heredemque Cn. Magium fratrem reliquit; postea Magia uxor Oppianici mortua est; postremo unus qui reliquus erat Dinaeae filius, Cn. Magius, est mortuus. Is heredem fecit illum adulescentem Oppianicum sororis suae filium, eumque partiri cum Dinaea matre iussit. Interim venit index ad Dinaeam neque obscurus neque incertus, qui nuntiaret ei filium eius, M. Aurium, vivere et in agro Gallico esse in servitute. {{pn|22}}Mulier amissis liberis cum unius reciperandi filii spes esset ostentata, omnes suos propinquos filiique sui necessarios convocavit, et ab eis flens petivit ut negotium susciperent, adulescentem investigarent, sibi restituerent eum filium quem tamen unum ex multis fortuna reliquum esse voluisset. Haec cum agere instituisset, oppressa morbo est; itaque testamentum fecit eius modi ut illi filio HS CCCC milia legaret, heredem institueret eundem illum Oppianicum, nepotem suum; atque eis diebus paucis est mortua Propinqui tamen illi, quem ad modum viva Dinaea instituerant, ita mortua illa ad investigandum M. Aurium cum eodem illo indice in agrum Gallicum profecti sunt.

===VIII===
{{pn|23}}Interim Oppianicus, – ut erat, sicuti ex multis rebus reperietis, singulari scelere et audacia, – per quendam Gallicanum, familiarem suum, primum illum indicem pecunia corrupit; deinde ipsum M. Aurium non magna iactura facta tollendum interficiendumque curavit. Illi autem qui erant ad propinquum investigandum et reciperandum profecti litteras Larinum ad Aurios illius adulescentis suosque necessarios mittunt, 'sibi difficilem esse investigandi rationem, quod intellegerent indicem ab Oppianico esse corruptum.' Quas litteras A. Aurius, vir fortis et experiens et domi nobilis et M. illius Auri perpropinquus, in foro palam, multis audientibus, cum adesset Oppianicus, recitat et clarissima voce se nomen Oppianici, si interfectum M. Aurium esse comperisset delaturum esse testatur. {{pn|24}}Interim brevi tempore illi qui erant in agrum Gallicum profecti Larinum revertuntur: interfectum esse M. Aurium renuntiant. Animi non solum propinquorum, sed etiam omnium Larinatium odio Oppianici et illius adulescentis misericordia commoventur; itaque cum A. Aurius, is qui antea denuntiarat, clamore hominem ac minis insequi coepisset, Larino profugit et se in castra clarissimi viri, Q. Metelli, contulit. {{pn|25}}Post illam autem fugam, sceleris et conscientiae testem, numquam se iudiciis, numquam legibus, numquam inermum inimicis committere ausus est, sed per illam L. Sullae vim atque victoriam Larinum in summo timore omnium cum armatis advolavit: quattuorviros, quos municipes fecerant, sustulit: se a Sulla et tres praeterea factos esse dixit, et ab eodem sibi esse imperatum ut A. Aurium, illum qui sibi delationem nominis et Capitis periculum ostentarat, et alterum A. Aurium et eius L. filium et Sex. Vibium, quo sequestre in illo indice corumpendo dicebatur esse usus, proscribendos interficiendosque curaret. Itaque illis crudelissime interfectis non mediocri ab eo ceteri proscriptionis et mortis metu tenebantur. His rebus in causa iudicioque patefactis quis est qui illum absolvi potuisse arbitretur?

===IX===
Atque haec parva sunt: cognoscite reliqua, ut non aliquando condemnatum esse Oppianicum, sed aliquam diu incolumem fuisse miremini.

{{pn|26}}Primum videte hominis audaciam: Sassiam in matrimonium ducere, Habiti matrem, – illam cuius virum A. Aurium occiderat, – concupivit. Utrum impudentior hic qui postulet an crudelior illa, si nubat, difficile dictu est; sed tamen utriusque humanitatem constantiamque cognoscite. {{pn|27}}Petit Oppianicus ut sibi Sassia nubat, et id magno opere contendit; illa autem non admiratur audaciam, non impudentiam aspernatur, non denique illam Oppianici domum viri sui sanguine redundantem reformidat, sed, 'quod haberet ille tres filios,' idcirco se ab eis nuptiis abhorrere respondit. Oppianicus, qui pecuniam Sassiae concupivisset, domo sibi quaerendum remedium existimavit ad eam moram quae nuptiis adferebatur. Nam cum haberet ex Novia infantem filium, alter autem eius filius, Papia natus, Teani Apuli, (quod abest a Larino XVIII milia passuum), apud matrem educaretur, arcessit subito sine causa puerum Teano: quod facere nisi ludis aut festis diebus antea non solebat. Mater misera nihil mali suspicans mittit. Ille se Tarentum proficisci cum simulasset, eo ipso die puer, hora undecima cum valens in publico visus esset, ante noctem mortuus et postridie ante quam luceret combustus est. {{pn|28}}Atque hunc tantum maerorem matri prius hominum rumor quam quisquam ex Oppianici familia nuntiavit. Illa cum uno tempore audisset sibi non solum filium, sed etiam exsequiarum munus ereptum, Larinum confestim exanimata venit et ibi de integro funus iam sepulto filio fecit. Dies nondum decem intercesserant cum ille alter filius infans necatur. Itaque nubit Oppianico continuo Sassia, laetanti iam animo et spe optime confirmato: nec mirum, quae se non nuptialibus donis, sed filiorum funeribus esse delinitam videret. Ita quod ceteri propter liberos pecuniae cupidiores esse solent, ille propter pecuniam liberos amittere iucundum esse duxit.

===X===
{{pn|29}}Sentio, iudices, vos pro vestra humanitate his tantis sceleribus breviter a me demonstratis vehementer esse commotos: quo tandem igitur animo fuisse illos arbitramini quibus eis de rebus non modo audiendum fuit, verum etiam iudicandum? Vos auditis de eo in quem iudices non estis, de eo quem non videtis, de eo quem odisse iam non potestis, de eo qui et naturae et legibus satis fecit, – quem leges exsilio, natura morte multavit: auditis non ab inimico, auditis sine testibus, auditis cum ea quae copiosissime dici possunt breviter a me strictimque dicuntur. Illi audiebant de eo de quo iurati sententias ferre debebant, de eo cuius praesentis nefarium et consceleratum vultum intuebantur, de eo quem omnes oderant propter audaciam, de eo quem omni supplicio dignum esse ducebant: audiebant ab accusatoribus, audiebant verba multorum testium, audiebant cum una quaque de re a P. Cannutio, homine eloquentissimo, graviter et diu diceretur. {{pn|30}}Et est quisquam qui, cum haec cognoverit, suspicari possit Oppianicum iudicio oppressum et circumventum esse innocentem?

Acervatim iam reliqua, iudices, dicam, ut ad ea quae propiora huiusce causae et adiunctiora sunt perveniam: vos quaeso memoria teneatis non mihi hoc esse propositum ut accusem Oppianicum mortuum, sed cum hoc persuadere vobis velim, iudicium ab hoc non esse corruptum, hoc uti initio ac fundamento defensionis, Oppianicum hominem sceleratissimum et nocentissimum esse damnatum. Qui uxori suae Cluentiae, quae amita huius Habiti fuit, cum ipse poculum dedisset, subito illa in media potione exclamavit se maximo cum dolore emori; nec diutius vixit quam locuta est, nam in ipso sermone hoc et vociferatione mortua est. Et ad hanc mortem tam repentinam vocesque morientis omnia praeterea quae solent esse indicia et vestigia veneni in illius mortuae corpore fuerunt.

===XI===
{{pn|31}}Eodemque veneno C. Oppianicum fratrem necavit. Neque est hoc satis: tametsi in ipso fraterno parricidio nullum scelus praetermissum videtur, tamen, ut ad hoc nefarium facinus accederet, aditum sibi aliis sceleribus ante munivit. Nam cum esset gravida Auria, fratris uxor, et iam appropinquare partus putaretur, mulierem veneno interfecit ut una illud quod erat ex fratre conceptum necaretur. Post fratrem adgressus est: qui sero, iam exhausto illo poculo mortis, cum et de suo et de uxoris interitu clamaret testamentumque mutare cuperet, in ipsa significatione huius voluntatis est mortuus. Ita mulierem ne partu eius ab hereditate fraterna excluderetur necavit; fratris autem liberos prius vita privavit quam illi hanc a nautra lucem accipere potuerunt, ut omnes intellegerent nihil ei clausum, nihil sanctum esse posse, a cuius audacia fratris liberos ne materni quidem corporis custodiae tegere potuissent. 

{{pn|32}}Memoria teneo Milesiam quandam mulierem, cum essem in Asia, quod ab heredibus [secundis] accepta pecunia partum sibi ipsa medicamentis abegisset, rei capitalis esse damnatam; nec iniuria, quae spem parentis, memoriam nominis, subsidium generis, heredem familiae, designatum rei pulicae civem sustulisset. Quanto est Oppianicus in eadem iniuria maiore supplicio dignus! si quidem illa, cum suo corpori vim attulisset, se ipsa cruciavit, hic autem idem illud effecit per alieni corporis mortem atque cruciatum. Ceteri non videntur in singulis hominibus multa parricidia suscipere posse: Oppianicus inventus est qui in uno corpore plures necaret.

===XII===
{{pn|33}}Itaque cum hanc eius consuetudinem audaciamque cognosset avunculus illius adulescentis Oppianici, Cn. Magius, isque, cum gravi morbo adfectus esset, heredem illum sororis suae filium faceret, adhibitis amicis, praesente matre sua Dinaea, uxorem suam interrogavit essetne praegnans; quae cum se esse respondisset, ab ea petivit ut se mortuo apud Dinaeam, quae tum ei mulieri socrus erat, quoad pareret habitaret, diligentiamque adhiberet ut id quod conceperat servare et salvum parere posset. Itaque ei testamento legat grandem pecuniam a filio, si qui natus esset: ab secundo herede nihil legat. {{pn|34}}Quid de Oppianico suspicatus sit, videtis: quid iudicarit, obscurum non est: nam cuius filium faceret heredem, eum tutorem liberis non adscripsit. Quid Oppianicus fecerit cognoscite, ut illum Magium intellegatis non longe animo prospexisse morientem. Quae pecunia mulieri legata erat a filio, si qui natus esset, eam praesentem Oppianicus non debitam mulieri solvit, si haec solutio legatorum et non merces abortionis appellanda est; quo illa pretio accepto multisque praeterea muneribus, quae tum ex tabulis Oppianici recitabantur, spem illam quam in alvo commendatam a viro continebat victa avaritia sceleri Oppianici vendidit. {{pn|35}}Nihil posse iam ad hanc improbitatem addi videtur: attendite exitum. Quae mulier obtestatione viri decem illis mensibus ne domum quidem ullam nisi socrus suae nosse debuit haec quinto mense post viri mortem ipsi Oppianico nupsit. Quae nuptiae non diuturnae fuerunt; erant enim non matrimonii dignitate, sed sceleris societate coniunctae.

===XIII===
{{pn|36}}Quid? illa caedes Asuvi Larinatis, adulescentis pecuniosi, quam clara tum recenti re fuit, quam omnium sermone celebrata! Fuit Avillius quidam Larino perdita nequitia et summa egestate, arte quadam praeditus ad libidines adulescentulorum excitandas accommodata: qui ut se blanditiis et adsentationibus in Asuvi consuetudinem penitus immersit, Oppianicus continuo sperare coepit hoc se Avillio tanquam aliqua machina admota capere Asuvi adulescentiam et fortunas eius patrias expugnare posse. Ratio excogitata Larini est, res translata Romam; inire enim consilium facilius in solitudine, perficere rem eius modi commodius in turba posse arbitrati sunt. Asuvius cum Avillio Romam est profectus: hos vestigiis Oppianicus consecutus est. Iam ut Romae vixerint, quibus conviviis, quibus flagitiis, quantis et quam profusis sumptibus, non modo conscio sed etiam conviva et adiutore Oppianico, longum est dicere mihi, praesertim ad alia properanti: exitum huius adsimulatae familiaritatis cognoscite. {{pn|37}}Cum esset adulescens apud mulierculam quandam, atque ubi pernoctarat ibi diem posterum commoraretur, Avillius, ut erat constitutum, simulat se aegrotare et testamentum facere velle. Oppianicus obsignatores ad eum, qui neque Asuvium neque Avillium nossent, adducit et illum Asuvium appellat. Ipse testamento Asuvi nomine obsignato discedit: Avillius ilico convalescit: Asuvius autem brevi illo tempore, quasi in hortulos iret, in harenarias quasdam extra portam Esquilinam perductus occiditur. {{pn|38}}Qui cum unum iam et alterum diem desideraretur neque in eis locis ubi ex consuetudine quaerebatur inveniretur, et Oppianicus in foro Larinatium dictitaret nuper se et suos amicos testamentum eius obsignasse, liberti Asuvi et non nulli amici, quod eo die quo postremum Asuvius visus erat Avillium cum eo fuisse et a multis visum esse constabat, in eum invadunt et hominem ante pedes Q. Manli, qui tum erat triumvir, constituunt; atque ille continuo, nullo teste, nullo indice, recentis maleficii conscientia perterritus omnia ut a me paulo ante dicta sunt exponit, Asuviumque a sese consilio Oppianici interfectum fatetur. {{pn|39}}Extrahitur domo latitans Oppianicus a Manlio: index Avillius ex altera parte coram tenetur. Hic quid iam reliqua quaeritis? Manlium plerique noratis: non ille honorem a pueritia, non studia virtutis, non ullum existimationis bonae fructum umquam cogitarat: ex petulanti atque improbo scurra in discordiis civitatis ad eam columnam ad quam multorum saepe conviciis perductus erat tum suffragiis populi pervenerat. Itaque rem cum Oppianico transigit: pecuniam ab eo accipit, causam et susceptam et tam manifestam relinquit. Ac tum in Oppianici causa crimen hoc Asuvianum cum testibus multis tum vero indicio Avilli comprobabatur: in quo alligatum Oppianici nomen primum esse constabat, – eius quem vos miserum atque innocentem falso iudicio circumventum esse dicitis.

===XIV===
{{pn|40}}Quid? aviam tuam, Oppianice, Dinaeam, cui tu es heres, pater tuus non manifesto necavit? ad quam cum adduxisset medicum illum suum, iam cognitum et saepe victorem, per quem interfecerat plurimos, mulier exclamat se ab eo nullo modo curari velle quo curante omnes suos perdidisset. Tum repente Anconitanum quendam, L. Clodium, pharmacopolam circumforaneum, qui casu tum Larinum venisset, adgreditur et cum eo duobus milibus HS, id quod ipsius tabulis tum est demonstratum, transigit. L. Clodius, qui properaret, cui fora multa restarent, simul atque introductus est rem confecit; prima potione mulierem sustulit, neque postea Larini punctum est temporis commoratus. {{pn|41}}Eadem hac Dinaea testamentum faciente, cum tabulas prehendisset Oppianicus, qui gener eius fuisset, digito legata delevit; et cum id multis locis fecisset, post mortem eius, ne lituris coargui posset, testamentum in alias tabulas transcriptum signis adulterinis obsignavit. Multa praetereo consulto; etenim vereor ne haec ipsa nimium multa esse videantur; vos tamen similem sui eum fuisse in ceteris quoque vitae partibus existimare debetis. Illum tabulas publicas Larini censorias corrupisse decuriones universi iudicaverunt; cum illo nemo iam rationem, nemo rem ullam contrahebat; nemo illum ex tam multis cognatis et adfinibus tutorem umquam liberis suis scripsit; nemo illum aditu, nemo congressione, nemo sermone, nemo convivio dignum iudicavit; omnes aspernabantur, omnes abhorrebant, omnes ut aliquam immanem ac perniciosam bestiam pestemque fugiebant. {{pn|42}}Hunc tamen hominem tam audacem, tam nefarium, tam nocentem numquam accusasset Habitus, iudices, si id praetermittere suo salvo capite potuisset. Erat huic inimicus Oppianicus, erat, sed tamen erat vitricus; crudelis et huic infesta mater, at mater. Postremo nihil tam remotum ab accusatione quam Cluentius et natura et voluntate et instituta ratione vitae. Sed cum esset haec ei proposita condicio, ut aut iuste pieque accusaret aut acerbe indigneque moreretur, accusare, quoquo modo posset, quam illo modo emori maluit.

{{pn|43}}Atque ut hoc ita esse perspicere possitis, exponam vobis Oppianici facinus manifesto compertum atque deprehensum; ex quo simul utrumque, et huic accusare et illi condemnari necesse fuisse, intellegetis.

===XV===
Martiales quidam Larini appellabantur, ministri publici Martis atque ei deo veteribus institutis religionibusque Larinatium consecrati; quorum cum satis magnus numerus esset, cumque item, ut in Sicilia permulti Venerii sunt, sic illi Larini in Martis familia numerarentur, repente Oppianicus eos omnes liberos esse civesque Romanos coepit defendere. Graviter id decuriones Larinatium cunctique municipes tulerunt; itaque ab Habito petiverunt ut eam causam susciperet publiceque defenderet. Habitus cum se ab omni eius modi negotio removisset, tamen pro loco, pro antiquitate generis sui, pro eo quod se non suis commodis sed etiam suorum municipum ceterorumque necessariorum natum esse arbitrabatur, tantae voluntati universorum Larinatium deesse noluit. {{pn|44}}Suscepta causa Romamque delata magnae cotidie contentiones inter Habitum et Oppianicum ex utriusque studio defensionis excitabantur. Erat ipse immani acerbaque natura Oppianicus: incendebat eius amentiam infesta atque inimica filio mater Habiti. Magni autem illi sua interesse arbitrabantur hunc a causa martialium removeri. Suberat etiam alia causa maior, quae Oppianici hominis avarissimi atque audacissimi mentem maxime commovebat. {{pn|45}}Nam Habitus usque ad illius iudicii tempus nullum testamentum umquam fecerat: neque legare eius modi matri poterat animum inducere, neque testamento nomen omnino praetermittere parentis. Id cum Oppianicus sciret – neque enim erat obscurum-intellegebat Habito mortuo bona eius omnia ad matrem esse ventua, quae ab sese postea aucta pecunia maiore praemio, orbata filio minore periculo necaretur. Itaque his rebus incensus, qua ratione Habitum veneno tollere conatus sit cognoscite.

===XVI===
{{pn|46}}C. et L. Fabricii fratres gemini fuerunt ex municipio Aletrinati, homines inter se cum forma tum moribus similes, municipum autem suorum dissimillimi, in quibus quantus splendor sit, quam prope aequabilis, quam fere omnium constans et moderata ratio vitae, nemo vestrum, ut mea fert opinio, ignorat. His Fabriciis semper est usus Oppianicus familiarissime. Iam hoc fere scitis omnes, quantam vim habeat ad coniungendas amicitias studiorum ac naturae similitudo. Cum illi ita viverent ut nullum quaestum esse turpem arbitrarentur, cum omnis ab eis fraus, omnes insidiae circumscriptionesque adulescentium nascerentur, cumque essent vitiis atque improbitate omnibus noti, studiose, ut dixi, ad eorum se familiaritatem multis iam ante annis Oppianicus applicarat. {{pn|47}}Itaque tum sic statuit, per C. Fabricium (nam Lucius erat mortuus) insidias Habito comparare. Erat illo tempore infirma valetudine Habitus; utebatur autem medico non ignobili, spectato homine, Cleophanto, cuius servum Diogenem Fabricius ad venenum Habito dandum spe et pretio sollicitare coepit. Servus non incallidus et, ut res ipsa declaravit, frugi atque integer, sermonem Fabrici non est aspernatus: rem ad dominum detulit. Cleophantus autem cum Habito est collocutus. Habitus statim cum M. Baebio senatore, familiarissimo suo, communicavit; qui qua fide, qua prudentia, qua diligentia fuerit, meminisse vos arbitror. Ei placuit ut Diogenem Habitus emeret a Cleophanto, quo facilius aut comprehenderetur res eius indicio aut falsa esse cognosceretur. Ne multa, Diogenes emitur: venenum diebus paucis comparatur: multi viri boni cum ex occulto intervenissent, pecunia obsignata, quae ob eam rem dabatur, in manibus Scamandri liberti Fabriciorum deprehenditur.

{{pn|48}}Pro di immortales! Oppianicum quisquam his rebus cognitis circumventum esse dicet? 
===XVII===
Quis umquam audacior, quis nocentior, quis apertior in iudicium adductus est? Quod ingenium, quae facultas dicendi, quae a quoquam excogitata defensio huic uni crimini potuit obsistere? Simul et illud quis est qui dubitet, quin hac re comperta manifestoque deprehensa aut obeunda mors Cluentio aut suscipienda accusatio fuerit?

{{pn|49}}Satis esse arbitror demonstratum, iudices, eis criminibus accusatum esse Oppianicum uti honeste absolvi nullo modo potuerit: cognoscite nunc ita reum citatum esse illum, ut re semel atque iterum praeiudicata condemnatus in iudicium venerit. Nam Cluentius, iudices, primum nomen eius detulit cuius in manibus venenum deprehenderat: is erat libertus Fabriciorum Scamander. Integrum consilium, iudicii corrupti nulla suspicio: simplex in iudicium causa, certa res, unum crimen adlatum est. Hic tum C. Fabricius, is de quo ante dixi – qui liberto damnato sibi illud impendere periculum videret – quod mihi cum Aletrinatibus vicinitatem et cum plerisque eorum magnum usum esse sciebat, frequentes eos ad domum adduxit; qui quamquam de homine sicut necesse erat existimabant, tamen, quod erat ex eodem municipio, suae dignitatis esse arbitrabantur eum quibus rebus possent defendere; idque a me ut facerem et ut causam Scamandri susciperem petebant, in qua causa patroni omne periculum continebatur. {{pn|50}}Ego, qui neque illis talibus viris ac tam amantibus mei rem possem ullam negare neque illud crimen tantum ac tam manifestum esse arbitrarer – sicut ne illi quidem ipsi qui mihi tum illam causam commendabant arbitrabantur, – pollicitus eis sum me omnia quae vellent esse facturum.

===XVIII===
Res agi coepta est: citatus est Scamander reus. Accusabat P. Cannutius, homo in primis ingeniosus et in dicendo exercitatus; accusabat autem ille quidem Scamandrum verbis tribus VENENUM ESSE DEPREHENSUM; omnia tela totius accusationis in Oppianicum coniciebantur, aperiebatur causa insidiarum, Fabriciorum familiaritas commemorabatur, hominis vita et audacia proferebatur, denique omnis accusatio varie graviterque tractata ad extremum manifesta veneni deprehensione conclusa est. {{pn|51}}Hic ego tum ad respondendum surrexi, qua cura, di immortales! qua sollicitudine animi! quo timore! Semper equidem magno cum metu incipio dicere: quotienscumque dico, totiens mihi videor in iudicium venire non ingenii solum, sed etiam virtutis atque officii, ne aut id profiteri videar quod non possim [implere] quod est impudentiae, aut non id efficere quod possim, quod est aut perfidiae aut neglegentiae. Tum vero ita sum perturbatus ut omnia timerem: si nihil dixissem, ne infantissimus, si multa in eius modi causa dixissem, ne impudentissimus existimarer

===XIX=== 
Collegi me aliquando et ita constitui, fortiter esse agendum; illi aetati qua tum eram solere laudi dari, etiam si in minus firmis causis hominum periculis non defuissem. Itaque feci: sic puganvi, sic omni ratione contendi, sic ad omnia confugi, quantum ego adsequi potui, remedia ac perfugia causarum, ut hoc, quod timide dicam, consecutus sim, ne quis illi causae patronum defuisse arbitraretur. {{pn|52}}Sed ut quidquid ego apprehenderam, statim accusator extorquebat e manibus. Si quaesiveram quae inimicitiae Scamandro cum Habito, fatebatur nullas fuisse, sed Oppianicum, cuius ille minister fuisset, huic inimicissimum fuisse atque esse dicebat. Sin autem illud egeram, nullum ad Scamandrum morte Habiti venturum emolumentum fuisse, concedebat, sed ad uxorem Oppianici, hominis in uxoribus necandis exercitati, omnia bona Habiti ventura fuisse dicebat. Cum illa defensione usus essem, quae in libertinorum causis honestissima semper existimata est, Scamandrum patrono esse probatum, fatebatur, sed quaerebat cui probatus esset ipse patronus. {{pn|53}}Cum ego pluribus verbis in eo commoratus essem, Scamandro insidias factas esse per Diogenem constitutumque inter eos alia de re fuisse, ut medicamentum, non venenum Diogenes adferret, hoc cuivis usu venire posse, quaerebat cur in eius modi locum, tam abditum, cur solus, cur cum obsignata pecunia venisset. Denique hoc loco causa testibus, honestissimis hominibus, premebatur. M. Baebius de suo consilio Diogenem emptum, se praesente Scamandrum cum veneno pecuniaque deprehensum esse dicebat; P. Quintilius Varus, homo summa religione et summa auctoritate praeditus, de insidiis quae fierent Habito, et de sollicitatione Diogenis recenti re secum Cleophantum collucutum esse dicebat. {{pn|54}}Atque in illo iudicio cum Scamandrum nos defendere videremur, verbo ille reus erat, re quidem vera et periculo tota accusatione Oppianicus. Neque id obscure ferebat nec dissimulare ullo modo poterat: aderat frequens, advocabat, omni studio gratiaque pugnabat; postremo – id quod maximo malo illi causae fuit – hoc ipso in loco, quasi reus ipse esset, sedebat. Oculi omnium iudicum non in Scamandrum, sed in Oppianicum coniciebantur; timor eius, perturbatio, suspensus incertusque vultus, crebra coloris mutatio, quae erant antea suspiciosa, haec aperta et manifesta faciebant

===XX===
{{pn|55}}Cum in consilium iri oporteret, quaesivit ab reo C. Iunius quaesitor, ex lege illa Cornelia quae tum erat, clam an palam de se sententiam ferri vellet: de Oppianici sententia responsum est, quod is Habiti familiarem Iunium esse dicebat, clam velle ferri. Itum est in consilium. Omnibus sententiis praeter unam, quam suam Staienus esse dicebat, Scamander prima actione condemnatus est. Quis tum erat omnium qui Scamandro condemnato non iudicium de Oppianico factum esse arbitraretur? Quid est illa damnatione iudicatum nisi venenum id, quod Habito daretur, esse quaesitum? quae porro tenuissima suspicio collata in Scamandrum est aut conferri potuit, ut is sua sponte necare voluisse Habitum putaretur?

{{pn|56}}Atque hoc tum iudicio facto et Oppianico re et existimatione iam, lege et pronuntiatione nondum condemnato, tamen Habitus Oppianicum reum statim non fecit. Voluit cognoscere utrum iudices in eos solos essent severi quos venenum habuisse ipsos comperissent, an etiam consilia conscientiasque eius modi facinorum supplicio dignas iudicarent. Itaque C. Fabricium, quem propter familiaritatem Oppianici conscium illi facinori fuisse arbitrabatur, reum statim fecit, utique ei locus primus constitueretur propter causae coniunctionem impetravit. Hic tum Fabricius non modo ad me meos vicinos et amicos Aletrinates non adduxit, sed ipse eis neque defensioribus uti postea neque laudatoribus potuit; {{pn|57}}rem enim integram hominis non alieni quamvis suspiciosam defendere humanitatis esse putabamus, iudicatam labefactare conari impudentiae. Itaque tum ille inopia et necessitate coactus in causa eius modi ad Caepasios fratres confugit, homines industrios atque eo animo ut quaecumque dicendi potestas esset data in honore atque in beneficio ponerent

===XXI===
Iam hoc prope iniquissime comparatum est quod in morbis corporis, ut quisque est difficillimus, ita medicus nobilissimus atque optimus quaeritur, in periculis capitis, ut quaeque causa difficillima est, ita deterrimus obscurissimusque patronus adhibetur; nisi forte hoc causae est, quod medici nihil praeter artificium, oratores etiam auctoritatem praestare debent. {{pn|58}}Citatur reus, paucis verbis accusat, ut de re iudicata, Cannutius: incipit longo et alte petito prooemio respondere maior Caepasius. Primo attente auditur eius oratio. Erigebat animum iam demissum et oppressum Oppianicus; gaudebat ipse Fabricius; non intellegebat animos iudicum non illius eloquentia, sed defensionis impudentia commoveri. Postea quam de re coepit dicere, ad ea quae erant in causa addebat etiam ipse nova quaedam vulnera, ut, quamquam sedulo faciebat, tamen interdum non defendere, sed praevaricari accusationi videretur. Itaque cum callidissime se dicere putaret et cum illa verba gravissima ex intimo artificio deprompsisset, 'Respicite, iudices, hominum fortunas, respicite dubios variosque casus, respicite C. Fabrici senectutem' – cum hoc 'respicite' ornandae orationis causa saepe dixisset, respexit ipse: at C. Fabricius a subselliis demisso capite discesserat. {{pn|59}}Hic iudices ridere, stomachari atque acerbe ferre patronus causam sibi eripi et se cetera de illo loco 'Respicite, iudices,' non posse dicere; nec quicquam propius est factum quam ut illum persequeretur et collo obtorto ad subsellia reduceret, ut reliqua posset perorare. Ita tum Fabricius primum suo iudicio, quod est gravissimum, deinde legis vi et sententiis iudicum est condemnatus.

===XXII===
Quid est quod iam de Oppianici persona causaque plura dicamus? Apud eosdem iudices reus est factus, cum his duobus praeiudiciis iam damnatus esset; ab isdem autem iudicibus qui Fabriciorum damnatione de Oppianico iudicarant, locus ei primus est constitutus; accusatus est criminibus gravissimis, et eis quae a me breviter dicta sunt, et praeterea multis quae nunc ego omnia omitto; accusatus est apud eos qui Scamandrum ministrum Oppianici, C. Fabricium conscium maleficii condemnarant. {{pn|60}}Utrum, per deos immortales! magis est mirandum, quod is condemnatus est, an quod omnino respondere ausus est? Quid enim illi iudices facere potuerunt? qui si innocentes Fabricios condemnassent, tamen in Oppianico sibi constare et superioribus consentire iudiciis debuerunt. An vero illi sua per se ipsi iudicia rescinderent, cum ceteri soleant in iudicando ne ab aliorum iudiciis discrepent providere? et ei qui Fabrici libertum, quia minister in maleficio fuerat, patronum, quia conscius, condemnassent, ipsum principem atque architectum sceleris absolverent? et qui ceteros nullo praeiudicio facto tamen ex ipsa causa condemnassent, hunc, quem bis iam condemnatum acceperant, liberarent? Tum vero illa iudicia senatoria, non falsa invidia sed vera atque insigni turpitudine notata atque operta dedecore et infamia, defensioni locum nullum reliquissent. Quid enim tandem illi iudices responderent, si qui ab eis quaereret: 'Condemnastis Scamandrum: quo crimine?' 'Nempe, quod Habitum per servum medici veneno necare voluisset.' 'Quid Habiti morte Scamander consequebatur?' 'Nihil, sed administer erat Oppianici.' 'Et condemnastis C. Fabricium: quid ita?' 'Quia, cum ipse familiarissime Oppianico usus, libertus autem eius in maleficio deprehensus esset, illum expertem eius consilii fuisse non probabatur.' Si igitur ipsum Oppianicum bis suis iudiciis condemnatum absolvissent, quis tantam turpitudinem iudiciorum, quis tantam inconstantiam rerum iudicatarum, quis tantam libidinem iudicum ferre potuisset?

{{pn|62}}Quod si hoc videtis, quod iam hac omni oratione patefactum est, illo iudicio reum condemnari, praesertim ab isdem iudicibus qui duo praeiudicia fecissent, necesse fuisse, simul illud videatis necesse est, nullam accusatori causam esse potuisse cur iudicium vellet corrumpere

===XXIII===
Quaero enim de te, T. Acci, relictis iam ceteris argumentis omnibus, num Fabricios quoque innocentes condemnatos existimes, num etiam illa iudicia pecunia corrupta esse dicas, quibus in iudiciis alter a Staieno solo absolutus est, alter etiam ipse se condemnavit. Age, si nocentes, cuius maleficii? num quid praeter venenum quaesitum, quo Habitus necaretur, obiectum est? num quid aliud in illis iudiciis versatum est praeter hasce insidias Habito ab Oppianico per Fabricium factas? Nihil: nihil, inquam, aliud, iudices, reperietis. Exstat memoria, sunt tabulae publicae: redargue me, si mentior: testium dicta recita: doce in illorum iudiciis quid praeter hoc venenum Oppianici non modo in criminis, sed in male dicti loco sit obiectum. {{pn|63}}Multa dici possunt qua re ita necesse fuerit iudicari, sed ego occurram exspectationi vestrae, iudices. Nam etsi a vobis sic audior ut numquam benignius neque attentius quemquam auditum putem, tamen vocat me alio iam dudum tacita vestra exspectatio, quae mihi obloqui videtur: 'quid ergo? negasne illud iudicium esse corruptum?' Non nego, sed ab hoc corruptum non esse confirmo. 'A quo igitur est corruptum?' Opinor, primum, si incertum fuisset quisnam exitus illius iudicii futurus esset, veri similius tamen esset eum potius corrupisse qui metuisset ne ipse condemnaretur, quam illum qui veritus esset ne alter absolveretur; deinde cum esset non dubium quid iudicari necesse esset, eum certe potius qui sibi alia ratione diffideret, quam eum qui omni ratione confideret; postremo certe potius illum qui bis apud eos iudices offendisset, quam eum qui bis causam eis probavisset. {{pn|64}}Unum quidem certe nemo erit tam inimicus Cluentio qui mihi non concedat, si constet corruptum illud esse iudicium, aut ab Habito aut ab Oppianico esse corruptum: si doceo non ab Habito, vinco ab Oppianico; si ostendo ab Oppianico, purgo Habitum. Qua re, etsi satis docui rationem nullam huic corrumpendi iudicii fuisse, ex quo intellegitur ab Oppianico esse corruptum, tamen de illo ipso separatim cognoscite.

===XXIV===
Atque ego illa non argumentabor, quae sunt gravia vehementer, eum corrupisse qui in periculo fuerit, eum qui metuerit, eum qui spem salutis in alia ratione non habuerit, eum qui semper singulari fuerit audacia. Multa sunt eius modi; verum cum habeam rem non dubiam sed apertam atque manifestam, enumeratio singulorum argumentorum non est necessaria. {{pn|65}}Dico C. Aelio Staieno iudici pecuniam grandem Statium Albium ad corrumpendum iudicium dedisse. Num quis negat? Te, Oppianice, appello, te, T. Acci, quorum alter eloquentia damnationem illam, alter tacita pietate deplorat: audete negare ab Oppianico Staieno iudici pecuniam datam, negate, inquam, in eo loco. Quid tacetis? an negare non potestis quod repetistis, quod confessi estis, quod abstulistis? Quo tandem igitur ore mentionem corrupti iudicii facitis, cum ab ista parte iudici pecuniam ante iudicium datam, post iudicium ereptam esse fateamini? Quonam igitur haec modo gesta sunt? {{pn|66}}Repetam paulo altius, iudices, et omnia quae in diuturna obscuritate latuerunt sic aperiam ut ea cernere oculis videamini. Vos quaeso – ut adhuc me attente audistis – item quae reliqua sunt audiatis: profecto nihil a me dicetur quod non dignum hoc conventu et silentio, dignum vestris studiis atque auribus esse videatur.

Nam ut primum Oppianicus ex eo quod Scamander reus erat factus quid sibi impenderet coepit suspicari, statim se ad hominis egentis, audacis, in iudiciis corrumpendis exercitati, tum autem iudicis, Staieni familiaritatem applicavit. Ac primum Scamandro reo tantum donis muneribusque perfecerat ut eo fautore uteretur cupidiore quam fides iudicis postulabat. {{pn|67}}Post autem cum esset Scamander unius Staieni sententia absolutus, patronus autem Scamandri ne sua quidem sententia liberatus, acrioribus saluti suae remediis subveniendum putavit. Tum ab Staieno, sicut ab homine ad excogitandum acutissimo, ad audendum impudentissimo, ad efficiendum acerrimo – haec enim ille et aliqua ex parte habebat et maiore ex parte se habere simulabat – auxilium capiti ac fortunis suis petere coepit

===XXV===
Iam hoc non ignoratis, iudices, ut etiam bestiae fame monitae plerumque ad eum locum ubi pastae sint aliquando revertantur. {{pn|68}}Staienus ille biennio ante, cum causam bonorum Safini Atellae recepisset, sescentis milibus nummum se iudicium corrupturum esse dixerat: quae cum accepisset a pupillo suppressit, iudicioque facto nec Safinio nec bonorum emptoribus reddidit. Quam cum pecuniam profudisset et sibi nihil non modo ad cupiditates suas, sed ne ad necessitatem quidem reliquisset, statuit ad easdem esse sibi praedas ac suppressiones iudicales revertendum. Itaque cum Oppianicum iam perditum et duobus iugulatum praeiudiciis videret, promissis suis eum excitavit abiectum et simul saluti desperare vetuit: Oppianicus autem orare hominem coepit ut sibi rationem ostenderet iudicii corrumpendi. Ille autem, quem ad modum ex ipso Oppianico postea est auditum, negavit quemquam esse in civitate praeter se qui id efficere possit. Sed primo gravari coepit, quod aedilitatem se petere cum hominibus nobilissimis et invidiam atque offensionem timere dicebat; post exoratus initio permagnam pecuniam poposcit; deinde ad id pervenit quod confici potuis, HS sescenta quadraginta milia deferri ad se domum iussit. Quae pecunia simul atque ad eum delata est, homo impurissimus statim coepit in eius modi mente et cogitatione versari, nihil esse suis rationibus utilius quam Oppianicum condemnari; illo absoluto pecuniam illam aut iudicibus dispertiendam aut ipsi esse reddundam; damnato repetiturum esse neminem. {{pn|70}}Itaque rem excogitat singularem. Atque haec, iudices, quae vera dicuntur a nobis, facilius credetis si cum animis vestris longo intervallo recordari C. Staieni vitam et naturam volueritis; nam perinde ut opinio est de cuiusque moribus, ita quid ab eo factum aut non factum sit existimari potest.

===XXVI===
Cum esset egens, sumptuosus, audax, callidus, perfidiosus, et cum domi suae miserrimis in locis et inanissimis tantum nummorum positum videret, ad omnem malitiam et fraudem versare suam mentem coepit: 'Ego dem iudicibus? mihi ipsi igitur praeter periculum et infamiam quid quaeretur? Nihil excogitem quam ob rem Oppianicum damnari necesse sit? Quid tandem, – nihil enim est quod non fieri possit, – si quis eum forte casus ex periculo eripuerit, nonne reddundum est? Praecipitantem igitur impellamus' inquit 'et perditum prosternamus.' {{pn|71}}Capit hoc consilii, ut pecuniam quibusdam iudicibus levissimis polliceatur, deinde eam postea supprimat, ut, quoniam graves homines sua sponte severe iudicaturos putabat, eos qui leviores erant destitutione iratos Oppianico redderet. Itaque, ut erat semper praeposterus atque perversus, initium facit a Bulbo, et eum, quod iam diu nihil quaesierat, tristem atque oscitantem leviter impellit. 'Quid tu?' inquit, ecquid me adiuvas, Bulbe, ne gratis rei publicae serviamus?' Ille vero, simul atque hoc audivit 'ne gratis,' 'Quo voles,' inquit 'sequar: sed quid adfers?' Tum ei HS quadraginta milia, si esset absolutus Oppianicus, pollicetur, et eum ut ceteros appellet quibuscum loqui consuesset rogat. {{pn|72}}Atque etiam ipse conditor totius negotii Guttam aspergit huic Bulbo; itaque minime amarus eis visus est qui aliquid ex eius sermone speculae degustarant. Unus et alter dies intercesserat cum res parum certa videbatur: sequester et confirmator pecuniae desiderabatur. Tum appellat hilaro vultu hominem Bulbus, ut blandissime potest: 'Quid tu,' inquit 'Paete?' – hoc enim sibi Staienus cognomen ex imaginibus Aeliorum delegerat, ne, si se Ligurem fecisset, nationis magis quam generis uti cognomine videretur – 'qua de re mecum locutus es, quaerunt a me ubi sit pecunia.' Hic ille planus improbissimus, quaestu iudiciario pastus, qui illi pecuniae quam condiderat spe iam atque animo incubaret, contrahit frontem – recordamini faciem atque illos eius fictos simulatosque vultus – et, qui esset totus ex fraude et mendacio factus, quique ea vitia quae a natura habebat etiam studio atque artificio quodam malitiae condivisset, pulchre adseverat sese ab Oppianico destitutum, atque hoc addit testimonii, sua illum sententia, cum palam omnes laturi essent, condemnatum iri

===XXVII===
{{pn|73}}Manarat sermo in consilio pecuniae quandam mentionem inter iudices esse versatam: res neque tam fuerat occulta quam erat occultanda, neque tam erat aperta quam rei publicae causa aperienda. In ea obscuritate ac dubitatione omnium Cannutio, perito homini, qui quodam odore suspicionis Staienum corruptum esse sensisset neque dum rem perfectam arbitraretur, placuit repente pronuntiari DIXERUNT. Hic tum Oppianicus non magno opere pertimuit; rem a Staieno perfectam esse arbitrabatur. {{pn|74}}In consilium erant ituri iudices XXXII; sententiis XVI absolutio confici poterat; quadragena milia nummum in singulos iudices distributa eum numerum sententiarum conficere debebant, ut ad cumulum spe maiorum praemiorum ipsius Staieni sententia septima decima accederet. Atque etiam casu tum, quod illud repente erat factum, Staienus ipse non aderat; causam nescio quam apud iudicem defendebat. Facile hoc Habitus patiebatur, facile Cannutius, at non Oppianicus neque patronus eius L. Quinctius; qui cum esset illo tempore tribunus plebis, convicium C. Iunio iudici quaestionis maximum fecit ut ne sine illo in consilium iretur; cumque id ei per viatores consulto neglegentius agi videretur, ipse e publico iudicio ad privatum Staieni iudicium profectus est et illud pro potestate dimitti iussit; Staienum ipse ad subsellia adduxit. {{pn|75}}Consurgitur in consilium, cum sententias Oppianicus, quae tum erat potestas, palam ferri velle dixisset, ut Staienus scire posset quid cuique deberetur. Varia iudicum genera: nummarii pauci, sed omnes irati. Ut qui accipere in campo consuerunt eis candidatis quorum nummos suppressos esse putant inimicissimi solent esse, sic eius modi iudices infesti tum reo venerant; ceteri nocentissimum esse arbitrabantur, sed exspectabant sententias eorum quos corruptos esse putabant, ut ex eis constituerent a quo iudicium corruptum videretur

===XVIII===
Ecce tibi eius modi sortitio ut in primis Bulbo et Staieno et Guttae esset iudicandum! Summa omnium exspectatio quidnam sententiae ferrent leves ac nummarii iudices. Atque illi omnes sine ulla dubitatione condemnant. {{pn|76}}Hic tum iniectus est hominibus scrupulus et quaedam dubitatio quidnam esset actum. Deinde homines sapientes et ex vetere illa disciplina iudiciorum, qui neque absolvere hominem nocentissimum possent, neque eum de quo esset orta suspicio pecunia oppugnatum, re illa incognita, primo condemnare vellent, non liquere dixerunt. Non nulli autem severi homines – qui hoc statuerunt, quo quisque animo quid faceret spectari oportere – etsi alii pecunia accepta verum iudicabant, tamen nihilo minus se superioribus suis iudiciis constare putabant oportere; itaque damnarunt. Quinque omnino fuerunt qui illum vestrum innocentem Oppianicum sive imprudentia sive misericordia sive aliqua suspicione sive ambitione adducti absolverunt.

{{pn|77}}Condemnato Oppianico statim L. Quinctius, homo maxime popularis, qui omnes rumorum et contionum ventos colligere consuesset, oblatam sibi facultatem putavit ut ex invidia senatoria posset crescere, quod eius ordinis iudicia minus iam probari populo arbitrabatur. Habetur una atque altera contio vehemens et gravis: accepisse pecuniam iudices ut innocentem reum condemnarent, tribunus plebis clamitabat; agi fortunas omnium dicebat; nulla esse iudicia; qui pecuniosum inimicum haberet, incolumem esse neminem posse. Homines totius ignari negotii, qui Oppianicum numquam vidissent, virum optimum et hominem pudentissimum pecunia oppressum esse arbitrarentur, incensi suspicione rem in medium vocare coeperunt et causam illam totam deposcere. {{pn|78}}Atque illo ipso tempore in aedes T. Anni, hominis honestissimi, necessarii et amici mei, noctu Staienus arcessitus ab Oppianico venit. Iam cetera nota sunt omnibus: ut cum illo Oppianicus egerit de pecunia, ut ille se redditurum esse dixerit, ut eum sermonem audierint omnem viri boni qui tum consulto propter in occulto stetissent, ut res patefacta et in forum prolata et pecunia omnis Staieno extorta atque erepta sit

===XXIX===
Huius Staieni persona populo iam nota atque perspecta ab nulla turpi suspicione abhorrebat. Suppressam esse ab eo pecuniam quam pro reo pronuntiasset, qui erant in contione non intellegebant, (neque enim docebantur); versatam esse in iudicio mentionem pecuniae sentiebant; innocentem reum condemnatum audiebant; Staieni sententia condemnatum videbant; non gratis id ab eo factum esse, quod hominem norant, iudicabant. Similis in Bulbo, in Gutta, in aliis non nullis suspicio consistebat. {{pn|79}}Itaque confiteor – licet enim iam impune, hoc praesertim in loco, confiteri – quod Oppianici non modo vita, sed etiam nomen ante illud tempus populo ignotum fuisset, indignissimum porro videretur circumventum esse innocentem pecunia, hanc deinde suspicionem augeret Staieni improbitas et non nullorum eius similium iudicum turpitudo, causam autem ageret L. Quinctius, homo cum summa potestate praeditus, tum ad inflammandos animos multitudinis accommodatus, summam illi iudicio invidiam infamiamque esse conflatam; atque in hanc flammam recentem tum C. Iunium, qui illi quaestioni praefuerat, iniectum esse memini, et illum hominem aedilicium iam praetorem opinionibus omnium constitutum, non disceptatione dicendi, sed clamore hominum de foro atque adeo de civitate esse sublatum.

{{pn|80}}Neque me paenitet hoc tempore potius quam illo causam A. Cluenti defendere. Causa enim manet eadem, quae mutari nullo modo potest: temporis iniquitas atque invidia recessit, ut quod in tempore mali fuit nihil obsit, quod in causa boni fuit prosit. Itaque nunc quem ad modum audiar sentio, non modo ab eis quorum iudicium ac potestas est, sed etiam ab illis quorum tantum est existimatio; at tum si dicerem, non audirer, non quod alia res esset, immo eadem, sed tempus aliud

===XXX===
Id adeo sic cognoscite. Quis tum auderet dicere nocentem condemnatum esse Oppianicum? quis nunc audet negare? Quis tum posset arguere ab Oppianico temptatum esse iudicium pecunia? quis id hoc tempore infitiari potest? Cui tum liceret docere Oppianicum reum factum esse tum denique cum duobus proximis praeiudiciis condemnatus esset? quis est qui id hoc tempore infirmare conetur? {{pn|81}}Qua re invidia remota, quam dies mitigavit, oratio mea deprecata est, vestra fides atque aequitas a veritatis disceptatione reiecit, quid est praeterea quod in causa relinquatur? Versatam esse in iudicio pecuniam constat: ea quaeritur unde profecta sit, ab accusatore an ab reo. Dicit accusator haec: 'Primum gravissimis criminibus accusabam, ut nihil opus esset pecunia; deinde condemnatum adducebam, ut ne eripi quidem pecunia posset; postremo, etiam si absolutus fuisset, mearum tamen omnium fortunarum status incolumis maneret.' Quid contra reus? 'Primum ipsam multitudinem criminum et atrocitatem pertimescebam; deinde Fabriciis propter conscientiam mei sceleris condemnatis me esse condemnatum sentiebam; postremo in eum casum veneram ut omnis mearum fortunarum status unius iudicii periculo contineretur.'

{{pn|82}}Age, quoniam corrumpendi iudicii causas ille multas et graves habuit, hic nullam, profectio ipsius pecuniae requiratur. Confecit tabulas diligentissime Cluentius; haec autem res habet hoc certe, ut nihil possit neque additum neque detractum de re familiari latere. Anni sunt octo cum ista causa in ista meditatione versatur, cum omnia quae ad eam rem pertinent et ex huius et ex aliorum tabulis agitatis, tractatis, inquiritis: cum interea Cluentianae pecuniae vestigium nullum invenitis. Quid? Albiana pecunia vestigiisne nobis odoranda est an ad ipsum cubile vobis ducibus venire possumus? Tenentur uno in loco HS DCXL milia; tenentur apud hominem audacissimum; tenentur apud iudicem. {{pn|83}}Quid vultis amplius? At enim Staienus non fuit ab Oppianico, sed a Cluentio ad iudicium corrumpendum constitutus. Cur eum, cum in consilium iretur, Cluentius et Cannutius abesse patiebantur? Cur, cum in consilium mittebant, Staienum iudicem cui, quod tu dicis, pecuniam dederant non requirebant; Oppianicus querebatur; Quinctius flagitabat; sine Staieno ne in consilium iretur, tribunicia potestate effectum est? At condemnavit. Hanc enim condemnationem dederat obsidem Bulbo et ceteris, ut destitutus ab Oppianico videretur. Qua re si istinc causa corrumpendi iudicii, si istinc pecunia, istinc Staienus, istinc denique omnis fraus et audacia est, hinc pudor, honesta vita, nulla suspicio pecuniae, nulla corrumpendi iudicii causa, patimini veritate patefacta atque omni errore sublato eo transire illius turpitudinis infamiam ubi cetera maleficia consistunt: ab eo invidiam discedere aliquando ad quem numquam accesisse culpam videtis.

===XXXI===
{{pn|84}}At enim pecuniam Staieno dedit Oppianicus non ad corrumpendum iudicium, sed ad conciliationem gratiae. Tene hoc, Acci, dicere, tali prudentia, etiam usu atque exercitatione praeditum! Sapientissimum esse dicunt eum cui quod opus sit ipsi veniat in mentem; proxime accedere illum qui alterius bene inventis obtemperet. In stultitia contra est: minus enim stultus est is cui nihil in mentem venit, quam ille qui quod stulte alteri venit in mentem comprobat. Istam conciliationem gratiae Staienus tum recenti re, cum faucibus premeretur, excogitavit; sive, ut homines tum loquebantur, a P. Cethego admonitus, istam dedit 'conciliationis' et 'gratiae' fabulam. {{pn|85}}Nam fuisse hunc tum hominum sermonem recordari potestis: Cethegum, quod hominem odisset et quod eius improbitatem versari in re publica nollet et quod videret eum qui se ab reo pecuniam, cum iudex esset, clam atque extra ordinem accepisse confessus esset, salvum esse non posse, minus ei fidele consilium dedisse. In hoc si improbus Cethegus fuit, videtur mihi adversarium removere voluisse; sin erat eius modi causa ut Staienus nummos se accepisse negare non posset, nihil autem erat periculosius nec turpius quam ad quam rem accepisset confiteri, non est consilium Cethegi reprehendendum. {{pn|86}}Verum alia causa tum Staieni fuit, alia nunc, Acci, tua est. Ille, cum re premeretur, quodcumque diceret, honestius diceret quam si quod erat factum fateretur; te vero illud idem, quod tum explosum et eiectum est, nunc rettulisse demiror. Qui enim poterat tum in gratiam redire cum Oppianico Cluentius? Haerebat in tabulis publicis reus et accusator: condemnati erant Fabricii: nec elabi alio accusatore poterat Albius nec sine ignominia calumniae relinquere accusationem Cluentius.

===XXXII===
{{pn|87}}An ut praevaricaretur? Iam id quoque ad corrumpendum iudicium pertinet. Sed quid opus erat ad eam rem iudice sequestre? et omnino quam ob rem tota ista res per Staienum potius, hominem ab utroque alienissimum, sordidissimum, turpissimum, quam per bonum aliquem virum ageretur et amicum necessariumque communem? Sed quid ego haec pluribus quasi de re obscura disputo, cum ipsa pecunia quae Staieno data est numero ac summa sua non modo quanta fuerit, sed etiam ad quam rem fuerit ostendat? Sedecim dico iudices, ut Oppianicus absolveretur, corrumpendos fuisse: ad Staienum sescenta quadraginta milia nummum esse delata. Si, ut tu dicis, gratiae conciliandae causa, quadraginta istorum accessio milium quid valet? si, ut nos dicimus, ut quadragena milia sedecim iudicibus darentur, non Archimedes melius potuit discribere.

{{pn|88}}At enim iudicia facta permulta sunt a Cluentio iudicium esse corruptum. Immo vero ante hoc tempus omnino ista ipsa res suo nomine in iudicium numquam est vocata. Ita multum agitata, ita diu iactata ista res est, ut hodierno die primum causa illa defensa sit, hodierno die primum veritas vocem contra invidiam his iudicibus freta miserit. Verum tamen ista multa iudicia quae sunt? Ego enim me ad omnia confirmavi et sic paravi ut docerem quae facta postea iudicia de illo iudicio dicerentur partim ruinae similiora aut tempestati quam iudicio et disceptationi fuisse, partim nihil contra Habitum valere, partim etiam pro hoc esse, partim esse eius modi ut neque appellata umquam iudicia sint neque existimata. {{pn|89}}Hic ego magis ut consuetudinem servem, quam quod vos non vestra hoc sponte faciatis, petam a vobis ut me, dum de his singulis disputo iudiciis, attente audiatis.

===XXXIII===
Condemnatus est C. Iunius, qui ei quaestioni praefuerat. Adde etiam illud, si placet: tum est condemnatus cum esset iudex quaestionis. Non modo causae, sed ne legi quidem quicquam per tribunum plebis laxamenti datum est: quo tempore illum a quaestione ad nullum aliud rei publicae munus abduci licebat, eo tempore ad quaestionem ipse abreptus est. At ad quam quaestionem? vultus enim vestri, iudices, me invitant ut quae reticenda putaram libeat iam libere dicere. {{pn|90}}Quid? illa tandem quaestio aut disceptatio aut iudicium fuit? Putabo fuisse. Dicat qui vult hodie de illo populo concitato, cui tum populo mos gestus est, qua de re Iunius causam dixerit: quemcumque rogaveris, hoc respondebit, quod pecuniam acceperit, quod innocentem circumvenerit. Est haec opinio. At, si ita esset, hac lege accusatum oportuit qua accusatur Habitus. At ipse ea lege quaerebat. Paucos dies exspectasset Quinctius. At neque privatus accusare nec sedata iam invidia volebat. Videtis igitur non in causa, sed in tempore ac potestate spem omnem accusatoris fuisse. {{pn|91}}Multam petivit. Qua lege? Quod in legem non iurasset, quae res nemini umquam fraudi fuit, et quod C. Verres, praetor urbanus, homo sanctus et diligens, subsortitionem eius in eo codice non haberet qui tum interlitus proferebatur. His de causis C. Iunius condemnatus est, iudices, levissimis et infirmissimis, quas omnino in iudicium adferri non oportuit; itaque oppressus est non causa, sed tempore

===XXXIV===
{{pn|92}}Hoc vos Cluentio iudicium putatis obesse oportere? Quam ob causam? Si ex lege subsortitus non erat Iunius aut si in aliquam legem aliquando non iuraverat, idcirco illius damnatione aliquid de Cluentio iudicabatur? 'Non,' inquit, 'sed ille idcirco illis legibus condemnatus est, quod contra aliam legem commiserat.' Qui hoc confitentur possunt idem illud iudicium fuisse defendere? 'Ergo' inquit 'idcirco infestus tum populus Romanus fuit C. Iunio, quod illud iudicium corruptum per eum putabatur.' Num igitur hoc tempore causa mutata est? num alia res, alia ratio illius iudicii, alia natura totius negotii nunc est ac tum fuit? Non opinor ex eis rebus quae gestae sunt rem ullam potuisse mutari. {{pn|93}}Quid ergo est causae quod nunc nostra defensio audiatur tanto silentio, tum Iunio defendendi sui potestas erepta sit? Quia tum in causa nihil erat praeter invidiam, errorem, suspicionem, contiones cotidianas seditiose ac populariter concitatas. Accusabat tribunus plebis idem in contionibus, idem ad subsellia; ad iudicium non modo de contione, sed etiam cum ipsa contione veniebat; gradus illi Aurelii tum novi quasi pro theatro illi iudicio aedificati videbantur, quos ubi accusator concitatis hominibus complerat, non modo dicendi ab reo, sed ne surgendi quidem potestas erat. {{pn|94}}Nuper apud C. Orchivium, collegam meum, locus ab iudicibus Fausto Sullae de pecuniis residuis non est constitutus, non quo illi aut exlegem esse Sullam aut causam pecuniae publicae contemptam atque abiectam putarent, sed quod accusante tribuno plebis condicione aequa disceptari posse non putarunt. Quid? conferam Sullamne cum Iunio? an hunc tribunum plebis cum Quinctio? an vero tempus cum tempore? Sulla maximis opibus, cognatis, adfinibus, necessariis, clientibus plurimis, haec autem apud Iunium parva et infirma et ipsius labore quaesita atque collecta: hic tribunus plebis modestus, prudens, non modo non seditiosus, sed etiam seditiosis adversarius, ille autem acerbus, criminosus, popularis homo ac turbulentus: tempus hoc tranquillum atque pacatum, illud omnibus invidiae tempestatibus concitatum. Quae cum ita essent, in Fausto tamen illi iudices statuerunt iniqua condicione reum causam dicere, cum adversario eius ad ius accusationis summa vis potestatis accederet

===XXXV===
{{pn|95}}Quam quidem rationem vos, iudices, diligenter pro vestra sapientia et humanitate cogitare, et penitus perspicere debetis quid mali, quantum periculi uni cuique nostrum inferre possit vis tribunicia, conflata praesertim invidia et contionibus seditiose concitatis. Optimis hercule temporibus, tum cum homines se non iactatione populari, sed dignitate atque innocentia tuebantur, tamen nec P. Popilius neque Q. Metellus, clarissimi viri atque amplissimi, vim tribuniciam sustinere potuerunt; nedum his temporibus, his moribus, his magistratibus sine vestra sapientia ac sine iudiciorum remediis salvi esse possimus. {{pn|96}}Non fuit illud igitur iudicium iudicii simile, iudices, non fuit, in quo non modus ullus est adhibitus, non mos consuetudoque servata, non causa defensa: vis illa fuit et, ut saepe iam dixi, ruina quaedam atque tempestas et quidvis potius quam iudicium aut disceptatio aut quaestio. Quod si quis est qui illud iudicium fuisse arbitretur et qui his rebus iudicatis standum putet, is tamen hanc causam ab illa debet seiungere; ab illo enim, sive quod in legem non iurasset sive quod e lege subsortitus iudicem non esset, multa petita esse dicitur, Cluenti autem ratio cum illis legibus quibus a Iunio multa petita est nulla potest ex parte esse coniuncta.

{{pn|97}}At enim etiam Bulbus est condemnatus. Adde maiestatis, ut intellegas hoc iudicium cum illo non esse coniunctum. At est hoc illi crimen obiectum. Fateor, sed etiam legionem esse ab eo sollicitatam in Illyrico C. Cosconi litteris et multorum testimoniis planum factum est, quod crimen erat proprium illius quaestionis et quae res lege maiestatis tenebatur. At hoc obfuit ei maxime. Iam ista divinatio est; qua si uti licet, vide ne mea coniectura multo sit verior. Ego enim sic arbitror, Bulbum, quod homo nequam, turpis, improbus, multis flagitiis contaminatus in iudicium sit adductus, idcirco facilius esse damnatum: tu mihi ex tota causa Bulbi quod tibi commodum est eligis, ut id esse secutos iudices dicas.

===XXXVI===
{{pn|98}}Quapropter hoc Bulbi iudicium non plus huic obesse causae debet quam illa quae commemorata sunt ab accusatore duo iudicia, P. Popili et Ti. Guttae, qui causam de ambitu dixerunt. Qui accusati sunt ab eis qui erant ipsi ambitus condemnati: quos ego non idcirco esse arbitror in integrum restitutos quod planum fecerint illos ob rem iudicandam pecuniam accepisse, sed quod iudicibus probaverint, cum in eodem genere in quo ipsi offendissent alios reprehendissent, se ad praemia legis venire oportere. Quapropter neminem dubitare existimo quin illa damnatio ambitus nulla ex parte cum causa Cluenti vestroque iudicio coniuncta esse possit.

{{pn|99}}Quid, quod Staienus est condemnatus? Non dico hoc tempore, iudices, id quod nescio an dici oporteat, illum maiestatis esse condemnatum. Non recito testimonia hominum honestissimorum, quae in Staienum sunt dicta ab eis qui M. Aemilio, clarissimo viro, legati et praefecti et tribuni militares fuerunt; quorum testimoniis planum factum est maxime eius opera, cum quaestor esset, in exercitu seditionem esse conflatam. Ne illa quidem testimonia recito quae dicta sunt de HS DC milibus, quae ille cum accepisset nomine iudicii Safiniani, sicut in Oppianici iudicio postea, reticuit atque suppressit. {{pn|100}}Omitto et haec et alia permulta quae illo iudicio in Staienum dicta sunt: hoc dico, eandem tum fuisse P. et L. Cominiis, equitibus Romanis, honestis hominibus et disertis, controversiam cum Staieno, quem accusabant, quae nunc mihi est cum Accio. Cominii dicebant idem quod ego dico, Staienum ab Oppianico pecuniam accepisse ut iudicium corrumperet: Staienus conciliandae gratiae causa accepisse dicebat. {{pn|101}}Irridebatur haec illius reconciliatio et persona viri boni suscepta, sicut in statuis inauratis quas posuit ad Iuturnae, quibus subscripsit reges a se in gratiam esse reductos; exagitabantur omnes eius fraudes atque fallaciae; tota vita in eius modi ratione versata aperiebatur; egestas domestica, quaestus forensis in medium proferebatur; nummarius interpres pacis et concordiae non probabatur. Itaque cum Staienus, cum idem defenderet quod Accius, condemnatus est; {{pn|102}}Cominii cum hoc agerent, quod nos in tota causa egimus, probaverunt. Quam ob rem si Staieni damnatione Oppianicum iudicium corrumpere voluisse, Oppianicum iudici ad emendas sententias dedisse pecuniam iudicatum est, cum ita constitutum sit ut in illa culpa aut Cluentius sit aut Oppianicus, Cluenti nummus nullus iudici datus ullo vestigio reperietur, Oppianici pecunia post iudicium factum ab iudice ablata est, – potest esse dubium quin illa damnatio Staieni non modo non sit contra Cluentium, sed maxime nostram causam defensionemque confirmet?

===XXXVII===
{{pn|103}}Ergo adhuc Iuni iudicium video esse eius modi ut incursionem potius seditionis, vim multitudinis, impetum tribunicium, quam iudicium appellandum putem. Quod si quis illud iudicium appellet, tamen hoc confiteatur necesse est, nullo modo illam multam quae ab Iunio petita sit cum Cluenti causa posse coniungi. Illud igitur Iunianum per vim factum est: Bulbi et Popili et Guttae contra Cluentium non est: Staieni etiam pro Cluentio est.

Videamus ecquid aliud iudicium, quod pro Cluentio sit, proferre possimus. Dixitne tandem causam C. Fidiculanius Falcula, qui Oppianicum condemnarat, cum praesertim, – id quod fuit in illo iudicio invidiosissimum, – paucos dies ex subsortitione sedisset? Dixit et bis quidem dixit; in summam enim L. Quinctius invidiam contionibus eum cotidianis seditiosis et turbulentis adduxerat. Uno iudicio multa est ab eo petita, sicut ab Iunio, quod non suae decuriae munere neque ex lege sedisset. Paulo sedatiore tempore est accusatus quam Iunius, sed eadem fere lege et crimine: quia nulla in iudicio seditio neque vis nec turba versata est, prima actione facillime est absolutus. Non numero hanc absolutionem; nihilo minus enim potest, ut illam multam non commiserit, accepisse tamen ob rem iudicandam [pecuniam, sicut causam pecunia] capta nusquam Staienus eadem lege dixit. Proprium crimen illud quaestionis eius non fuit. {{pn|104}}Fidiculanius quid fecisse dicebatur? accepisse a Cluentio HS CCCC milia. Cuius erat ordinis? senatorii. Qua lege in eo genere a senatore ratio repeti solet, de pecuniis repetundis, ea lege accusatus honestissime est absolutus; acta est enim causa more maiorum, sine vi, sine metu, sine periculo; dicta et eita et demonstrata sunt omnia; adducti iudices sunt non modo potuisse honeste ab eo reum condemnari qui non perpetuo sedisset, sed, aliud si is iudex nihil scisset nisi quae praeiudicia de eo facta esse constarent, audire praeterea nihil debuisse

===XXXVIII===
{{pn|105}}Tum etiam illi quinque qui, imperitorum hominum rumusculos aucupati, tum illum absolverunt, iam suam clementiam laudari magno opere nolebant. A quibus si qui quaereret sedissentne iudices in C. Fabricium, sedisse se dicerent; si interrogarentur num quo crimine is esset accusatus praeterquam veneni eius quod quaesitum Habito diceretur, negarent; si deinde essent rogati quid iudicassent, condemnasse se dicerent; nemo enim absolvit. Eodem modo quaesitum si esset de Scamandro, certe idem respondissent; tametsi ille una sententia est absolutus, sed illam unam nemo tum istorum suam dici vellet. {{pn|106}}Uter igitur facilius suae sententiae rationem redderet: isne qui se et sibi et rei iudicatae constitisse dicit, an ille qui se in principem maleficii lenem, in adiutores eius et conscios vehementissimum esse respondet? Quorum ego de sententia non debeo disputare; neque enim dubito quin ii tales viri suspicione aliqua perculsi repentina de statu suo declinarint. Qua re eorum qui absolverunt misericordiam non reprehendo, eorum qui in iudicando superiora iudicia secuti sunt (sua sponte, non Staieni fraude) constantiam comprobo, eorum vero qui sibi non liquere dixerunt sapientiam laudo, – qui absolvere eum quem nocentissimum cognorant, et quem ipsi bis iam antea condemnarant nullo modo poterant, condemnare, cum tanta consilii infamia et tam atrocis rei suspicio esset iniecta, paulo posterius patefacta re maluerunt. {{pn|107}}Ac ne ex facto solum sapientes illos iudicetis, sed etiam ex hominibus ipsis quod hi fecerunt rectissime ac sapientissime factum probetis, quis P. Octavio Balbo ingenio prudentior, iure peritior, fide, religione, officio diligentior aut sanctior commemorari potest? Non absolvit. Quis Q. Considio constantior, quis iudiciorum atque eius dignitatis quae in iudiciis publicis versari debet peritior, quis virtute, consilio, auctoritate praestantior? Ne is quidem absolvit. Longum est de singulorum virtute ita dicere; quae cognita sunt ab omnibus verborum ornamenta non quaerunt. Qualis vir M. Iuventius Pedo fuit ex vetere illa iudicum disciplina, qualis L. Caulius Mergus, M. Basilus, C. Caudinus! qui omnes in iudiciis publicis iam tum florente re publica floruerunt. Ex eodem numero L. Cassius, Cn. Heius, pari et integritate et prudentia; quorum nullius sententia est Oppianicus absolutus. Atque in his omnibus natu minimus, ingenio et diligentia et religione par eis quos antea commemoravi, P. Saturius, in eadem sententia fuit. {{pn|108}}O innocentiam Oppianici singularem, quo in reo qui absolvit ambitiosus, qui distulit cautus, qui condemnavit constans existimatur!

===XXXIX===
Haec tum agente Quinctio neque in contione neque in iudicio demonstrata sunt; neque enim ipse dici patiebatur nec per multitudinem concitatam consistere cuiquam in dicendo licebat. Itaque ipse postquam Iunium pervertit, totam causam reliquit; paucis enim diebus illis et ipse privatus est factus et hominum studia defervisse intellegebat. Quod si per quos dies Iunium accusavit Fidiculanium accusare voluisset, respondendi Fidiculanio potestas facta non esset. Ac primo quidem omnibus illis iudicibus qui Oppianicum condemnarant minabatur. {{pn|109}}Iam insolentiam noratis hominis, noratis animos eius ac spiritus tribunicios. Quod erat odium, di immortales, quae superbia, quanta ignorantia sui, quam gravis atque intolerabilis arrogantia! qui illud iam ipsum acerbe tulerit, ex quo illa nata sunt omnia, non sibi ac defensioni suae condonatum esse Oppianicum: proinde quasi non satis signi esse debuerit ab omnibus eum fuisse desertum qui se ad patronum illum contulisset. Erat enim Romae summa copia patronorum, hominum eloquentissimorum atque amplissimorum, quorum certe aliquis defendisset equitem Romanum, in municipio suo nobilem, si honeste putaset eius modi causam posse defendi

===XL===
{{pn|110}}Nam Quinctius quidem quam causam umquam antea dixerat, cum annos ad quinquaginta natus esset? quis eum umquam non modo in patroni, sed in laudatoris aut advocati loco viderat? Qui quod rostra iam diu vacua locumque illum post adventum L. Sullae a tribunicia voce desertum oppresserat, multitudinemque desuefactam iam a contionibus ad veteris consuetudinis similitudinem revocarat, idcirco cuidam hominum generi paulisper iucundior fuit. Atque idem quanto in odio postea fuit illis ipsis per quos in altiorem locum ascenderat! {{pn|111}}Neque iniuria; facite enim ut non solum mores eius et arrogantiam, sed etiam vultum atque amictum, atque illam usque ad talos demissam purpuram recordemini! Is, quasi non esset ullo modo ferendum se ex iudicio discessisse victum, rem a subselliis ad rostra detulit. Et iam querimur saepe hominibus novis non satis magnos in hac civitate esse fructus? Nego usquam umquam fuisse maiores, ubi si quis ignobili loco natus ita vivit ut nobilitatis dignitatem virtute tueri posse videatur, usque eo pervenit quoad eum industria cum innocentia prosecuta est; {{pn|112}}si quis autem hoc uno nititur, quod sit ignobilis, procedit saepe longius quam si idem ille esset cum isdem suis vitiis nobilissimus. Ut Quinctius – nihil enim dicam de ceteris – si fuisset homo nobilis, quis eum cum illa superbia atque intolerantia ferre potuisset? Quod eo loco fuit, ita tulerunt ut, si quid haberet a natura boni, prodesse ei putarent oportere, superbiam autem atque arrogantiam eius deridendam magis arbitrarentur propter humilitatem hominis quam pertimescendam.

===XLI===
Sed, ut illuc revertar, quo tempore Fidiculanius est absolutus tu, qui iudicia facta commemoras, quid tum esse existimas iudicatum? certe gratis iudicasse. {{pn|113}}At condemnarat, at causam totam non audierat, at in contionibus a L. Quinctio vehementer erat et saepe vexatus. Illa igitur omnia Quinctiana iniqua, falsa, turbulenta, popularia, seditiosa iudicia fuerunt. Esto: potuit esse innocens Falcula. Iam ergo aliqui Oppianicum gratis condemnavit; iam non eos Iunius subsortitus est qui pecunia accepta condemnarent; iam videtur aliqui ab initio non sedisse et tamen Oppianicum gratis condemnasse. Verum, si innocens Falcula, quaero quis sit nocens? si hic gratis condemnavit, quis accepit? Nego rem esse ullam in quemquam illorum obiectam quae Fidiculanio non obiecta sit, aliquid fuisse in Fidiculani causa quod idem non esset in ceterorum. {{pn|114}}Aut hoc iudicium reprehendas tu, cuius accusatio rebus iudicatis niti videbatur, necesse est, aut, si hoc verum esse concedis, Oppianicum gratis condemnatum esse fateare.

Quamquam satis magno argumento esse debet, quod ex tam multis iudicibus absoluto Falcula nemo reus factus est. Quid enim mihi damnatos ambitus colligitis, alia lege, certis criminibus, plurimis testibus? cum primum illi ipsi debuerint potius accusari de pecuniis repetundis quam ambitus; nam si in ambitus iudiciis hoc eis obfuit, cum alia lege causam dicerent, certe, si propria lege huius peccati adducti essent, multo plus obfuisset. {{pn|115}}Deinde si tanta vis fuit istius criminis, ut, qua quisque lege ex illis iudicibus reus factus esset, tamen hac plaga periret, cur in tanta multitudine accusatorum, tantis praemiis, ceteri rei facti non sunt? Hic profertur id quod iudicium appellari non oportet, P. Septimio Scaevolae litem eo nomine esse aestimatam. Cuius rei quae consuetudo sit, quoniam apud homines peritissimos dico, pluribus verbis docere non debeo; numquam enim ea diligentia quae solet adhiberi in ceteris iudiciis eadem reo damnato adhibita est. {{pn|116}}In litibus aestimandis fere iudices aut, quod sibi eum quem semel condemnarunt inimicum putant esse, si quae in eum lis capitis illata est, non admittunt, aut, quod se perfunctos iam esse arbitrantur, cum de reo iudicarunt, neglegentius attendunt cetera. Itaque et maiestatis absoluti sunt permulti, quibus damnatis de pecuniis repetundis lites maiestatis essent aestimatae, et hoc cotidie fieri videmus, ut reo damnato de pecuniis repetundis, ad quos pervenisse pecunias in litibus aestimandis statutum sit, eos idem iudices absolvant; quod cum fit, non iudicia rescinduntur, sed hoc statuitur, aestimationem litium non esse iudicium. Scaevola condemnatus est aliis criminibus, frequentissimis Apuliae testibus; omni contentione pugnatum est uti lis haec capitis aestimaretur. Quae res si rei iudicatae pondus habuisset, ille postea vel isdem vel aliis inimicis reus hac lege ipsa factus esset.

===XLII===
{{pn|117}}Sequitur id quod illi iudicium appellant, maiores autem nostri numquam neque iudicium nominarunt neque proinde ut rem iudicatam observarunt, animadversionem atque auctoritatem censoriam. Qua de re ante quam dicere incipio, perpauca mihi de meo officio verba faciunda sunt, ut a me cum huiusce periculi tum ceterorum quoque officiorum et amicitiarum ratio conservata esse videatur. Nam mihi cum viris fortibus qui censores proxime fuerunt ambobus est amicitia, cum altero vero, sicuti plerique vestrum sciunt, magnus usus et summa utriusque officiis constituta necessitudo. {{pn|118}}Qua re quicquid de subscriptionibus eorum mihi dicendum erit, eo dicam animo ut omnem orationem meam non de illorum facto, sed de ratione censoria habitam existimari velim; a Lentulo autem, familiari meo, qui a me pro eximia sua virtute summisque honoribus quos a populo Romano adeptus est honoris causa nominatur, facile hoc, iudices, impetrabo, ut, quam ipse adhibere consuevit in amicorum periculis cum fidem et diligentiam tum vim animi libertatemque dicendi, ex hac mihi concedat ut tantum mihi sumam quantum sine huius periculo praeterire non possim. A me tamen, ut aequum est, omnia caute pedetemptimque dicentur, ut neque fides huius defensionis relicta neque cuiusquam aut dignitas laesa aut amicitia violata esse videatur.

{{pn|119}}Video igitur, iudices, animadvertisse censores in iudices quosdam illius consilii Iuniani, cum istam ipsam causam subscriberent. Hic illud primum commune proponam, numquam animadversionibus censoriis hanc civitatem ita contentam ut rebus iudicatis fuisse. Neque in re nota consumam tempus; exempli causa ponam unum illud, C. Getam, cum a L. Metello et Cn. Domitio censoribus ex senatu eiectus esset, censorem esse ipsum postea factum, et cuius mores erant a censoribus reprehensi, hunc postea et populi Romani et eorum qui in ipsum animadverterant moribus praefuisse. Quod si illud iudicium putaretur, ut ceteri turpi iudicio damnati in perpetuum omni honore ac dignitate privantur, sic hominibus ignominia notatis neque ad honorem aditus neque in curiam reditus esset. {{pn|120}}Nunc si quem Cn. Lentuli aut L. Gelli libertus furti condemnarit, is omnibus ornamentis amissis numquam ullam honestatis suae partem recuperabit; quos autem ipse L. Gellius et Cn. Lentulus, duo censores, clarissimi viri sapientissimique homines, furti et captarum pecuniarum nomine notaverunt, ii non modo in senatum redierunt, sed etiam illarum ipsarum rerum iudiciis absoluti sunt

===XLIII===
Neminem voluerunt maiores nostri non modo de existimatione cuiusquam, sed ne pecuniaria quidem de re minima esse iudicem, nisi qui inter adversarios convenisset; quapropter in omnibus legibus quibus exceptum est de quibus causis aut magistratum capere non liceat aut iudicem legi aut alterum accusare, haec ignominiae causa praetermissa est; timoris enim causam, non vitae poenam in illa potestate esse voluerunt. {{pn|121}}Itaque non solum illud ostendam, quod iam videtis, populi Romani suffragiis saepenumero censorias subscriptiones esse sublatas, verum etiam iudiciis eorum qui iurati statuere maiore cum religione et diligentia debuerunt. Primum iudices, senatores equitesque Romani, in compluribus iam reis quos contra leges pecunias accepisse subscriptum est, suae potius religioni quam censorum opinioni paruerunt; deinde praetores urbani, qui iurati debent optimum quemque in lectos iudices referre, numquam sibi ad eam rem censoriam ignominiam impedimento esse oportere duxerunt; {{pn|122}}censores denique ipsi saepe numero superiorum censorum iudiciis, si ista iudicia appellari vultis, non steterunt. Atque etiam ipsi inter se censores sua iudicia tanti esse arbitrantur ut alter alterius iudicium non modo reprehendat, sed etiam rescindat; ut alter de senatu movere velit, alter retineat et ordine amplissimo dignum existimet; ut alter in aerarios referri aut tribu moveri iubeat, alter vetet. Qua re qui vobis in mentem venit haec appellare iudicia, quae a populo rescindi, ab iuratis iudicibus repudiari, a magistratibus neglegi, ab eis qui eandem potestatem adepti sunt commutari, inter collegas discrepare videatis?

===XLIV===
{{pn|123}}Quae cum ita sint, videamus quid tandem censores de illo iudicio corrupto iudicasse dicantur. Ac primum illud statuamus, utrum quia censores subscripserint ita sit, an quia ita fuerit illi subscripserint. Si quia subscripserint, videte quid agatis, ne in unum quemque nostrum censoribus in posterum potestatem regiam permittatis, ne subscriptio censoria non minus calamitatis civibus quam illa acerbissima proscriptio posset adferre, ne censorium stilum, cuius mucronem multis remediis maiores nostri rettuderunt, aeque posthac atque illum dictatorium gaudium pertimescamus. {{pn|124}}Sin autem quod subscriptum est, quia verum est, idcirco grave debet esse, hoc quaeremus, verum sit an falsum. Removeantur auctoritates censoriae; tollatur id ex causa quod in causa non est; doce quam pecuniam Cluentius dederit, unde dederit, quem ad modum dederit; unum denique aliquod a Cluentio aliquando profectae pecuniae vestigium ostende. Vince deinde bonum virum fuisse Oppianicum, hominem integrum, nihil de illo umquam secus esse existimatum, nihil denique praeiudicatum. Tum auctoritatem censoriam amplexator, tum illorum 'iudicium' coniunctum cum re esse defendito. {{pn|125}}Dum vero eum fuisse Oppianicum constabit qui tabulas publicas municipii manu sua corrupisse iudicatus sit, qui testamentum interleverit, qui supposita persona falsum testamentum obsignandum curaverit, qui eum cuius nomine id obsignatum est interfecerit, qui avunculum filii sui in servitute ac vinculis necaverit, qui municipes suos proscribendos occidendosque curaverit, qui eius uxorem quem occiderat in matrimonium duxerit, qui pecuniam pro abortione dederit, qui socrum, qui uxores, qui uno tempore fratris uxorem speratosque liberos fratremque ipsum, qui denique suos liberos interfecerit, qui cum venenum privigno suo dare vellet, manifesto deprehensus sit, cuius ministris consciisque damnatis ipse adductus in iudicium pecuniam iudici dederit ad sententias iudicum corrumpendas – dum haec, inquam, de Oppianico constabunt, neque ullo argumento Cluentianeae pecuniae crimen tenebitur, quid est quod te ista censoria sive voluntas sive opinio fuit, adiuvare aut hunc innocentem opprimere posse videatur?

===XLV===
{{pn|126}}Quid igitur censores secuti sunt? Ne ipsi quidem, ut gravissime dicam, quicquam aliud dicent praeter sermonem atque famam; nihil se testibus, nihil tabulis, nihil aliquo gravi argumento comperisse, nihil denique causa cognita statuisse dicent. Quod si ita fecissent, tamen id non ita fixum esse deberet ut convelli non liceret. Non utar exemplorum copia, quae summa est; non rem veterem, non hominem potentem aliquem aut gratiosum proferam. Nuper hominem tenuem, scribam aedilicium, D. Matrinium, cum defendissem apud M. Iunium Q. Publicium praetores et M. Plaetorium C. Flaminium aediles curules, persuasi ut scribam iurati legerent eum quem idem isti censores aerarium reliquissent; cum enim in homine nulla culpa inveniretur, quid ille meruisset, non quid de eo statutum esset, quaerendum esse duxerunt. {{pn|127}}Nam haec quidem quae de iudicio corrupto subscripserunt, quis est qui ab illis satis cognita et diligenter iudicata arbitretur? In M'. Aquilium et in Ti. Guttam video esse subscriptum. Quid est hoc? duos esse corruptos solos pecunia dicant? ceteri videlicet gratis condemnarunt. Non est igitur circumventus, non est oppressus pecunia, non, ut illae Quinctianae contiones habebantur, omnes qui Oppianicum condemnarunt in culpa sunt ac suspicione ponendi. Duos solos video auctoritate censorum adfines ei turpitudini iudicari: aut illud adferant, aliquid sese, quod de his duobus habuerint compertum, de ceteris comperisse.

===XLVI===
{{pn|128}}Nam illud quidem minime probandum est, ad notationes auctoritatemque censoriam exemplum illos e consuetudine militari transtulisse. Statuerunt enim ita maiores nostri ut, si a multis esset flagitium rei militaris admissum, sortito in quosdam animadverteretur, ut metus videlicet ad omnes, poena ad paucos perveniret. Quod idem facere censores in delectu dignitatis et in iudicio civium et in animadversione vitiorum qui convenit? Nam miles qui locum non tenuit, qui hostium impetum vimque pertimuit, potest idem postea et miles esse melior et vir bonus et civis utilis. Qua re qui in bello propter hostium metum deliquerat, amplior ei mortis ut supplicii metus est a maioribus constitutus; ne autem nimium multi poenam capitis subirent, idcirco illa sortitio comparata est. {{pn|129}}Hoc tu idem facies censor in senatu legendo? Si erunt plures qui ob innocentem condemnandum pecuniam acceperint, tu non animadvertes in omnes, sed carpes ut velis, et paucos ex multis ad ignominiam sortiere? Habebit igitur te sciente et vidente curia senatorem, populus Romanus iudicem, res publica civem sine ignominia quemquam, qui ad perniciem innocentis fidem suam et religionem pecunia commutarit; et qui pretio adductus eripuerit patriam, fortunas, liberos civi innocenti, is censoriae severitatis nota non inuretur? Tu es praefectus moribus, tu magister veteris disciplinae ac severitatis, si aut retines quemquam sciens in senatu scelere tanto contaminatum, aut statuis qui in eadem culpa sit non eadem poena adfici convenire? Aut quam condicionem supplicii maiores in bello timiditati militis propositam esse voluerunt, eandem tu in pace constitues improbitati senatoris? Quod si hoc exemplum ex re militari ad animadversionem censoriam transferendum fuit, sortitione id ipsum factum esse oportuit; sin autem sortiri ad poenam et hominum delictum fortunae iudicio committere minime censorium est, certe in multorum peccato carpi paucos ad ignominiam [et turpitudinem] non oportet.

===XLVII===
{{pn|130}}Verum omnes intellegimus in istis subscriptionibus ventum quendam popularem esse quaesitum. Iactata res erat in contione a tribuno seditioso; incognita causa probatum erat illud multitudini; nemini licitum est contra dicere; nemo denique ut defenderet contrariam partem laborabat. In invidiam porro magnam illa iudicia venerant: etenim paucis postea mensibus alia vehemens erat in iudiciis ex notatione tabellarum invidia versata. Praetermitti ab censoribus et neglegi macula iudiciorum posse non videbatur. Homines quos ceteris vitiis atque omni dedecore infames videbant, – et eo magis quod illo ipso tempore, illis censoribus, erant iudicia cum equestri ordine communicata, – ut viderentur per hominum idoneorum ignominiam sua auctoritate illa iudicia reprehendisse. {{pn|131}}Quod si hanc apud eosdem ipsos censores mihi aut alii causam agere licuisset, hominibus tali prudentia praeditis certe probavissem; res enim indicat nihil ipsos habuisse cogniti, nihil comperti; ex tota ista subscriptione rumorem quendam et plausum popularem esse quaesitum.

Nam in P. Popilium, qui Oppianicum condemnarat, subscripsit L. Gellius, quod is pecuniam accepisset, quo innocentem condemnaret. Iam id ipsum quantae divinationis est scire innocentem fuisse reum, quem fortasse numquam viderat, cum homines sapientissimi, iudices, ut nihil dicam de eis qui condemnarunt, causa cognita sibi dixerunt non liquere! {{pn|132}}Verum esto: condemnat Popilium Gellius, iudicat accepisse a Cluentio pecuniam. Negat hoc Lentulus. Nam Popilium, quod erat libertini filius, in senatum non legit, locum quidem senatorium ludis et cetera ornamenta relinquit, et eum omni ignominia liberat; quod cum facit, iudicat eius sententia gratis esse Oppianicum condemnatum. Et eundem Popilium postea Lentulus in ambitus iudicio pro testimonio diligentissime laudat. Qua re si neque L. Gelli iudicio stetit Lentulus neque Lentuli existimatione contentus fuit Gellius, et si uterque censor censoris opinione standum non putavit, quid est quam ob rem quisquam nostrum censorias subscriptiones omnes fixas et in perpetuum ratas putet esse oportere?

===XLVIII===
{{pn|133}}At in ipsum Habitum animadverterunt. Nullam quidem ob turpitudinem, nullum ob totius vitae non dicam vitium, sed erratum; neque enim hoc homine sanctior neque probior neque in omnibus officiis retinendis diligentior esse quisquam potest. Neque illi aliter dicunt, sed eandem illam famam iudicii corrupti secuti sunt: neque ipsi secus existimant quam nos existimari volumus de huius pudore, integritate, virtute, sed putarunt praetermitti accusatorem non potuisse, cum animadversum esset in iudices. Qua de re [tota] si unum factum ex omni antiquitate protulero, plura non dicam. {{pn|134}}Non enim mihi exemplum summi et clarissimi viri, P. Africani, praetereundem videtur, qui cum esset censor et in equitum censu C. Licinius Sacerdos prodisset, clara voce, ut omnis contio audire posset, dixit se scire illum verbis conceptis peierasse: si qui contra vellet dicere, usurum esse eum suo testimonio: deinde cum nemo contra diceret, iussit equum traducere. Ita is, cuius arbitrio et populus Romanus et exterae gentes contentae esse consuerant, ipse sua scientia ad ignominiam alterius contentus non fuit. Quod si hoc Habito facere licuisset, facile illis ipsis iudicibus et falsae suspicioni et invidiae populariter excitatae restitisset.

{{pn|135}}Unam etiam est quod me maxime perturbat, cui loco respondere vix videor posse, quod elogium recitasti de testamento Cn. Egnati patris, hominis honestissimi videlicet et sapientissimi: idcirco se exheredasse filium quod is ob Oppianici condemnationem pecuniam accepisset. De cuius hominis levitate et inconstantia plura non dicam: hoc testamentum ipsum, quod recitas, eius modi est ut ille, cum eum filium exheredaret quem oderat, ei filio coheredes homines alienissimos adiungeret quem diligebat. Sed tu, Acci, consideres, censeo, diligenter, utrum censorum iudicium grave velis esse an Egnati. Si Egnati, leve est quod censores de ceteris subscripserunt; ipsum enim Cn. Egnatium, quem tu gravem esse vis, ex senatu eiecerunt: sin autem censorum, hunc Egnatium, quem pater censoria subscriptione exheredavit, censores in senatu, cum patrem eicerent, retinuerunt.

===XLIX===
{{pn|136}}At enim senatus universus iudicavit illud corruptum esse iudicium. Quo modo? Suscepit causam. An potuit rem delatam eius modi repudiare? cum tribunus plebis populo concitato rem paene ad manus revocasset, cum vir optimus et homo innocentissimus pecunia circumventus esse diceretur, cum invidia flagraret ordo senatorius, potuit nihil decerni? potuit illa concitatio multitudinis sine summo periculo rei publicae repudiari? At quid est decretum? quam iuste! quam sapienter! quam diligenter! SE QUI SUNT QUORUM OPERA FACTUM SIT UT IUDICIUM PUBLICUM CORRUMPERETUR. Utrum videtur id senatus factum iudicare, an, si factum sit, moleste graviterque ferre? Si ipse A. Cluentius sententiam de iudiciis rogaretur, aliam non diceret atque ii dixerunt quorum sententiis Cluentium condemnatum esse dicitis. {{pn|137}}Sed quaero a vobis num istam legem ex isto senatus consulto L. Lucullus consul, homo sapientissimus, tulerit, num anno post M. Lucullus et C. Cassius, in quos tum consules designatos idem illud senatus decreverat? Non tulerunt; et quod tu Habiti pecunia factum esse arguis neque id ulla tenuissima suspicione confirmas, factum est primum illorum aequitate et sapientia consulum, ut id, quod senatus decreverat ad illud invidiae praesens incendium restinguendum, id postea ferendum ad populum non arbitrarentur: ipse deinde populus Romanus, qui L. Quincti fictis querimoniis antea concitatus rem illam et rogationem flagitarat, idem C. Iuni filii, pueri parvuli, lacrimis commotus, maximo clamore et concursu totam quaestionem illam et legem repudiavit. {{pn|138}}Ex quo intellegi potuit id quod saepe dictum est: ut mare, quod sua natura tranquillum sit, ventorum vi agitari atque turbari, sic populum Romanum sua sponte esse placatum, hominum seditiosorum vocibus ut violentissimis tempestatibus concitari.

===L===
Est etiam reliqua permagna auctoritas, quam ego turpiter paene preterii; mea enim esse dicitur. Recitavit ex oratione nescio qua Accius, quam meam esse dicebat, cohortationem quandam iudicum ad honeste iudicandum et commemorationem cum aliorum iudiciorum quae probata non essent, tum illius ipsius iudicii Iuniani; proinde quasi ego non ab initio huius defensionis dixerim invidiosum illud iudicium fuisse, aut, cum de infamia iudiciorum disputarem, potuerim illud quod tam populare esset illo tempore praeterire. {{pn|139}}Ego vero, si quid eius modi dixi, neque cognitum commemoravi neque pro testimonio dixi, et illa oratio potius temporis mei quam iudicii et auctoritatis fuit. Cum enim accusarem, et mihi initio proposuissem ut animos et populi Romani et iudicum commoverem, cumque omnes offensiones iudiciorum non ex mea opinione sed ex hominum rumore proferrem, istam rem, quae tam populariter esset agitata, praeterire non potui. Sed errat vehementer si quis in orationibus nostris, quas in iudiciis habuimus, auctoritates nostras consignatas se habere arbitratur; omnes enim illae causarum ac temporum sunt, non hominum ipsorum aut patronorum. Nam si causae ipsae pro se loqui possent, nemo adhiberet oratorem: nunc adhibemur ut ea dicamus, non quae nostra auctoritate constituantur, sed quae ex re ipsa causaque ducantur. {{pn|140}}Hominem ingeniosum, M. Antonium, aiunt solitum esse dicere idcirco se nullam umquam orationem scripsisse ut, si quid aliquando non opus esset ab se esse dictum, posset negare dixisse; proinde quasi si quid a nobis dictum aut actum sit, id nisi litteris mandarimus, hominum memoria non comprehendatur

===LI===
Ego vero in isto genere libentius cum multorum tum hominis eloquentissimi et sapientissimi, L. Crassi, auctoritatem sequor, qui cum Cn. Plancum defenderet, accusante M. Bruto, homine in dicendo vehemente et callido, cum Brutus duobus recitatoribus constitutis ex duabus eius orationibus capita alterna inter se contraria recitanda curasset, quod in dissuasione rogationis eius quae contra coloniam Narbonensem ferebatur quantum potest de auctoritate senatus detrahit, in suasione legis Serviliae summis ornat senatum laudibus, et multa in equites Romanos cum ex ea oratione asperius dicta recitasset, quo animi illorum iudicum in Crassum incenderentur, aliquantum esse commotus dicitur. {{pn|141}}Itaque in respondendo primum euit utriusque rationem temporis, ut oratio ex re et ex causa habita videretur; deinde ut intellegere posset Brutus quem hominem et non solum qua eloquentia, verum etiam quo lepore et quibus facetiis praeditum lacessisset, tres ipse excitavit recitatores cum singulis libellis quos M. Brutus, pater illius accusatoris, de iure civili reliquit. Eorum initia cum recitarentur, – ea quae vobis nota esse arbitror: 'Forte evenit ut ruri in Privernati essemus ego et Brutus filius,' fundum Privernatem flagitabat; 'In Albano eramus ego et Brutus filius,' Albanum poscebat; 'In Tiburti forte cum adsedissemus ego et Brutus filius,' Tiburtem fundum requirebat; Brutum autem, hominem sapientem, quod filii nequitiam videret, quae praedia ei relinqueret testificari voluisse dicebat. Quod si potuisset honeste scribere se in balneis cum id aetatis filio fuisse, non praeterisset: eas se tamen ab eo balneas non ex libris patris, sed ex tabulis et ex censu quaerere. Crassus tum ita Brutum ultus est ut illum recitationis suae paeniteret; moleste enim fortasse tulerat se in eis orationibus reprehensum, quas de re publica habuisset, in quibus forsitan magis requiratur constantia. {{pn|142}}Ego autem illa recitata esse non moleste fero; neque enim ab illo tempore quod tum erat, neque ab ea causa quae tum agebatur aliena fuerunt; neque mihi quicquam oneris suscepi, cum ista dixi, quo minus honeste hanc causam et libere possem defendere. Quod si velim confiteri me causam A. Cluenti nunc cognosse, antea fuisse in illa populari opinione, quis tandem id possit reprehendere? praesertim, iudices, cum a vobis quoque ipsis hoc impetrari sit aequissimum, quod ego et ab initio petivi et nunc peto, ut, si quam huc graviorem de illo iudicio opinionem attulistis, hanc causa perspecta atque omni veritate cognita deponatis.

===LII===
{{pn|143}}Nunc, quoniam ad omnia quae abs te dicta sunt, T. Acci, de Oppianici damnatione respondi, confiteare necesse est te opinionem multum fefellise, quod existimaris me causam A. Cluenti non facto eius, sed lege defensurum. Nam hoc persaepe dixisti tibi sic renuntiari, me habere in animo causam hanc praesidio legis defendere. Itane est? Ab amicis imprudentes videlicet prodimur, et est nescio quis de eis quos amicos nostros arbitramur qui nostra consilia ad adversarios deferat. Quisnam hoc tibi renuntiavit? quis tam improbus fuit? Cui ego autem narravi? Nemo, ut opinor, in culpa est: et nimirum tibi istud lex ipsa renuntiavit. Sed num tibi ita defendisse videor ut tota in causa mentionem ullam fecerim legis? num secus hanc causam defendisse ac si lege Habitus teneretur? Certe, ut hominem confirmare oportet, nullus est locus a me purgandi istius invidiosi criminis praetermissus. {{pn|144}}Quid ergo est? quaeret fortasse quispiam: displicetne mihi legum praesidio capitis periculum propulsare? Mihi vero, iudices, non displicet, sed utor instituto meo. In hominis honesti prudentisque iudicio non solum meo consilio uti consuevi, sed multum etiam eius quem defendo et consilio et voluntati obtempero. Nam ut haec ad me causa delata est, qui leges eas ad quas adhibemur et in quibus versamur nosse deberem, dixi Habito statim eo capite QUI COISSET QUO QUIS CONDEMNARETUR illum esse liberum, teneri autem nostrum ordinem: atque ille me orare atque obsecrare coepit ne se lege defenderem. Cum ego quae mihi videbantur dicerem, traduxit me ad suam sententiam; adfirmabat enim lacrimans non se cupidiorem esse civitatis retinendae quam existimationis. Morem homini gessi, et tamen idcirco feci – neque enim id semper facere debemus – quod videbam per se ipsam causam sine lege copiosissime posse defendi. Videbam in hac defensione qua iam sum usus plus dignitatis, in illa qua me hic uti noluit minus laboris futurum: quod si nihil aliud esset actum nisi ut hanc causam obtineremus, lege recitata perorassem.

===LIII===
Neque me illa oratio commovet, quod ait Accius indignum esse facinus, si senator iudicio quempiam circumvenerit, legibus eum teneri: si eques Romanus hoc idem fecerit, non teneri. Ut tibi concedam hoc indignum esse, quod cuius modi sit iam videro, tu mihi concedas necesse est multo esse indignius in ea civitate quae legibus contineatur discedi ab legibus. Hoc enim vinculum est huius dignitatis qua fruimur in re publica, hoc fundamentum libertatis, hic fons aequitatis: mens et animus et consilium et sententia civitatis posita est in legibus. Ut corpora nostra sine mente, sic civitas sine lege suis partibus, ut nervis et sanguine et membris, uti non potest. Legum ministri magistratus, legum interpretes iudices, legum denique idcirco omnes servi sumus ut liberi esse possimus. {{pn|147}}Quid est, Q. Naso, cur tu in isto loco sedeas? Quae vis est, qua abs te hi iudices tali dignitate praediti coerceantur? Vos autem, iudices, quam ob rem ex tanta multitudine civium tam pauci de hominum fortunis sententiam fertis? Quo iure Accius quae voluit dixit? Cur mihi tam diu potestas dicendi datur? Quid sibi autem illi scribae, quid lictores, quid ceteri quos apparere huic quaestioni video, volunt? Opinor haec omnia lege fieri totumque hoc iudicium, ut ante dixi, quasi mente quadam regi legis et administrari. Quid ergo? haec quaestio sola ita gubernatur? Quid M. Plaetori et C. Flamini inter sicarios, quid C. Orchivi peculatus, quid mea de pecuniis reptundis, quid C. Aquili, apud quem nunc de ambitu causa dicitur, quid reliquae quaestiones? Circumspicite omnes rei publicae partes: {{pn|148}}omnia legum imperio et praescripto fieri videbitis. Si quis apud me, T. Acci, te reum velit facere, clames te lege pecuniarum repetundarum non teneri; neque haec tua recusatio confessio sit captae pecuniae, sed laboris et periculi non legitimi declinatio

===LIV===
Nunc quid agatur et quid abs te iuris constituatur vide. Iubet lex ea, qua lege haec quaestio constituta est, iudicem quaestionis, hoc est Q. Voconium, cum eis iudicibus qui ei obvenerint – vos appellat, iudices – quaerere de veneno. In quem quaerere? Infinitum est: QUICUMQUE, FECERIT, VENDIDERIT, EMERIT, HABUERIT, DEDERIT. Quid eadem lex statim adiungit? recita. DEQUE EIUS CAPITE QUAERITO. Cuius? qui coierit, convenerit? Non ita est. Quid ergo est? dic. QUI TRIBUNUS MILITUM LEGIONIBUS QUATTUOR PRIMIS, QUIVE QUAESTOR, TRIBUNUS PLEBIS – deinceps omnes magistratus nominavit – QUIVE IN SENATU SENTENTIAM DIXIT, DIXERIT. Quid tum? QUI EORUM COIT, COIERIT, CONVENIT, CONVENERIT, QUO QUIS IUDICIO PUBLICO CONDEMNARETUR. 'Qui eorum': quorum? videlicet, qui supra scripti sunt. Quid interest utro modo scriptum sit? Etsi est apertum, ipsa tamen lex nos docet. Ubi enim omnes mortales adligat ita loquitur, QUI VENENUM MALUM FECIT, FECERIT: omnes viri, mulieres, liberi, servi in iudicium vocantur. Si idem de coitione voluisset, adiunxisset: QUIVE, COIERIT. Nunc ita est: DEQUE EIUS CAPITE QUAERITO QUI MAGISTRATUM HABUERIT INVE SENATU SENTENTIAM DIXERIT, QUI EORUM COIT, COIERIT. {{pn|149}}Num is est Cluentius? Certe non est. Quis ergo est Cluentius? Qui tamen defendi causam suam lege noluit. Itaque abicio legem: morem Cluentio gero. Tibi tamen, Acci, pauca quae ab huius causa seiuncta sunt respondebo. Est enim quiddam in hac causa quod Cluentius ad se, est aliquid quod ego ad me putem pertinere. Hic sua putat interesse se re ipsa et gesto negotio, non lege defendi; ego autem mea existimo interesse me nulla in disputatione ab Accio videri esse superatum. Non enim mihi haec causa sola dicenda est; omnibus hic labor meus propositus est, quicumque hac facultate defensionis contenti esse possunt. Nolo quemquam eorum qui adsunt existimare me, quae de lege ab Accio dicta sunt, si reticuerim, comprobare. Quam ob rem, Cluenti, de te tibi obsequor, neque enim legem recito neque hoc loco pro te dico; sed ea quae a me desiderari arbitror non relinquam.

===LV===
{{pn|150}}Iniquum tibi videtur, Acci, esse non isdem legibus omnes teneri. Primum, ut id iniquissimum esse confitear, eius modi est ut commutatis eis opus sit legibus, non ut his quae sunt non pareamus. Deinde quis umquam hoc senator accusavit, ut cum altiorem gradum dignitatis beneficio populi Romani esset consecutus, eo se putaret durioribus legum condicionibus uti oportere? Quam multa sunt commoda quibus caremus, quam multa molesta et difficilia quae subimus! atque haec omnia tantum honoris et amplitudinis commodo compensantur. Converte nunc ad equestrem ordinem atque in ceteros ordines easdem vitae condiciones: non perferent. Putant enim minus multos sibi laqueos legum et condicionum ac iudiciorum propositos esse oportere, qui summum locum civitatis aut non potuerunt ascendere aut non petiverunt. {{pn|151}}Atque ut omittam leges alias omnes quibus nos tenemur, ceteri autem sunt ordines liberati, hanc ipsam legem NE QUIS IUDICIO CIRCUMVENIRETUR C. Gracchus tulit: eam legem pro plebe, non in plebem tulit. Postea L. Sulla, homo a populi causa remotissimus, tamen, cum eius rei quaestionem hac ipsa lege constitueret qua vos hoc tempore iudicatis, populum Romanum, quem ab hoc genere liberum acceperat, adligare novo quaestionis genere ausus non est. Quod si fieri posse existimasset, pro illo odio quod habuit in equestrem ordinem nihil fecisset libentius quam omnem illam acerbitatem prosciptionis suae, qua est usus in veteres iudices, in hanc unam quaestionem contulisset. {{pn|152}}Nec nunc quicquam agitur – mihi credite, iudices, et prospicite id quod providendum est – nisi ut equester ordo in huiusce legis periculum concludatur. Neque hoc agitur ab omnibus, sed a paucis. Nam ii senatores qui se facile tuentur integritate et innocentia – quales, ut vere dicam, vos estis, et ceteri qui sine cupiditate vixerunt – equites ordini senatorio dignitate proximos, concordia coniunctissimos esse cupiunt; sed ii qui sese volunt posse omnia neque praeterea quicquam esse aut in homine ullo aut in ordine hoc uno metu se putant equites Romanos in potestatem suam redacturos, si constitutum sit ut de eis qui rem iudicarint huiusce modi iudicia fieri possint. Vident enim auctoritatem huius ordinis confirmari: vident iudicia comprobari: hoc metu proposito evellere se aculeum severitatis vestrae posse confidunt. {{pn|153}}Quis enim de homine audeat paulo maioribus opibus praedito vere et fortiter iudicare, cum videat sibi de eo quod coierit aut consenserit causam esse dicendam?

===LVI===
O viros fortes, equites Romanos, qui homini clarissimo ac potentissimo, M. Druso, tribuno plebis restiterunt, cum ille nihil aliud ageret cum illa cuncta quae tum erat nobilitate, nisi ut ii qui rem iudicassent huiusce modi quaestionibus in iudicium vocarentur. Tunc C. Flavius Pusio, Cn. Titinius, C. Maecenas, illa robora populi Romani, ceterique eiusdem ordinis non fecerunt idem quod nunc Cluentius ut aliquid culpae suscipere se putarent recusando, sed apertissime repugnarunt, cum haec recusarent et palam fortissime atque honestissime dicerent se potuisse iudicio populi Romani in amplissimum locum pervenire, si sua studia ad honores petendos conferre voluissent; sese vidisse in ea vita qualis splendor inesset, quanta ornamenta, quae dignitas; quae se non contempsisse, sed ordine suo patrumque suorum contentos fuisse et vitam illam tranquillam et quietam, remotam a procellis invidiarum et huiusce modi iudiciorum sequi maluisse: {{pn|154}}aut sibi ad honores petendos aetatem integram restitui oportere, aut, quoniam id non posset, eam condicionem vitae quam secuti petitionem reliquissent manere; iniquum esse eos qui honorum ornamenta propter periculorum multitudinem praetermisissent populi beneficiis esse privatos, iudiciorum novorum periculis non carere; senatorem hoc queri non posse, propterea quod ea condicione proposita petere coepisset, quodque permulta essent ornamenta quibus eam mitigare molestiam posset, locus, auctoritas, domi splendor, apud exteras nationes nomen et gratia, toga praetexta, sella curulis, insignia, fasces, exercitus, imperia, provinciae: quibus in rebus cum summa recte factis maiores nostri praemia tum plura peccatis pericula proposita esse voluerunt. Illi non hoc recusabant, ne ea lege accusarentur qua nunc Habitus accusatur, quae tunc erat Sempronia, nunc est Cornelia; intellegebant enim ea lege equestrem ordinem non teneri; sed ne nova lege adligarentur laborabant. {{pn|155}}Habitus ne hoc quidem umquam recusavit, quo minus vel ea lege rationem vitae suae redderet qua non tenetur. Quae si vobis condicio placet, omnes id agamus ut haec quam primum in omnes ordines quaestio perferatur.

===LVII===
Interea quidem, per deos immortales! quoniam omnia commoda nostra, iura, libertatem, salutem denique legibus obtinemus, a legibus non recedamus. Simul et illud quam sit iniquum cogitemus populum Romanum aliud nunc agere; vobis rem publicam et fortunas suas commisisse, ipsum sine cura esse; non metuere ne lege ea quam numquam ipse iusserit, et quaestione qua se solutum liberumque esse arbitretur, per paucos iudices astringatur. {{pn|156}}Agit enim sic causam T. Accius, adulescens bonus et disertus, omnes cives legibus teneri omnibus; vos attenditis et auditis silentio sicut facere debetis; A. Cluentius causam dicit eques Romanus ea lege qua lege senatores et ii qui magistratum habuerunt soli tenentur; mihi per eum recusare et in arce legis praesidia constituere defensionis meae non licet. Si obtinuerit causam Cluentius, sicuti vestra aequitate nixi confidimus, omnes existimabunt, id quod erit, obtinuisse propter innocentiam, quoniam ita defensus sit; in lege autem, quam attingere noluerit, praesidii nihil fuisse. {{pn|157}}Hic nunc est quiddam quod ad me pertineat, de quo ante dixi, quod ego populo Romano praestare debeam, quoniam is vitae meae status est ut omnis mihi cura et opera posita sit in hominum periculis defendendis. Video quanta et quam periculosa et quam infinita quaestio temptetur ab accusatoribus, cum eam legem quae in nostrum ordinem scripta sit in populum Romanum transferre conentur. Qua in lege est QUI COIERIT, quod quam late pateat videtis; CONVENERIT aeque incertum et infinitum est; CONSENSERIT, hoc vero cum infinitum tum obscurum et occultum; FALSUMVE TESTIMONIUM DIXERIT, – quis de plebe romana testimonium dixit umquam cui non hoc periculum T. Accio auctore paratum esse videatis? Nam dicturum quidem certe, si hoc iudicium plebi Romanae propositum sit, neminem umquam esse confirmo. {{pn|158}}Sed hoc polliceor omnibus, si cui forte hac lege negotium facessetur qui lege non teneatur, si is uti me defensore voluerit, me eius causam legis praesidio defensurum, et vel his iudicibus vel horum similibus facillime probaturum, et omni me defensione usurum esse legis, qua nunc ut utar ab eo cuius voluntati mihi obtemperandum est non conceditur

===LVIII===
Non enim debeo dubitare, iudices, quin, si qua ad vos causa eius modi delata sit eius qui lege non teneatur, etiam si is invidiosus aut multis offensus esse videatur, etiam si eum oderitis, etiam si inviti absoluturi sitis, tamen absolvatis et religioni potius vestrae quam odio pareatis. {{pn|159}}Est enim sapientis iudicis cogitare tantum sibi a populo Romano esse permissum quantum commissum sit et creditum, et non solum sibi potestatem datam, verum etiam fidem habitam esse meminisse: posse quem oderit absolvere, quem non oderit condemnare, et semper non quid ipse velit, sed quid lex et religio cogat cogitare; animadvertere qua lege reus citetur, de quo reo cognoscat, quae res in quaestione versetur. Cum haec sunt videnda tum vero illud est hominis magni, iudices, atque sapientis, cum illam iudicandi causa tabellam sumpserit, non se reputare solum esse neque sibi quodcumque concupierit licere, sed habere in consilio legem, religionem, aequitatem, fidem; libidinem autem, odium, invidiam, metum cupiditatesque omnes amovere maximique aestimare conscientiam mentis suae, quam ab dis immortalibus accepimus, quae a nobis divelli non potest; quae si optimorum consiliorum atque factorum testis in omni vita nobis erit, sine ullo metu et summa cum honestate vivemus. {{pn|160}}Haec si T. Accius aut cognovisset aut cogitasset, profecto ne conatus quidem esset dicere, id quod multis verbis egit, iudicem quod ei videatur statuere et non devinctum legibus esse oportere.

Quibus de rebus mihi pro Cluenti voluntate nimium, pro rei dignitate parum, pro vestra prudentia satis dixisse videor. Reliqua perpauca sunt; quae quia vestrae quaestionis erant, idcirco illi statuerunt fingenda esse sibi et proferenda, ne omnium turpissimi reperirentur si in iudicium nihil praeter invidiam attulissent

===LIX===
Atque ut existimetis necessario me de his rebus de quibus iam dixerim pluribus egisse verbis, attendite reliqua: profecto intellegetis ea quae paucis demonstrari potuerint brevissime esse defensa.

{{pn|161}}Cn. Decidio Samniti, ei qui proscriptus est, iniuriam in calamitate eius ab huius familia factam esse dixistis. Ab nullo ille liberalius quam a Cluentio tractatus est: huius illum opes in rebus eius incommodissimis sublevarunt, atque hoc cum ipse tum eius amici necessariique omnes cognorunt. Anchari et Paceni pastoribus huius vilicum vim et manus attulisse. Cum quaedam in callibus, ut solet, controversia pastorum esset orta, Habiti vilici rem domini et privatam possessionem defenderunt: cum esset etulatio facta, causa illis demonstrata, sine iudicio controversiaque discessum est. {{pn|162}}'P. Aeli testamento propinquus exheredatus cum esset, heres hic alienior institutus est.' P. Aelius Habiti merito fecit, neque hic in testamento faciendo interfuit, idque testamentum ab huius inimico Oppianico est obsignatum. Floro legatum ex testamento infitiatum esse. Non est ita; sed cum HS XXX milia scripta essent pro HS CCC milibus, neque ei cautum satis videretur, voluit eum aliquid acceptum referre liberalitati suae. Primo debere negavit; post sine controversia solvit. Cei cuiusdam Samnitis uxorem post bellum ab hoc esse repetitam. Mulierem cum emisset a sectoribus, quo tempore eam primum liberam esse audivit, sine iudicio reddidit Ceio. {{pn|163}}Ennium esse quendam cuius bona teneat Habitus. Est hic Ennius egens quidam calumniator, mercennarius Oppianici, qui permultos annos quievit; deinde aliquando cum servis Habiti furti egit; nuper ab ipso Habito petere coepit. Hic illo privato iudicio, mihi credite, vobis isdem fortasse patronis, calumniam non effugiet. Atque etiam, ut nobis renuntiatur, hominem multorum hospitem, Ambivium quendam, coponem de via Latina, subornatis, qui sibi a Cluentio servisque eius in taberna sua manus adlatas esse dicat. Quo de homine nihil etiam nunc dicere nobis est necesse: si invitaverit, id quod solet, sic hominem accipiemus ut moleste ferat se de via decessisse.

{{pn|164}}Habetis, iudices, quae in totam causam de moribus A. Cluenti, quem illi invidiosum esse reum volunt, annos octo meditati accusatores collegerunt; quam levia genere ipso! quam falsa re! quam brevia responsu! 
===LX===
Cognoscite nunc id quod ad vestrum ius iurandum pertinet, quod vestri iudicii est, quod vobis oneris imposuit ea lex qua coacti huc convenistis, de criminibus veneni; ut omnes intellegant quam paucis verbis haec causa perorari potuerit, et quam multa a me dicta sint quae ad huius voluntatem maxime, ad vestrum iudicium minime pertinerent.

{{pn|165}}Obiectum est C. Vibium Cappadocem ab hoc A. Cluentio veneno esse sublatum. Opportune adest homo summa fide et omni virtute praeditus, L. Plaetorius, senator, qui illius Vibi hospes fuit et familiaris. Apud hunc ille Romae habitavit, apud hunc aegrotavit, huius domi est mortuus. At heres est Cluentius. Intestatum dico esse mortuum possessionemque eius bonorum, ex edicto praetoris, huic, illius sororis filio, adulescenti pudentissimo et in primis honesto, equiti Romano datam, Numerio Cluentio, quem videtis.

{{pn|166}}Alterum veneficii crimen Oppianico huic adulescenti, cum eius in nuptiis more Larinatium multitudo hominum pranderet, venenum Habiti consilio paratum; id cum daretur in mulso, Balbutium quendam, eius familiarem, intercepisse, bibisse, statimque esse mortuum. Hoc ego si sic agerem tamquam mihi crimen esset diluendum, haec pluribus verbis dicerem per quae nunc paucis percurrit oratio mea. {{pn|167}}Quid umquam Habitus in se admisit ut hoc tantum ab eo facinus non abhorrere videatur? quid autem magno opere Oppianicum metuebat, cum ille verbum omnino in hac ipsa causa nullum facere potuerit, huic autem accusatores viva matre deesse non possint? id quod iam intellegetis. An ut de causa eius periculi nihil decederet, ad causam novum crimen accederet? Quod autem tempus veneni dandi illo die, illa frequentia? per quem porro datum? unde sumptum? quae deinde interceptio poculi? cur non de integro autem datum? Multa sunt quae dici possunt, sed non committam ut videar non dicendo voluisse dicere; res enim iam se ipsa defendit. {{pn|168}}Nego illum adulescentem, quem statim epoto poculo mortuum esse dixistis, omnino illo die esse mortuum. Magnum crimen et impudens mendacium! Perspicite cetera. Dico illum, cum ad illud prandium crudior venisset et, ut aetas illa fert, sibi tum non pepercisset, aliquot dies aegrotasse et ita esse mortuum. Quis huic rei testis est? Idem qui sui luctus, pater, – pater, inquam, illius adulescentis; quem propter animi dolorem pertenuis suspicio potuisset ex illo loco testem in A. Cluentium constituere, is hunc suo testimonio sublevat; quod recita. Tu autem, nisi molestum est, paulisper exsurge; perfer hunc dolorem commemorationis necessariae, in qua ego diutius non morabor, quoniam, quod fuit viri optimi, fecisti ut ne cui innocenti maeror tuus calamitatem et falsum crimen adferret.

===LXI===
{{pn|169}}Unum etiam mihi reliquum eius modi crimen est, iudices, ex quo illud perspicere possitis quod a me initio orationis meae dictum est: quicquid mali per hosce annos A. Cluentius viderit, quicquid hoc tempore habeat sollicitudinis ac negotii, id omne a matre esse conflatum. Oppianicum veneno necatum esse quod ei datum sit in pane per M. Asellium quendam, familiarem illius, idque Habiti consilio factum esse dicitis. In quo primum illud quaero, quae causa Habito fuerit cur interficere Oppianicum vellet. Inimicitias enim inter eos fuisse confiteor; sed homines inimicos suos morte adfici volunt aut quod [eos] metuunt aut quod oderunt. {{pn|170}}Quo tandem igitur Habitus metu adductus tantum in se facinus suscipere conatus est? quid erat quod iam Oppianicum poena adfectum pro maleficiis et eiectum e civitate quisquam timeret? quid metuebat? ne oppugnaretur a perdito? an ne accusaretur a damnato? an ne exsulis testimonio laederetur? Si autem quod oderat Habitus inimicum, idcirco illum vita frui noluit, adeone erat stultus ut illam, quam tum ille vivebat vitam esse arbitraretur, damnati, exsulis, deserti ab omnibus? quem propter animi importunitatem nemo recipere tecto, nemo adire, nemo adloqui, nemo aspicere vellet? {{pn|171}}Huius igitur Habitus vitae invidebat? Hunc si acerbe et penitus oderat, non eum quam diutissime vivere velle debebat? huic mortem maturabat inimicus, quod illi unum in malis erat perfugium calamitatis? Qui si quid animi et virtutis habuisset, ut multi saepe fortes viri in eius modi dolore, mortem sibi ipse conscisset, huis quam ob rem id vellet inimicus offerre quod ipse sibi optare deberet? Nam nunc quidem quid tandem illi mali mors attulit? nisi forte ineptis fabulis ducimur ut existimemus illum ad inferos impiorum supplicia perferre ac plures illic offendisse inimicos quam hic reliquisse: a socrus, ab uxorum, a fratris, a liberum Poenis actum esse praecipitem in sceleratorum sedem ac regionem. Quae si falsa sunt, id quod omnes intellegunt, quid ei tandem mors eripuit praeter sensum doloris? {{pn|172}}Age vero, per quem venenum datum? per M. Asellium

===LXII===
Quid huic cum Habito? nihil, atque adeo, quod ille Oppianico familiarissime est usus, potius etiam simultas. Eine igitur quem sibi offensiorem, Oppianico familiarissimum sciebat esse, potissimum et scelus suum et illius periculum committebat? Cur igitur tu, qui pietate ad accusandum excitatus es, hunc Asellium esse inultum tam diu sinis? Cur non Habiti exemplo usus es, ut per illum qui attulisset venenum de hoc praeiudicaretur? {{pn|173}}Iam vero illud quam non probabile, quam inusitatum, iudices, quam novum, in pane datum venenum! Num latius potuit abditum aliqua in parte panis quam si totum colliquefactum in potione esset, celerius potuis comestum quam epotum in venas atque in omnes partes corporis permanere? facilius fallere in pane, si esset animadversum, quam in poculo, cum ita confusum esset ut secerni nullo modo posset? {{pn|174}}'At repentina morte periit.' Quod si esset ita factum, tamen ea res propter multorum eius modi casum minime firmam veneni suspicionem haberet; quod si esset suspiciosum, tamen potius ad alios quam ad Habitum pertineret. Verum in eo ipso homines impudentissime mentiuntur: id ut intellegatis, et mortem eius et quem ad modum post mortem in Habitum sit crimen a matre quaesitum cognoscite.

{{pn|175}}Cum vagus et exsul erraret atque undique exclusus Oppianicus in Falernum se ad L. Quinctium contulisset, ibi primum in morbum incidit ac satis vehementer diuque aegrotavit. Cum esset una Sassia, eaque Sex. Albio quodam colono, homines valenti, qui simul esse solebat, familiarius uteretur quam vir dissolutissimus incolumi fortuna pati posset, et ius illud matrimonii castum atque legitimum damnatione viri sublatum arbitraretur, Nicostratus quidam, fidelis Oppianici servulus, percuriosus et minime mendax, multa dicitur domino renuntiare solitus esse. Interea Oppianicus cum iam convalesceret neque improbitatem coloni in Falerno diutius ferre posset et huc ad urbem profectus esset – solebat enim extra portam aliquid habere conducti – cecidisse de equo dicitur et homo infirma valetudine latus offendisse vehementer, et, postea quam ad urbem cum febri venerit, paucis diebus esse mortuus. Mortis ratio, iudices, eius modi est ut aut nihil habeat suspicionis aut, si quid habet, id intra parietes in domestico scelere versetur

===LXIII===
{{pn|176}}Post mortem eius Sassia moliri statim nefaria mulier coepit insidias filio: quaestionem habere de viri morte constituit. Emit de A. Rupilio, quo erat usus Oppianicus medico, Stratonem quendam, quasi ut idem faceret quod Habitus in emendo Diogene fecerat. De hoc Stratone et de Ascla quodam servo suo quaesituram esse dixit; praeterea servum illum Nicostratum, quem nimium loquacem fuisse ac nimium domino fidelem arbitrabatur, ab hoc adulescente Oppianico in quaestionem postulavit. Hic cum esset illo tempore puer et illa quaestio de patris sui morte constitui diceretur, etsi illum servum et sibi benivolum esse et patri fuisse arbitrabatur, nihil tamen est ausus recusare. Advocantur amici et hospites Oppianici et ipsius mulieris multi, homines honesti atque omnibus rebus ornati. Tormentis omnibus vehementissime quaeritur. Cum essent animi servorum et spe et metu temptati ut aliquid in quaestione dicerent, tamen, ut arbitror, auctoritate advocatorum [et vi tormentorum] adducti in veritate manserunt neque se quicquam scire dixerunt. {{pn|177}}Quaestio illo die de amicorum sententia dimissa est; satis longo intervallo post iterum advocantur. Habetur de integro quaestio; nulla vis tormentorum acerrimorum praetermittitur. Adversari advocati et iam vix ferre posse; furere crudelis atque importuna mulier sibi nequaquam ut sperasset ea quae cogitasset procedere. Cum iam tortor atque essent tormenta ipsa defensa neque tamen illa finem facere vellet, quidam ex advocatis, homo et honoribus populi ornatus et summa virtute praeditus, intellegere se dixit non id agi ut verum inveniretur, sed ut aliquid falsi dicere cogerentur. Hoc postquam ceteri comprobarunt, ex omnium sententia constitutum est satis videri esse quaesitum. {{pn|178}}Redditur Oppianico Nicostratus, Larinum ipsa proficiscitur cum suis maerens, quod iam certe incolumem filium fore putabat, ad quem non modo verum crimen, sed ne ficta quidem suspicio perveniret et cui non modo aperta inimicorum oppugnatio, sed ne occultae quidem matris insidiae nocere potuissent. Larinum postquam venit, quae a Stratone illo venenum antea viro suo datum sibi persuasum esse simulasset, instructam ei continuo et ornatam Larini medicinae exercendae causa tabernam dedit.

===LXIV===
Unum, alterum, tertium annum Sassia quiescebat, ut velle atque optare aliquid calamitatis filio potius quam id struere et moliri videretur. {{pn|179}}Tum interim Q. Hortensio Q. Metello consulibus, ut hunc Oppianicum aliud agentem ac nihil eius modi cogitantem ad hanc accusationem detraheret, invito despondit ei filiam suam, – illam quam ex genero susceperat, – ut eum nuptiis adligatum simul et testamenti spe devinctum posset habere in potestate. Hoc ipso fere tempore Strato ille medicus domi furtum fecit et caedem eius modi. Cum esset in aedibus armarium, in quo sciret esse nummorum aliquantum et auri, noctu duos conservos dormientes occidit in piscinamque deiecit: ipse armarii fundum exsecuit, et HS* et auri quinque pondo abstulit, uno ex servis puero non grandi conscio. {{pn|180}}Furto postridie cognito omnis suspicio in eos servos qui non comparebant commovebatur. cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur, quaerebant homines quonam modo fieri potuisset. Quidam ex amicis Sassiae recordatus est se nuper in auctione quadam vidisse in rebus minutis aduncam ex omni parte dentatam et tortuosam venire serrulam, qua illud potuisse ita circumsecari videretur. Ne multa, perquiritur a coactoribus: invenitur ea serrula ad Stratonem pervenisse. Hoc initio suspicionis orto et aperte insimulato Stratone, puer ille conscius pertimuit; rem omnem dominae indicavit; homines in piscina inventi sunt; Strato in vincula coniectus est, atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, reperiuntur. {{pn|181}}Constituitur quaestio de furto; nam quid quisquam suspicari aliud potest? An hoc dicitis, armario expilato, pecunia ablata, non omni reciperata, occisis hominibus, institutam esse quaestionem de morte Oppianici? Cui probatis? quid est quod minus veri simile proferre potuistis? Deinde, ut omittam cetera, triennio post mortem Oppianici de eius morte quaerebatur? Atque etiam incensa odio pristino Nicostratum eundem illum tum sine causa in quaestionem postulavit. Oppianicus primo recusavit: postea, cum illa abducturam se filiam, mutaturam esse testamentum minaretur, mulieri crudelissimae servum fidelissimum non in quaestionem tulit, sed plane ad supplicium dedidit

===LXV===
{{pn|182}}Post triennum igitur agitata denuo quaestio de viri morte habebatur. Et de quibus servis habebatur? Nova, credo, res obiecta, novi quidam homines in suspicionem vocati sunt. De Stratone et de Nicostrato. Quid? Romae quaesitum de istis hominibus non erat? Itane tandem? Mulier iam non morbo, sed scelere furiosa, cum quaestionem habuisset Romae, cum de T. Anni, L. Rutili, P. Saturi, ceterorum honestissimorum virorum sententia constitutum esset satis quaesitum videri, eadem de re triennio post, isdem de hominibus, nullo adhibito non dicam viro, ne colonum forte adfuisse dicatis, sed bono viro, in filii caput quaestionem habere conata est? {{pn|183}}An hoc dicitis (mihi enim venit in mentem quid dici possit, tametsi ab hoc non esse hoc dictum mementote), cum haberetur de furto quaestio, Stratonem aliquid de veneno esse confessum? Hoc uno modo, iudices, saepe multorum improbitate depressa veritas emergit et innocentiae defensio interclusa respirat, quod aut ii qui ad fraudem callidi sunt non tantum audent quantum excogitant, aut ii quorum eminet audacia atque proiecta est a consiliis malitiae deseruntur. Quod si aut confidens astutia aut callida esset audacia, vix ullo eis obsisti modo posset. Utrum furtum factum non est? at nihil clarius Larini. An ad Stratonem suspicio non pertinuit? at is et ex serrula insimulatus et a puero conscio est indicatus. An id actum non est in quaerendo? quae fuit igitur alia causa quaerendi? An, id quod vobis dicendum est et quod tum Sassia dictitavit: cum de furto quaereretur, tum Stratonem isdem in tormentis dixisse de veneno? {{pn|184}}En hoc illud est quod ante dixi: mulier abundat audacia, consilio et ratione deficitur. Nam tabellae quaestionis plures proferuntur, quae recitatae vobisque editae sunt, illae ipsae quas tum obsignatas esse dixit; in quibus tabellis de furto nulla littera invenitur. Non venit in mentem primum orationem Stratonis conscribere de furto, post aliquod dictum adiungere de veneno, quod non percontatione quaesitum, sed per dolorem expressum videretur. Quaestio de furto est; veneni iam suspicio superiore quaestione sublata; quod ipsum haec eadem mulier iudicarat, quae ut Romae de amicorum sententia statuerat satis esse quaesitum, postea per triennium maxime ex omnibus servis Stratonem illum dilexerat, in honore habuerat, commodis omnibus adfecerat. {{pn|185}}Cum igitur de furto quaereretur, et eo furto quod ille sine controversia fecerat, tum ille de eo quod quaerebatur verbum nullum fecit? De veneno statim dixit, de furto si non eo loco quo debuit, ne in extrema quidem aut media aut aliqua denique parte quaestionis verbum fecit ullum? 
===LXVI===
Iam videtis illam nefariam mulierem, iudices, eadem manu qua, si detur potestas, interficere filium cupiat, hanc fictam quaestionem conscripsisse. Atque istam ipsam quaestionem dicite qui obsignarit unum aliquem nominatim: neminem reperietis, nisi forte eius modi hominem quem ego proferri malim quam neminem nominari. {{pn|186}}Quid ais, T. Acci? tu periculum capitis, tu indicium sceleris, tu fortunas alterius litteris conscriptas in iudicium adferas, neque earum auctorem litterarum neque obsignatorem neque testem ullum nominabis? et quam tu pestem innocentissimo filio de matris sinu deprompseris, hanc hi tales viri comprobabunt? Esto, in tabellis nihil est auctoritatis: quid, ipsa quaestio iudicibus, quid, amicis hospitibusque Oppianici, quos adhibuerat antea, quid, huic tandem ipsi tempori cur non servata est? Quid istis hominibus factum est, Stratone et Nicostrato? {{pn|187}}Quaero abs te, Oppianice, servo tuo Nicostrato quid factum esse dicas; quem tu, cum hunc brevi tempore accusaturus esses, Romam deducere, dare potestatem indicandi, incolumem denique servare quaestioni, servare his iudicibus, servare huic tempori debuisti. Nam Stratonem quidem, iudices, in crucem esse actum exsecta scitote lingua; quod nemo Larinatium est qui nesciat. Timuit mulier amens non suam conscientiam, non odium municipum, non famam omnium, sed quasi non omnes eius sceleris testes essent futuri, sic metuit ne condemnaretur extrema servuli voce morientis.

{{pn|188}}Quod hoc portentum, di immortales! quod tantum monstrum in ullis locis, quod tam infestum scelus et immane aut unde natum esse dicamus? Iam enim videtis profecto, iudices, non sine necessariis me ac maximis causis principio orationis meae de matre dixisse. Nihil est enim mali, nihil sceleris quod illa non ab initio filio voluerit, optaverit, cogitaverit, effecerit. Mitto illam primam libidinis iniuriam, mitto nefarias generi nuptias, mitto cupiditate matris expulsam ex matrimonio filiam, quae nondum ad huiusce vitae periculum, sed ad commune familiae dedecus pertinebant; nihil de alteris Oppianici nuptiis queror, quarum illa cum obsides filios ab eo mortuos accepisset, tum denique in familiae luctum atque in privignorum funus nupsit; praetereo quod A. Aurium, cuius illa quondam socrus, paulo ante uxor fuisset, cum Oppianici esse opera proscriptum occisumque cognosset, eam sibi domum sedemque delegit in qua cotidie superioris viri mortis indicia et spolia fortunarum videret. {{pn|189}}Illud primum queror, de illo scelere quod nunc denique patefactum est, Fabriciani veneni. Quod iam tum recens suspiciosum ceteris, huic incredibile, nunc vero apertum iam omnibus ac manifestum videtur: non est profecto de illo veneno celata mater. Nihil est ab Oppianico sine consilio mulieris cogitatum; quod si esset, certe postea, deprehensa re, non illa ut a viro improbo discessisset, sed ut a crudelissimo hoste fugisset domumque illam in perpetuum scelerum omnium adfluentem reliquisset. {{pn|190}}Non modo id non fecit, sed ab illo tempore nullum locum praetermisit in quo non strueret insidias aliquas ac dies omnes atque noctes tota mente mater de pernicie filii cogitaret. Quae primum ut illum confirmaret Oppianicum accusatorem filio suo, donis, muneribus, collocatione filiae, spe hereditatis obstrinxit

===LXVII===
Ita quod apud ceteros novis inter propinquos susceptis inimicitiis saepe fieri divortia atque adfinitatum discidia videmus, haec mulier satis firmum accusatorem filio suo fore neminem putavit, nisi qui in matrimonium sororem eius antea duxisset. Ceteri novis adfinitatibus adducti veteres inimicitias saepe deponunt: illa sibi ad confirmandas inimicitias adfinitatis coniunctionem pignori fore putavit. {{pn|191}}Neque in eo solum diligens fuit ut accusatorem filio suo compararet, sed etiam cogitavit quibus eum rebus armaret. Hinc enim illae sollicitationes servorum et minis et promissis, hinc illae infinitae crudelissimaeque de morte Oppianici quaestiones; quibus finem aliquando non mulieris modus, sed amicorum auctoritas fecit. Ab eodem scelere illae triennio post habitae Larini quaestiones; eiusdem amentiae falsae conscriptiones quaestionum; ex eodem furore etiam illa conscelerata exsectio linguae; totius denique huius ab illa est et inventa et adornata comparatio criminis. {{pn|192}}Atque his rebus cum instructum accusatorem filio suo Romam misisset, ipsa paulisper conquirendorum et conducendorum testium causa Larini est commorata; postea autem quam appropinquare huius iudicium ei nuntiatum est, confestim huc advolavit, ne aut accusatoribus diligentia aut pecunia testibus deesset, aut ne forte mater hoc sibi optatissimum spectaculum huius sordium atque luctus et tanti squaloris amitteret.

===LXVIII===
Iam vero quod iter Romam eius mulieris fuisse existimatis? quod ego propter vicinitatem Aquinatium et Fabraternorum ex multis audivi et comperi; quos concursus in his oppidis, quantos et virorum et mulierum gemitus esse factos? Mulierem quandam Larino adesse, atque illam usque a mari supero Romam proficisci cum magno comitatu et pecunia, quo facilius circumvenire iudicio capitis atque opprimere filium possit! {{pn|193}}Nemo erat illorum, paene dicam, quin expiandum illum locum esse arbitraretur, quacumque illa iter fecisset; nemo quin terram ipsam violari, quae mater est omnium, vestigiis consceleratae matris putaret. Itaque nullo in oppido consistendi potestas ei fuit, nemo ex tot hospitibus inventus est qui non contagionem aspectus fugeret: nocti se potius ac solitudini quam ulli aut urbi aut hospiti committebat. {{pn|194}}Nunc vero quid agat, quid moliatur, quid denique cotidie cogitet quem ignorare nostrum putat? Quos appellarit, quibus pecuniam promiserit, quorum fidem pretio labefactere conata sit tenemus. Quin etiam nocturna sacrificia, quae putat occultiora esse, sceleratasque eius preces et nefaria vota cognovimus; quibus illa etiam deos immortales de suo scelere testatur neque intellegit pietate et religione et iustis precibus deorum mentes, non contaminata superstitione neque ad scelus perficiendum caesis hostiis posse placari. Cuius ego furorem atque crudelitatem deos immortales a suis aris atque templis aspernatos esse confido.

===LXIX===
{{pn|195}}Vos iudices, quos huic A. Cluentio quosdam alios deos ad omne vitae tempus fortuna esse voluit, huius importunitatem matris a filii capite depellite. Multi saepe in iudicando peccata liberum parentum misericordiae concesserunt: vos ne huius honestissime actam vitam matris crudelitati condonetis rogamus, praesertim cum ex altera parte totum municipium videre possitis. Omnes scitote, iudices, – incredibile dictu est, sed a me verissime dicetur – omnes Larinates, qui valuerunt, venisse Romam, ut hunc studio frequentiaque sua quantum possent in tanto eius periculo sublevarent. Pueris illud hoc tempore et mulieribus oppidum scitote esse traditum, idque in praesentia [communi Italiae pace] in domesticis copiis esse totum. Quos tamen ipsos aeque, et eos quos praesentes videtis, huius exspectatio iudicii dies noctesque sollicitat. {{pn|196}}Non illi vos de unius municipis fortunis arbitrantur, sed de totius municipii statu, dignitate, commodisque omnibus sententias esse laturos. Summa est enim, iudices, hominis in communem municipii rem diligentia, in singulos municipes benignitas, in omnes homines iustitia et fides. Praeterea nobilitatem illam inter suos locumque a maioribus traditum sic tuetur ut maiorum gravitatem, constantiam, gratiam, liberalitatem adsequatur. Itaque eis eum verbis publice laudant ut non solum testimonium suum iudiciumque significent, verum etiam curam animi ac dolorem. Quae dum laudatio recitatur, vos, quaeso, qui eam detulistis, adsurgite.

{{pn|197}}Ex lacrimis horum, iudices, existimare potestis omnes haec decuriones decrevisse lacrimantes. Age vero, vicinorum quantum studium, quam incredibilis benevolentia, quanta cura est! Non illi in libellis laudationem decretam miserunt, sed homines honestissimos, quos nossemus omnes, huc frequentes adesse et hunc praesentes laudare voluerunt. Adsunt Frentani, homines nobilissimi, Marrucini item pari dignitate; Teano Apulo atque Luceria equites Romanos, homines honestissimos, laudatores videtis; Boviano totoque ex Samnio cum laudationes honestissimae missae sunt tum homines amplissimi nobilissimique venerunt. {{pn|198}}Iam qui in agro Larinati praedia, qui negotia, qui res pecuarias habent, honesti homines et summo splendore praediti, difficile dictu est quam sint solliciti, quam laborent. Non multi mihi ab uno sic diligi videntur, ut hic ab eis universis.

===LXX===
Quam doleo abesse ab huius iudicio L. Volusienum, summo splendore hominem ac virtute praeditum! Vellem praesentem possem P. Helvidium Rufum, equitem Romanum omnium ornatissimum, nominare! qui cum huius causa dies noctesque vigilaret et cum me hanc causam doceret, in morbum gravem periculosumque incidit; in quo tamen non minus de capite huius quam de sua vita laborat. Cn. Tudici senatoris, viri optimi et honestissimi, par studium ex testimonio et laudatione cognoscetis. Eadem spe, sed maiore verecundia de te, P. Volumni, quoniam iudex es in A. Cluentium, dicimus; et, ne longum sit, omnium vicinorum summam esse in hunc benevolentiam confirmamus. {{pn|199}}Horum omnium studium, curam, diligentiam, meumque una laborem, qui totam hanc causam vetere instituto solus peroravi, vestramque simul, iudices, aequitatem et mansuetudinem una mater oppugnat. At quae mater? Quam caecam crudelitate et scelere ferri videtis; cuius cupiditatem nulla umquam turpitudo retardavit; quae vitiis animi in deterrimas partes iura hominum convertit omnia; cuius ea stultitia est ut eam nemo hominem, ea vis ut nemo feminam, ea crudelitas ut nemo matrem appellare possit. Atque etiam nomina necessitudinum, non solum naturae nomen et iura mutavit, – uxor generi, noverca filii, filiae pelex; eo iam denique adducta est ut sibi praeter formam nihil ad similitudinem hominis reservarit.

{{pn|200}}Qua re, iudices, si scelus odistis, prohibete aditum matris a filii sanguine, date parenti hunc incredibilem dolorem ex salute, ex victoria liberum; patimini matrem, ne orbata filio laetetur, victam potius vestra aequitate discedere. Sin autem, id quod vestra natura postulat, pudorem, veritatem, virtutemque diligitis, levate hunc aliquando supplicem vestrum, iudices, tot annos in falsa invidia periculisque versatum, qui nunc primum post illam flammam aliorum facto et cupiditate excitatam spe vestrae aequitatis erigere animum et paulum respirare a metu coepit, cui posita sunt in vobis omnia, quem servatum esse plurimi cupiunt, servare soli vos potestis. {{pn|201}}Orat vos Habitus, iudices, et flens obsecrat, ne se invidiae, quae in iudiciis valere non debet, ne matri, cuius vota et preces a vestris mentibus repudiare debetis, ne Oppianico, homini nefario, condemnato iam et mortuo, condonetis

===LXXI===
Quod si qua calamitas hunc in hoc iudicio adflixerit innocentem, ne iste miser, si, id quod difficile factu est, in vita remanebit, saepe et multum queretur deprehensum esse illud quondam Fabricianum venenum. Quod si tum indicatum non esset, non huic aerumnosissimo venenum illud fuisset, sed multorum medicamentum laborum; postremo etiam fortasse mater exsequias illius funeris prosecuta mortem se filii lugere simulasset. Nunc vero quid erit profectum nisi ut huius ex mediis mortis insidiis vita ad luctum conservata, mors sepulcro patris privata esse videatur? {{pn|202}}Satis diu fuit in miseriis, iudices, satis multos annos ex invidia laboravit. Nemo huic tam iniquus praeter parentem fuit cuius non animum iam expletum esse putemus. Vos, qui aequi estis omnibus, qui, ut quisque crudelissime oppugnatur, eum lenissime sublevatis, conservate A. Cluentium; restituite incolumem municipio; amicis, vicinis, hospitibus, quorum studia videtis, reddite; vobis in perpetuum liberisque vestris obstringite. Vestrum est hoc, iudices, vestrae dignitatis, vestrae clementiae; recte hoc repetitur a vobis, ut virum optimum atque innocentissimum plurimisque mortalibus carissimum atque iucundissimum his aliquando calamitatibus liberetis, ut omnes intellegant in contionibus esse invidiae locum, in iudiciis veritati.

[[en:For Aulus Cluentius Habitus]]</text>
      <sha1>4500nh3r6yyw3zqmj045uc2xsj70c5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georgicon (Greenough)/Liber IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3285</id>
    <revision>
      <id>263500</id>
      <parentid>263435</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zaccariaru</username>
        <id>30311</id>
      </contributor>
      <origin>263500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27881" sha1="qj79ai9v4xwfvoruf2ijs697agmlheg" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Publius Vergilius Maro
|OperaeTitulus=Georgicon
|OperaeWikiPagina=Georgicon
|Annus=
|SubTitulus=liber IV
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;poem&gt;
Prōtinus aeriī mellīs caelestia dōna
exsequar: hanc etiam, Maecēnās, adspice partem.
Admīranda tibī levium spectācula rērum
magnanimōsque ducēs tōtīusque ōrdine gentis
mōrēs et studia et populōs et prōelia dīcam. {{Versus|5}}
In tenuī labor; at tenuis nōn glōria, sī quem
nūmina laeva sinunt auditque vocātus Apollō.

Principiō sēdēs apibus statiōque petenda,
quō neque sit ventis aditus nam pābula ventī
ferre domum prohibent neque ovēs haedīque petulcī {{Versus|10}}
flōribus īnsultent aut errāns būcula campō
dēcutiat rōrem et surgentēs atterat herbās.
Absint et pictī squālentia terga lacertī
pinguibus ā stabulīs meropēsque aliaeque volūcrēs
et manibus Procnē pectus signāta cruentis; {{Versus|15}}
omnia nam lātē vastant ipsāsque volantēs
ōre ferunt dulcem nīdīs immītibus escam.
At liquidō fōntēs et stagna virentia muscō
adsint et tenuis fugiēns per grāmina rīvus,
palmaque vestibulum aut ingēns oleaster inumbret, {{Versus|20}}
ut, cum prīma novī dēcent exāmina rēgēs
vēre suō lōdetque favīs ēmissa iuventūs,
vīcīna invītet dēcēdere rīpa calōrī,
obviaque hospitiīs teneat frondentibus arbōs.
In medium, seu stābit inērs seu prōfluet ūmor, {{Versus|25}}
transversās salicēs et grandia cōnice saxa,
pontibus ut crēbrīs possint consistere et ālās
pandere ad aestīvum sōlem, sī forte morantēs
sparserit aut praecēps Neptūnō immerserit Eurus.
Haec circum casiae viridēs et olentia lātē {{Versus|30}}
serpylla et graviter spīrantis cōpia thymbrae
flōreat inriguumque bibant violāria fōntem.
Ipsa autem, seu corticibus tibi sūta cavātīs,
seu lentō fuerint alvāria vīmine texta,
angustōs habeant aditus: nam frīgore mella {{Versus|35}}
cōgit hiems, eademque calor liquefacta remittit.
Utraque vīs apibus pariter metuenda; neque illae
nēquīquam in tēctīs certātim tēnuia cēra
spīrāmenta linunt fūcōque et flōribus ōrās
explent collectumque haec ipsa ad mūnera glūten {{Versus|40}}
et viscō et Phrygiae servant pice lentius Īdae.
Saepe etiam effossīs, sī vēra est fāma, latebrīs
sub terrā fōvēre larem, penitusque repertae
pūmicibusque cavīs exēsaeque arboris antrō.
Tū tamen et lēvī rīmōsa cubīlia līmō {{Versus|45}}
ungue fovēns circum et rārās superīnice frondēs.
Neu propius tēctīs taxum sine, nēve rubentēs
ūre focō cancrōs, altae neu crēde palūdī,
aut ubi odor caenī gravis aut ubi concava pulsū
saxa sonant vōcīsque offēnsa resultat imāgō. {{Versus|50}}

Quod superest, ubi pulsam hiemem sōl aureus ēgit
sub terrās caelumque aestīvā lūce reclusit,
illae continuō saltus silvāsque peragrant
purpureōsque metunt flōrēs et flūmina lībant
summa levēs. Hinc nesciō quā dulcēdine laetae {{Versus|55}}
prōgeniem nīdōsque fovent, hinc arte recentēs
excūdunt cērās et mella tenācia fingunt.
Hinc ubi iam ēmissum caveis ad sīdera caelī
nāre per aestātem liquidam suspexeris agmen
obscūramque trahī ventō mīrābere nūbem, {{Versus|60}}
contemplātor: aquās dulcēs et frōndea semper
tēcta petunt. Hūc tū iussōs adsperge sapōrēs,
trīta melisphylla et cērinthae ignōbile grāmen,
tinnītusque cie et Mātris quate cymbala circum.
Ipsae cōnsīdent medicātīs sēdibus, ipsae {{Versus|65}}
intima mōre suō sēsē in cūnābula condent.

Sīn autem ad pugnam exierint, nam saepe duōbus
rēgibus incessit magnō discordia mōtū,
cōntinuōque animōs vulgī et trepidantia bellō
corda licet longē praesciscere; namque morantēs {{Versus|70}}
Mārtius ille aeris raucī canor increpat et vox
audītur frāctōs sonitus imitāta tubārum;
tum trepidae inter sē coeunt pennīsque coruscant
spīculaque exacuunt rostrīs aptantque lacertōs
et circā rēgem atque ipsa ad praetōria dēnsae {{Versus|75}}
miscentur magnīsque vocant clāmōribus hostem.
Ergō ubi ver nactae sīdum campōsque patentēs,
ērumpunt portīs; concurritur, aethere in altō
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitēsque cadunt; nōn dēnsior āēre grandō, {{Versus|80}}
nec dē concussa tantum pluit īlice glandīs.
Ipsi per mediās aciēs īnsignibus ālīs
ingentēs animōs angustō in pectore versant,
usque adeō obnixī nōn cēdere, dum gravis aut hōs
aut hōs versa fugā victor dare terga subēgit. {{Versus|85}}
Hī mōtūs animōrum atque haec certāmina tanta
pulveris exiguī iactū compressa quiescent.
Vērum ubi ductōrēs aciā revocāveris ambō,
dēterior quī vīsus, eum, nē prēdigus obsit,
dēde necī; melior vacuā sine rēgnet in aulā. {{Versus|90}}
Alter erit maculīs aurō squalentibus ārdēns;
nam duō sunt genera: hīc melior, īnsignis et ōre
et rutilīs clārus squāmīs, ille horridus alter
dēsidia latamque trahens inglorius alvum.

Ut bīnae rēgum faciēs, ita corpora plēbis. {{Versus|95}}
Namque aliae turpēs horrent, ceu pulvere ab altō
cum venit et siccō terram spuit ōre viātor
āridus; ēlūcent aliae et fulgōre coruscant
ārdentēs aurō et paribus lita corpora guttis.
Haec potior subolēs, hinc caelī tempore certō {{Versus|100}}
dulcia mella premēs, nec tantum dulcia, quantum
et liquida et dūrum Bacchī domitūra sapōrem.

At cum incerta volant caeloque examina ludunt
contemnuntque favos et frigida tecta relinquunt,
instabiles animos ludo prohibebis inani. {{Versus|105}}
Nec magnus prohibere labor: tu regibus alas
eripe; non illis quisquam cunctantibus altum
ire iter aut castris audebit vellere signa.
Invitent croceis halantes floribus horti
et custos furum atque avium cum falce saligna {{Versus|110}}
Hellespontiaci servet tutela Priapi.
Ipse thymum pinosque ferens de montibus altis
tecta serat late circum, cui talia curae;
ipse labore manum duro terat, ipse feraces
figat humo plantas et amicos inriget imbres. {{Versus|115}}

Atque equidem, extremo ni iam sub fine laborum
vela traham et terris festinem advertere proram,
forsitan et, pingues hortos quae cura colendi
ornaret, canerem, biferique rosaria Paesti,
quoque modo potis gauderent intiba rivis  {{Versus|120}}
et virides apio ripae, tortusque per herbam
cresceret in ventrem cucumis; nec sera comantem
narcissum aut flexi tacuissem vimen acanthi
pallentesque hederas et amantes litora myrtos.
Namque sub Oebaliae memini me turribus arcis, {{Versus|125}}
qua niger umectat flaventia culta Galaesus,
Corycium vidisse senem, cui pauca relicti
iugera ruris erant, nec fertilis illa iuvencis
nec pecori opportuna seges nec commoda Baccho.
Hic rarum tamen in dumis olus albaque circum {{Versus|130}}
lilia verbenasque premens vescumque papaver
regum aequabat opes animis seraque revertens
nocte domum dapibus mensas onerabat inemptis.
Primus vere rosam atque autumno carpere poma,
et cum tristis hiems etiamnum frigore saxa {{Versus|135}}
rumperet et glacie cursus frenaret aquarum,
ille comam mollis iam tondebat hyacinthi
aestatem increpitans seram Zephyrosque morantes.
Ergo apibus fetis idem atque examine multo
primus abundare et spumantia cogere pressis {{Versus|140}}
mella favis; illi tiliae atque uberrima pinus,
quotque in flore novo pomis se fertilis arbos
induerat, totidem autumno matura tenebat.
Ille etiam seras in versum distulit ulmos
eduramque pirum et spinos iam pruna ferentes {{Versus|145}}
iamque ministrantem platanum potantibus umbras.
Verum haec ipse equidem spatiis exclusus iniquis
praetereo atque aliis post me memoranda relinquo.

Nunc age, naturas apibus quas Iuppiter ipse
addidit, expediam, pro qua mercede canoros {{Versus|150}}
Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae
Dictaeo caeli regem pavere sub antro.
Solae communes natos, consortia tecta
urbis habent magnisque agitant sub legibus aevum,
et patriam solae et certos novere penates, {{Versus|155}}
venturaeque hiemis memores aestate laborem
experiuntur et in medium quaesita reponunt.
Namque aliae victu invigilant et foedere pacto
exercentur agris; pars intra saepta domorum
Narcissi lacrimam et lentum de cortice gluten {{Versus|160}}
prima favis ponunt fundamina, deinde tenaces
suspendunt ceras: aliae spem gentis adultos
educunt fetus, aliae purissima mella
stipant et liquido distendunt nectare cellas.
Sunt quibus ad portas cecidit custodia sorti, {{Versus|165}}
inque vicem speculantur aquas et nubila caeli
aut onera accipiunt venientum aut agmine facto
ignavum fucos pecus a praesepibus arcent.
Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.
ac veluti lentis Cyclopes fulmina massis {{Versus|170}}
cum properant, alii taurinis follibus auras
accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt
aera lacu; gemit impositis incudibus Aetna;
illi inter sese magna vi bracchia tollunt
in numerum versantque tenaci forcipe ferrum: {{Versus|175}}
non aliter, si parva licet componere magnis,
Cecropias innatus apes amor urget habendi,
munere quamque suo. Grandaevis oppida curae
et munire favos et daedala fingere tecta.
At fessae multa referunt se nocte minores, {{Versus|180}}
crura thymo plenae; pascuntur et arbuta passim
et glaucas salices casiamque crocumque rubentem
et pinguem tiliam et ferrugineos hyacinthos.
Omnibus una quies operum, labor omnibus unus:
mane ruunt portis; nusquam mora; rursus easdem {{Versus|185}}
vesper ubi e pastu tandem decedere campis
admonuit, tum tecta petunt, tum corpora curant;
fit sonitus, mussantque oras et limina circum.
Post, ubi iam thalamis se composuere, siletur
in noctem fessosque sopor suus occupat artus. {{Versus|190}}
Nec vero a stabulis pluvia impendente recedunt
longius aut credunt caelo adventantibus Euris,
sed circum tutae sub moenibus urbis aquantur,
excursusque breves temptant et saepe lapillos,
ut cumbae instabiles fluctu iactante saburram, {{Versus|195}}
tollunt, his sese per inania nubila librant.
Illum adeo placuisse apibus mirabere morem,
quod neque concubitu indulgent nec corpora segnes
in Venerem solvunt aut fetus nixibus edunt:
verum ipsae e foliis natos, e suavibus herbis {{Versus|200}}
ore legunt, ipsae regem parvosque Quirites
sufficiunt aulasque et cerea regna refigunt.
Saepe etiam duris errando in cotibus alas
attrivere ultroque animam sub fasce dedere:
tantus amor florum et generandi gloria mellis. {{Versus|205}}
Ergo ipsas quamvis angusti terminus aevi
excipiat, neque enim plus septima ducitur aestas,
at genus immortale manet multosque per annos
stat fortuna domus et avi numerantur avorum.
Praeterea regem non sic Aegyptus et ingens {{Versus|210}}
Lydia nec populi Parthorum aut Medus Hydaspes
observant. Rege incolumi mens omnibus una est;
amisso rupere fidem constructaque mella
diripuere ipsae et crates solvere favorum.
Ille operum custos, illum admirantur et omnes {{Versus|215}}
circumstant fremitu denso stipantque frequentes
et saepe attollunt umeris et corpora bello
obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem.

His quidam signis atque haec exempla secuti
esse apibus partem divinae mentis et haustus {{Versus|220}}
aetherios dixere; deum namque ire per omnes
terrasque tractusque maris caelumque profundum.
Hinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum,
quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas;
scilicet huc reddi deinde ac resoluta referri {{Versus|225}}
omnia nec morti esse locum, sed viva volare
sideris in numerum atque alto succedere caelo.

Siquando sedem angustam servataque mella
thesauris relines, prius haustu sparsus aquarum
ora fove fumosque manu praetende sequaces. {{Versus|230}}
Bis gravidos cogunt fetus, duo tempora messis,
Taygete simul os terris ostendit honestum
Pleas et Oceani spretos pede reppulit amnes,
aut eadem sidus fugiens ubi Piscis aquosi
tristior hibernas caelo descendit in undas. {{Versus|235}}
Illis ira modum supra est, laesaeque venenum
morsibus inspirant et spicula caeca relinquunt
adfixae venis animasque in vulnere ponunt.
Sin duram metues hiemem parcesque futuro
contunsosque animos et res miserabere fractas, {{Versus|240}}
at suffire thymo cerasque recidere inanes
quis dubitet? nam saepe favos ignotus adedit
stellio et lucifugis congesta cubilia blattis
immunisque sedens aliena ad pabula fucus
aut asper crabro imparibus se immiscuit armis, {{Versus|245}}
aut dirum tiniae genus, aut invisa Minervae
laxos in foribus suspendit aranea casses.
Quo magis exhaustae fuerint, hoc acrius omnes
incumbent generis lapsi sarcire ruinas
complebuntque foros et floribus horrea texent. {{Versus|250}}

Si vero, quoniam casus apibus quoque nostros
vita tulit, tristi languebunt corpora morbo—
quod iam non dubiis poteris cognoscere signis:
continuo est aegris alius color, horrida vultum
deformat macies, tum corpora luce carentum {{Versus|255}}
exportant tectis et tristia funera ducunt;
aut illae pedibus conexae ad limina pendent,
aut intus clausis cunctantur in aedibus, omnes
ignavaeque fame et contracto frigore pigrae.
Tum sonus auditur gravior, tractimque susurrant, {{Versus|260}}
frigidus ut quondam silvis immurmurat Auster,
ut mare sollicitum stridit refluentibus undis,
aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis:
hic iam galbaneos suadebo incendere odores
mellaque harundineis inferre canalibus, ultro {{Versus|265}}
hortantem et fessas ad pabula nota vocantem.
Proderit et tunsum gallae admiscere saporem
Arentesque rosas aut igni pinguia multo
defruta vel psithia passos de vite racemos
Cecropiumque thymum et grave olentia centaurea. {{Versus|270}}
Est etiam flos in pratis, cui nomen amello
fecere agricolae, facilis quaerentibus herba;
namque uno ingentem tollit de caespite silvam,
aureus ipse, sed in foliis, quae plurima circum
funduntur, violae sublucet purpura nigrae; {{Versus|275}}
&lt;nowiki&gt;[saepe deum nexis ornatae torquibus arae;]&lt;/nowiki&gt;
asper in ore sapor; tonsis in vallibus illum
pastores et curva legunt prope flumina Mellae.
Huius odorato radices incoque Baccho
pabulaque in foribus plenis adpone canistris. {{Versus|280}}

Sed siquem proles subito defecerit omnis,
nec genus unde novae stirpis revocetur habebit,
tempus et Arcadii memoranda inventa magistri
pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis
insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem {{Versus|285}}
expediam prima repetens ab origine famam.
Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi
accolit effuso stagnantem flumine Nilum
et circum pictis vehitur sua rura phaselis,
quaque pharetratae vicinia Persidis urget, {{Versus|290}}
&lt;nowiki&gt;[et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,&lt;/nowiki&gt;
et diversa ruens septem discurrit in ora
&lt;nowiki&gt;usque coloratis amnis devexus ab Indis]&lt;/nowiki&gt;
omnis in hac certam regio iacit arte salutem.
Exiguus primum atque ipsos contractus in usus {{Versus|295}}
eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti
parietibusque premunt artis et quattuor addunt,
quattuor a ventis obliqua luce fenestras.
Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte
quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris {{Versus|300}}
multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto
tunsa per integram solvuntur viscera pellem.
Sic positum in clauso linquunt et ramea costis
subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes.
Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, {{Versus|305}}
ante novis rubeant quam prata coloribus, ante
garrula quam tignis nidum suspendat hirundo.
Interea teneris tepefactus in ossibus umor
aestuat et visenda modis animalia miris,
trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, {{Versus|310}}
miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt,
donec, ut aestivis effusus nubibus imber,
erupere aut ut nervo pulsante sagittae,
prima leves ineunt si quando proelia Parthi.

Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? {{Versus|315}}
Unde nova ingressus hominum experientia cepit?
Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe,
amissis, ut fama, apibus morboque fameque,
tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis
multa querens atque hac adfatus voce parentem: {{Versus|320}}
'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius
ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum,
si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo,
invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri
pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? {{Versus|325}}
En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem,
quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers
omnia temptanti extuderat, te matre relinquo.
Quin age et ipsa manu felices erue silvas,
fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes {{Versus|330}}
ure sata et validam in vites molire bipennem,
tanta meae si te ceperunt taedia laudis.'
At mater sonitum thalamo sub fluminis alti
sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae
carpebant hyali saturo fucata colore, {{Versus|335}}
drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque,
caesariem effusae nitidam per candida colla,
Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque,
Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo,
altera tum primos Lucinae experta labores, {{Versus|340}}
Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae,
ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae,
atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea
et tandem positis velox Arethusa sagittis.
Inter quas curam Clymene narrabat inanem {{Versus|345}}
Vulcani Martisque dolos et dulcia furta,
aque Chao densos divum numerabat amores
carmine quo captae dum fusis mollia pensa
devolvunt, iterum maternas impulit aures
luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes {{Versus|350}}
obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores
prospiciens summa flavum caput extulit unda
et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto,
Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura,
tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam {{Versus|355}}
stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.'
Huic percussa nova mentem formidine mater,
'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum
tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late
flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum {{Versus|360}}
curvata in montis faciem circumstetit unda
accepitque sinu vasto misitque sub amnem.
Iamque domum mirans genetricis et umida regna
speluncisque lacus clausos lucosque sonantes
ibat et ingenti motu stupefactus aquarum {{Versus|365}}
omnia sub magna labentia flumina terra
spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque
et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus
unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta
saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, {{Versus|370}}
et gemina auratus taurino cornua vultu
Eridanus, quo non alius per pinguia culta
in mare purpureum violentior effluit amnis.
Postquam est in thalami pendentia pumice tecta
perventum et nati fletus cognovit inanes {{Versus|375}}
Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes
germanae tonsisque ferunt mantelia villis;
pars epulis onerant mensas et plena reponunt
pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae;
et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: {{Versus|380}}
Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur
Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores
centum quae silvas, centum quae flumina servant.
Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam,
ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. {{Versus|385}}
Omine quo firmans animum sic incipit ipsa:

'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates
caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor
et iuncto bipedum curru metitur equorum.
Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit {{Versus|390}}
Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse
grandaevus Nereus; novit namque omnia vates,
quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur;
quippe ita Neptuno visum est, immania cuius
armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. {{Versus|395}}
Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem
expediat morbi causam eventusque secundet.
Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum
orando flectes; vim duram et vincula capto
tende; doli circum haec demum frangentur inanes. {{Versus|400}}
Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus,
cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est,
in secreta senis ducam, quo fessus ab undis
se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem.
Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, {{Versus|405}}
tum variae eludent species atque ora ferarum
Fiet enim subito sus horridus atraque tigris
squamosusque draco et fulva cervice leaena,
aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis
excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. {{Versus|410}}
Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes,
tanto, nate, magis contende tenacia vincla,
donec talis erit mutato corpore, qualem
videris, incepto tegeret cum lumina somno&quot;.

Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, {{Versus|415}}
quo totum nati corpus perduxit; at illi
dulcis compositis spiravit crinibus aura
atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens
exesi latere in montis, quo plurima vento
cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, {{Versus|420}}
deprensis olim statio tutissima nautis;
intus se vasti Proteus tegit obice saxi.
Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha
collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit.
Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos {{Versus|425}}
ardebat, caelo et medium sol igneus orbem
hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis
faucibus ad limum radii tepefacta coquebant:
cum Proteus consueta petens e fluctibus antra
ibat; eum vasti circum gens umida ponti {{Versus|430}}
exsultans rorem late dispergit amarum.
Sternunt se somno diversae in litore phocae.
Ipse, velut stabuli custos in montibus olim,
vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit,
auditisque lupos acuunt balatibus agni, {{Versus|435}}
considit scopulo medius numerumque recenset.
Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas,
vix defessa senem passus componere membra
cum clamore ruit magno manicisque iacentem
occupat. Ille suae contra non immemor artis {{Versus|440}}
omnia transformat sese in miracula rerum,
ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem.
Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus
in sese redit atque hominis tandem ore locutus:
'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras {{Versus|445}}
iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille:
'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam
sed tu desine velle. Deum praecepta secuti
venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus&quot;.
Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa {{Versus|450}}
ardentes oculos intorsit lumine glauco
et graviter frendens sic fatis ora resolvit.

&quot;Non te nullius exercent numinis irae;
magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus
haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, {{Versus|455}}
suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit.
Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps,
immanem ante pedes hydrum moritura puella
servantem ripas alta non vidit in herba.
At chorus aequalis Dryadum clamore supremos {{Versus|460}}
implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces
altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus
atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.
Ipse cava solans aegrum testudine amorem
te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, {{Versus|465}}
te veniente die, te decedente canebat.
Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,
et caligantem nigra formidine lucum
ingressus manesque adiit regemque tremendum
nesciaque humanis precibus mansuescere corda. {{Versus|470}}
At cantu commotae Erebi de sedibus imis
umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,
quam multa in foliis avium se milia condunt
vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,
matres atque viri defunctaque corpora vita {{Versus|475}}
magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,
impositique rogis iuvenes ante ora parentum,
quos circum limus niger et deformis harundo
Cocyti tardaque palus inamabilis unda
alligat et noviens Styx interfusa coercet. {{Versus|480}}
Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti
tartara caeruleosque implexae crinibus angues
Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora
atque Ixionii vento rota constitit orbis.
Iamque pedem referens casus evaserat omnes; {{Versus|485}}
redditaque Eurydice superas veniebat ad auras,
pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem,
cum subita incautum dementia cepit amantem,
ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes.
Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa {{Versus|490}}
immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis
effusus labor atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.
Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu,
quis tantus furor? En iterum crudelia retro {{Versus|495}}
Fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!
dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras
commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, {{Versus|500}}
prensantem nequiquam umbras et multa volentem
dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci
amplius obiectam passus transire paludem.
Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret?
Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? {{Versus|505}}
Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba.
Septem illum totos perhibent ex ordine menses
rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam
flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris
mulcentem tigres et agentem carmine quercus; {{Versus|510}}
qualis populea maerens philomela sub umbra
amissos queritur fetus, quos durus arator
observans nido implumes detraxit; at illa
flet noctem ramoque sedens miserabile carmen
integrat et maestis late loca questibus implet. {{Versus|515}}
Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei.
Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem
arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis
lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis
dona querens; spretae Ciconum quo munere matres {{Versus|520}}
inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi
discerptum latos iuvenem sparsere per agros.
Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum
gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus
volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua {{Versus|525}}
ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat:
Eurydicen toto referebant flumine ripae&quot;.

Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum,
quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit.
At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: {{Versus|530}}

'Nate, licet tristes animo deponere curas.
Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae,
cum quibus illa choros lucis agitabat in altis,
exitium misere apibus. Tu munera supplex
tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; {{Versus|535}}
namque dabunt veniam votis irasque remittent.
Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam.
Quattuor eximios praestanti corpore tauros,
qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei,
delige et intacta totidem cervice iuvencas. {{Versus|540}}
Quattuor his aras alta ad delubra dearum
constitue et sacrum iugulis demitte cruorem,
corporaque ipsa boum frondoso desere luco.
Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus,
inferias Orphei Lethaea papavera mittes {{Versus|545}}
et nigram mactabis ovem lucumque revises:
placatam Eurydicen vitula venerabere caesa&quot;.

Haud mora; continuo matris praecepta facessit;
ad delubra venit, monstratas excitat aras,
quattuor eximios praestanti corpore tauros {{Versus|550}}
ducit et intacta totidem cervice iuvencas.
Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus,
inferias Orphei mittit lucumque revisit.
Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum
adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto {{Versus|555}}
stridere apes utero et ruptis effervere costis,
immensasque trahi nubes, iamque arbore summa
confluere et lentis uvam demittere ramis.

Haec super arvorum cultu pecorumque canebam
et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum {{Versus|560}}
fulminat Euphraten bello victorque volentes
per populos dat iura viamque adfectat Olympo.
Illo Vergilium me tempore dulcis alebat
Parthenope studiis florentem ignobilis oti,
carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, {{Versus|565}}
Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.
&lt;/poem&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;/div&gt;
{{finis}}
{{Textquality|75%}}

[[en:Georgics/IV]]
[[fr:Géorgiques IV]]
[[it:Georgiche/Libro quarto]]</text>
      <sha1>qj79ai9v4xwfvoruf2ijs697agmlheg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263503</id>
      <parentid>263500</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zaccariaru</username>
        <id>30311</id>
      </contributor>
      <origin>263503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28068" sha1="j3hylwvsr0gdbxist5cwc2baqzrpgrr" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Publius Vergilius Maro
|OperaeTitulus=Georgicon
|OperaeWikiPagina=Georgicon
|Annus=
|SubTitulus=liber IV
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;poem&gt;
Prōtinus aeriī mellīs caelestia dōna
exsequar: hanc etiam, Maecēnās, adspice partem.
Admīranda tibī levium spectācula rērum
magnanimōsque ducēs tōtīusque ōrdine gentis
mōrēs et studia et populōs et prōelia dīcam. {{Versus|5}}
In tenuī labor; at tenuis nōn glōria, sī quem
nūmina laeva sinunt auditque vocātus Apollō.

Principiō sēdēs apibus statiōque petenda,
quō neque sit ventis aditus nam pābula ventī
ferre domum prohibent neque ovēs haedīque petulcī {{Versus|10}}
flōribus īnsultent aut errāns būcula campō
dēcutiat rōrem et surgentēs atterat herbās.
Absint et pictī squālentia terga lacertī
pinguibus ā stabulīs meropēsque aliaeque volūcrēs
et manibus Procnē pectus signāta cruentis; {{Versus|15}}
omnia nam lātē vastant ipsāsque volantēs
ōre ferunt dulcem nīdīs immītibus escam.
At liquidō fōntēs et stagna virentia muscō
adsint et tenuis fugiēns per grāmina rīvus,
palmaque vestibulum aut ingēns oleaster inumbret, {{Versus|20}}
ut, cum prīma novī dēcent exāmina rēgēs
vēre suō lōdetque favīs ēmissa iuventūs,
vīcīna invītet dēcēdere rīpa calōrī,
obviaque hospitiīs teneat frondentibus arbōs.
In medium, seu stābit inērs seu prōfluet ūmor, {{Versus|25}}
transversās salicēs et grandia cōnice saxa,
pontibus ut crēbrīs possint consistere et ālās
pandere ad aestīvum sōlem, sī forte morantēs
sparserit aut praecēps Neptūnō immerserit Eurus.
Haec circum casiae viridēs et olentia lātē {{Versus|30}}
serpylla et graviter spīrantis cōpia thymbrae
flōreat inriguumque bibant violāria fōntem.
Ipsa autem, seu corticibus tibi sūta cavātīs,
seu lentō fuerint alvāria vīmine texta,
angustōs habeant aditus: nam frīgore mella {{Versus|35}}
cōgit hiems, eademque calor liquefacta remittit.
Utraque vīs apibus pariter metuenda; neque illae
nēquīquam in tēctīs certātim tēnuia cēra
spīrāmenta linunt fūcōque et flōribus ōrās
explent collectumque haec ipsa ad mūnera glūten {{Versus|40}}
et viscō et Phrygiae servant pice lentius Īdae.
Saepe etiam effossīs, sī vēra est fāma, latebrīs
sub terrā fōvēre larem, penitusque repertae
pūmicibusque cavīs exēsaeque arboris antrō.
Tū tamen et lēvī rīmōsa cubīlia līmō {{Versus|45}}
ungue fovēns circum et rārās superīnice frondēs.
Neu propius tēctīs taxum sine, nēve rubentēs
ūre focō cancrōs, altae neu crēde palūdī,
aut ubi odor caenī gravis aut ubi concava pulsū
saxa sonant vōcīsque offēnsa resultat imāgō. {{Versus|50}}

Quod superest, ubi pulsam hiemem sōl aureus ēgit
sub terrās caelumque aestīvā lūce reclusit,
illae continuō saltus silvāsque peragrant
purpureōsque metunt flōrēs et flūmina lībant
summa levēs. Hinc nesciō quā dulcēdine laetae {{Versus|55}}
prōgeniem nīdōsque fovent, hinc arte recentēs
excūdunt cērās et mella tenācia fingunt.
Hinc ubi iam ēmissum caveis ad sīdera caelī
nāre per aestātem liquidam suspexeris agmen
obscūramque trahī ventō mīrābere nūbem, {{Versus|60}}
contemplātor: aquās dulcēs et frōndea semper
tēcta petunt. Hūc tū iussōs adsperge sapōrēs,
trīta melisphylla et cērinthae ignōbile grāmen,
tinnītusque cie et Mātris quate cymbala circum.
Ipsae cōnsīdent medicātīs sēdibus, ipsae {{Versus|65}}
intima mōre suō sēsē in cūnābula condent.

Sīn autem ad pugnam exierint, nam saepe duōbus
rēgibus incessit magnō discordia mōtū,
cōntinuōque animōs vulgī et trepidantia bellō
corda licet longē praesciscere; namque morantēs {{Versus|70}}
Mārtius ille aeris raucī canor increpat et vox
audītur frāctōs sonitus imitāta tubārum;
tum trepidae inter sē coeunt pennīsque coruscant
spīculaque exacuunt rostrīs aptantque lacertōs
et circā rēgem atque ipsa ad praetōria dēnsae {{Versus|75}}
miscentur magnīsque vocant clāmōribus hostem.
Ergō ubi ver nactae sīdum campōsque patentēs,
ērumpunt portīs; concurritur, aethere in altō
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitēsque cadunt; nōn dēnsior āēre grandō, {{Versus|80}}
nec dē concussa tantum pluit īlice glandīs.
Ipsi per mediās aciēs īnsignibus ālīs
ingentēs animōs angustō in pectore versant,
usque adeō obnixī nōn cēdere, dum gravis aut hōs
aut hōs versa fugā victor dare terga subēgit. {{Versus|85}}
Hī mōtūs animōrum atque haec certāmina tanta
pulveris exiguī iactū compressa quiescent.
Vērum ubi ductōrēs aciā revocāveris ambō,
dēterior quī vīsus, eum, nē prēdigus obsit,
dēde necī; melior vacuā sine rēgnet in aulā. {{Versus|90}}
Alter erit maculīs aurō squalentibus ārdēns;
nam duō sunt genera: hīc melior, īnsignis et ōre
et rutilīs clārus squāmīs, ille horridus alter
dēsidia latamque trahens inglorius alvum.

Ut bīnae rēgum faciēs, ita corpora plēbis. {{Versus|95}}
Namque aliae turpēs horrent, ceu pulvere ab altō
cum venit et siccō terram spuit ōre viātor
āridus; ēlūcent aliae et fulgōre coruscant
ārdentēs aurō et paribus lita corpora guttis.
Haec potior subolēs, hinc caelī tempore certō {{Versus|100}}
dulcia mella premēs, nec tantum dulcia, quantum
et liquida et dūrum Bacchī domitūra sapōrem.

At cum incerta volant caelōque exāmina lūdunt
contemnuntque favōs et frīgida tēcta relinquunt,
īnstabilēs animōs lūdō prohibēbis inānī. {{Versus|105}}
Nec magnus prohibēre labor: tū rēgibus ālās
ēripe; nōn illīs quisquam cūnctantibus altum
īre iter aut castrīs audēbit vellere signa.
Invītent croceīs hālantēs floribus hortī
et custōs fūrum atque avium cum falce saligna {{Versus|110}}
Hellespontiacī servet tūtēla Priapī.
Ipse thymum pīnōsque ferēns dē montibus altīs
tēcta serat lātē circum, cuī tālia cūrae;
ipse labōre manum dūrō terat, ipse ferācēs
fīgat humō plantās et amīcōs inriget imbrēs. {{Versus|115}}

Atque equidem, extrēmō nī iam sub fīne labōrum
vēla traham et terrīs festīnem advertere prōram,
fōrsitan et, pinguēs hortōs quae cūra colendī
ōrnāret, canerem, biferīque rosāria Paestī,
quōque modō pōtis gaudērent intiba rīvīs  {{Versus|120}}
et viridēs apiō rīpae, tortusque per herbam
crēsceret in ventrem cucumis; nec sēra comantem
narcissum aut flēxī tacuissem vīmen acanthī
pallentēsque hederās et amantēs lītora myrtōs.
Namque sub Oebaliae meminī mē turribus arcīs, {{Versus|125}}
quā nīger umectat flāventia culta Galaesus,
Cōrycium vīdisse senem, cui pauca relictī
iugera rūris erant, nec fertilis illa iuvencis
nec pecorī opportūna segēs nec commoda Bacchō.
Hīc rārum tamen in dumis olus albaque circum {{Versus|130}}
līlia verbēnāsque premēns vescumque papāver
rēgum aequābat opēs animīs sērāque revertēns
nocte domum dapibus mēnsās onerābat inemptis.
Prīmus vēre rosam atque autumnō carpere pōma,
et cum tristis hiems etiamnum frīgore saxa {{Versus|135}}
rumperet et glaciā cursus frēnāret aquārum,
ille comam mollis iam tondēbat hyacinthī
aestatem increpitāns sēram Zephyrōsque morantēs.
Ergō apibus fētīs īdem atque exāmine multō
prīmus abundāre et spūmantia cōgere pressīs {{Versus|140}}
mella favīs; illī tiliae atque ūberrima pīnus,
quotque in flōre novō pōmīs sē fertilis arbōs
induerat, totidem autumnō mātūra tenēbat.
Ille etiam sērās in versum distulit ulmōs
ēduramque pirum et spīnōs iam prūna ferentēs {{Versus|145}}
iamque ministrantem platanum pōtantibus umbrās.
Verum haec ipse equidem spatiīs exclūsus inīquīs
praetereō atque aliīs post mē memoranda relinquō.

Nunc age, naturas apibus quas Iuppiter ipse
addidit, expediam, pro qua mercede canoros {{Versus|150}}
Curetum sonitus crepitantiaque aera secutae
Dictaeo caeli regem pavere sub antro.
Solae communes natos, consortia tecta
urbis habent magnisque agitant sub legibus aevum,
et patriam solae et certos novere penates, {{Versus|155}}
venturaeque hiemis memores aestate laborem
experiuntur et in medium quaesita reponunt.
Namque aliae victu invigilant et foedere pacto
exercentur agris; pars intra saepta domorum
Narcissi lacrimam et lentum de cortice gluten {{Versus|160}}
prima favis ponunt fundamina, deinde tenaces
suspendunt ceras: aliae spem gentis adultos
educunt fetus, aliae purissima mella
stipant et liquido distendunt nectare cellas.
Sunt quibus ad portas cecidit custodia sorti, {{Versus|165}}
inque vicem speculantur aquas et nubila caeli
aut onera accipiunt venientum aut agmine facto
ignavum fucos pecus a praesepibus arcent.
Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.
ac veluti lentis Cyclopes fulmina massis {{Versus|170}}
cum properant, alii taurinis follibus auras
accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt
aera lacu; gemit impositis incudibus Aetna;
illi inter sese magna vi bracchia tollunt
in numerum versantque tenaci forcipe ferrum: {{Versus|175}}
non aliter, si parva licet componere magnis,
Cecropias innatus apes amor urget habendi,
munere quamque suo. Grandaevis oppida curae
et munire favos et daedala fingere tecta.
At fessae multa referunt se nocte minores, {{Versus|180}}
crura thymo plenae; pascuntur et arbuta passim
et glaucas salices casiamque crocumque rubentem
et pinguem tiliam et ferrugineos hyacinthos.
Omnibus una quies operum, labor omnibus unus:
mane ruunt portis; nusquam mora; rursus easdem {{Versus|185}}
vesper ubi e pastu tandem decedere campis
admonuit, tum tecta petunt, tum corpora curant;
fit sonitus, mussantque oras et limina circum.
Post, ubi iam thalamis se composuere, siletur
in noctem fessosque sopor suus occupat artus. {{Versus|190}}
Nec vero a stabulis pluvia impendente recedunt
longius aut credunt caelo adventantibus Euris,
sed circum tutae sub moenibus urbis aquantur,
excursusque breves temptant et saepe lapillos,
ut cumbae instabiles fluctu iactante saburram, {{Versus|195}}
tollunt, his sese per inania nubila librant.
Illum adeo placuisse apibus mirabere morem,
quod neque concubitu indulgent nec corpora segnes
in Venerem solvunt aut fetus nixibus edunt:
verum ipsae e foliis natos, e suavibus herbis {{Versus|200}}
ore legunt, ipsae regem parvosque Quirites
sufficiunt aulasque et cerea regna refigunt.
Saepe etiam duris errando in cotibus alas
attrivere ultroque animam sub fasce dedere:
tantus amor florum et generandi gloria mellis. {{Versus|205}}
Ergo ipsas quamvis angusti terminus aevi
excipiat, neque enim plus septima ducitur aestas,
at genus immortale manet multosque per annos
stat fortuna domus et avi numerantur avorum.
Praeterea regem non sic Aegyptus et ingens {{Versus|210}}
Lydia nec populi Parthorum aut Medus Hydaspes
observant. Rege incolumi mens omnibus una est;
amisso rupere fidem constructaque mella
diripuere ipsae et crates solvere favorum.
Ille operum custos, illum admirantur et omnes {{Versus|215}}
circumstant fremitu denso stipantque frequentes
et saepe attollunt umeris et corpora bello
obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem.

His quidam signis atque haec exempla secuti
esse apibus partem divinae mentis et haustus {{Versus|220}}
aetherios dixere; deum namque ire per omnes
terrasque tractusque maris caelumque profundum.
Hinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum,
quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas;
scilicet huc reddi deinde ac resoluta referri {{Versus|225}}
omnia nec morti esse locum, sed viva volare
sideris in numerum atque alto succedere caelo.

Siquando sedem angustam servataque mella
thesauris relines, prius haustu sparsus aquarum
ora fove fumosque manu praetende sequaces. {{Versus|230}}
Bis gravidos cogunt fetus, duo tempora messis,
Taygete simul os terris ostendit honestum
Pleas et Oceani spretos pede reppulit amnes,
aut eadem sidus fugiens ubi Piscis aquosi
tristior hibernas caelo descendit in undas. {{Versus|235}}
Illis ira modum supra est, laesaeque venenum
morsibus inspirant et spicula caeca relinquunt
adfixae venis animasque in vulnere ponunt.
Sin duram metues hiemem parcesque futuro
contunsosque animos et res miserabere fractas, {{Versus|240}}
at suffire thymo cerasque recidere inanes
quis dubitet? nam saepe favos ignotus adedit
stellio et lucifugis congesta cubilia blattis
immunisque sedens aliena ad pabula fucus
aut asper crabro imparibus se immiscuit armis, {{Versus|245}}
aut dirum tiniae genus, aut invisa Minervae
laxos in foribus suspendit aranea casses.
Quo magis exhaustae fuerint, hoc acrius omnes
incumbent generis lapsi sarcire ruinas
complebuntque foros et floribus horrea texent. {{Versus|250}}

Si vero, quoniam casus apibus quoque nostros
vita tulit, tristi languebunt corpora morbo—
quod iam non dubiis poteris cognoscere signis:
continuo est aegris alius color, horrida vultum
deformat macies, tum corpora luce carentum {{Versus|255}}
exportant tectis et tristia funera ducunt;
aut illae pedibus conexae ad limina pendent,
aut intus clausis cunctantur in aedibus, omnes
ignavaeque fame et contracto frigore pigrae.
Tum sonus auditur gravior, tractimque susurrant, {{Versus|260}}
frigidus ut quondam silvis immurmurat Auster,
ut mare sollicitum stridit refluentibus undis,
aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis:
hic iam galbaneos suadebo incendere odores
mellaque harundineis inferre canalibus, ultro {{Versus|265}}
hortantem et fessas ad pabula nota vocantem.
Proderit et tunsum gallae admiscere saporem
Arentesque rosas aut igni pinguia multo
defruta vel psithia passos de vite racemos
Cecropiumque thymum et grave olentia centaurea. {{Versus|270}}
Est etiam flos in pratis, cui nomen amello
fecere agricolae, facilis quaerentibus herba;
namque uno ingentem tollit de caespite silvam,
aureus ipse, sed in foliis, quae plurima circum
funduntur, violae sublucet purpura nigrae; {{Versus|275}}
&lt;nowiki&gt;[saepe deum nexis ornatae torquibus arae;]&lt;/nowiki&gt;
asper in ore sapor; tonsis in vallibus illum
pastores et curva legunt prope flumina Mellae.
Huius odorato radices incoque Baccho
pabulaque in foribus plenis adpone canistris. {{Versus|280}}

Sed siquem proles subito defecerit omnis,
nec genus unde novae stirpis revocetur habebit,
tempus et Arcadii memoranda inventa magistri
pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis
insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem {{Versus|285}}
expediam prima repetens ab origine famam.
Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi
accolit effuso stagnantem flumine Nilum
et circum pictis vehitur sua rura phaselis,
quaque pharetratae vicinia Persidis urget, {{Versus|290}}
&lt;nowiki&gt;[et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,&lt;/nowiki&gt;
et diversa ruens septem discurrit in ora
&lt;nowiki&gt;usque coloratis amnis devexus ab Indis]&lt;/nowiki&gt;
omnis in hac certam regio iacit arte salutem.
Exiguus primum atque ipsos contractus in usus {{Versus|295}}
eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti
parietibusque premunt artis et quattuor addunt,
quattuor a ventis obliqua luce fenestras.
Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte
quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris {{Versus|300}}
multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto
tunsa per integram solvuntur viscera pellem.
Sic positum in clauso linquunt et ramea costis
subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes.
Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, {{Versus|305}}
ante novis rubeant quam prata coloribus, ante
garrula quam tignis nidum suspendat hirundo.
Interea teneris tepefactus in ossibus umor
aestuat et visenda modis animalia miris,
trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, {{Versus|310}}
miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt,
donec, ut aestivis effusus nubibus imber,
erupere aut ut nervo pulsante sagittae,
prima leves ineunt si quando proelia Parthi.

Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? {{Versus|315}}
Unde nova ingressus hominum experientia cepit?
Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe,
amissis, ut fama, apibus morboque fameque,
tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis
multa querens atque hac adfatus voce parentem: {{Versus|320}}
'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius
ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum,
si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo,
invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri
pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? {{Versus|325}}
En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem,
quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers
omnia temptanti extuderat, te matre relinquo.
Quin age et ipsa manu felices erue silvas,
fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes {{Versus|330}}
ure sata et validam in vites molire bipennem,
tanta meae si te ceperunt taedia laudis.'
At mater sonitum thalamo sub fluminis alti
sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae
carpebant hyali saturo fucata colore, {{Versus|335}}
drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque,
caesariem effusae nitidam per candida colla,
Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque,
Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo,
altera tum primos Lucinae experta labores, {{Versus|340}}
Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae,
ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae,
atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea
et tandem positis velox Arethusa sagittis.
Inter quas curam Clymene narrabat inanem {{Versus|345}}
Vulcani Martisque dolos et dulcia furta,
aque Chao densos divum numerabat amores
carmine quo captae dum fusis mollia pensa
devolvunt, iterum maternas impulit aures
luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes {{Versus|350}}
obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores
prospiciens summa flavum caput extulit unda
et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto,
Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura,
tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam {{Versus|355}}
stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.'
Huic percussa nova mentem formidine mater,
'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum
tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late
flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum {{Versus|360}}
curvata in montis faciem circumstetit unda
accepitque sinu vasto misitque sub amnem.
Iamque domum mirans genetricis et umida regna
speluncisque lacus clausos lucosque sonantes
ibat et ingenti motu stupefactus aquarum {{Versus|365}}
omnia sub magna labentia flumina terra
spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque
et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus
unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta
saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, {{Versus|370}}
et gemina auratus taurino cornua vultu
Eridanus, quo non alius per pinguia culta
in mare purpureum violentior effluit amnis.
Postquam est in thalami pendentia pumice tecta
perventum et nati fletus cognovit inanes {{Versus|375}}
Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes
germanae tonsisque ferunt mantelia villis;
pars epulis onerant mensas et plena reponunt
pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae;
et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: {{Versus|380}}
Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur
Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores
centum quae silvas, centum quae flumina servant.
Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam,
ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. {{Versus|385}}
Omine quo firmans animum sic incipit ipsa:

'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates
caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor
et iuncto bipedum curru metitur equorum.
Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit {{Versus|390}}
Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse
grandaevus Nereus; novit namque omnia vates,
quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur;
quippe ita Neptuno visum est, immania cuius
armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. {{Versus|395}}
Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem
expediat morbi causam eventusque secundet.
Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum
orando flectes; vim duram et vincula capto
tende; doli circum haec demum frangentur inanes. {{Versus|400}}
Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus,
cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est,
in secreta senis ducam, quo fessus ab undis
se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem.
Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, {{Versus|405}}
tum variae eludent species atque ora ferarum
Fiet enim subito sus horridus atraque tigris
squamosusque draco et fulva cervice leaena,
aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis
excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. {{Versus|410}}
Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes,
tanto, nate, magis contende tenacia vincla,
donec talis erit mutato corpore, qualem
videris, incepto tegeret cum lumina somno&quot;.

Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, {{Versus|415}}
quo totum nati corpus perduxit; at illi
dulcis compositis spiravit crinibus aura
atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens
exesi latere in montis, quo plurima vento
cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, {{Versus|420}}
deprensis olim statio tutissima nautis;
intus se vasti Proteus tegit obice saxi.
Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha
collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit.
Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos {{Versus|425}}
ardebat, caelo et medium sol igneus orbem
hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis
faucibus ad limum radii tepefacta coquebant:
cum Proteus consueta petens e fluctibus antra
ibat; eum vasti circum gens umida ponti {{Versus|430}}
exsultans rorem late dispergit amarum.
Sternunt se somno diversae in litore phocae.
Ipse, velut stabuli custos in montibus olim,
vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit,
auditisque lupos acuunt balatibus agni, {{Versus|435}}
considit scopulo medius numerumque recenset.
Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas,
vix defessa senem passus componere membra
cum clamore ruit magno manicisque iacentem
occupat. Ille suae contra non immemor artis {{Versus|440}}
omnia transformat sese in miracula rerum,
ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem.
Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus
in sese redit atque hominis tandem ore locutus:
'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras {{Versus|445}}
iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille:
'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam
sed tu desine velle. Deum praecepta secuti
venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus&quot;.
Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa {{Versus|450}}
ardentes oculos intorsit lumine glauco
et graviter frendens sic fatis ora resolvit.

&quot;Non te nullius exercent numinis irae;
magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus
haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, {{Versus|455}}
suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit.
Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps,
immanem ante pedes hydrum moritura puella
servantem ripas alta non vidit in herba.
At chorus aequalis Dryadum clamore supremos {{Versus|460}}
implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces
altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus
atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.
Ipse cava solans aegrum testudine amorem
te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, {{Versus|465}}
te veniente die, te decedente canebat.
Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,
et caligantem nigra formidine lucum
ingressus manesque adiit regemque tremendum
nesciaque humanis precibus mansuescere corda. {{Versus|470}}
At cantu commotae Erebi de sedibus imis
umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,
quam multa in foliis avium se milia condunt
vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,
matres atque viri defunctaque corpora vita {{Versus|475}}
magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,
impositique rogis iuvenes ante ora parentum,
quos circum limus niger et deformis harundo
Cocyti tardaque palus inamabilis unda
alligat et noviens Styx interfusa coercet. {{Versus|480}}
Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti
tartara caeruleosque implexae crinibus angues
Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora
atque Ixionii vento rota constitit orbis.
Iamque pedem referens casus evaserat omnes; {{Versus|485}}
redditaque Eurydice superas veniebat ad auras,
pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem,
cum subita incautum dementia cepit amantem,
ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes.
Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa {{Versus|490}}
immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis
effusus labor atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.
Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu,
quis tantus furor? En iterum crudelia retro {{Versus|495}}
Fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!
dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras
commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, {{Versus|500}}
prensantem nequiquam umbras et multa volentem
dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci
amplius obiectam passus transire paludem.
Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret?
Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? {{Versus|505}}
Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba.
Septem illum totos perhibent ex ordine menses
rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam
flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris
mulcentem tigres et agentem carmine quercus; {{Versus|510}}
qualis populea maerens philomela sub umbra
amissos queritur fetus, quos durus arator
observans nido implumes detraxit; at illa
flet noctem ramoque sedens miserabile carmen
integrat et maestis late loca questibus implet. {{Versus|515}}
Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei.
Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem
arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis
lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis
dona querens; spretae Ciconum quo munere matres {{Versus|520}}
inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi
discerptum latos iuvenem sparsere per agros.
Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum
gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus
volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua {{Versus|525}}
ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat:
Eurydicen toto referebant flumine ripae&quot;.

Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum,
quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit.
At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: {{Versus|530}}

'Nate, licet tristes animo deponere curas.
Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae,
cum quibus illa choros lucis agitabat in altis,
exitium misere apibus. Tu munera supplex
tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; {{Versus|535}}
namque dabunt veniam votis irasque remittent.
Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam.
Quattuor eximios praestanti corpore tauros,
qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei,
delige et intacta totidem cervice iuvencas. {{Versus|540}}
Quattuor his aras alta ad delubra dearum
constitue et sacrum iugulis demitte cruorem,
corporaque ipsa boum frondoso desere luco.
Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus,
inferias Orphei Lethaea papavera mittes {{Versus|545}}
et nigram mactabis ovem lucumque revises:
placatam Eurydicen vitula venerabere caesa&quot;.

Haud mora; continuo matris praecepta facessit;
ad delubra venit, monstratas excitat aras,
quattuor eximios praestanti corpore tauros {{Versus|550}}
ducit et intacta totidem cervice iuvencas.
Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus,
inferias Orphei mittit lucumque revisit.
Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum
adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto {{Versus|555}}
stridere apes utero et ruptis effervere costis,
immensasque trahi nubes, iamque arbore summa
confluere et lentis uvam demittere ramis.

Haec super arvorum cultu pecorumque canebam
et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum {{Versus|560}}
fulminat Euphraten bello victorque volentes
per populos dat iura viamque adfectat Olympo.
Illo Vergilium me tempore dulcis alebat
Parthenope studiis florentem ignobilis oti,
carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, {{Versus|565}}
Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.
&lt;/poem&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;/div&gt;
{{finis}}
{{Textquality|75%}}

[[en:Georgics/IV]]
[[fr:Géorgiques IV]]
[[it:Georgiche/Libro quarto]]</text>
      <sha1>j3hylwvsr0gdbxist5cwc2baqzrpgrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263510</id>
      <parentid>263503</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zaccariaru</username>
        <id>30311</id>
      </contributor>
      <origin>263510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28453" sha1="p8ae9v7d4nk1wvan7du87as7wus0rus" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Publius Vergilius Maro
|OperaeTitulus=Georgicon
|OperaeWikiPagina=Georgicon
|Annus=
|SubTitulus=liber IV
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;poem&gt;
Prōtinus aeriī mellīs caelestia dōna
exsequar: hanc etiam, Maecēnās, adspice partem.
Admīranda tibī levium spectācula rērum
magnanimōsque ducēs tōtīusque ōrdine gentis
mōrēs et studia et populōs et prōelia dīcam. {{Versus|5}}
In tenuī labor; at tenuis nōn glōria, sī quem
nūmina laeva sinunt auditque vocātus Apollō.

Principiō sēdēs apibus statiōque petenda,
quō neque sit ventis aditus nam pābula ventī
ferre domum prohibent neque ovēs haedīque petulcī {{Versus|10}}
flōribus īnsultent aut errāns būcula campō
dēcutiat rōrem et surgentēs atterat herbās.
Absint et pictī squālentia terga lacertī
pinguibus ā stabulīs meropēsque aliaeque volūcrēs
et manibus Procnē pectus signāta cruentis; {{Versus|15}}
omnia nam lātē vastant ipsāsque volantēs
ōre ferunt dulcem nīdīs immītibus escam.
At liquidō fōntēs et stagna virentia muscō
adsint et tenuis fugiēns per grāmina rīvus,
palmaque vestibulum aut ingēns oleaster inumbret, {{Versus|20}}
ut, cum prīma novī dēcent exāmina rēgēs
vēre suō lōdetque favīs ēmissa iuventūs,
vīcīna invītet dēcēdere rīpa calōrī,
obviaque hospitiīs teneat frondentibus arbōs.
In medium, seu stābit inērs seu prōfluet ūmor, {{Versus|25}}
transversās salicēs et grandia cōnice saxa,
pontibus ut crēbrīs possint consistere et ālās
pandere ad aestīvum sōlem, sī forte morantēs
sparserit aut praecēps Neptūnō immerserit Eurus.
Haec circum casiae viridēs et olentia lātē {{Versus|30}}
serpylla et graviter spīrantis cōpia thymbrae
flōreat inriguumque bibant violāria fōntem.
Ipsa autem, seu corticibus tibi sūta cavātīs,
seu lentō fuerint alvāria vīmine texta,
angustōs habeant aditus: nam frīgore mella {{Versus|35}}
cōgit hiems, eademque calor liquefacta remittit.
Utraque vīs apibus pariter metuenda; neque illae
nēquīquam in tēctīs certātim tēnuia cēra
spīrāmenta linunt fūcōque et flōribus ōrās
explent collectumque haec ipsa ad mūnera glūten {{Versus|40}}
et viscō et Phrygiae servant pice lentius Īdae.
Saepe etiam effossīs, sī vēra est fāma, latebrīs
sub terrā fōvēre larem, penitusque repertae
pūmicibusque cavīs exēsaeque arboris antrō.
Tū tamen et lēvī rīmōsa cubīlia līmō {{Versus|45}}
ungue fovēns circum et rārās superīnice frondēs.
Neu propius tēctīs taxum sine, nēve rubentēs
ūre focō cancrōs, altae neu crēde palūdī,
aut ubi odor caenī gravis aut ubi concava pulsū
saxa sonant vōcīsque offēnsa resultat imāgō. {{Versus|50}}

Quod superest, ubi pulsam hiemem sōl aureus ēgit
sub terrās caelumque aestīvā lūce reclusit,
illae continuō saltus silvāsque peragrant
purpureōsque metunt flōrēs et flūmina lībant
summa levēs. Hinc nesciō quā dulcēdine laetae {{Versus|55}}
prōgeniem nīdōsque fovent, hinc arte recentēs
excūdunt cērās et mella tenācia fingunt.
Hinc ubi iam ēmissum caveis ad sīdera caelī
nāre per aestātem liquidam suspexeris agmen
obscūramque trahī ventō mīrābere nūbem, {{Versus|60}}
contemplātor: aquās dulcēs et frōndea semper
tēcta petunt. Hūc tū iussōs adsperge sapōrēs,
trīta melisphylla et cērinthae ignōbile grāmen,
tinnītusque cie et Mātris quate cymbala circum.
Ipsae cōnsīdent medicātīs sēdibus, ipsae {{Versus|65}}
intima mōre suō sēsē in cūnābula condent.

Sīn autem ad pugnam exierint, nam saepe duōbus
rēgibus incessit magnō discordia mōtū,
cōntinuōque animōs vulgī et trepidantia bellō
corda licet longē praesciscere; namque morantēs {{Versus|70}}
Mārtius ille aeris raucī canor increpat et vox
audītur frāctōs sonitus imitāta tubārum;
tum trepidae inter sē coeunt pennīsque coruscant
spīculaque exacuunt rostrīs aptantque lacertōs
et circā rēgem atque ipsa ad praetōria dēnsae {{Versus|75}}
miscentur magnīsque vocant clāmōribus hostem.
Ergō ubi ver nactae sīdum campōsque patentēs,
ērumpunt portīs; concurritur, aethere in altō
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitēsque cadunt; nōn dēnsior āēre grandō, {{Versus|80}}
nec dē concussa tantum pluit īlice glandīs.
Ipsi per mediās aciēs īnsignibus ālīs
ingentēs animōs angustō in pectore versant,
usque adeō obnixī nōn cēdere, dum gravis aut hōs
aut hōs versa fugā victor dare terga subēgit. {{Versus|85}}
Hī mōtūs animōrum atque haec certāmina tanta
pulveris exiguī iactū compressa quiescent.
Vērum ubi ductōrēs aciā revocāveris ambō,
dēterior quī vīsus, eum, nē prēdigus obsit,
dēde necī; melior vacuā sine rēgnet in aulā. {{Versus|90}}
Alter erit maculīs aurō squalentibus ārdēns;
nam duō sunt genera: hīc melior, īnsignis et ōre
et rutilīs clārus squāmīs, ille horridus alter
dēsidia latamque trahens inglorius alvum.

Ut bīnae rēgum faciēs, ita corpora plēbis. {{Versus|95}}
Namque aliae turpēs horrent, ceu pulvere ab altō
cum venit et siccō terram spuit ōre viātor
āridus; ēlūcent aliae et fulgōre coruscant
ārdentēs aurō et paribus lita corpora guttis.
Haec potior subolēs, hinc caelī tempore certō {{Versus|100}}
dulcia mella premēs, nec tantum dulcia, quantum
et liquida et dūrum Bacchī domitūra sapōrem.

At cum incerta volant caelōque exāmina lūdunt
contemnuntque favōs et frīgida tēcta relinquunt,
īnstabilēs animōs lūdō prohibēbis inānī. {{Versus|105}}
Nec magnus prohibēre labor: tū rēgibus ālās
ēripe; nōn illīs quisquam cūnctantibus altum
īre iter aut castrīs audēbit vellere signa.
Invītent croceīs hālantēs floribus hortī
et custōs fūrum atque avium cum falce saligna {{Versus|110}}
Hellespontiacī servet tūtēla Priapī.
Ipse thymum pīnōsque ferēns dē montibus altīs
tēcta serat lātē circum, cuī tālia cūrae;
ipse labōre manum dūrō terat, ipse ferācēs
fīgat humō plantās et amīcōs inriget imbrēs. {{Versus|115}}

Atque equidem, extrēmō nī iam sub fīne labōrum
vēla traham et terrīs festīnem advertere prōram,
fōrsitan et, pinguēs hortōs quae cūra colendī
ōrnāret, canerem, biferīque rosāria Paestī,
quōque modō pōtis gaudērent intiba rīvīs  {{Versus|120}}
et viridēs apiō rīpae, tortusque per herbam
crēsceret in ventrem cucumis; nec sēra comantem
narcissum aut flēxī tacuissem vīmen acanthī
pallentēsque hederās et amantēs lītora myrtōs.
Namque sub Oebaliae meminī mē turribus arcīs, {{Versus|125}}
quā nīger umectat flāventia culta Galaesus,
Cōrycium vīdisse senem, cui pauca relictī
iugera rūris erant, nec fertilis illa iuvencis
nec pecorī opportūna segēs nec commoda Bacchō.
Hīc rārum tamen in dumis olus albaque circum {{Versus|130}}
līlia verbēnāsque premēns vescumque papāver
rēgum aequābat opēs animīs sērāque revertēns
nocte domum dapibus mēnsās onerābat inemptis.
Prīmus vēre rosam atque autumnō carpere pōma,
et cum tristis hiems etiamnum frīgore saxa {{Versus|135}}
rumperet et glaciā cursus frēnāret aquārum,
ille comam mollis iam tondēbat hyacinthī
aestatem increpitāns sēram Zephyrōsque morantēs.
Ergō apibus fētīs īdem atque exāmine multō
prīmus abundāre et spūmantia cōgere pressīs {{Versus|140}}
mella favīs; illī tiliae atque ūberrima pīnus,
quotque in flōre novō pōmīs sē fertilis arbōs
induerat, totidem autumnō mātūra tenēbat.
Ille etiam sērās in versum distulit ulmōs
ēduramque pirum et spīnōs iam prūna ferentēs {{Versus|145}}
iamque ministrantem platanum pōtantibus umbrās.
Verum haec ipse equidem spatiīs exclūsus inīquīs
praetereō atque aliīs post mē memoranda relinquō.

Nunc age, nātūrās apibus quās Iuppiter ipse
addidit, expediam, prō quā mercēde canōrōs {{Versus|150}}
Cūrētum sonitus crepitantiaque aēra secūtae
Dictaeō caelī rēgem pāvēre sub antrō.
Sōlae commūnēs nātōs, consortia tēcta
urbis habent magnīsque agitant sub lēgibus aevum,
et patriam sōlae et certōs novēre penātēs, {{Versus|155}}
ventūraeque hiemīs memorēs aestāte labōrem
experiuntur et in medium quaesīta repōnunt.
Namque aliae victū īnvigilant et foedere pactō
exercentur agrīs; pars intra saepta domōrum
Narcissī lacrimam et lentum dē cortice glūten {{Versus|160}}
prīma favis pōnunt fundāmina, deinde tenācēs
suspendunt cērās: aliae spem gentis adultōs
ēdūcunt fētūs, aliae pūrissima mella
stīpant et liquidō distendunt nectare cellās.
Sunt quibus ad portās cecidit custōdia sortī, {{Versus|165}}
inque vicem speculantur aquās et nūbila caelī
aut onera accipiunt venientum aut agmine factō
ignāvum fūcōs pecus ā praesēpibus arcent.
Fervet opus, redolentque thymō frāgrantia mella.
Ac velutī lēntis Cyclōpēs fūlmina massis {{Versus|170}}
cum properant, aliī taurīnīs follibus aurās
accipiunt redduntque, aliī strīdentia tingunt
aera lacū; gemit impositis incūdibus Aetna;
illī inter sēsē magnā vī bracchia tollunt
in numerum versantque tenācī forcipe ferrum: {{Versus|175}}
nōn aliter, sī parva licet compōnere magnīs,
Cecropiās innātus apēs amor urget habendī,
mūnere quamque suō. Grandaevis oppida cūrae
et mūnīre favōs et daedala fingere tēcta.
At fessae multā referunt sē nocte minōrēs, {{Versus|180}}
crūra thymo plēnae; pāscuntur et arbuta passim
et glaucās salicēs casiamque crocumque rubentem
et pinguem tiliam et ferrūgineōs hyacinthōs.
Omnibus ūna quiēs operum, labor omnibus ūnus:
mēne ruunt portīs; nusquam mora; rūrsus easdem {{Versus|185}}
vesper ubi ē pāstū tandem dēcēdere campīs
admonuit, tum tēcta petunt, tum corpora cūrant;
fit sonitus, mussantque ōrās et līmina circum.
Post, ubi iam thalamīs sē composuēre, silētur
in noctem fessōsque sopor suus occupat artūs. {{Versus|190}}
Nec vērō ā stabulis pluvia impendente recēdunt
longius aut crēdunt caelō adventantibus Eurīs,
sed circum tūtae sub moenibus urbis aquāntur,
excursusque brevēs temptant et saepe lapillōs,
ut cumbae instabilēs flūctū iactante saburram, {{Versus|195}}
tollunt, hīs sēsē per inānia nūbila librant.
Illum adeō placuisse apibus mīrābere mōrem,
quod neque concubitū indulgent nec corpora segnēs
in Venerem solvunt aut fētūs nixibus ēdunt:
vērum ipsae ē foliīs nātōs, ē suavibus herbīs {{Versus|200}}
ōre legunt, ipsae rēgem parvōsque Quirītēs
sufficiunt aulāsque et cērea rēgna refīgunt.
Saepe etiam dūrīs errandō in cōtibus ālās
attrīvēre ultrōque animam sub fāsce dedēre:
tantus amor flōrum et generandī glōria mellīs. {{Versus|205}}
Ergō ipsās quamvīs angustī terminus aevī
excipiat, neque enim plus septima dūcitur aestās,
at genus immortāle manet multōsque per annōs
stat fortūna domus et avī numerantur avōrum.
Praetereā rēgem nōn sīc Aegyptus et ingēns {{Versus|210}}
Lȳdia nec populī Parthōrum aut Mēdus Hydaspēs
observant. Rēgē incolumī mēns omnibus ūna est;
āmissō rūpēre fidem constructaque mella
dīripuēre ipsae et crātēs solvēre favōrum.
Ille operum custōs, illum admirantur et omnēs {{Versus|215}}
circumstant fremitū dēnsō stīpantque frequentēs
et saepe attollunt umerīs et corpora bellō
obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem.

His quīdam signis atque haec exempla secūtī
esse apibus partem dīvīnae mentis et haustus {{Versus|220}}
aetheriōs dixēre; deum namque īre per omnēs
terrāsque tractusque maris caelumque profundum.
Hinc pecudēs, armenta, virōs, genus omne ferārum,
quemque sibī tenuēs nascentem arcessere vītās;
scīlicet hūc reddī deinde ac resolūta referrī {{Versus|225}}
omnia nec mortī esse locum, sed vīva volāre
sīderis in numerum atque altō succēdere caelō.

Sīquandō sēdem angustam servātaque mella
thēsauris relinēs, prius haustū spārsus aquārum
ōra fove fūmōsque manō praetende sequācēs. {{Versus|230}}
Bīs gravidōs cōgunt fētūs, duo tempora messis,
Tāygetē simul ōs terrīs ostendit honestum
Plēas et Ōceanī sprētōs pede reppulit amnēs,
aut eadem sīdus fugiēns ubi Piscis aquōsī
trīstior hibernās caelō dēscendit in undās. {{Versus|235}}
Illīs īra modum supra est, laesaeque venēnum
morsibus īnspīrant et spīcula caeca relinquunt
adfīxae vēnīs animāsque in vulnere pōnunt.
Sīn dūram metuēs hiemem parcēsque futūrō
cōntunsōsque animōs et rēs miserābere frāctas, {{Versus|240}}
at suffīre thymō cērāsque recīdere inānēs
quis dubitet? Nam saepe favōs ignōtus adēdit
stelliō et lūcifugīs congesta cubīlia blattīs
immūnīsque sedēns aliēna ad pābula fūcus
aut asper crābrō imparibus sē immiscuit armīs, {{Versus|245}}
aut dīrum tiniae genus, aut invīsa Minervae
laxōs in foribus suspendit arānea cassēs.
Quō magis exhaustae fuerint, hōc ācrius omnēs
incumbent generis lāpsī sarcīre ruīnās
complebuntque forōs et flōribus horrea texent. {{Versus|250}}

Si vero, quoniam casus apibus quoque nostros
vita tulit, tristi languebunt corpora morbo—
quod iam non dubiis poteris cognoscere signis:
continuo est aegris alius color, horrida vultum
deformat macies, tum corpora luce carentum {{Versus|255}}
exportant tectis et tristia funera ducunt;
aut illae pedibus conexae ad limina pendent,
aut intus clausis cunctantur in aedibus, omnes
ignavaeque fame et contracto frigore pigrae.
Tum sonus auditur gravior, tractimque susurrant, {{Versus|260}}
frigidus ut quondam silvis immurmurat Auster,
ut mare sollicitum stridit refluentibus undis,
aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis:
hic iam galbaneos suadebo incendere odores
mellaque harundineis inferre canalibus, ultro {{Versus|265}}
hortantem et fessas ad pabula nota vocantem.
Proderit et tunsum gallae admiscere saporem
Arentesque rosas aut igni pinguia multo
defruta vel psithia passos de vite racemos
Cecropiumque thymum et grave olentia centaurea. {{Versus|270}}
Est etiam flos in pratis, cui nomen amello
fecere agricolae, facilis quaerentibus herba;
namque uno ingentem tollit de caespite silvam,
aureus ipse, sed in foliis, quae plurima circum
funduntur, violae sublucet purpura nigrae; {{Versus|275}}
&lt;nowiki&gt;[saepe deum nexis ornatae torquibus arae;]&lt;/nowiki&gt;
asper in ore sapor; tonsis in vallibus illum
pastores et curva legunt prope flumina Mellae.
Huius odorato radices incoque Baccho
pabulaque in foribus plenis adpone canistris. {{Versus|280}}

Sed siquem proles subito defecerit omnis,
nec genus unde novae stirpis revocetur habebit,
tempus et Arcadii memoranda inventa magistri
pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis
insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem {{Versus|285}}
expediam prima repetens ab origine famam.
Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi
accolit effuso stagnantem flumine Nilum
et circum pictis vehitur sua rura phaselis,
quaque pharetratae vicinia Persidis urget, {{Versus|290}}
&lt;nowiki&gt;[et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,&lt;/nowiki&gt;
et diversa ruens septem discurrit in ora
&lt;nowiki&gt;usque coloratis amnis devexus ab Indis]&lt;/nowiki&gt;
omnis in hac certam regio iacit arte salutem.
Exiguus primum atque ipsos contractus in usus {{Versus|295}}
eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti
parietibusque premunt artis et quattuor addunt,
quattuor a ventis obliqua luce fenestras.
Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte
quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris {{Versus|300}}
multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto
tunsa per integram solvuntur viscera pellem.
Sic positum in clauso linquunt et ramea costis
subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes.
Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, {{Versus|305}}
ante novis rubeant quam prata coloribus, ante
garrula quam tignis nidum suspendat hirundo.
Interea teneris tepefactus in ossibus umor
aestuat et visenda modis animalia miris,
trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, {{Versus|310}}
miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt,
donec, ut aestivis effusus nubibus imber,
erupere aut ut nervo pulsante sagittae,
prima leves ineunt si quando proelia Parthi.

Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? {{Versus|315}}
Unde nova ingressus hominum experientia cepit?
Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe,
amissis, ut fama, apibus morboque fameque,
tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis
multa querens atque hac adfatus voce parentem: {{Versus|320}}
'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius
ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum,
si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo,
invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri
pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? {{Versus|325}}
En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem,
quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers
omnia temptanti extuderat, te matre relinquo.
Quin age et ipsa manu felices erue silvas,
fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes {{Versus|330}}
ure sata et validam in vites molire bipennem,
tanta meae si te ceperunt taedia laudis.'
At mater sonitum thalamo sub fluminis alti
sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae
carpebant hyali saturo fucata colore, {{Versus|335}}
drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque,
caesariem effusae nitidam per candida colla,
Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque,
Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo,
altera tum primos Lucinae experta labores, {{Versus|340}}
Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae,
ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae,
atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea
et tandem positis velox Arethusa sagittis.
Inter quas curam Clymene narrabat inanem {{Versus|345}}
Vulcani Martisque dolos et dulcia furta,
aque Chao densos divum numerabat amores
carmine quo captae dum fusis mollia pensa
devolvunt, iterum maternas impulit aures
luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes {{Versus|350}}
obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores
prospiciens summa flavum caput extulit unda
et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto,
Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura,
tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam {{Versus|355}}
stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.'
Huic percussa nova mentem formidine mater,
'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum
tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late
flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum {{Versus|360}}
curvata in montis faciem circumstetit unda
accepitque sinu vasto misitque sub amnem.
Iamque domum mirans genetricis et umida regna
speluncisque lacus clausos lucosque sonantes
ibat et ingenti motu stupefactus aquarum {{Versus|365}}
omnia sub magna labentia flumina terra
spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque
et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus
unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta
saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, {{Versus|370}}
et gemina auratus taurino cornua vultu
Eridanus, quo non alius per pinguia culta
in mare purpureum violentior effluit amnis.
Postquam est in thalami pendentia pumice tecta
perventum et nati fletus cognovit inanes {{Versus|375}}
Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes
germanae tonsisque ferunt mantelia villis;
pars epulis onerant mensas et plena reponunt
pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae;
et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: {{Versus|380}}
Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur
Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores
centum quae silvas, centum quae flumina servant.
Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam,
ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. {{Versus|385}}
Omine quo firmans animum sic incipit ipsa:

'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates
caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor
et iuncto bipedum curru metitur equorum.
Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit {{Versus|390}}
Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse
grandaevus Nereus; novit namque omnia vates,
quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur;
quippe ita Neptuno visum est, immania cuius
armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. {{Versus|395}}
Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem
expediat morbi causam eventusque secundet.
Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum
orando flectes; vim duram et vincula capto
tende; doli circum haec demum frangentur inanes. {{Versus|400}}
Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus,
cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est,
in secreta senis ducam, quo fessus ab undis
se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem.
Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, {{Versus|405}}
tum variae eludent species atque ora ferarum
Fiet enim subito sus horridus atraque tigris
squamosusque draco et fulva cervice leaena,
aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis
excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. {{Versus|410}}
Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes,
tanto, nate, magis contende tenacia vincla,
donec talis erit mutato corpore, qualem
videris, incepto tegeret cum lumina somno&quot;.

Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, {{Versus|415}}
quo totum nati corpus perduxit; at illi
dulcis compositis spiravit crinibus aura
atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens
exesi latere in montis, quo plurima vento
cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, {{Versus|420}}
deprensis olim statio tutissima nautis;
intus se vasti Proteus tegit obice saxi.
Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha
collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit.
Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos {{Versus|425}}
ardebat, caelo et medium sol igneus orbem
hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis
faucibus ad limum radii tepefacta coquebant:
cum Proteus consueta petens e fluctibus antra
ibat; eum vasti circum gens umida ponti {{Versus|430}}
exsultans rorem late dispergit amarum.
Sternunt se somno diversae in litore phocae.
Ipse, velut stabuli custos in montibus olim,
vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit,
auditisque lupos acuunt balatibus agni, {{Versus|435}}
considit scopulo medius numerumque recenset.
Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas,
vix defessa senem passus componere membra
cum clamore ruit magno manicisque iacentem
occupat. Ille suae contra non immemor artis {{Versus|440}}
omnia transformat sese in miracula rerum,
ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem.
Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus
in sese redit atque hominis tandem ore locutus:
'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras {{Versus|445}}
iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille:
'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam
sed tu desine velle. Deum praecepta secuti
venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus&quot;.
Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa {{Versus|450}}
ardentes oculos intorsit lumine glauco
et graviter frendens sic fatis ora resolvit.

&quot;Non te nullius exercent numinis irae;
magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus
haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, {{Versus|455}}
suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit.
Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps,
immanem ante pedes hydrum moritura puella
servantem ripas alta non vidit in herba.
At chorus aequalis Dryadum clamore supremos {{Versus|460}}
implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces
altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus
atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.
Ipse cava solans aegrum testudine amorem
te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, {{Versus|465}}
te veniente die, te decedente canebat.
Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,
et caligantem nigra formidine lucum
ingressus manesque adiit regemque tremendum
nesciaque humanis precibus mansuescere corda. {{Versus|470}}
At cantu commotae Erebi de sedibus imis
umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,
quam multa in foliis avium se milia condunt
vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,
matres atque viri defunctaque corpora vita {{Versus|475}}
magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,
impositique rogis iuvenes ante ora parentum,
quos circum limus niger et deformis harundo
Cocyti tardaque palus inamabilis unda
alligat et noviens Styx interfusa coercet. {{Versus|480}}
Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti
tartara caeruleosque implexae crinibus angues
Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora
atque Ixionii vento rota constitit orbis.
Iamque pedem referens casus evaserat omnes; {{Versus|485}}
redditaque Eurydice superas veniebat ad auras,
pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem,
cum subita incautum dementia cepit amantem,
ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes.
Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa {{Versus|490}}
immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis
effusus labor atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.
Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu,
quis tantus furor? En iterum crudelia retro {{Versus|495}}
Fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!
dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras
commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, {{Versus|500}}
prensantem nequiquam umbras et multa volentem
dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci
amplius obiectam passus transire paludem.
Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret?
Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? {{Versus|505}}
Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba.
Septem illum totos perhibent ex ordine menses
rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam
flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris
mulcentem tigres et agentem carmine quercus; {{Versus|510}}
qualis populea maerens philomela sub umbra
amissos queritur fetus, quos durus arator
observans nido implumes detraxit; at illa
flet noctem ramoque sedens miserabile carmen
integrat et maestis late loca questibus implet. {{Versus|515}}
Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei.
Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem
arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis
lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis
dona querens; spretae Ciconum quo munere matres {{Versus|520}}
inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi
discerptum latos iuvenem sparsere per agros.
Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum
gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus
volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua {{Versus|525}}
ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat:
Eurydicen toto referebant flumine ripae&quot;.

Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum,
quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit.
At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: {{Versus|530}}

'Nate, licet tristes animo deponere curas.
Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae,
cum quibus illa choros lucis agitabat in altis,
exitium misere apibus. Tu munera supplex
tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; {{Versus|535}}
namque dabunt veniam votis irasque remittent.
Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam.
Quattuor eximios praestanti corpore tauros,
qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei,
delige et intacta totidem cervice iuvencas. {{Versus|540}}
Quattuor his aras alta ad delubra dearum
constitue et sacrum iugulis demitte cruorem,
corporaque ipsa boum frondoso desere luco.
Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus,
inferias Orphei Lethaea papavera mittes {{Versus|545}}
et nigram mactabis ovem lucumque revises:
placatam Eurydicen vitula venerabere caesa&quot;.

Haud mora; continuo matris praecepta facessit;
ad delubra venit, monstratas excitat aras,
quattuor eximios praestanti corpore tauros {{Versus|550}}
ducit et intacta totidem cervice iuvencas.
Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus,
inferias Orphei mittit lucumque revisit.
Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum
adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto {{Versus|555}}
stridere apes utero et ruptis effervere costis,
immensasque trahi nubes, iamque arbore summa
confluere et lentis uvam demittere ramis.

Haec super arvorum cultu pecorumque canebam
et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum {{Versus|560}}
fulminat Euphraten bello victorque volentes
per populos dat iura viamque adfectat Olympo.
Illo Vergilium me tempore dulcis alebat
Parthenope studiis florentem ignobilis oti,
carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, {{Versus|565}}
Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.
&lt;/poem&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;/div&gt;
{{finis}}
{{Textquality|75%}}

[[en:Georgics/IV]]
[[fr:Géorgiques IV]]
[[it:Georgiche/Libro quarto]]</text>
      <sha1>p8ae9v7d4nk1wvan7du87as7wus0rus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263513</id>
      <parentid>263510</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zaccariaru</username>
        <id>30311</id>
      </contributor>
      <origin>263513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28512" sha1="1oyradoe87pcuzsygvn2mweqss5f6ih" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Publius Vergilius Maro
|OperaeTitulus=Georgicon
|OperaeWikiPagina=Georgicon
|Annus=
|SubTitulus=liber IV
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;poem&gt;
Prōtinus aeriī mellīs caelestia dōna
exsequar: hanc etiam, Maecēnās, adspice partem.
Admīranda tibī levium spectācula rērum
magnanimōsque ducēs tōtīusque ōrdine gentis
mōrēs et studia et populōs et prōelia dīcam. {{Versus|5}}
In tenuī labor; at tenuis nōn glōria, sī quem
nūmina laeva sinunt auditque vocātus Apollō.

Principiō sēdēs apibus statiōque petenda,
quō neque sit ventis aditus nam pābula ventī
ferre domum prohibent neque ovēs haedīque petulcī {{Versus|10}}
flōribus īnsultent aut errāns būcula campō
dēcutiat rōrem et surgentēs atterat herbās.
Absint et pictī squālentia terga lacertī
pinguibus ā stabulīs meropēsque aliaeque volūcrēs
et manibus Procnē pectus signāta cruentis; {{Versus|15}}
omnia nam lātē vastant ipsāsque volantēs
ōre ferunt dulcem nīdīs immītibus escam.
At liquidō fōntēs et stagna virentia muscō
adsint et tenuis fugiēns per grāmina rīvus,
palmaque vestibulum aut ingēns oleaster inumbret, {{Versus|20}}
ut, cum prīma novī dēcent exāmina rēgēs
vēre suō lōdetque favīs ēmissa iuventūs,
vīcīna invītet dēcēdere rīpa calōrī,
obviaque hospitiīs teneat frondentibus arbōs.
In medium, seu stābit inērs seu prōfluet ūmor, {{Versus|25}}
transversās salicēs et grandia cōnice saxa,
pontibus ut crēbrīs possint consistere et ālās
pandere ad aestīvum sōlem, sī forte morantēs
sparserit aut praecēps Neptūnō immerserit Eurus.
Haec circum casiae viridēs et olentia lātē {{Versus|30}}
serpylla et graviter spīrantis cōpia thymbrae
flōreat inriguumque bibant violāria fōntem.
Ipsa autem, seu corticibus tibi sūta cavātīs,
seu lentō fuerint alvāria vīmine texta,
angustōs habeant aditus: nam frīgore mella {{Versus|35}}
cōgit hiems, eademque calor liquefacta remittit.
Utraque vīs apibus pariter metuenda; neque illae
nēquīquam in tēctīs certātim tēnuia cēra
spīrāmenta linunt fūcōque et flōribus ōrās
explent collectumque haec ipsa ad mūnera glūten {{Versus|40}}
et viscō et Phrygiae servant pice lentius Īdae.
Saepe etiam effossīs, sī vēra est fāma, latebrīs
sub terrā fōvēre larem, penitusque repertae
pūmicibusque cavīs exēsaeque arboris antrō.
Tū tamen et lēvī rīmōsa cubīlia līmō {{Versus|45}}
ungue fovēns circum et rārās superīnice frondēs.
Neu propius tēctīs taxum sine, nēve rubentēs
ūre focō cancrōs, altae neu crēde palūdī,
aut ubi odor caenī gravis aut ubi concava pulsū
saxa sonant vōcīsque offēnsa resultat imāgō. {{Versus|50}}

Quod superest, ubi pulsam hiemem sōl aureus ēgit
sub terrās caelumque aestīvā lūce reclusit,
illae continuō saltus silvāsque peragrant
purpureōsque metunt flōrēs et flūmina lībant
summa levēs. Hinc nesciō quā dulcēdine laetae {{Versus|55}}
prōgeniem nīdōsque fovent, hinc arte recentēs
excūdunt cērās et mella tenācia fingunt.
Hinc ubi iam ēmissum caveis ad sīdera caelī
nāre per aestātem liquidam suspexeris agmen
obscūramque trahī ventō mīrābere nūbem, {{Versus|60}}
contemplātor: aquās dulcēs et frōndea semper
tēcta petunt. Hūc tū iussōs adsperge sapōrēs,
trīta melisphylla et cērinthae ignōbile grāmen,
tinnītusque cie et Mātris quate cymbala circum.
Ipsae cōnsīdent medicātīs sēdibus, ipsae {{Versus|65}}
intima mōre suō sēsē in cūnābula condent.

Sīn autem ad pugnam exierint, nam saepe duōbus
rēgibus incessit magnō discordia mōtū,
cōntinuōque animōs vulgī et trepidantia bellō
corda licet longē praesciscere; namque morantēs {{Versus|70}}
Mārtius ille aeris raucī canor increpat et vox
audītur frāctōs sonitus imitāta tubārum;
tum trepidae inter sē coeunt pennīsque coruscant
spīculaque exacuunt rostrīs aptantque lacertōs
et circā rēgem atque ipsa ad praetōria dēnsae {{Versus|75}}
miscentur magnīsque vocant clāmōribus hostem.
Ergō ubi ver nactae sīdum campōsque patentēs,
ērumpunt portīs; concurritur, aethere in altō
fit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem
praecipitēsque cadunt; nōn dēnsior āēre grandō, {{Versus|80}}
nec dē concussa tantum pluit īlice glandīs.
Ipsi per mediās aciēs īnsignibus ālīs
ingentēs animōs angustō in pectore versant,
usque adeō obnixī nōn cēdere, dum gravis aut hōs
aut hōs versa fugā victor dare terga subēgit. {{Versus|85}}
Hī mōtūs animōrum atque haec certāmina tanta
pulveris exiguī iactū compressa quiescent.
Vērum ubi ductōrēs aciā revocāveris ambō,
dēterior quī vīsus, eum, nē prēdigus obsit,
dēde necī; melior vacuā sine rēgnet in aulā. {{Versus|90}}
Alter erit maculīs aurō squalentibus ārdēns;
nam duō sunt genera: hīc melior, īnsignis et ōre
et rutilīs clārus squāmīs, ille horridus alter
dēsidia latamque trahens inglorius alvum.

Ut bīnae rēgum faciēs, ita corpora plēbis. {{Versus|95}}
Namque aliae turpēs horrent, ceu pulvere ab altō
cum venit et siccō terram spuit ōre viātor
āridus; ēlūcent aliae et fulgōre coruscant
ārdentēs aurō et paribus lita corpora guttis.
Haec potior subolēs, hinc caelī tempore certō {{Versus|100}}
dulcia mella premēs, nec tantum dulcia, quantum
et liquida et dūrum Bacchī domitūra sapōrem.

At cum incerta volant caelōque exāmina lūdunt
contemnuntque favōs et frīgida tēcta relinquunt,
īnstabilēs animōs lūdō prohibēbis inānī. {{Versus|105}}
Nec magnus prohibēre labor: tū rēgibus ālās
ēripe; nōn illīs quisquam cūnctantibus altum
īre iter aut castrīs audēbit vellere signa.
Invītent croceīs hālantēs floribus hortī
et custōs fūrum atque avium cum falce saligna {{Versus|110}}
Hellespontiacī servet tūtēla Priapī.
Ipse thymum pīnōsque ferēns dē montibus altīs
tēcta serat lātē circum, cuī tālia cūrae;
ipse labōre manum dūrō terat, ipse ferācēs
fīgat humō plantās et amīcōs inriget imbrēs. {{Versus|115}}

Atque equidem, extrēmō nī iam sub fīne labōrum
vēla traham et terrīs festīnem advertere prōram,
fōrsitan et, pinguēs hortōs quae cūra colendī
ōrnāret, canerem, biferīque rosāria Paestī,
quōque modō pōtis gaudērent intiba rīvīs  {{Versus|120}}
et viridēs apiō rīpae, tortusque per herbam
crēsceret in ventrem cucumis; nec sēra comantem
narcissum aut flēxī tacuissem vīmen acanthī
pallentēsque hederās et amantēs lītora myrtōs.
Namque sub Oebaliae meminī mē turribus arcīs, {{Versus|125}}
quā nīger umectat flāventia culta Galaesus,
Cōrycium vīdisse senem, cui pauca relictī
iugera rūris erant, nec fertilis illa iuvencis
nec pecorī opportūna segēs nec commoda Bacchō.
Hīc rārum tamen in dumis olus albaque circum {{Versus|130}}
līlia verbēnāsque premēns vescumque papāver
rēgum aequābat opēs animīs sērāque revertēns
nocte domum dapibus mēnsās onerābat inemptis.
Prīmus vēre rosam atque autumnō carpere pōma,
et cum tristis hiems etiamnum frīgore saxa {{Versus|135}}
rumperet et glaciā cursus frēnāret aquārum,
ille comam mollis iam tondēbat hyacinthī
aestatem increpitāns sēram Zephyrōsque morantēs.
Ergō apibus fētīs īdem atque exāmine multō
prīmus abundāre et spūmantia cōgere pressīs {{Versus|140}}
mella favīs; illī tiliae atque ūberrima pīnus,
quotque in flōre novō pōmīs sē fertilis arbōs
induerat, totidem autumnō mātūra tenēbat.
Ille etiam sērās in versum distulit ulmōs
ēduramque pirum et spīnōs iam prūna ferentēs {{Versus|145}}
iamque ministrantem platanum pōtantibus umbrās.
Verum haec ipse equidem spatiīs exclūsus inīquīs
praetereō atque aliīs post mē memoranda relinquō.

Nunc age, nātūrās apibus quās Iuppiter ipse
addidit, expediam, prō quā mercēde canōrōs {{Versus|150}}
Cūrētum sonitus crepitantiaque aēra secūtae
Dictaeō caelī rēgem pāvēre sub antrō.
Sōlae commūnēs nātōs, consortia tēcta
urbis habent magnīsque agitant sub lēgibus aevum,
et patriam sōlae et certōs novēre penātēs, {{Versus|155}}
ventūraeque hiemīs memorēs aestāte labōrem
experiuntur et in medium quaesīta repōnunt.
Namque aliae victū īnvigilant et foedere pactō
exercentur agrīs; pars intra saepta domōrum
Narcissī lacrimam et lentum dē cortice glūten {{Versus|160}}
prīma favis pōnunt fundāmina, deinde tenācēs
suspendunt cērās: aliae spem gentis adultōs
ēdūcunt fētūs, aliae pūrissima mella
stīpant et liquidō distendunt nectare cellās.
Sunt quibus ad portās cecidit custōdia sortī, {{Versus|165}}
inque vicem speculantur aquās et nūbila caelī
aut onera accipiunt venientum aut agmine factō
ignāvum fūcōs pecus ā praesēpibus arcent.
Fervet opus, redolentque thymō frāgrantia mella.
Ac velutī lēntis Cyclōpēs fūlmina massis {{Versus|170}}
cum properant, aliī taurīnīs follibus aurās
accipiunt redduntque, aliī strīdentia tingunt
aera lacū; gemit impositis incūdibus Aetna;
illī inter sēsē magnā vī bracchia tollunt
in numerum versantque tenācī forcipe ferrum: {{Versus|175}}
nōn aliter, sī parva licet compōnere magnīs,
Cecropiās innātus apēs amor urget habendī,
mūnere quamque suō. Grandaevis oppida cūrae
et mūnīre favōs et daedala fingere tēcta.
At fessae multā referunt sē nocte minōrēs, {{Versus|180}}
crūra thymo plēnae; pāscuntur et arbuta passim
et glaucās salicēs casiamque crocumque rubentem
et pinguem tiliam et ferrūgineōs hyacinthōs.
Omnibus ūna quiēs operum, labor omnibus ūnus:
mēne ruunt portīs; nusquam mora; rūrsus easdem {{Versus|185}}
vesper ubi ē pāstū tandem dēcēdere campīs
admonuit, tum tēcta petunt, tum corpora cūrant;
fit sonitus, mussantque ōrās et līmina circum.
Post, ubi iam thalamīs sē composuēre, silētur
in noctem fessōsque sopor suus occupat artūs. {{Versus|190}}
Nec vērō ā stabulis pluvia impendente recēdunt
longius aut crēdunt caelō adventantibus Eurīs,
sed circum tūtae sub moenibus urbis aquāntur,
excursusque brevēs temptant et saepe lapillōs,
ut cumbae instabilēs flūctū iactante saburram, {{Versus|195}}
tollunt, hīs sēsē per inānia nūbila librant.
Illum adeō placuisse apibus mīrābere mōrem,
quod neque concubitū indulgent nec corpora segnēs
in Venerem solvunt aut fētūs nixibus ēdunt:
vērum ipsae ē foliīs nātōs, ē suavibus herbīs {{Versus|200}}
ōre legunt, ipsae rēgem parvōsque Quirītēs
sufficiunt aulāsque et cērea rēgna refīgunt.
Saepe etiam dūrīs errandō in cōtibus ālās
attrīvēre ultrōque animam sub fāsce dedēre:
tantus amor flōrum et generandī glōria mellīs. {{Versus|205}}
Ergō ipsās quamvīs angustī terminus aevī
excipiat, neque enim plus septima dūcitur aestās,
at genus immortāle manet multōsque per annōs
stat fortūna domus et avī numerantur avōrum.
Praetereā rēgem nōn sīc Aegyptus et ingēns {{Versus|210}}
Lȳdia nec populī Parthōrum aut Mēdus Hydaspēs
observant. Rēgē incolumī mēns omnibus ūna est;
āmissō rūpēre fidem constructaque mella
dīripuēre ipsae et crātēs solvēre favōrum.
Ille operum custōs, illum admirantur et omnēs {{Versus|215}}
circumstant fremitū dēnsō stīpantque frequentēs
et saepe attollunt umerīs et corpora bellō
obiectant pulchramque petunt per vulnera mortem.

His quīdam signis atque haec exempla secūtī
esse apibus partem dīvīnae mentis et haustus {{Versus|220}}
aetheriōs dixēre; deum namque īre per omnēs
terrāsque tractusque maris caelumque profundum.
Hinc pecudēs, armenta, virōs, genus omne ferārum,
quemque sibī tenuēs nascentem arcessere vītās;
scīlicet hūc reddī deinde ac resolūta referrī {{Versus|225}}
omnia nec mortī esse locum, sed vīva volāre
sīderis in numerum atque altō succēdere caelō.

Sīquandō sēdem angustam servātaque mella
thēsauris relinēs, prius haustū spārsus aquārum
ōra fove fūmōsque manō praetende sequācēs. {{Versus|230}}
Bīs gravidōs cōgunt fētūs, duo tempora messis,
Tāygetē simul ōs terrīs ostendit honestum
Plēas et Ōceanī sprētōs pede reppulit amnēs,
aut eadem sīdus fugiēns ubi Piscis aquōsī
trīstior hibernās caelō dēscendit in undās. {{Versus|235}}
Illīs īra modum supra est, laesaeque venēnum
morsibus īnspīrant et spīcula caeca relinquunt
adfīxae vēnīs animāsque in vulnere pōnunt.
Sīn dūram metuēs hiemem parcēsque futūrō
cōntunsōsque animōs et rēs miserābere frāctas, {{Versus|240}}
at suffīre thymō cērāsque recīdere inānēs
quis dubitet? Nam saepe favōs ignōtus adēdit
stelliō et lūcifugīs congesta cubīlia blattīs
immūnīsque sedēns aliēna ad pābula fūcus
aut asper crābrō imparibus sē immiscuit armīs, {{Versus|245}}
aut dīrum tiniae genus, aut invīsa Minervae
laxōs in foribus suspendit arānea cassēs.
Quō magis exhaustae fuerint, hōc ācrius omnēs
incumbent generis lāpsī sarcīre ruīnās
complebuntque forōs et flōribus horrea texent. {{Versus|250}}

Sī vērō, quoniam cāsūs apibus quoque nostrōs
vīta tulit, tristī languēbunt corpora morbō—
quod iam nōn dubiīs poterīs cognōscere signīs:
continuō est aegris alius color, horrida vultum
dēfōrmat maciēs, tum corpora lūce carentum {{Versus|255}}
exportant tēctīs et trīstia fūnera dūcunt;
aut illae pedibus cōnexae ad līmina pendent,
aut intus clausīs cūnctantur in aedibus, omnēs
ignāvaeque fame et contrāctō frīgore pigrae.
Tum sonus audītur gravior, trāctimque susurrant, {{Versus|260}}
frīgidus ut quondam silvīs immurmurat Auster,
ut mare sollicitum strīdit refluentibus undīs,
aestuat ut clausīs rapidus fornācibus ignis:
hīc iam galbaneōs suadēbō īncendere odōrēs
mellaque harundineīs īnferre canālibus, ultrō {{Versus|265}}
hortantem et fessās ad pābula nōta vocantem.
Prōderit et tunsum gallae admiscēre sapōrem
Ārentēsque rosās aut ignī pinguia multō
dēfruta vel psithiā passōs dē vīte racēmōs
Cecropiumque thymum et grāve ōlentiā centaurea. {{Versus|270}}
Est etiam flōs in prātis, cui nōmen amellō
fēcēre agricolae, facilīs quaerentibus herba;
namque ūnō īngentem tollit dē caespite silvam,
aureus ipse, sed in foliīs, quae plūrima circum
funduntur, violae sublūcet purpura nigrae; {{Versus|275}}
saepe deum nexis ōrnātae torquibus ārae;
asper in ōre sapor; tonsis in vallibus illum
pastōrēs et curva legunt prope flūmina Mellae.
Huius odōrātō rādīcēs incoque Bacchō
pābulaque in foribus plēnīs adpōne canistrīs. {{Versus|280}}

Sed sīquem prōlēs subitō dēfēcerit omnīs,
nec genus unde novae stirpis revocetur habebit,
tempus et Arcadii memoranda inventa magistri
pandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis
insincerus apes tulerit cruor. Altius omnem {{Versus|285}}
expediam prima repetens ab origine famam.
Nam qua Pellaei gens fortunata Canopi
accolit effuso stagnantem flumine Nilum
et circum pictis vehitur sua rura phaselis,
quaque pharetratae vicinia Persidis urget, {{Versus|290}}
et viridem Aegyptum nigra fecundat harena,
et diversa ruens septem discurrit in ora
usque coloratis amnis devexus ab Indis
omnis in hac certam regio iacit arte salutem.
Exiguus primum atque ipsos contractus in usus {{Versus|295}}
eligitur locus; hunc angustique imbrice tecti
parietibusque premunt artis et quattuor addunt,
quattuor a ventis obliqua luce fenestras.
Tum vitulus bima curvans iam cornua fronte
quaeritur; huic geminae nares et spiritus oris {{Versus|300}}
multa reluctanti obstruitur, plagisque perempto
tunsa per integram solvuntur viscera pellem.
Sic positum in clauso linquunt et ramea costis
subiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes.
Hoc geritur Zephyris primum impellentibus undas, {{Versus|305}}
ante novis rubeant quam prata coloribus, ante
garrula quam tignis nidum suspendat hirundo.
Interea teneris tepefactus in ossibus umor
aestuat et visenda modis animalia miris,
trunca pedum primo, mox et stridentia pennis, {{Versus|310}}
miscentur tenuemque magis magis aëra carpunt,
donec, ut aestivis effusus nubibus imber,
erupere aut ut nervo pulsante sagittae,
prima leves ineunt si quando proelia Parthi.

Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem? {{Versus|315}}
Unde nova ingressus hominum experientia cepit?
Pastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe,
amissis, ut fama, apibus morboque fameque,
tristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis
multa querens atque hac adfatus voce parentem: {{Versus|320}}
'Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius
ima tenes, quid me praeclara stirpe deorum,
si modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo,
invisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri
pulsus amor? quid me caelum sperare iubebas? {{Versus|325}}
En etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem,
quem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers
omnia temptanti extuderat, te matre relinquo.
Quin age et ipsa manu felices erue silvas,
fer stabulis inimicum ignem atque interfice messes {{Versus|330}}
ure sata et validam in vites molire bipennem,
tanta meae si te ceperunt taedia laudis.'
At mater sonitum thalamo sub fluminis alti
sensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae
carpebant hyali saturo fucata colore, {{Versus|335}}
drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque,
caesariem effusae nitidam per candida colla,
Nesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque,
Cydippeque et flava Lycorias, altera virgo,
altera tum primos Lucinae experta labores, {{Versus|340}}
Clioque et Beroe soror, Oceanitides ambae,
ambae auro, pictis incinctae pellibus ambae,
atque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea
et tandem positis velox Arethusa sagittis.
Inter quas curam Clymene narrabat inanem {{Versus|345}}
Vulcani Martisque dolos et dulcia furta,
aque Chao densos divum numerabat amores
carmine quo captae dum fusis mollia pensa
devolvunt, iterum maternas impulit aures
luctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes {{Versus|350}}
obstipuere; sed ante alias Arethusa sorores
prospiciens summa flavum caput extulit unda
et procul: 'O gemitu non frustra exterrita tanto,
Cyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura,
tristis Aristaeus Penei genitoris ad undam {{Versus|355}}
stat lacrimans et te crudelem nomine dicit.'
Huic percussa nova mentem formidine mater,
'duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum
tangere,' ait. Simul alta iubet discedere late
flumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum {{Versus|360}}
curvata in montis faciem circumstetit unda
accepitque sinu vasto misitque sub amnem.
Iamque domum mirans genetricis et umida regna
speluncisque lacus clausos lucosque sonantes
ibat et ingenti motu stupefactus aquarum {{Versus|365}}
omnia sub magna labentia flumina terra
spectabat diversa locis, Phasimque Lycumque
et caput, unde altus primum se erumpit Enipeus
unde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta
saxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus, {{Versus|370}}
et gemina auratus taurino cornua vultu
Eridanus, quo non alius per pinguia culta
in mare purpureum violentior effluit amnis.
Postquam est in thalami pendentia pumice tecta
perventum et nati fletus cognovit inanes {{Versus|375}}
Cyrene, manibus liquidos dant ordine fontes
germanae tonsisque ferunt mantelia villis;
pars epulis onerant mensas et plena reponunt
pocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae;
et mater, 'Cape Maeonii carchesia Bacchi: {{Versus|380}}
Oceano libemus,' ait. Simul ipsa precatur
Oceanumque patrem rerum Nymphasque sorores
centum quae silvas, centum quae flumina servant.
Ter liquido ardentem perfundit nectare Vestam,
ter flamma ad summum tecti subiecta reluxit. {{Versus|385}}
Omine quo firmans animum sic incipit ipsa:

'Est in Carpathio Neptuni gurgite vates
caeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor
et iuncto bipedum curru metitur equorum.
Hic nunc Emathiae portus patriamque revisit {{Versus|390}}
Pallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse
grandaevus Nereus; novit namque omnia vates,
quae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur;
quippe ita Neptuno visum est, immania cuius
armenta et turpes pascit sub gurgite phocas. {{Versus|395}}
Hic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem
expediat morbi causam eventusque secundet.
Nam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum
orando flectes; vim duram et vincula capto
tende; doli circum haec demum frangentur inanes. {{Versus|400}}
Ipsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus,
cum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est,
in secreta senis ducam, quo fessus ab undis
se recipit, facile ut somno adgrediare iacentem.
Verum ubi correptum manibus vinclisque tenebis, {{Versus|405}}
tum variae eludent species atque ora ferarum
Fiet enim subito sus horridus atraque tigris
squamosusque draco et fulva cervice leaena,
aut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis
excidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit. {{Versus|410}}
Sed quanto ille magis formas se vertet in omnes,
tanto, nate, magis contende tenacia vincla,
donec talis erit mutato corpore, qualem
videris, incepto tegeret cum lumina somno&quot;.

Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem, {{Versus|415}}
quo totum nati corpus perduxit; at illi
dulcis compositis spiravit crinibus aura
atque habilis membris venit vigor. Est specus ingens
exesi latere in montis, quo plurima vento
cogitur inque sinus scindit sese unda reductos, {{Versus|420}}
deprensis olim statio tutissima nautis;
intus se vasti Proteus tegit obice saxi.
Hic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha
collocat; ipsa procul nebulis obscura resistit.
Iam rapidus torrens sitientes Sirius Indos {{Versus|425}}
ardebat, caelo et medium sol igneus orbem
hauserat; arebant herbae et cava flumina siccis
faucibus ad limum radii tepefacta coquebant:
cum Proteus consueta petens e fluctibus antra
ibat; eum vasti circum gens umida ponti {{Versus|430}}
exsultans rorem late dispergit amarum.
Sternunt se somno diversae in litore phocae.
Ipse, velut stabuli custos in montibus olim,
vesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit,
auditisque lupos acuunt balatibus agni, {{Versus|435}}
considit scopulo medius numerumque recenset.
Cuius Aristaeo quoniam est oblata facultas,
vix defessa senem passus componere membra
cum clamore ruit magno manicisque iacentem
occupat. Ille suae contra non immemor artis {{Versus|440}}
omnia transformat sese in miracula rerum,
ignemque horribilemque feram fluviumque liquentem.
Verum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus
in sese redit atque hominis tandem ore locutus:
'Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras {{Versus|445}}
iussit adire domos? Quidve hinc petis?' inquit. At ille:
'Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam
sed tu desine velle. Deum praecepta secuti
venimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus&quot;.
Tantum effatus. Ad haec vates vi denique multa {{Versus|450}}
ardentes oculos intorsit lumine glauco
et graviter frendens sic fatis ora resolvit.

&quot;Non te nullius exercent numinis irae;
magna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus
haudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant, {{Versus|455}}
suscitat et rapta graviter pro coniuge saevit.
Illa quidem, dum te fugeret per flumina praeceps,
immanem ante pedes hydrum moritura puella
servantem ripas alta non vidit in herba.
At chorus aequalis Dryadum clamore supremos {{Versus|460}}
implerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces
altaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus
atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.
Ipse cava solans aegrum testudine amorem
te, dulcis coniunx, te solo in litore secum, {{Versus|465}}
te veniente die, te decedente canebat.
Taenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,
et caligantem nigra formidine lucum
ingressus manesque adiit regemque tremendum
nesciaque humanis precibus mansuescere corda. {{Versus|470}}
At cantu commotae Erebi de sedibus imis
umbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,
quam multa in foliis avium se milia condunt
vesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,
matres atque viri defunctaque corpora vita {{Versus|475}}
magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,
impositique rogis iuvenes ante ora parentum,
quos circum limus niger et deformis harundo
Cocyti tardaque palus inamabilis unda
alligat et noviens Styx interfusa coercet. {{Versus|480}}
Quin ipsae stupuere domus atque intima Leti
tartara caeruleosque implexae crinibus angues
Eumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora
atque Ixionii vento rota constitit orbis.
Iamque pedem referens casus evaserat omnes; {{Versus|485}}
redditaque Eurydice superas veniebat ad auras,
pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem,
cum subita incautum dementia cepit amantem,
ignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes.
Restitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa {{Versus|490}}
immemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis
effusus labor atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.
Illa, Quis et me, inquit, miseram et te perdidit, Orpheu,
quis tantus furor? En iterum crudelia retro {{Versus|495}}
Fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
Iamque vale: feror ingenti circumdata nocte
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!
dixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras
commixtus tenues, fugit diversa, neque illum, {{Versus|500}}
prensantem nequiquam umbras et multa volentem
dicere, praeterea vidit, nec portitor Orci
amplius obiectam passus transire paludem.
Quid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret?
Quo fletu Manis, quae numina voce moveret? {{Versus|505}}
Illa quidem Stygia nabat iam frigida cumba.
Septem illum totos perhibent ex ordine menses
rupe sub aëria deserti ad Strymonis undam
flesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris
mulcentem tigres et agentem carmine quercus; {{Versus|510}}
qualis populea maerens philomela sub umbra
amissos queritur fetus, quos durus arator
observans nido implumes detraxit; at illa
flet noctem ramoque sedens miserabile carmen
integrat et maestis late loca questibus implet. {{Versus|515}}
Nulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei.
Solus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem
arvaque Riphaeis numquam viduata pruinis
lustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis
dona querens; spretae Ciconum quo munere matres {{Versus|520}}
inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi
discerptum latos iuvenem sparsere per agros.
Tum quoque marmorea caput a cervice revulsum
gurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus
volveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua {{Versus|525}}
ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat:
Eurydicen toto referebant flumine ripae&quot;.

Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum,
quaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit.
At non Cyrene; namque ultro adfata timentem: {{Versus|530}}

'Nate, licet tristes animo deponere curas.
Haec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae,
cum quibus illa choros lucis agitabat in altis,
exitium misere apibus. Tu munera supplex
tende petens pacem et faciles venerare Napaeas; {{Versus|535}}
namque dabunt veniam votis irasque remittent.
Sed modus orandi qui sit, prius ordine dicam.
Quattuor eximios praestanti corpore tauros,
qui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei,
delige et intacta totidem cervice iuvencas. {{Versus|540}}
Quattuor his aras alta ad delubra dearum
constitue et sacrum iugulis demitte cruorem,
corporaque ipsa boum frondoso desere luco.
Post, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus,
inferias Orphei Lethaea papavera mittes {{Versus|545}}
et nigram mactabis ovem lucumque revises:
placatam Eurydicen vitula venerabere caesa&quot;.

Haud mora; continuo matris praecepta facessit;
ad delubra venit, monstratas excitat aras,
quattuor eximios praestanti corpore tauros {{Versus|550}}
ducit et intacta totidem cervice iuvencas.
Post, ubi nona suos Aurora induxerat ortus,
inferias Orphei mittit lucumque revisit.
Hic vero subitum ac dictu mirabile monstrum
adspiciunt, liquefacta boum per viscera toto {{Versus|555}}
stridere apes utero et ruptis effervere costis,
immensasque trahi nubes, iamque arbore summa
confluere et lentis uvam demittere ramis.

Haec super arvorum cultu pecorumque canebam
et super arboribus, Caesar dum magnus ad altum {{Versus|560}}
fulminat Euphraten bello victorque volentes
per populos dat iura viamque adfectat Olympo.
Illo Vergilium me tempore dulcis alebat
Parthenope studiis florentem ignobilis oti,
carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa, {{Versus|565}}
Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.
&lt;/poem&gt;
{{Liber
|Ante=Georgicon - liber III
|AnteNomen=Georgicon - liber III
|Post=
|PostNomen=
}}
&lt;/div&gt;
{{finis}}
{{Textquality|75%}}

[[en:Georgics/IV]]
[[fr:Géorgiques IV]]
[[it:Georgiche/Libro quarto]]</text>
      <sha1>1oyradoe87pcuzsygvn2mweqss5f6ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Divinarum institutionum/VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37398</id>
    <revision>
      <id>263497</id>
      <parentid>263493</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hilarius fluminensis</username>
        <id>32257</id>
      </contributor>
      <origin>263497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115388" sha1="qcqwabmete0irjyoekjl8xy2shirurv" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor= Lucius Caelius Firmianus Lactantius
|OperaeTitulus=Divinarum institutionum 
|OperaeWikiPagina=
|Annus=saeculo IV
|SubTitulus=Liber VII
}}
{{Liber
|Ante=VI 
|AnteNomen= Divinarum institutionum/VI
|Post=
|PostNomen= 
}}

==1==
{{pn|1.1}}Bene habet, iacta sunt fundamenta, ut ait eximius orator. uerum nos non fundamenta solum iecimus quae firma et idonea essent operi perferendo, sed magnis robustisque molibus aedificium totum paene usque ad summa perduximus.
 
{{pn|1.2}}restat, id quod est multo facilius, uel tegere uel ornare, sine quo tamen priora opera et inutilia sunt et ingrata.
 
{{pn|1.3}}nam quid prodest aut falsis religionibus liberari aut intellegere ueram? quid aut uanitatem falsae sapientiae peruidere aut quae sit uera cognoscere? quid, inquam, prodest caelestem illam iustitiam defendere? quid cum magnis difficultatibus cultum dei tenere, quae est summa uirtus, nisi eam diuinum praemium beatitudinis perpetuae subsequatur?
 
{{pn|1.4}}de qua nobis est in hoc libro disserendum, ne priora omnia irrita et infructuosa uideantur, si hoc cuius causa illa suscepta sunt incertum relinquamus, ne quis forte arbitretur tantos labores in cassum suscipi, dum eorum caelesti mercede diffidit, quam deus statuit ei qui haec suauia terrae bona prae sola nudaque uirtute contempserit.
 
{{pn|1.5}}satis et huic parti faciamus cum testimoniis diuinarum litterarum tum etiam probabilibus argumentis, ut aeque clarum sit et futura praesentibus et diuina terrenis et perpetua breuibus esse anteponenda, quoniam temporalia sunt praemia uitiorum, sempiterna uirtutum.
 
{{pn|1.6}}exponam igitur rationem mundi, ut facile possit intellegi et quando et quare sit effectus a deo, quod Plato, qui de mundi fabricatione disseruit, nec scire poterat nec explicare: quippe qui caeleste mysterium, quod non nisi prophetis ac deo docente discitur, ignorabat ideoque in perpetuum dixit esse fabricatum. quod longe secus est, quoniam quidquid est solido et graui corpore ut initium cepit aliquando, ita finem capiat necesse est.
 
{{pn|1.7}}nam Aristoteles, qui cum non uideret quemadmodum posset tanta rerum magnitudo interire, et hanc praescriptionem uellet effugere, semper ait fuisse mundum ac semper fu-
 
{{pn|1.8}}turum, prorsus nihil uidit, quia quidquid est necesse est habuerit aliquando principium nec omnino quicquam potest esse nisi coeperit. nam cum terram et aquam et ignem disperire consumi extinguique uideamus, quae sunt utique mundi partes, intellegitur id totum esse mortale cuius sunt membra mortalia.
 
{{pn|1.9}}ita fit ut natum sit quidquid potest interire. sed et omne quod sub uisum oculorum uenit, et corporale, ut ait so Plato, et solubile sit necesse est.
 
{{pn|1.10}}unus igitur Epicurus auctore Democrito ueridicus in hac re fuit, qui ait et ortum aliquando et aliquando esse periturum. nec tamen rationem reddere ullam potuit aut quibus de causis tantum hoc opus aut quo tempore resoluatur.
 
{{pn|1.11}}quod quoniam nobis deus reuelauit nec coniecturis id adsequimur sed traditione caelesti, docebimus sedulo, ut tandem studiosis ueritatis appareat non uidisse neque conprehendisse philosophos ueritatem, sed ita leuiter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suauis, tam iucundus adflauerit, nullo modo senserint..
 
{{pn|1.12}}interim necessarium puto admonere lecturos quod haec nostra quae tradimus prauae uitiosaeque mentes aut omnino non intellegent — hebetatur enim acies eorum terrenis cupiditatibus, quae sensus omnes grauant inbecillosque reddunt — aut etiamsi intellegent, dissimulabunt tamen et haec uera esse nolent, quia trahuntur a uitiis et scientes malis suis fauent, quorum suauitate capiuntur, et uirtutis uiam deserunt, cuius acerbitate offenduntur.
 
{{pn|1.13}}nam quia auaritia et opum inexplebili quadam siti flagrant, quia non possunt uenditis aut dilargitis quae amant tenui cultu uitam degere, sine dubio malunt id esse fictum quo desideriis suis renuntiare coguntur.
 
{{pn|1.14}}item qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta, in furias ignemque ruunt, utique incredibilia nos adferre dicunt, quia uulnerant aures eorum praecepta continentiae, quae illos uoluptatibus suis prohibent quibus animam suam cum corpore adiudicauerunt.
 
{{pn|1.15}}qui uero ambitione inflati aut amore potentiae inflammati omne studium suum ad honores adquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum gestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et referre nolint, si acceperint.
 
{{pn|1.16}}hi sunt homines qui contra ueritatem clausis oculis quoquo modo latrant. qui autem sani erunt, id est non ita uitiis inmersi, ut insanabiles sint, et credent his et libenter accedent, et quaecumque dicimus aperta plana simplicia et, quod maxime opus est, uera et inexpugnabilia illis uidebuntur.
 
{{pn|1.17}}nemo uirtuti fauet nisi qui sequi potest, sequi autem non facile est omnibus: ii possunt quos paupertas et rerum indigentia exercuit et capaces uirtutis effecit.
 
{{pn|1.18}}nam si uirtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo uirtutem qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt neque ferre possunt adsuetudine ac desiderio bonorum, quae sola nouerunt.
 
{{pn|1.19}}eo fit ut pauperes et humiles deo credant facilius, qui sunt expediti, quam diuites, qui sunt inpedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad nutum dominae cupiditatis, quae illos inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est.
 
{{pn|1.20}}uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus.
 
{{pn|1.21}}nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mortis incedunt, quae latissima est, quoniam late perditio dominatur.
 
{{pn|1.22}}his acerba sunt, his uenena quae deus ad iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimus. quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse est uirtutis iustitiaeque fateantur.
 
{{pn|1.23}}Adgrediar nunc quod superest, ut finis operi possit inponi, id autem superest ut de iudicio dei disseramus: quod tum constituetur, cum dominus noster redierit in terram, ut uni cuique pro merito aut praemium persoluat aut poenam.
 
{{pn|1.24}}itaque ut in quarto libro de primo aduentu eius diximus, sic in hoc secundum referemus aduentum, quem Iudaei quoque et confitentur et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius uenerat.
 
{{pn|1.25}}nam qui uiolarunt impie humilem, sentient in potestate uictorem eaque omnia quae legunt et non intellegunt deo repensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati et insuper sancto cruore perfusi ab illo ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati.
 
{{pn|1.26}}sed erit nobis contra Iudaeos separata materia, in qua illos erroris et sceleris reuincemus.
 
==2==
{{pn|2.1}}Nunc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat.
 
{{pn|2.2}}in primis causa errorum omnium philosophis haec fuit, quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non conprehenderunt.
 
{{pn|2.3}}ea uero sensu proprio et interna intellegentia non potest conprehendi: quod illi sine doctore per se ipsos facere noluerunt. itaque in uarias sibique saepe contrarias sententias inciderunt ex quibus exitum non haberent, et in eodem luto, sicut comicus ait, haesitauerunt, scilicet adsumtionibus eorum non respondente ratione, cura adsumpsissent quidem uera, sed quae adfirmari probarique non possent sine scientia ueritatis rerumque caelestium: quae, ut saepe iam dixi, non potest esse in homine nisi deo docente percepta.
 
{{pn|2.4}}nam si potest homo intellegere diuina, poterit et facere: nam intellegere est quasi e uestigio subsequi. non potest autem facere quae deus, quia mortali corpore indutus est, ergo ne intellegere quidem potest quae facit deus: quod an fieri possit, ex inmensitate rerum atque operum diuinorum facile est uni cuique metiri.
 
{{pn|2.5}}nam si mundum cura omnibus quae sunt in eo contemplari uelis, intellegas profecto quantum dei opus humanis operibus antistet. ita quantum inter opera diuina et humana interest, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse est.
 
{{pn|2.6}}nam quia deus incorruptus atque inmortalis est et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque eius perinde ut ipse perfecta est nec obstare illi quicquam potest, quia nulli rei deus ipse subiectus est.
 
{{pn|2.7}}homo autem quia subiectus est passioni, subiecta est et sapientia eius errori, et sicut hominis uitam multae res inpediunt, quominus possit esse perpetua, ita sapientiam quoque eius multis rebus inpediri necesse est, quominus in perspicienda penitus ueritate perfecta sit.
 
{{pn|2.8}}ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem ueri scientiamque nitatur, quoniam mens hominis cum fragili corpore inligata et in tenebroso domicilio inclusa neque liberius euagari neque clarius perspicere ueritatem potest, cuius notitia diuinae condicionis est. deo enim soli opera sua nota sunt.
 
{{pn|2.9}}homo autem non cogitando aut disputando adsequi eam potest, sed discendo et audiendo ab eo qui scire solus potest et docere.
 
{{pn|2.10}}ideo Marcus Tulius sententiam Socratis de Platone transferens dicentis uenisse tempus ut ipse migraret e uita, illos autem aput quos causam suam perorabat agere uitam, utrum melius sit, inquit dii immortales sciunt, hominem arbitror scire neminem.
 
{{pn|2.11}}quare necesse est omnes philosophiae sectas alienas esse a ueritate, quia homines erant qui eas constituerunt, nec ullum fundamentum aut firmitatem possunt habere quae nullis diuinarum uocum fulciuntur oraculis.
 
==3==
{{pn|3.1}}Et quoniam de philosophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes diuidunt, unam quae efficiat, alteram quae se ad faciendum tractabilem praebeat: in illa prima esse uim sentiendi, in hac materiam nec alterum sine altero (quicquam) posse.
 
{{pn|3.2}}quomodo potest idem esse quod tractat et quod tractatur? si quis dicat idem esse figulum quod lutum aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire uideatur?
 
{{pn|3.3}}at isti uno naturae nomine duas res diuersissimas conprehendunt, deum et mundum, artificem et opus, dicuntque alterum sine altero nihil posse, tamquam natura sit deus mundo permixtus. nam interdum sic confundunt, ut sit deus ipse mens mundi et mundus sit corpus dei, quasi uero simul esse coeperint mundus et deus ac non ipse mundum fecerit.
 
{{pn|3.4}}quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et esse sine mundo, si uelit, possit, siquidem deus est diuina et aeterna mens, a corpore soluta et libera. cuius uim maiestatemque quoniam intellegere non poterant, miscuerunt eum mundo id est operi suo.
 
{{pn|3.5}}unde est illud Vergilianum: 
                      totamque infusa per artus 
  mens agitat molem et magno se corpore miscet.
 
{{pn|3.6}}ubi est ergo illud quod idem ipsi aiunt, et factum esse diuina prouidentia et regi? si enim fecit mundum, fuit ergo sine mundo; si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tamquam domum dominus, nauem gubernator, auriga currum, nec tamen mixti sunt iis rebus quas regunt.
 
{{pn|3.7}}nam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt, iam insensibilis ab his constituitur deus, quoniam membra sensu carent, et mortalis, quoniam uidemus membra esse mortalia.
 
{{pn|3.8}}possum enumerare quotiens repentinis quassatae motibus uel hiauerint terrae uel desederint in abruptum, quotiens demersae fluctibus et urbes et insulae abierint in profundum, frugiferos campos paludes inundauerint, flumina et stagna siccauerint, montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint adaequati; plurimas regiones et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit.
 
{{pn|3.9}}et hoc parum est si membris suis non parcit deus, nisi etiam homini liceat aliquid in dei corpus: maria extruuntur, montes exciduntur et ad eruendas opes interiora terrae uiscera effodiuntur. quid quod ne arari quidem sine laceratione diuini corporis potest? ut iam scelerati atque impii simus, qui dei membra uiolemus.
 
{{pn|3.10}}patiturne ergo uexari corpus suum deus et debilem se uel ipse facit uel ab homine fieri sinit? nisi forte diuinus ille sensus qui mundo et omnibus mundi partibus mixtus est, primam terrae superficiem reliquit ac se in ima demersit, ne quid doloris de adsidua laceratione sentiret.
 
{{pn|3.11}}quodsi hoc uanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt diuinum quidem spiritum esse ubique diffusum eoque omnia contineri, non tamen ita, ut deus ipse, qui est incorruptus, grauibus et corruptibilibus elementis misceatur.
 
{{pn|3.12}}illut ergo rectius quod a Platone sumpserunt, a deo factum esse mundum et eiusdem prouidentia gubernari. oportebat igitur et Platonem et eos qui idem senserunt, docere atque explicare quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi, quare hoc aut cuius gratia fecerit.
 
{{pn|3.13}}at idem Stoici 'hominum' inquiunt 'causa mundus effectus est'. audio. sed Epicurus ignorat ipsos homines quare aut quis effecerit. nam Lucretius cum mundum diceret non esse a diis constitutum, sic ait: 
  dicere porro hominum causa uoluisse parare 
  praeclaram mundi naturam 
deinde intulit: 
  desipere est. quid enim inmortalibus atque beatis 
  gratia nostra queat largirier emolumenti, 
  ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?
 
{{pn|3.14}}merito. illi enim nullam rationem adferebant cur humanum genus uel creatum uel constitutum esset a deo: nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cuius illi expertes sacrarium ueritatis nec attingere nec uidere potuerunt.
 
{{pn|3.15}}ergo, ut paulo ante dicebam, cum adsumpsissent id quod erat uerum, id est mundum a deo (factum) et hominum causa esse factum, tamen quoniam eos in consequentibus ratio defecit, non potuerunt defendere id quod adsumpserant.
 
{{pn|3.16}}denique Plato ne dei opus inbecillum et ruinosum faceret, in aeternum dixit esse mansurum. si hominum causa factus est et ita factus est, ut esset aeternus, cur ergo ipsi quorum causa factus est non sunt sempiterni? si mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque solubilis: neque enim pluris est ipse quam ii quorum gratia factus est.
 
{{pn|3.17}}quodsi ei ratio quadraret, intellegeret periturum esse quia factus est, nec posse in aeternum manere nisi quod tangi non potest.
 
{{pn|3.18}}qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet. si enim dicit ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? quid sibi uult humani generis ceterarumque animantium fictio? cur aliena commoda intercipimus? cur denique augemur minuimur interimus?
 
{{pn|3.19}}quid habet rationis ipsa generatio? quid perpetua successio? nimirum uidere deus uoluit et suis uariis imaginibus tamquam sigilla confingere quibus se oblectaret: et nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes praecipueque hominem, cuius imperio cuncta subiecit.
 
{{pn|3.20}}qui autem dicunt semper fuisse mundum — omitto illut, quod esse ipsum sine aliquo principio non potest; unde se extricare non queunt — sed hoc dico: si mundus semper fuit, nullam potest habere rationem.
 
{{pn|3.21}}quid enim potuit in eo ratio moliri quod numquam sumpsit exordium? nam priusquam fiat aliquid aut struatur, opus est consilio, ut disponi possit quemadmodum fiat, nec incipi quicquam potest sine prouisione rationis.
 
{{pn|3.22}}itaque omne opus ratio praecedit: non habet ergo rationem quod factum non est. atquin mundus habet rationem, quia et constat et regitur: ergo factus est; si factus est, et resoluetur.
 
{{pn|3.23}}reddant ergo isti rationem, si possunt, cur aut factus in principio sit aut postea resoluatur. quod quia docere non poterat Epicurus siue Democritus, sua sponte natum esse dixit seminibus inter se passim coeuntibus: quibus iterum resolutis discidium atque interitum secuturum.
 
{{pn|3.24}}corrupit ergo quod recte uiderat et totam rationem penitus ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusdam uanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistet.
 
{{pn|3.25}}cum uero mundum omnesque partes eius ut uidemus mirabilis ratio gubernet, cum caeli temperatio et aequalis in ipsa uarietate cursus astrorum luminumque caelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum uaria fecunditas, plana camporum, munimenta et aggeres montium, uiriditas ubertasque siluarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, uentorum diuersa et utilis aspiratio ceteraque omnia ratione summa constent, quis tam caecus est ut existimet sine causa esse facta in quibus mira dispositio prouidentissimae rationis elucet?
 
{{pn|3.26}}si ergo sine causa nec est nec fit omnino quicquam, si et prouidentia summi dei ex dispositione rerum et uirtus ex magnitudine et potestas ex gubernatione manifesta est, hebetes ergo et insani qui prouidentiam non esse dixerunt. non inprobarem, si deos idcirco non esse dicerent ut unum dicerent, cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat.
 
==4==
{{pn|4.1}}Sed de prouidentia satis in primo libro diximus: quae si est, ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem ceterasque animantes eadem prouidentia creauerit.
 
{{pn|4.2}}uideamus ergo quae ratio fuerit fingendi generis humani, quoniam constat, id quod Stoici aiunt, hominum causa mundum esse fabricatum; quamquam in hoc ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum: unius enim singularis appellatio totum conprehendit humanum genus.
 
{{pn|4.3}}sed hoc ideo, quia ignorant unum hominem a deo esse formatum putantque homines in omnibus terris et agris tamquam fungos esse generatos. at Hermes non ignorauit hominem et a deo et ad dei similitudinem fictum. sed redeo ad propositum.
 
{{pn|4.4}}nihil est, ut opinor, quod sit propter se ipsum factum, sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse est. quis est enim uel tam ineptus uel tam otiosus, ut adgrediatur aliquid facere frustra ex quo nullam utilitatem, nullum commodum speret?
 
{{pn|4.5}}qui domum aedificat, non idcirco aedificat, ut tantummodo domus sit, sed ut in ea possit habitari; qui nauem fabricat, non ideo insumit operam, ut tantum nauis appareat, sed ut in ea nauigetur;
 
{{pn|4.6}}item qui uas aliquod instituit ac format, non propterea id facit, ut tantum fecisse uideatur, sed ut uas illut effectum capiat aliquod necessarium. similiter cetera quaecumque fiunt, non utique in superuacuum, sed ad usus aliquos utiles laborantur.
 
{{pn|4.7}}mundus igitur a deo factus est non utique propter ipsum mundum: neque enim aut calore solis aut lumine lunae aut adspiratione uentorum aut umore imbrium aut alimonia frugum, cum sensu careat. indiget.
 
{{pn|4.8}}sed ne illut quidem dici potest, quod deus propter se ipsum fecerit mundum, quoniam potest esse sine mundo, sicut fuit antea, et iis omnibus quae in eo sunt quaeque generantur deus ipse non utitur.
 
{{pn|4.9}}apparet ergo animantium causa mundum esse constructum, quoniam rebus iis quibus constat animantes fruuntur: quae ut uiuere, ut constare possint, omnia iis necessaria temporibus certis sumministrantur.
 
{{pn|4.10}}rursus ceteras animantes hominis causa esse fictas ei eo clarum est, quod homini seruiunt et tutelae eius atque usibus datae sunt, quoniam, siue terrenae sunt siue aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo.
 
{{pn|4.11}}respondendum est hoc loco philosophis maximeque Ciceroni, qui ait: cur deus omnia nostra causa cum faceret, tantam uim natricum uiperarumque fe-' cerit? cur tam multa pestifera terra marique disperserit?
 
{{pn|4.12}}ingens ad disputandum locus, sed ut in transcursu breuiter stringendus est. quoniam homo ex rebus diuersis ac repugnantibus configuratus est, anima et corpore, id est caelo atque terra, tenui et conprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atque bruto, luce praedito atque tenebroso, ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona homini proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, quae uitet et caueat.
 
{{pn|4.13}}idcirco enim data est illi sapientia, ut cognita bonorum malorumque natura et in adpetendis bonis et in malis declinandis uim suae rationis exerceat. nam ceteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus et armata sunt, homini autem pro his omnibus, quod erat praecipuum, rationem solam dedit.
 
{{pn|4.14}}itaque nudum formauit et inermem, ut eum sapientia et muniret et tegeret: munimenta et ornatum eius non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. nisi ergo essent mala, quae caueret, quae a bonis utilibusque distingueret, non esset ei sapientia necessaria.
 
{{pn|4.15}}sciat ergo Marcus Tullius aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia et natrices uiperasque uitaret salutis suae causa, aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cuius uis omnis in discernendis bonis malisque uersatur.
 
{{pn|4.16}}magna igitur et recta et admirabilis est uis et ratio et potestas hominis, propter quem mundum ipsum et uniuersa quaecumque sunt deus fecit tantumque illi honoris habuit, ut eum praeficeret uniuersis, quoniam solus poterat dei opera mirari.
 
{{pn|4.17}}optime igitur Asclepiades noster de prouidentia summi dei disserens in eo libro quem scripsit ad me, atque ideo inquit merito quis arbitretur proximum sibi locum diuinam prouidentiam dedisse ei qui potuerit intellegere ordinationem suam.
 
{{pn|4.18}}nam sol iste est: quis eum uidet ita, ut intellegat quia sol est et quantum gratiae adferat ceteris institutis? hoc caelum est: quis id suspicit? terra haec: quis eam colit? hoc pelagus: quis id nauigat?
 
{{pn|4.19}}hic ignis est: quis eo utitur? instituit ergo &amp;lt;cuncta.&amp;gt; summus deus non propter se, quia nihilo eget, sed propter hominem, qui iis congruenter uteretur.
 
==5==
{{pn|5.1}}Reddamus nunc rationem quare hominem ipsum fecerit: quod si philosophi scissent, aut defendissent illa quae uera inuenerant aut in maximos errores non incidissent.
 
{{pn|5.2}}haec enim summa, hic cardo rerum est, quem qui non tenuerit, ueritas illi omnis elabitur, hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si adfulsisset, si sacramentum hominis omne cognossent, numquam disputationes eorum et omnem philosophiam de transuerso Academia iugulasset.
 
{{pn|5.3}}sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum honunem propter se.
 
{{pn|5.4}}quae utilitas deo in homine, inquit Epicurus ut eum propter se faceret? scilicet ut esset qui opera eius intellegeret, qui prouidentiam disponendi, rationem faciendi, uirtutem consummandi et sensu admirari et uoce proloqui posset: quorum omnium summa haec est, ut deum colat.
 
{{pn|5.5}}is enim colit qui haec intellegit, is artificem rerum omnium, is uerum patrem suum debita ueneratione prosequitur qui uirtutem maiestatis eius de suorum operum inuentione inceptione « perfectione metitur.
 
{{pn|5.6}}quod planius argumentum proferri potest et mundum hominis et hominem sua causa deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi eius ad caelum directi, facies ad deum spectans, uultus cum suo parente communis sit uideaturque hominem deus quasi porrecta manu adleuatum ex humo ad contemplationem sui excitasse?
 
{{pn|5.7}}quid ergo inquit deo cultus hominis confert beato et nulla re indigenti? uel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum uiuentium faceret eumque diligeret tamquam filium, cur mortalem fragilemque constituit? cur omnibus malis quem diligebat obiecit, cum oporteret et beatum esse hominem tamquam coniunctum ac proximum deo et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figuratus est?
 
{{pn|5.8}}quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus, tamen quoniam: proprie id materia nunc exigit, qua de uita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio dei et opus uoluntasque noscatur.
 
{{pn|5.9}}cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus inmortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat, excogitauit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et inbecillis corporibus inligatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque natura uirtutem proponeret, ne immortalitatem delicate adsequerentur ac molliter, sed ad illut aeternae uitae ineloquibile praemium cum summa difficultate ac magnis laboribus peruenirent.
 
{{pn|5.10}}ergo ut eas grauibus et uexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant ponderibus et grauitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decreuit.
 
{{pn|5.11}}itaque lneflabili uirtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est: suspensis in altitudinem leuibus elementis et grauibus in ima depressis et caelestia : firmauit et terrena constituit.
 
{{pn|5.12}}non est necesse nunc exsequi singula, quoniam in secundo libro uniuersa exsecuti sumus. lumina igitur posuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uoluit esse, fecunditatem uaria gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum et uirentium pro natura et usu cuiusque generis alimoniam ministraret.
 
{{pn|5.13}}tum perfectis omnibus quae ad condicionem mundi pertinebant, hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparauit, id est spiritum suum terreno corpore induit et inuoluit, ut conpactus ex rebus diuersis ac repugnantibus bonum ac malum caperet.
 
{{pn|5.14}}et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas, ita corpus hominis, quod adsumptum est e terra, generandi copiam facultatemque prodendae subolis accepit, ut quoniam (e) fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis uitae spatio cederet et illut, quod fragile atque inbecillum gerebat, perpetua successione renouaret.
 
{{pn|5.15}}cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? primum, ut infinita uis animarum gigneretur omnemque terram multitudine obpleret, deinde, ut proponeret homini uirtutem id est tolerantiam malorum ac laborum, per quam posset praemium inmortalitatis adipisci.
 
{{pn|5.16}}nam quia homo ex duabus rebus constat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum est, alterum caeleste, duae uitae homini adtributae sunt, una temporalis, quae corpori adsignatur, altera sempiterna, quae animae subiacet.
 
{{pn|5.17}}illam nascendo accipimus, hanc adsequimur laborando ne immortalitas homini, ut ante diximus, sine ulla difficultate constaret; illa terrena est sicut corpus et ideo finitur, haec uero caelestis sicut anima et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis in uita conparare.
 
{{pn|5.18}}idcirco hanc praesentem dedit, ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut necessitate diuina nobis data est, ita rursus diuina necessitate soluetur: ita quod finem habet, summum bonum non habet.
 
{{pn|5.19}}in illa uero spiritali, quam per nos ipsi adquirimus. summum bonum continetur, quia nec malum potest habere nec finem. cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet.
 
{{pn|5.20}}cetera namque animalia in humum uergunt, quia terrena sunt, nec capiunt immortalitatem, quae de caelo est, homo autem rectus in caelum spectat, quia proposita est illi immortalitas, nec tamen uenit, nisi tribuatur homini a deo: nam nihil interesset inter iustum et iniustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret. ergo immortalitas non sequella naturae, sed merces praemiumque uirtutis est.
 
{{pn|5.21}}denique homo non statim quam natus est rectus ingreditur, sed quadrupes primo, quia ratio corporis et huius praesentis uitae communis est nobis cum mutis animalibus: post deinde confirmatis uiribus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum animal esse desinit.
 
{{pn|5.22}}quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuere id est iustitiam sequi, quae continetur in dei cultu, cum excitauerit hominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigoris accepto fit homo perfectus ac plenus.
 
{{pn|5.23}}ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpugnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur.
 
{{pn|5.24}}ideo necesse est iustum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum uictrix est fortitudo, iniustos autem in diuitiis, in honore, in potestate: , haec enim bona corporalia et terrena sunt; illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae.
 
{{pn|5.25}}quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest.
 
{{pn|5.26}}sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in terra, ut habeat diuinum et caeleste solacium. et qui maluerit bene uiuere ad tempus, male uiuet in aeternum: damnabitur enim sententia dei ad aeternam poenam, quia caelestibus bonis terrena praeposuit.
 
{{pn|5.27}}propterea igitur coli se deus expetit et honorari ab homine tamquam pater, ut uirtutem ac sapientiam teneat, quae sola inmortalitatem parit. nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis qua deum honorauerit hoc adficit praemio., ut sit in aeternum beatus sitque aput deum et cum deo semper.
 
==6==
{{pn|6.1}}Nunc totam rationem breui circumscriptione signemus. idcirco mundus factus est, ut nascamur: ideo nascimur, ut adgnoscamus factorem mundi ac nostri deum: ideo adgnoscimus, ut colamus: ideo colimus, ut immortalitatem pro laborum mercede capiamus, quoniam maximis laboribus cultus dei constat: ideo praemio immortalitatis adficimur, ut similes angelis effecti summo patri ac domino in perpetuum seruiamus et simus aeternum deo regnum.
 
{{pn|6.2}}haec summa rerum est, hoc arcanum dei, hoc mysterium mundi, a quo sunt alieni qui sequentes praesentem uoluptatem terrestribus et fragilibus se bonis addixerunt et animas ad caelestia genitas suauitatibus mortiferis tamquam luto caenoue demerserunt.
 
{{pn|6.3}}quaeramus nunc uicissim an in cultu deorum ratio ulla subsistat. qui si multi sunt, si ideo tantum ab hominibus coluntur, ut praestent illis opes uictorias honores quaeque alia non nisi ad praesens ualent, si sine causa gignimur, si in hominibus procreandis prouidentia nulla uersatur, si casu nobismet ipsis ac uoluptatis nostrae gratia nascimur, si nihil post mortem sumus, quid potest esse tam superuacuum, tam inane, tam uanum quam humana res et quam mundus ipse, qui cum sit incredibili magnitudine, tum mirabili ratione constructus, tamen rebus ineptis uacet?
 
{{pn|6.4}}cur etenim uentorum spiritus citent nubes? cur emicent fulgura, tonitrua mugiant, imbres cadant? cur fruges terra producat, uarios fetus alat? cur denique omnis natura rerum laboret, ne quid desit earum rerum quibus uita hominis sustinetur, si est inanis, si ad nihilum interimus, si nihil est in nobis maioris emolumenti deo?
 
{{pn|6.5}}quod si est dictu nefas nec putandum est fieri posse ut non ob aliquam maximam rationem fuerit constitutum quod uideas maxima ratione constare, quae potest esse ratio in his erroribus prauarum religionum et in hac persuasione philosophorum qua putant animas interire? profecto nulla.
 
{{pn|6.6}}quid enim habent dicere cur dii hominibus tam diligenter suis quaeque temporibus exhibeant? an ut illis far et merum demus et odorem turis et sanguinem pecudum? quae neque inmortalibus grata esse possunt, quia sunt fragilia, neque usui esse expertibus corporum, quia haec ad usum corporalium data sunt: et tamen si ea desiderarent, sibi ipsi possent exhibere, cum uellent.
 
{{pn|6.7}}siue igitur intereunt animae siue in aeternum manent, quam rationem continet cultus deorum aut a quo mundus constitutus est? cur aut quando aut quousque, quatenus homines aut quam ob rem procreati? cur nascuntur intereunt succedunt renouantur? quid dii ex cultibus eorum adsecuntur qui post mortem nihil futuri sunt? quid praestant, quid pollicentur, quid minantur aut hominibus aut diis dignum?
 
{{pn|6.8}}uel si manent animae post obitum, quid de iis faciunt facturiue sunt? quid illis opus est thesauro animarum? ipsi illi ex quo fonte oriuntur?
 
{{pn|6.9}}quomodo aut quare aut unde multi sunt? ita fit ut si ab illa rerum summa quam superius conprehendimus aberraueris, omnis ratio intereat et ad nihilum omnia reuoluantur.
 
==7==
{{pn|7.1}}Quam summam quia philosophi non conprehenderunt, nec ueritatem conprehendere potuerunt, quamuis ea fere quibus summa ipsa constat et uiderint et explicauerint. sed diuersi ac diuerse illa omnia protulerunt non adnectentes nec causas rerum nec consequentias nec rationes, ut summam illam quae continet uniuersa et conpingerent et inplerent.
 
{{pn|7.2}}facile est autem docere paene uniuersam ueritatem per philosophos et sectas esse diuisam. non enim sic philosophiam nos euertimus, ut Academici solent, quibus ad omnia respondere propositum est, quod est potius cauillari et inludere, sed docemus nullam sectam fuisse tam deuiam neque philosophorum quemquam tam inanem qui non uiderit aliquid ex uero.
 
{{pn|7.3}}sed dum contradicendi studio insaniunt, dum sua etiam falsa defendunt, aliorum etiam uera subuertunt, non tantum elapsa illis ueritas est quam se quaerere simulabant, sed ipsi eam potissimum suo uitio perdiderunt.
 
{{pn|7.4}}quodsi extitisset aliquis qui ueritatem sparsam per singulos per sectasque diffusam colligeret in unum ac redigeret in corpus, is profecto non dissentiret a nobis. sed hoc nemo facere nisi ueri peritus ac sciens potest, uerum autem scire non nisi eius est qui sit doctus a deo.
 
{{pn|7.5}}neque enim potest aliter repudiare quae falsa sunt, eligere ac probare quae uera: sed si uel casu id efficeret, certissime philosopharetur, et quamuis non posset diuinis testimoniis illa defendere, tamen se ipsa ueritas inlustraret suo lumine.
 
{{pn|7.6}}quare incredibilis est error illorum qui cum aliquam sectam probauerint eique se addixerint, ceteras damnant tamquam falsas et inanes armantque se ad proeliandum nec quid defendere debeant scientes nec quid refutare incursantque passim sine dilectu omnia quae adferunt quicumque dissentiunt.
 
{{pn|7.7}}ob has eorum pertinacissimas contentiones nulla extitit philosophia quae ad uerum propius accederet: nam particulatim ueritas ab iis tota conprehensa est. factum esse a deo mundum dixit Plato:
 
{{pn|7.8}}idem prophetae locuntur idemque ex Sibyllae carminibus apparet. errant igitur qui uel omnia sua sponte nata esse dixerunt uel minutis seminibus conglobatis, quoniam tanta res, tam ornata, tam magna neque fieri neque disponi et ordinari sine aliquo prudentissimo auctore potuit et ea ipsa ratio qua constare ac regi omnia sentiuntur, sollertissimae mentis artificem confitetur.
 
{{pn|7.9}}hominum causa mundum et omnia quae in eo sunt esse facta Stoici loquuntur: idem nos diuinae litterae docent. errauit ergo Democritus, qui uermiculorum modo putauit effusos esse de terra nullo auctore nullaque ratione.
 
{{pn|7.10}}cur enim formatus sit homo, diuini sacramenti est, quod quia ille scire non poterat, humanam uitam deduxit ad nihilum.
 
{{pn|7.11}}ad uirtutem capessendam nasci homines Ariston disseruit: idem nos monemur ac discimus a prophetis. falsus igitur Aristippus, qui hominem uoluptati hoc est malo tamquam pecudem subiugauit.
 
{{pn|7.12}}inmortales esse animas Pherecydes et Plato disputauerunt: haec uero propria est in nostra religione doctrina. ergo Dicaearchus cum Democrito errauit, qui perire cum corpore ac dissolui argumentatus est.
 
{{pn|7.13}}esse inferos Zeno Stoicus docuit et sedes piorum ab inpiis esse discretas et illos quidem quietas ac delectabiles incolere regiones, hos uero luere poenas in tenebrosis locis atque in caeni uoraginibus horrendis: idem nobis prophetae palam faciunt. ergo Epicurus errauit, qui poetarum id esse figmentum putauit et illas inferorum poenas quae ferantur in hac esse uita interpretatus est.
 
{{pn|7.14}}totam igitur ueritatem et omne diuinae religionis arcanum philosophi attigerunt, sed aliis refellentibus defendere id quod inuenerant nequiuerunt, quia singulis ratio non quadrauit, nec ea quae uera senserant in summam redigere potuerunt, sicut nos superius fecimus.
 
==8==
{{pn|8.1}}Unum est igitur summum bonum inmortalitas, ad quam capiendam et formati a principio et nati sumus. ad hanc tendimus, hanc spectat humana natura, ad hanc nos prouehit uirtus: quod bonum quia deprehendimus, superest ut etiam de ipsa inmortalitate dicamus.
 
{{pn|8.2}}Platonis argumenta quamuis ad rem multum conferant, tamen parum habent firmitatis ad probandam et inplendam ueritatem, quoniam nec rationem totius mysterii magni consummauerat in unumque collegerat nec summum bonum conprehenderat. nam licet uerum de animae inmortalitate sentiret, tamen non ita de illa tamquam de summo bono disserebat.
 
{{pn|8.3}}nos igitur certioribus signis eligere possumus ueritatem, qui eam non ancipiti suspicione colligimus, sed diuina traditione cognouimus.
 
{{pn|8.4}}Plato autem sic argumentatus est: immortale esse quicquid per se ipsum et sentit et semper mouetur; quod enim principium motus non habet, nec finem habiturum, quia deseri a semet ipso non potest. quod argumentum etiam mutis animalibus aeternitatem daret, nisi adiectione sapientiae discreuisset.
 
{{pn|8.5}}addidit ergo, ut effugeret hanc communitatem, fieri non posse quin sit inmortalis animus humanus, cuius miranda sollertia inueniendi et celeritas cogitandi et facilitas percipiendi atque discendi et memoria praeteritorum et prouidentia futurorum et artium rerumque innumerabilium scientia, qua ceterae careant animantes, diuina et caelestis appareat,
 
{{pn|8.6}}quia et origo animi, qui tanta capiat, tanta contineat, nulla reperiatur in terra, siquidem ex concretione terrena nihil habeat admixtum: sed necesse esse in terram resolui quod est in homine ponderosum et dissolubile, quod autem tenue atque suptile, id uero esse indiuiduum ac domicilio corporis uelut carcere liberatum ad caelum et ad naturam suam peruolare.
 
{{pn|8.7}}haec fere Platonis collecta breuiter, quae aput ipsum late copioseque explicantur. in eadem sententia fuit etiam Pythagoras antea eiusque praeceptor Pherecydes, quem Cicero tradidit primum de aeternitate animarum disputauisse.
 
{{pn|8.8}}qui omnes licet eloquentia excellerent, tamen in hac dumtaxat contentione non minus auctoritatis habuerunt qui contra hanc sententiam disserebant, Dicaearchus primo, deinde Democritus, postremo Epicurus, adeo ut res ipsa de qua inter se pugnabant in dubium uocaretur.
 
{{pn|8.9}}denique Tullius expositis horum omnium de inmortalitate ac morte sententiis nescire se quid sit uerum pronuntiauit. harum inquit sententiarum quae uera sit, deus aliqui uiderit. et rursus alibi quoniam utraque inquit earum sententiarum doctissimos habuit auctores nec quid certi sit diuinari potest —.
 
{{pn|8.10}}uerum nobis diuinatione opus non est, quibus ueritatem diuinitas ipsa patefecit.
 
==9==
{{pn|9.1}}Aliis itaque argumentis, quae nec Plato nec ullus alius inuenit, animarum aeternitas probari ac perspici potest: quae nos breuiter colligemus, quoniam properat oratio ad enarrandum iudicium dei maximum, quod in terra propinquante saeculorum fine celebrabitur.
 
{{pn|9.2}}ante omnia, quoniam deus ab homine uideri non potest, ne quis tamen ex eo ipso putaret deum non esse, quia mortalibus oculis non uidetur, inter cetera institutorum suorum miracula fecit etiam multa quorum uis quidem apparet, substantia tamen non uidetur, sicut est uox odor uentus, ut harum rerum argumento et exemplo etiam deum, licet sub oculos non ueniret, de sua tamen ui et effectu et operibus cerneremus.
 
{{pn|9.3}}quid uoce clarius aut uento fortius aut odore uiolentius? haec tamen cum per aerem feruntur ad sensusque nostros ueniunt et eos potentia sua inpellunt, non cernuntur acie luminum, sed aliis corporis partibus sentiuntur.
 
{{pn|9.4}}similiter deus non aspectu nobis alioue fragili sensu conprehendendus est, sed mentis oculis intuendus, cum opera eius praeclara et miranda uideamus.
 
{{pn|9.5}}nam illos qui nullum omnino deum esse dixerunt non modo philosophos, sed ne homines quidem fuisse dixerim, qui mutis simillimi ex solo corpore constiterunt nihil cernentes animo et ad sensum corporis cuncta referentes, qui nihil putabant esse nisi quod oculis contuebantur.
 
{{pn|9.6}}et quia uidebant aut bonis accidere aduersa aut malis prospera, fortuito geri omnia crediderunt et natura mundum, non prouidentia constitutum. hinc iam prolapsi sunt ad deliramenta, quae talem sententiam necessario sequebantur.
 
{{pn|9.7}}quodsi est deus et incorporalis et inuisibilis et aeternus, ergo non idcirco interire animam credibile est, quia non uidetur, postquam recessit a corpore, quoniam constat esse aliquid sentiens ac uigens quod non ueniat sub aspectum.
 
{{pn|9.8}}at enim difficile est animo comprehendere quemadmodum possit anima retinere sensum sine iis partibus corporis in quibus inest officium sentiendi.
 
{{pn|9.9}}quid de deo? num facile est comprehendere quemadmodum uigeat sine corpore? quodsi deos esse credunt, qui si sunt, utique animae sunt expertes corporum, necesse est humanas animas eadem ratione subsistere, quoniam ex ipsa ratione ac prudentia intellegitur esse quaedam in homine ac deo similitudo.
 
{{pn|9.10}}denique illut argumentum, quod etiam Marcus Tullius uidit, satis firmum est, ex eo aeternitatem animae posse dinosci, quia nullum sit aliud animal quod habeat notitiam aliquam dei, religioque sit paene sola quae hominem discernat a mutis: quae cum in hominem solum cadit, profecto testatur id adfectare nos, id desiderare, id colere quod nobis familiare, quod proximum sit futurum.
 
{{pn|9.11}}an aliquis cum ceterarum animantium naturam considerauerit, quas pronis corporibus abiectus in terramque prostratas summi dei prouidentia effecit, ut ex hoc intellegi possit nihil eas rationis habere cum caelo, potest non intellegere solum ex omnibus caeleste ac diuinum animal esse hominem, cuius corpus ab humo excitatum, uultus sublimis, status rectus originem suam quaerit et quasi contempta humilitate terrae ad altum nititur, quia sentit summum bonum in summo sibi esse quaerendum memorque condicionis suae, qua deus illum fecit eximium, ad artificem suum spectat? quam spectationem Trismegistus θεοπτίαν rectissime nominauit: quae in mutis animalibus nulla est.
 
{{pn|9.12}}cum autem sapientia, quae soli homini data est, nihil aliut sit quam notitia dei, apparet animam non interire neque dissolui, sed manere in sempiternum, quia deum, qui sempiternus est, et quaerit et diligit, ipsa cogente natura sentiens uel unde orta sit uel quo reuersura.
 
{{pn|9.13}}praeterea non exiguum inmortalitatis argumentum est quod homo solus caelesti elemento utitur. nam cum rerum natura his duobus elementis, quae repugnantia sibi atque inimica sunt, constet, igni et aqua, quorum alterum caelo, alterum terrae adscribitur, ceterae animantes quia terrenae mortalesque sunt, terreno et graui utuntur elemento, homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leue sublime caeleste.
 
{{pn|9.14}}ea uero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae leuia sunt, ad uitam subleuant, quia uita in summo est, mors in imo. et ut lux esse sine igni non potest, sic uita sine luce. ignis igitur elementum est lucis ac uitae: unde apparet hominem qui eo utitur, immortalem sortitum esse condicionem, quia id illi familiare est quod facit uitam.
 
{{pn|9.15}}uirtus quoque soli homini data magno argumento est inmortales animas esse. quae non erit secundum naturam, si anima extinguitur; huic enim praesenti uitae nocet. nam uita ista terrena, quam communem cum mutis animalibus ducimus, et uoluptatem expetit, cuius fructibus uariis ac suauibus delectatur, et dolorem fugit, cuius asperitas naturam uiuentium acerbis sensibus laedit et ad mortem perducere nititur, quae dissoluit animantem.
 
{{pn|9.16}}si ergo uirtus et prohibet iis bonis hominem quae naturaliter adpetuntur et ad sustinenda mala inpellit quae naturaliter fugiuntur, ergo malum est uirtus et inimica naturae stultumque iudicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit et fugiendo bona praesentia et adpetendo aeque mala sine spe fructus amplioris.
 
{{pn|9.17}}nam cum liceat nobis iucundissimis frui uoluptatibus, nonne sensu carere uideamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia uiuere aut ne uiuere quidem, sed dolore cruciari et emori, ex quibus malis nihil amplius adsequamur quo possit uoluptas omissa pensari?
 
{{pn|9.18}}si autem uirtus malum non est facitque honeste, quod uoluptates uitiosas turpesque contemnit., et fortiter, quod nec dolorem nec mortem timet, ut officium seruet, ergo aliquod maius bonum adsequatur necesse est quam sunt illa quae spernit. at uero morte suscepta quod ulterius bonum sperari potest nisi aeternitas?
 
==10==
{{pn|10.1}}Transeamus nunc uicissim ad ea quae uirtuti repugnant, ut etiam ex his inmortalitas animae colligatur.
 
{{pn|10.2}}uitia omnia temporalia sunt: ad praesens enim commonentur. irae impetus recepta ultione sedatur, libidinis uoluptas corporis finis est, cupiditatem aut satietas earum rerum quas expetit aut aliorum aftectuum commotiones interimunt, ambitio postquam honores quos uoluit adepta est, consenescit; item cetera uitia consistere ac permanere non possunt, sed ipso fructu quem expetunt finiuntur.
 
{{pn|10.3}}recedunt ergo et redeunt. uirtus autem sine ulla intermissione perpetua est nec discedere ab eo potest qui eam semel cepit. nam si habeat interuallum, si aliquando carere ea possumus, redibunt protinus uitia, quae uirtutem semper inpugnant.
 
{{pn|10.4}}non est igitur conprehensa, si deserit, si aliquando secedit: cum uero sibi domicilium stabile conlocauit, in omni actu uersari eam necesse est nec potest fideliter depellere uitia et fugare, nisi pectus quod insedit perpetua statione munierit.
 
{{pn|10.5}}ipsa ergo uirtutis perpetuitas indicat humanum animum, si uirtutem ceperit, permanere, quia et uirtus perpetua est et solus animus humanus uirtutem capit.
 
{{pn|10.6}}quoniam igitur contraria sunt uitia uirtuti, omnis ratio diuersa et contraria sit necesse est. quia uitia commotiones et perturbationes animi sunt, uirtus e contrario lenitudo et tranquillitas animi est; quia uitia temporalia et breuia sunt, uirtus perpetua et constans et par sibi semper; quia uitiorum fructus id est uoluptates aeque ut ipsa breues temporalesque sunt, uirtutis ergo fructus ac praemium sempiternum est;
 
{{pn|10.7}}quia uitiorum commodum in praesenti est, uirtutis igitur in futuro. ita fit ut in hac uita uirtutis praemium nullum sit, quia uirtus adhuc ipsa est.
 
{{pn|10.8}}nam sicut uitia cum in actu suo finiuntur, uoluptas et praemia eorum secuntur, ita uirtus cum finita est, merces eius insequitur. uirtus autem numquam nisi morte finitur, quoniam et in morte suscipienda summum eius officium est. ergo praemium uirtutis post mortem est.
 
{{pn|10.9}}denique Cicero in Tusculanis quamuis dubitanter tamen sensit summum homini bonum non nisi post mortem contingere. fidenti animo, inquit si ita res feret, gradietur ad mortem, in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognouimus. mors igitur non * extinguit hominem, sed ad praemium uirtutis admittit.
 
{{pn|10.10}}qui autem se, ut ait idem, uitiis ac sceleribus contaminauerit uoluptatique seruierit, is uero damnatus aeternam luet poenam, quam diuinae litterae secundam mortem nominant: quae est et perpetua et grauissimis cruciatibus plena.
 
{{pn|10.11}}nam sicuti duae uitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis, ita et mortes duae propositae sunt, una pertinens ad corpus, qua cunctos secundum naturam fungi necesse est, altera pertinens ad animam, quae scelere adquiritur, uirtute uitatur. ut uita haec temporalis est certosque terminos habet. quia corporis est, sic et mors aeque temporalis est certumque habet finem, quia corpus attingit.
 
==11==
{{pn|11.1}}Inpletis igitur temporibus quae deus morti statuit terminabitur ipsa mors. et quia temporalem uitam temporalis mors sequitur, consequens est ut resurgant animae ad uitam perennem, quia finem mors temporalis accepit.
 
{{pn|11.2}}rursus sicut uita animi sempiterna est, in qua diuinos et ineloquibiles inmortalitatis suae fructus capit, ita et mors eius perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendit.
 
{{pn|11.3}}ergo in ea condicione res posita est, ut qui beati sunt in hac uita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri, quia iam bonis quae maluerunt potiti sunt,
 
{{pn|11.4}}quod iis euenit qui deos adorant ac deum neglegunt, deinde qui iustitiam sequentes in hac uita miseri fuerint et contempti et inopes et ob ipsam iustitiam contumeliis et iniuriis saepe uexati, quia nec aliter uirtus teneri potest, semper beati sint futuri, ut quia mala iam pertulerunt, etiam bonis fruantur: quod iis utique contingit qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis caelestem religionem dei secuntur, cuius bona sicut ipse qui tribuit sempiterna sunt. quid?
 
{{pn|11.5}}opera corporis atque animi nonne indicant esse animam mortis expertem? nam corpus quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. nihil enim Tullius ait esse quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur uel iniuria hominum uel ipsa confectrice rerum omnium uetustate.
 
{{pn|11.6}}at uero animi opera uidemus aeterna. nam quicumque contemptu praesentium studentes in memoriam monumenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, hi plane mentis ac uirtutis suae nomen indelebile quaesierunt. ergo si opera corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo inmortalis appareat, quia uidemus opera eius non esse mortalia.
 
{{pn|11.7}}eodem modo desideria quoque corporis animique decarant alterum esse mortale, alterum sempiternum. corpus enim nihil nisi temporale desiderat id est cibum potum indumentum quietem uoluptatem, et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere nec adsequi potest: animus autem per se multa desiderat quae ad officium fructumue corporis non redundent, eaque non fragilia, sed aeterna sunt, ut fama uirtutis, ut memoria nominis.
 
{{pn|11.8}}nam cultum dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. unde credibile est non interire animam, sed dissociari a corpore, quia corpus sine animo nihil potest, animus uero potest multa et magna sine corpore.
 
{{pn|11.9}}quid quod ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu, quia externam uim pati possunt, aeterna esse non possunt, ea uero quae neque sub tactum neque sub uisum ueniunt, sed tantummodo uis eorum et ratio et effectus apparet, aeterna sunt, quia nullam uim patiuntur extrinsecus?
 
{{pn|11.10}}corpus autem si ideo mortale est, quia uisui pariter et tactui subiacet, ergo et anima idcirco inmortalis est, quia nec tangi potest nec uideri.
 
==12==
{{pn|12.1}}Nunc argumenta eorum qui contra disserunt refellamus: quae Lucretius tertio libro executus est. quoniam cum corpore inquit anima nascitur, cum corpore intereat necesse est.
 
{{pn|12.2}}at non est par utriusque ratio. solidum enim et conprehensibile corpus est et oculis et manu, anima uero tenuis et tactum uisumque fugiens. corpus e terra fictum atque solidatum est, anima nihil in se concreti, nihil ponderis terreni habet, ut Plato disserebat. nec enim tantam posset habere sollertiam, tantam uim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e caelo.
 
{{pn|12.3}}corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento et tangibile est et uisibile, corrumpitur atque occidit nec uim repellere potest, quia sub aspectum et sub tactum uenit, anima autem quia tenuitate sua omnem tactum fugit, nullo ictu dissolui potest.
 
{{pn|12.4}}ergo quamuis inter se coniuncta et sociata nascantur et alterum, quod est de terrena concretione formatum, quasi uasculum sit alterius, quod est a caelesti suptilitate deductum, cum uis aliqua utrumque discreuerit, quae discretio mors uocatur, utrumque in naturam suam recedit: quod ex terra fuit, id in terram resoluitur, quod ex caelesti spiritu, id constat ac uiget semper, quoniam diuinus spiritus sempiternus est.
 
{{pn|12.5}}denique idem Lucretius oblitus quid adsereret et quod dogma defenderet, hos uersus posuit: 
  cedit item retro, de terra quod fuit ante, 
  in terram, sed quod missum est ex aetheris oris, 
  id rursum caeli fulgentia templa receptant. 
quod eius non erat dicere qui perire animas cum corporibus disserebat: sed uictus est ueritate et inprudenti ratio uera subrepsit.
 
{{pn|12.6}}praeterea id ipsum quod colligit, dissolui animam, hoc est simul cum corpore interire, quoniam simul nascantur, et falsum est et in contrarium conuerti potest. non enim simul interit, sed anima discedente integrum per multos dies manet et plerumque medicatum diutissime durat.
 
{{pn|12.7}}nam si ut simul nascuntur, simul interirent, non discederet repente anima corpusque desereret, sed uno temporis puncto utrumque pariter dissiparetur et tam celeriter etiam corpus adhuc spiritu in eo manente deliquesceret ac periret, quam celeriter anima secedit, immo uero dissoluto corpore anima uanesceret uelut umor fracto uase diffusus.
 
{{pn|12.8}}nam si terrenum et fragile corpus post secessum animae non statim diffluit in terramque tabescit, ei qua illi origo est, ergo anima, quae fragilis non est, in aeternum manet, quoniam origo eius aeterna est.
 
{{pn|12.9}}quoniam crescit inquit mens in pueris et in iuuenibus uiget et in senibus deminuitur, apparet esse mortalem. primum non idem est anima et mens: aliut est enim quo uiuimus, aliut quo cogitamus. nam dormientium mens, non anima sopitur, et in furiosis mens extinguitur, anima manet, et ideo non exanimes, sed dementes appellantur.
 
{{pn|12.10}}mens ergo id est intellegentia uel augetur uel minuitur pro aetate. anima in statu suo semper est, et ex quo tempore spirandi accipit facultatem, eadem usque ad ultimum durat, donec emissa corporis claustro ad sedem suam reuolet.
 
{{pn|12.11}}deinde, quod anima quamuis a deo sit inspirata, tamen quia tenebroso domicilio terrenae carnis inclusa est, scientiam non habet, quae est diuinitatis.
 
{{pn|12.12}}audit igitur ac discit omnia et sapientiam discendo et audiendo capit, et senectus non minuit sapientiam, sed auget, si tamen iuuenilis aetas uirtute decursa est, et si nimia senectus fregerit membra, non est animae uitium, si uisus euanuit, si lingua torpuit, si auditus obsurduit, sed corporis.
 
{{pn|12.13}}at enim memoria deficit. quid mirum si labentis domicilii ruina premitur mens et praeterita obliuiscitur, non aliter futura diuina quam si carcerem quo cohibetur effugerit?
 
{{pn|12.14}}uerum eadem inquit dolori et luctui obnoxia est et ebrietate dementit, unde fragilis ac mortalis adparet.
 
{{pn|12.15}}idcirco igitur uirtus et sapientia necessaria est, ut et maeror, qui contrahitur indigna patiendo ac uidendo, fortitudine repellatur et uoluptas non modo potandi, sed etiam rerum ceterarum abstinentia superetur. nam (anima) si careat uirtute, si uoluptatibus dedita molliatur, morti fiet obnoxia, quoniam et uirtus, ut docuimus, inmortalitatis est fabricatrix et uoluptas mortis.
 
{{pn|12.16}}mors autem, sicut ostendi, non funditus perimit ac delet, sed aeternis afficit cruciatibus. nam interire prorsus anima non potest, quoniam ex dei spiritu qui aeternus est originem cepit.
 
{{pn|12.17}}anima inquit etiam morbum corporis sentit et obliuionem sui patitur et sicut aegrescit, ita etiam saepe sanatur.
 
{{pn|12.18}}hoc est ergo cur maxime uirtus adhibenda sit, ne ullo corporis dolore frangatur et obliuionem sui non anima, sed mens patiatur. quae quoniam certa corporis regione consistit. cum eam partem uis aliqua morbi uitiauerit, mouetur loco et quasi conquassata sede sua emigrat reditura scilicet, cum medella et sanitas domicilium suum reformauerit.
 
{{pn|12.19}}nam quia iuncta est anima cum corpore, si uirtute careat, contagio eius aegrescit et inbecillitas de societate fragilitatis redundat ad mentem, cum autem dissociata fuerit a corpore, uigebit ipsa per se nec ulla iam fragilitatis condicione temptabitur, quia indumentum fragile proiecit.
 
{{pn|12.20}}sicut oculus inquit euulsus ac separatus a corpore nihil potest uidere, ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis.
 
{{pn|12.21}}Falsum hoc et absumle est: anima enim non pars corporis, sed in corpore est. sicut id quod uase continetur, uasis pars non est nec ea quae in domo sunt, partes domus esse dicuntur, ita nec anima pars est corporis, quia corpus uel uas est animae uel receptaculum.
 
{{pn|12.22}}iam illut argumentum multo magis inane est, quod ait animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem uideri, sed paulatim se ex omnibus membris explicet a summis pedibus incipiens: tamquam si esset aeterna, uno temporis momento erumperet, quod fit in iis qui ferro intereunt. quos autem morbus interimit, spiritum diutius exhalant, ut paulatim frigescentibus membris anima effletur.
 
{{pn|12.23}}quae cum materia sanguinis contineatur sicut lumen oleo, ea materia febrium calore consumpta necesse est membrorum summa quaeque frigescere, quoniam uenae exiliores in extrema corporis porriguntur et extremi ac tenuiores riui deficiente uena fontis arescunt.
 
{{pn|12.24}}nec tamen quia sensus corporis deficit, animae sensum extingui et occidere putandum est. non enim anima corpore deficiente, sed corpus anima decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum.
 
{{pn|12.25}}cum autem praesens anima sensum tribuat corpori et uiuere id efficiat, fieri non potest ut non ipsa per se et uiuat et sentiat, quoniam ipsa est et sensus et uita. nam quod ait:
 
{{pn|12.26}}
  quodsi inmortalis nostra foret mens, 
  non tam se moriens dissolui conquereretur, 
  sed magis ire foras uestemque relinquere, ut anguis,
  gauderet.
   
equidem numquam uidi qui se quereretur in morte dissolui:
 
{{pn|12.27}}sed ille fortasse Epicureum aliquem uiderat etiam dum moritur philosophantem ac de sui dissolutione in extremo spiritu disserentem.
 
{{pn|12.28}}quomodo sciri potest utrum dissolui se sentiat an corpore liberari, cum in exitu lingua mutescat? nam dum sentit et loqui potest, nondum dissolutus est, ubi dissolutus est, nec sentire iam nec loqui potest: ita queri de dissolutione aut nondum potest aut iam non potest.
 
{{pn|12.29}}at enim priusquam dissoluatur, intellegit se dissolutum iri. quid quod uidemus plerosque morientium non dissolui conquerentes, ut ait, sed exire se et proficisci et ambulare testantes idque aut gestu significant aut si adhuc possunt, et uoce pronuntiant? unde apparet non dissolutionem fieri, sed separationem, quae declarat animam permanere.
 
{{pn|12.30}}cetera Epicurei dogmatis argumenta Pythagorae repugnant disserenti migrare animas de corporibus uetustate ac morte confectis et insinuare se nouis ac recens natis et easdem semper renasci modo in homine modo in pecude modo in bestia modo in uolucre et hac ratione inmortales esse, quod saepe uariorum ac dissimilium corporum domicilia commutent.
 
{{pn|12.31}}quae sententia deliri hominis quoniam ridicula et mimo dignior quam scola fuit, ne refelli quidem serio debuit: quod qui facit, uidetur uereri ne quis id credat.
 
{{pn|12.32}}praetereunda sunt igitur nobis ea quae pro falso contra falsum disserebantur: satis est ea refutasse quae contra uerum disputata sunt.
 
==13==
{{pn|13.1}}Declaraui, ut opinor, animam non esse solubilem: superest citare testes, quorum auctoritate argumenta firmentur.
 
{{pn|13.2}}neque nunc prophetas in testimonium uocabo, quorum ratio et diuinatio in hoc solo posita est, ut ad cultum dei et ad inmortalitatem ab eo accipiendam creari hominem doceant, sed eos potius quibus istos qui respuunt ueritatem credere sit necesse.
 
{{pn|13.3}}Hermes naturam hominis describens, ut doceret quemadmodum esset a deo factus, haec intulit: καὶ τὸ αὐτό ἐξ ἑκατέρων φύσεων, τῆς τε ἀθανάτου καὶ τῆς θνητῆς, μίαν ἐποίει φύσιν τὴν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν αὐτὸν πὴ μὲν ἀθάνατον, πὴ δὲ θνητὸν ποιήσας, καὶ τοῦτον φέρων ἐν μέσῳ τῆς θείας και ἀθανάτου φύσεως καὶ τῆς θνητῆς καὶ μεταβλητῆς ἵδρυσεν, ἵνα πάντα μὲν ὁρῶν πάντα θαυμάζῃ.
 
{{pn|13.4}}sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum conputet, quamuis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat quam Platoni aut Pythagorae.
 
{{pn|13.5}}maius igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Apollinem Milesium utrumne maneat anima post mortem an dissoluatur, et respondit his uersibus:
 
{{pn|13.6}}
  Ψυχὴ μὲν μέχρις οὖ δεσμοῖς πρὸς σῶμα κρατεῖται, 
  φθαρτὰ νοοῦσα πάθη θνηταῖς ἀλγηδόσιν εἴκει· 
  ἡνίκα δ᾽ ἀνάλυσιν βροτέην μετὰ σῶμα μαρανθὲν 
  ὡκίστην εὔρηται, ἐς αἰθέρα πᾶσα φορεῖται 
  αἰὲν ἀγήραος οὖσα, μένει δ᾽ εἰς πάμπαν ἀπειρὴς.
 πρωτόγονος γὰρ τοῦτο Θεοῦ διέταξε πρόνοια.
quid? carmina Sibyllina nonne hoc ita esse declarant, cum fore aliquando denuntiant ut a deo de uiuis ac mortuis indicetur? quorum exempla paulo post inferemus.
 
{{pn|13.7}}falsa est ergo Democriti et Epicuri et Dicaearchi de animae dissolutione sententia. qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo praesente disserere, qui sciret certis carminibus cieri ab inferis animas et adesse et praebere se humanis oculis uidendas et loqui et futura praedicere, et si auderent, re ipsa et documentis praesentibus uincerentur.
 
{{pn|13.8}}sed quia non peruidebant animae rationem, quae tam suptilis est, ut oculos humanae mentis effugiat, interire dixerunt.
 
{{pn|13.9}}quid Aristoxenus, qui negauit omnino ullam esse animam, etiam cum uiuit in corpore? sed sicut in fidibus ex intentione neruorum effici , concordem sonum atque cantum, quem musici harmoniam uocant, ita in corporibus ex conpage uiscerum ac uigore membrorum uim sentiendi exsistere: quo nihil dici delirius potest.
 
{{pn|13.10}}uerum ille oculos quidem habuit incolumes, cor tamen caecum, quo uiuere se et habere mentem, qua id ipsum cogitauerat, non uidebat.
 
{{pn|13.11}}sed plerisque hoc philosophis accidit, ut putarent omnino non esse quicquid oculis non apparet, cum mentis acies multo clarior debeat esse quam corporis ad ea perspicienda quorum uis ac ratio sentitur potius quam uidetur.
 
==14==
{{pn|14.1}}Quoniam de immortalitate animae diximus, sequitur ut doceamus quatenus homini et quando tribuatur, ut in hoc quoque prauitatis ac stultitiae suae perspiciant errores qui mortales quosdam decretis placitisque mortalium deos esse factos opinantur, uel quod artes inuenerant uel quod usum quarundam frugum docuerant uel quod utilia uitae hominum , prodiderant uel quod inmanes bestias interemerant.
 
{{pn|14.2}}quae, merita quam longe ab inmortalitate semota sint, et docuimus in prioribus libris et nunc docebimus, ut appareat solam esse iustitiam quae uitam homini pariat aeternam, et solum deum qui aeternae uitae praemium largiatur.
 
{{pn|14.3}}nam illi qui suis meritis inmortales facti esse dicuntur, quia nec iustitia nec ulla in his uera uirtus fuit, non inmortalitatem sibi, sed mortem' peccatis ac libidinibus quaesierunt neque caeleste praemium, sed inferna supplicia meruerunt, quae pendent simul cum iis omnibus qui eos coluerunt. cuius iudicii propinquare tempus ostendam, ut et iustis merces digna soluatur et poena merita inpiis inrogetur.
 
{{pn|14.4}}Plato et multi alii philosophorum cum ignorarent originem rerum supremumque illut tempus quo mundus esset effectus, multa milia saeculorum fluxisse dixerunt, ex quo hic pulcherrimus mundi extiterit ornatus, secuti fortasse Chaldaeos, qui, ut Cicero tradit in libro de diuinatione primo, quadringenta septuaginta milia annorum monumentis conprehensa se habere delirant: in quo se quia posse argui non putabant, liberum sibi crediderunt esse mentiri.
 
{{pn|14.5}}nos autem, quos diuinae litterae ad scientiam ueritatis erudiunt, principium mundi, finemque cognouimus: de quo nunc in fine operis disseremus, quoniam de principio in secundo libro explicauimus.
 
{{pn|14.6}}sciant igitur philosophi qui ab exordio mundi saeculorum milia enumerant, nondum sextum millesimum annum esse conclusum. quo numero expleto consummationem fieri necesse est et humanarum rerum statum in melius reformari: cuius rei argumentum prius enarrandum est, quo ratio eluceat.
 
{{pn|14.7}}Mundum deus et hoc rerum naturae admirabile opus, sicut arcanis sacrae scripturae continetur, sex dierum spatio consummauit diemque septimum, quo ab operibus suis requieuerat, sanxit.
 
{{pn|14.8}}hic est autem dies sabbati, qui lingua Hebraeorum a numero nomen accepit, unde septenarius numerus legitimus ac plenus est. nam et dies septem sunt quibus per uicem reuolutis orbes conficiuntur annorum et septem stellae quae non occidunt et septem sidera quae uocantur errantia, quorum dispares cursus et inaequabiles motus rerum ac temporum uarietates efficere creduntur.
 
{{pn|14.9}}ergo quoniam sex diebus cuncta dei opera perfecta sunt, per saecula sex id est annorum sex milia manere in hoc statu mundum necesse est. dies enim magnus dei mille annorum circulo terminatur, sicut indicat propheta, qui dicit: ante oculos tuos, domine, mille anni tamquam dies unus.
 
{{pn|14.10}}et sicut deus sex illos dies in tantis rebus fabricandis laborauit, ita et religio eius et ueritas in his sex milibus annorum laboret necesse est, malitia praeualente atque dominante.
 
{{pn|14.11}}et rursus quoniam perfectis operibus requieuit die septimo eumque benedixit, necesse est ut in fine sexti millesimi anni malitia omnis aboleatur e terra et regnet per annos mille iustitia sitque tranquillitas et requies a laboribus quos mundus iam diu perfert.
 
{{pn|14.12}}uerum quatenus id eueniat, ordine suo explicabo. saepe diximus minora et exigua magnorum figuras et praemonstrationes esse, ut hunc diem nostrum, qui ortu solis occasuque finitur, diei magni speciem gerere, quem circuitus annorum mille determinat.
 
{{pn|14.13}}eodem modo etiam figuratio terreni hominis caelestis populi praeferebat in posterum fictionem. nam sicut perfectis omnibus quae in usum hominis molitus est deus ipsum hominem sexto die ultimum fecit eumque induxit in hunc mundum tamquam in domum iam diligenter instructam, ita nunc sexto die magno uerus homo uerbo dei fingitur, id est sanctus populus doctrina et praeceptis dei ad iustitiam figuratur.
 
{{pn|14.14}}et sicut tunc mortalis atque inperfectus e terra fictus est, ut mille annis in hoc mundo uiueret, ita nunc ex hoc terrestri saeculo perfectus homo fingitur, ut uiuificatus a deo in hoc eodem mundo per annos mille dominetur.
 
{{pn|14.15}}quomodo autem consummatio futura sit et qualis exitus humanis rebus inpendeat, si quis diuinas litteras fuerit scrutatus, inueniet.
 
{{pn|14.16}}sed et saecularium prophetarum congruentes cum caelestibus uoces finem rerum et occasum post breue tempus adnuntiant describentes quasi fatigati et dilabentis mundi ultimam senectutem.
 
{{pn|14.17}}quae uero a prophetis et uatibus futura esse dicantur, priusquam superueniat extrema illa conclusio, collecta ex omnibus et coaceruata subnectam.
 
==15==
{{pn|15.1}}Est in arcanis sanctarum litterarum transcendisse in Aegyptum cogente inopia rei frumentariae principem Hebraeorum cum omni domo et cognatione.
 
{{pn|15.2}}cuius posteri cum diutius in Aegypto commorantes in magnam gentem creuissent et graui atque intolerando seruitutis iugo premerentur, percussit Aegyptum deus insanabili plaga et populum suum liberauit traductum medio mari, cum discissis fluctibus et in utramque partem dimotis per siccum populus graderetur.
 
{{pn|15.3}}conatusque rex Aegyptiorum profugos insequi coeunte in statum suum pelago cum omnibus copiis interceptus est.
 
{{pn|15.4}}quod facinus tam clarum tamque mirabile quamuis ad praesens uirtutem dei hominibus ostenderet, tamen praesignificatio et figura maioris rei fuit, quam deus idem in extrema temporum consummatione facturus est: liberabit enim plebem suam de graui seruitute mundi.
 
{{pn|15.5}}sed quoniam tunc una plebs dei et aput unam gentem fuit, Aegyptus sola percussa est, nunc autem quia populus dei ex omnibus linguis congregatus aput omnes gentes commoratur et ab his dominantibus premitur, necesse est uniuersas nationes id est orbem totum caelestibus plagis uerberari, ut iustus et cultor dei populus liberetur.
 
{{pn|15.6}}et sicut tunc signa facta sunt quibus futura clades Aegyptiis ostenderetur, ita in ultimo fient prodigia miranda per omnia elementa mundi, quibus imminens exitus uniuersis gentibus intellegatur.
 
{{pn|15.7}}propinquante igitur huius saeculi termino humanarum rerum statum commutari necesse est et in deterius nequitia inualesceute prolabi, ut iam nostra haec tempora, quibus iniquitas et malitia usque ad summum gradum creuit, in illius tamen insanabilis mali conparatione felicia et prope aurea possint indicari.
 
{{pn|15.8}}ita enim iustitia rarescet, ita inpietas et auaritia et cupiditas et libido crebrescet, ut si qui forte tum fuerint boni, praedae sint sceleratis ac diuexentur undique ab iniustis, soli autem mali opulenti sint, boni uero in omnibus contumeliis atque in egestate iactentur. confundetur omne ius et leges interibunt.
 
{{pn|15.9}}nihil quisquam tunc habebit nisi aut quaesitum aut defensum manu, audacia et uis omnia possidebunt. non fides in hominibus, non pax, non humanitas, non pudor, non ueritas erit atque ita neque securitas neque regimen neque requies a malis ulla.
 
{{pn|15.10}}omnis enim terra tumultuabitur, frement ubique bella, omnes gentes in armis erunt et se inuicem obpugnabunt: ciuitates inter se finitimae proeliabuntur et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas et sanguine uelut flumine operietur.
 
{{pn|15.11}}tum peragrabit gladius orbem metens omnia et tamquam messem cuncta prosternens. cuius uastitatis et confusionis haec erit causa, quod Romanum nomen, quo nunc regitur orbis — horret animus dicere, sed dicam, quia futurum est — tolletur e terra et inperium in Asiam reuertetur ac rursus oriens dominabitur atque occidens seruiet.
 
{{pn|15.12}}nec mirum cuiquam debet uideri, si regnum tanta mole fundatum ac tamdiu per tot et tales uiros auctum, tantis denique opibus confirmatum aliquando tamen conruet. nihil est enim humanis uiribus laboratum quod non humanis aeque uiribus destrui possit, quoniam mortalia sunt opera mortalium.
 
{{pn|15.13}}sic et alia prius regna cum diutius floruissent, nihilominus tamen occiderunt. nam et Aegyptios et Persas et Graecos et Assyrios proditum est regimen habuisse terrarum: quibus omnibus destructis ad Romanos quoque rerum summa peruenit. qui quanto ceteris omnibus regnis magnitudine antistant, tanto maiore decident lapsu, quia plus habent ponderis ad ruinam quae sunt ceteris altiora.
 
{{pn|15.14}}non inscite Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates. primam enim dixit infantiam sub rege Romulo fuisse, a quo et genita et quasi educata sit Roma; deinde pueritiam sub ceteris regibus, a quibus et aucta sit et disciplinis pluribus institutisque formata; at uero Tarquinio regnante cum iam quasi adulta esse coepisset, seruitium non tulisse et reiecto superbae dominationis iugo maluisse legibus obtemperare quam regibus; cumque esset adulescentia eius fine Punici belli terminata, tum denique confirmatis uiribus coepisse iuuenescere.
 
{{pn|15.15}}sublata enim Carthagine, quae tam diu aemula imperii fuit, manus suas in totum orbem terra marique porrexit, donec regibus cunctis et nationibus imperio subiugatis cum iam bellorum materia deficeret, uiribus suis male uteretur, quibus se ipsa confecit.
 
{{pn|15.16}}haec fuit prima eius senectus, cum bellis lacerata ciuilibus atque intestino malo pressa rursus ad regimen singularis imperii reccidit quasi ad alteram infantiam reuoluta. amissa enim libertate, quam Bruto duce et auctore defenderat, ita consenuit, tamquam sustentare se ipsa non ualeret, nisi adminiculo regentium niteretur.
 
{{pn|15.17}}quodsi haec ita sunt, quid restat nisi ut sequatur interitus senectutem? et id futurum breui contiones prophetarum denuntiant sub ambage aliorum nominum, ne facile quis intellegat.
 
{{pn|15.18}}Sibyllae tamen aperte interituram esse Romam locuntur et quidem iudicio dei, quod nomen eius habuerit inuisum et inimica iustitiae alumnum ueritatis populum trucidarit.
 
{{pn|15.19}}Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus, a quo amnis nomen accepit qui nunc Hydaspes dicitur, admirabile somnium sub interpretatione uaticinantis pueri ad memoriam posteris tradidit: sublatuiri ex orbe imperium nomenque Romanum multo ante praefatus est quam illa Troiana gens conderetur.
 
==16==
{{pn|16.1}}Quomodo autem id futurum sit, ne quis incredibile arbitretur, ostendam. in primis multiplicabitur regnum et summa rerum potestas per plurimos dissipata et concisa minuetur. tum discordiae ciuiles in perpetuum serentur nec ulla requies bellis exitialibus erit, donec reges decem pariter existant, qui orbem terrae non ad regendum, sed ad consumendum partiantur.
 
{{pn|16.2}}hi exercitibus in immensum auctis et agrorum cultibus destitutis. quod est principium euersionis et cladis. disperdent omnia et comminuent et uorabunt.
 
{{pn|16.3}}tum repente aduersus eos hostis potentissimus ab extremis finibus plagae septentrionalis orietur, qui tribus ex eo numero deletis qui tunc Asiam obtinebunt, adsumetur in societatem a ceteris ac princeps omnium constituetur.
 
{{pn|16.4}}hic insustentabili dominatione uexabit orbem, diuina et humana miscebit, infanda dictu et exsecrabilia molietur, noua consilia in pectore suo uolutabit, ut proprium sibi constituat imperium, leges commutet et suas sanciat, contaminabit diripiet spoliabit occidet: denique inmutato nomine atque imperii sede translata confusio ac perturbatio humani generis consequetur.
 
{{pn|16.5}}tum uero detestabile atque abominandum tempus existet, quo nulli hominum sit uita iucunda. eruentur funditus ciuitates atque interibunt non modo ferro atque igni, uerum etiam terrae motibus adsiduis et eluuie aquarum et morbis frequentibus et fame crebra.
 
{{pn|16.6}}aer enim uitiabitur et corruptus ac pestilens fiet modo inportunis imbribus modo inutili siccitate, nunc frigoribus nunc aestibus nimiis, nec terra homini dabit fructum: non seges quicquam, non arbor, non uitis feret, sed cum in flore spem maximam dederint, in fruge decipient.
 
{{pn|16.7}}fontes quoque cum fluminibus arescent, ut ne potus quidem suppetat, et aquae in sanguinem aut amaritudinem mutabuntur.
 
{{pn|16.8}}propter haec deficient et in terra quadrupedes et in aere uolucres et in mari pisces. prodigia quoque in caelo mirabilia mentes hominum maximo terrore confundent, et crines cometarum et solis tenebrae et color lunae et cadentium siderum lapsus.
 
{{pn|16.9}}nec tamen haec usitato modo fient, sed existent subito ignota et inuisa oculis astra. sol in perpetuum fuscabitur, ut uix inter noctem diemque discernat, luna iam non tribus deficiet horis, sed perpetuo sanguine offusa meatus extraordinarios peraget, ut non sit homini promptum aut siderum cursus aut rationem temporum agnoscere: fiet enim uel aestas in hieme uel hiems in aestate.
 
{{pn|16.10}}tunc annus breuiabitur et mensis minuetur et dies in angustum coartabitur, stellae uero creberrimae cadent, ut caelum omne caecum sine ullis luminibus appareat.
 
{{pn|16.11}}montes quoque altissimi decident et planis aequabuntur, mare innauigabile constituetur. ac ne quid malis hominum terraeque desit, audietur e caelo tuba: quod hoc modo Sibylla denuntiat:
  σάλπιγξ οὐρανόθεν φωνὴν πολύθρηνον ἀφήσει.
itaque trepidabunt omnes et ad luctuosum illum sonitum contremescent.
 
{{pn|16.12}}tum uero per iram dei aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint, saeuiet ferrum ignis fames morbus, et super omnia metus semper inpendens. tunc orabunt deum et non exaudiet, optabitur mors et non ueniet. ne nox quidem requiem timori dabit nec ad oculos somnus accedet, sed animas hominum sollicitudo ac uigilia macerabit, plorabunt et gement et dentibus strident, gratulabuntur mortuis et uiuos plangent.
 
{{pn|16.13}}his et aliis pluribus malis solitudo fiet in terra et erit deformatus orbis atque desertus: quod in carminibus Sibyllinis ita dicitur:
  ἔσται κόσμος ἄκοσμος ἀπολλομένων άνθρώπων.
 
{{pn|16.14}}ita enim conficietur humanum genus, ut uix decima pars hominum relinquatur, et unde mille processerant, uix prodient centum. de cultoribus etiam dei duae partes interibunt et tertia quae fuerit probata remanebit.
 
==17==
{{pn|17.1}}Sed planius quomodo id eueniat exponam. imminente iam temporum conclusione propheta magnus mittetur a deo, qui conuertat homines ad dei agnitionem, et accipiet potestatem mirabilia faciendi.
 
{{pn|17.2}}ubicumque homines non audierint eum, claudet caelum et abstinebit imbres, aquam conuertet in sanguinem et cruciabit illos siti ac fame, et quicumque conabitur eum laedere, procedet ignis de ore eius atque conburet illum. his prodigiis ac uirtutibus conuertet multos ad dei cultum. peractisque operibus ipsius alter rex orietur e Syria malo spiritu genitus, euersor ac perditor generis humani, qui reliquias illius prioris mali cum ipso simul deleat.
 
{{pn|17.3}}hic pugnabit aduersus prophetam dei et uincet et interficiet eum et insepultum iacere patietur, sed post diem tertium reuiuiscet atque inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in caelum.
 
{{pn|17.4}}rex uero ille taeterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta, et se ipsum constituet ac uocabit deum, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, ut faciat signa et prodigia, quibus uisis inretiat homines, ut adorent eum.
 
{{pn|17.5}}iubebit ignem descendere a caelo et solem a suis cursibus stare et imaginem loqui, et fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam sapientium plurimi adlicientur ab eo.
 
{{pn|17.6}}tunc eruere templum dei conabitur et iustum populum persequetur et erit pressura et contritio qualis numquam fuit a principio mundi.
 
{{pn|17.7}}quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eo tamquam pecudes, qui autem recusauerint notam eius, aut in montes fugient aut conprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur.
 
{{pn|17.8}}idem iustos homines obuoluet libris prophetarum atque ita cremabit. et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta duobus.
 
{{pn|17.9}}id erit tempus quo iustitia proicietur et innocentia odio erit, quo mali bonos hostiliter praedabuntur. non lex aut ordo aut militiae disciplina seruabitur, non canos quisquam reuerebitur, non officium pietatis adgnoscet, non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra iura naturae. ita quasi uno com- mumque latrocinio terra uniuersa uastabitur.
 
{{pn|17.10}}cum haec ita erunt, tum iusti et sectatores ueritatis segregabunt se a malis et fugient in solitudines. quo audito inpius inflammatus ira ueniet cum exercitu magno et admotis omnibus copiis circumdabit montem in quo iusti morabuntur, ut eos conprehendat.
 
{{pn|17.11}}illi uero ubi se clausos undique atque obsessos uiderint, exclamabunt ad deum uoce magna et auxilium caeleste inplorabunt, et exaudiet eos deus et mittet regem magnum de caelo, qui eos eripiat ac liberet omnesque inpios ferro ignique disperdat.
 
==18==
{{pn|18.1}}Haec ita futura esse cum prophetae omnes ex dei spiritu tum etiam uates ex instinctu daemonum cecinerunt.
 
{{pn|18.2}}Hystaspes enim, quem supenus nominaui, descripta iniquitate saeculi huius extremi pios ac fideles a nocentibus segregatos ait cum fletu et gemitu extenturos esse ad caelum manus et inploraturos fidem Iouis: Iouem respecturum ad terram et auditurum uoces hominum atque inpios extincturum. quae omnia uera sunt praeter unum, quod Iouem dixit illa facturum quae deus faciet.
 
{{pn|18.3}}sed et illut non sine daemonum fraude subtractum, missum iri a patre tunc filium dei, qui deletis omnibus malis pios liberet. quod Hermes tamen non dissimulauit. in eo enim libro qui λόγος τέλειος inscribitur, post enumerationem malorum de quibus diximus subiecit haec:
 
{{pn|18.4}}ἐπὰν δὴ ταῦτα γένηται, ὦ Ἀσκλήπιε. τότε ὁ κύριος καὶ πατὴρ καὶ θεὸς καὶ τοῦ πρώτου καὶ ἑνὸς θεοῦ δημιουργὸς ἐπιβλέψας τοῖς γενομένοις καὶ τὴν ἑαυτοῦ βούλησιν τοῦτ' ἔστιν τὸ ἀγαθὸν ἀντερείσας τῆ ἀταξίᾳ καὶ ἀνακαλεσάμενος τὴν πλάνην καὶ τὴν κακίαν ἐκκαθαρας πὴ μὲν ὕδατι πολλῷ κατακλύσας, πὴ δὲ πυρὶ ὀξυτάτῳ διακαύσας, ἑνίοτε δὲ πολέμοις καὶ λοιμοῖς ἐκπαίσας, ἤγαγεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον καὶ ἀποκατέστησεν τὸν ἑαυτοῦ κόσμον.
 
{{pn|18.5}}Sibyllae quoque non aliter fore ostendunt quam ut dei filius a summo patre mittatur, qui et iustos liberet de manibus inpiorum et iniustos cum tyrannis saeuientibus deleat.
 
{{pn|18.6}}e quibus una sic tradit: 
  ἥξει καὶ μακάρων ἐθέλων πόλιν ἐξαλαπάξαι. 
  καί κέν τις θεόθεν βασιλεὺς πεμφθεὶς ἐπὶ τοῦτον 
  πάντας ὀλεῖ βασιλεῖς μεγάλους καὶ φῶτας ἀρίστους; 
  εἰθ᾽ οὕτως κρίσις ἔσται ὑπ᾽ ἀφθίτου ἀνθρώποισιν. 
item alia:
 
{{pn|18.7}}
  καὶ τότ᾽ ἀπ᾽ ἠελίου θεὸς πέμψει βασιλῆα, 
  ὃς πᾶσαν γαῖαν παύσει πολέμοιο κακοῖο. 
et rursus alia:
 
{{pn|18.8}}
  ὃς ῥά κε πραὺς ἰδοὺ ἤξει, ἴνα τὸ ζυγὸν ἡμῶν 
  δοῦλον δυσβάστακτον ἐπ᾽ αὐχένι κείμενον ἄρῃ, 
  καὶ θεσμοὺς ἀθέους λύσει, δεσμούς τε βιαίους.
 
==19==
{{pn|19.1}}Oppresso igitur orbe terrae cura ad destruendam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, diuino auxilio tanta illa calamitas indigebit.
 
{{pn|19.2}}commotus igitur deus et periculo ancipiti et miseranda conploratione iustorum mittet protinus liberatorem. tum aperietur caelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto lumen descendentis dei tamquam fulgur appareat; quod Sibylla his uersibus elocuta est: 
                                         ὁππόταν ἔλθῃ, 
  πῦρ ἔσται ψολόεν τι μέσσῃ ἐνὶ νυκτὶ μελαίνῃ.
 
{{pn|19.3}}haec est nox quae a nobis propter aduentum regis ac dei nostri peruigilio celebratur: cuius noctis duplex ratio est, quod in ea et uitam tum recepit, cum passus est, et postea regnum orbis terrae recepturus est.
 
{{pn|19.4}}hic est enim liberator et iudex et ultor et rex et deus, quem nos Christum uocamus, qui priusquam descendat, hoc signum dabit.
 
{{pn|19.5}}cadet repente gladius e caelo, ut sciant iusti ducem sanctae militiae descensurum, et descendet comitantibus angelis in medium terrae et antecedet eum flamma inextinguibilis et uirtus angelorum tradet in manus iustorum multitudinem illam quae montem circumsederit et concidetur ab hora tertia usque in uesperum et fluet sanguis more torrentis: deletisque omnibus copiis inpius solus effugiet et peribit ab eo uirtus sua.
 
{{pn|19.6}}hic est autem qui appellatur Antichristus, sed se ipse Christum mentietur et contra uerum dimicabit et uictus effugiet et bellum saepe renouabit et saepe uincetur, donec quarto proelio confectis omnibus impiis debellatus et captus tandem scelerum suorum luat poenas.
 
{{pn|19.7}}sed et ceteri principes ac tyranni, qui contriuerunt orbem, simul cum eo uincti adducentur ad regem, et increpabit eos et coarguet et exprobrabit iis facinora ipsorum et damnabit eos ac mentis cruciatibus tradet.
 
{{pn|19.8}}sic extincta malitia et inpietate conpressa requiescet orbis, qui per tot saecula subiectus' errori ac sceleri nefandam pertulit seruitutem.
 
{{pn|19.9}}non colentur ulterius dii manu facti, sed a templis ac puluinaribus suis deturbata simulacra igni dabuntur et cum donis suis mirabilibus ardebunt: quod etiam Sibylla cum prophetis congruens futurum esse praedixit: 
  ῥίψωσιν δ' εἴδωλα βρότοι καὶ πλοῦτον ἄπαντα. 
Erythraea quoque idem spopondit: 
  ἔργα δὲ χειροποιητὰ θεῶν κατακαυθήσονται.
 
==20==
{{pn|20.1}}Post haec aperientur inferi et surgent mortui, de quibus iudicium magnum idem ipse rex ac deus faciet cui summus pater et iudicandi et regnandi dabit maximam potestatem. de quo iudicio et regno aput Erythraeam Sibyllam sic inuenitur:
 
{{pn|20.2}}
  ὁππότε δὴ καὶ τοῦτο λάβῃ τέλος αἴσιμον ἦμαρ, 
  εἰς δὲ βροτοὺς ἥξει κρίσις ἀθανάτοιο θεοῖο, 
  ἥξει ἑπ᾽ ἀνθρώπους μεγάλη κρίσις ἡδὲ καὶ ἀρχή.
 
{{pn|20.3}}deinde aput aliam: 
  ταρτάρεον δὲ χάος δείξει τότε γαῖα χανοῦσα 
  ἥξουσιν δὲ ἐπὶ βῆμα θεοῦ βασιλῆος ἄπαντες.
 
{{pn|20.4}}et alio loco apud eamdem: 
  οὐρανὸν εἱλίξω, γαίης κευθμῶνας ἀνοίξω, 
  και τότ᾽ ἀναστήσω νεκροὺς μοῖραν ἀναλύσας 
  καὶ θανάτου κέντρον. καὶ ὕστερον εἰς κρίσιν ἄξω, 
  κρίνων εὐσεβέων καὶ δυσσεβέων βίον ἀνδρῶν.
 
{{pn|20.5}}nec tamen uniuersi tunc a deo iudicabuntur, sed ii tantum qui sunt in dei religione uersati. nam qui deum non adgnouerunt, quoniam sententia de his in absolutionem ferri non potest, iam indicati damnatique sunt, sanctis litteris contestantibus non resurrecturos esse inpios in iudicium.
 
{{pn|20.6}}iudicabuntur ergo qui deum scierunt et facinora eorum id est mala opera cum bonis conlata ponderabuntur, ut si plura et graui(or)a fuerint bona iustaque, dentur ad uitam beatam, si autem mala superauerint, condemnentur ad poenam.
 
{{pn|20.7}}hic fortasse dixerit quispiam: 'si est inmortalis anima, quomodo patibilis inducitur ac poenae sentiens? si enim ob merita punietur, sentiet utique dolorem atque ita etiam mortem: si morti non est obnoxia, ne dolori quidem: patibilis igitur non est.' huic quaestioni siue argumento a Stoicis ita occurritur:
 
{{pn|20.8}}animas quidem hominum permanere nec interuentu mortis in nihilum resolui, sed eorum qui iusti fuerint puras et inpatibiles et beatas ad sedem caelestem, unde illis origo sit, remeare uel in campos quosdam fortunatos rapi, ubi fruantur miris uoluptatibus,
 
{{pn|20.9}}impias uero, quoniam se malis cupiditatibus inquinauerint, mediam quandam gerere inter immortalem mortalemque naturam et habere aliquid inbecillitatis ex contagione carnis, cuius desideriis ac libidinibus addictae ineluibilem quendam fucum trahant labemque terrenam: quae cum temporis diuturnitate penitus inhaeserit, eius naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex deo sint, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae peccatis inusta sensum doloris adtribuit.
 
{{pn|20.10}}quam sententiam poeta sic explicauit: 
  quin et supremo cum lumine uita reliquit, 
  non tamen omne malum miseris nec funditus omnes
  corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est 
  multa diu concreta modis inolescere miris. 
  ergo exercentur poenis ueterumque malorum 
  supplicia expendunt.
 
{{pn|20.11}}haec propemodum uera sunt. anima enim cum diuortium fecit a corpore, est, ut ait idem poeta, 
  par leuibus uentis uolucrique simillima somno, 
quia spiritus est et ipsa tenuitate inconprehensibilis, sed nobis, qui sumus corporales, deo autem, cui subiacet posse omnia, conprehensibilis.
 
==21==
{{pn|21.1}}Primum ergo dicimus tantam esse dei potestatem, ut etiam incorporalia conprehendat et quemadmodum uoluerit adficiat. nam et angeli deum metuunt, quia castigari ab eo possunt inenarrabili quodam modo, et daemones reformidant, quia torquentur ab eo ac puniuntur.
 
{{pn|21.2}}quid ergo mirum, si cum sint inmortales animae, tamen patibiles sint deo? nam cum in se nihil habeant solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam uim pati possunt: sed quia in solis spiritibus uiuunt, a solo deo tractabiles sunt, cui uirtus ac substantia spiritalis est.
 
{{pn|21.3}}sed tamen docent uos sanctae litterae quemadmodum poenas impii sint daturi. nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum soluant: et tamen non erit caro illa, quam deus homini superiecerit, huic terrenae similis, sed insolubilis ac permanens in aeternum, ut sufficere possit cruciatibus et igni sempiterno, cuius natura diuersa est ab hoc nostro, quo ad uitae necessaria utimur, qui nisi alicuius materiae fomite alatur, extinguitur.
 
{{pn|21.4}}at ille diuinus per se ipsum semper uiuit ac uiget sine ullis alimentis nec admixtum habet fumum, sed est purus ac liquidus et in aquae modum fluidus: non enim ui aliqua sursum uersus urguetur sicut noster, quem labes, terreni corporis quo tenetur et fumus intermixtus exsilire cogit et ad caelestem naturam cum trepidatione mobili subuolare.
 
{{pn|21.5}}idem igitur diuinus ignis una eademque ui ac potentia et cremabit inpios et recreabit et quantum e corporibus absumet, tantum reponet ac sibi ipse aeternum pabulum sumministrabit: quod poetae in uulturem Tityi transtulerunt. ita sine ullo reuirescentium corporum detrimento aduret tantum ac sensu doloris adficiet.
 
{{pn|21.6}}sed et iustos cum iudicauerit deus, etiam igni eos examinabit. tum quorum peccata uel pondere uel numero praeualuerint, perstringentur igni atque amburentur, quos autem plena iustitia et maturitas uirtutis incoxerit, ignem illum non sentient: habent enim aliquid in se dei, quod uim flammae repellat ac respuat.
 
{{pn|21.7}}tanta est uis innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius, quia accepit a deo hanc potentiam, ut impios urat, iustis temperet. nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus iudicari: omnes in una communique custodia detinentur, donec tempus adueniat quo maximus iudex meritorum faciat examen.
 
{{pn|21.8}}tum quorum fuerit probata iustitia, hi praemium immortalitatis accipient, quorum autem peccata et scelera detecta, non resurgent, sed cum inpiis in easdem tenebras recondentur ad certa supplicia destinati.
 
==22==
{{pn|22.1}}Figmenta haec esse poetarum quidam putant ignorantes unde illa poetae acceperint, ac negant haec fieri posse: nec mirum est ita illis uideri.
 
{{pn|22.2}}aliter enim quam res habet traditur a poetis: qui licet sint multo antiquiores quam historici et oratores et cetera genera scriptorum, tamen quia mysterium diuini sacramenti nesciebant et ad eos mentio resurrectionis futurae obscuro rumore peruenerat, eam uero temere ac leniter auditam in modum commenticiae fabulae prodiderunt.
 
{{pn|22.3}}et tamen idem testati sunt non auctorem se certum, sed opinionem sequi, ut Maro qui ait: 
  sit mihi fas audita loqui.
 
{{pn|22.4}}quamuis igitur ueritatis arcana in parte corruperint, tamen ipsa res eo uerior inuenitur, quod cum prophetis in parte consentiunt: quod nobis ad probationem rei satis est.
 
{{pn|22.5}}errori tamen eorum subest ratio non nulla. nam cum prophetae adsiduis contionibus praedicarent iudicaturum esse de mortuis filium dei et haec adnuntiatio non lateret, quoniam rectorem caeli deum non alium putabant esse quam Iouem, iudicare aput inferos Iouis filium tradiderunt, sed tamen non Apollinem aut Liberum aut Mercurium, qui caelestes putantur, sed eum, qui et mortalis fuerit et iustus, uel Minoem uel Aeacum uel Rhadamanthum.
 
{{pn|22.6}}corruperunt igitur poetica licentia quod acceperant, uel opinio ueritatem per diuersa ora sermonesque uarios dissipatam mutauit.
 
{{pn|22.7}}nam quod peractis ad inferos mille annis rursus ad uitam restitui cecinerunt, Marone ita dicente: 
  has omnis, ubi mille rotam uoluere per annos, 
  Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno, 
  scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant 
  rursus et incipiant in corpora uelle reuerti,
 
{{pn|22.8}}haec eos ratio fefellit, quod resurgent defuncti non post mille annos mortis suae, sed ut restituti rursus in uitam mille annis cum deo regnent. deus enim ueniet, ut orbe hoc ab omni labe purgato rediuiuas iustorum animas corporibus innouatis ad sempiternam beatitudinem suscitet.
 
{{pn|22.9}}itaque praeter aquam obliuionis uera sunt cetera; quam idcirco finxerunt, ne quis illis opponeret: 'cur ergo non meminerint se aliquando uixisse aut qui fuerint aut quae gesserint?' sed nihilominus tamen ueri simile non putatur et res tota uelut licenter ac fabulose ficta respuitur.
 
{{pn|22.10}}nobis autem de resurrectione adfirmantibus et docentibus animas ad alteram uitam non oblitas sui, sed in eodem sensu ac figura esse redituras illut opponitur: 'tot iam saecula transierunt: quis umquam unus ab inferis resur-
 
{{pn|22.11}}rexit, ut exemplo eius fieri posse credamus?' at enim resurrectio fieri non potest dominante adhuc iniustitia. hoc enim saeculo necantur homines ui ferro insidiis uenenis et adficiuntur iniuriis egestate carceribus tormentis proscriptionibus.
 
{{pn|22.12}}eo accedit quod iustitia inuisa est, quod omnes, qui deum sequi uolunt, non tantum odio habentur, sed uexantur omnibus contumeliis et excruciantur multiplici genere poenarum et ad inpios cultus manu factorum deorum non ratione aut ueritate, sed nefanda corporum laceratione coguntur.
 
{{pn|22.13}}num igitur oportet ad haec eadem resurgere aut reuerti homines ad uitam, in qua tuti esse non possunt? cum ergo iusti tam uiles habeantur, tam facile tollantur, quid putemus futurum fuisse, si quis ab inferis rediens uitam postliminio recepisset?
 
{{pn|22.14}}auferretur profecto ab oculis hominum, ne uiso eo uel audito deos uniuersi relinquerent et ad unius se dei cultum religionemque conuerterent.
 
{{pn|22.15}}ergo semel fieri resurrectionem necesse est, cum malum fuerit ablatum, quoniam eos qui resurrexerint nec mori iam ulterius nec uiolari ullo modo fas est, ut beatam possint agere uitam quorum mors resignata est.
 
{{pn|22.16}}poetae uero cum scirent hoc saeculum malis omnibus redundare, obliuionis amnem induxerunt, ne malorum ac laborum memores animae reuerti ad superos recusarent.
 
{{pn|22.17}}unde Vergilius: 
  o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est
  sublimis animas iterumque ad tarda reuerti 
  corpora? quae lucis miseris tam dira cupido?
 
{{pn|22.18}}ignorabant enim quomodo aut quando id fieri oporteret, itaque renasci eas putauerunt et denuo ad uterum reuolui atque ad infantiam regredi.
 
{{pn|22.19}}unde etiam Plato de anima disserens ex hoc ait posse cognosci animas esse inmortales atque diuinas, quod in pueris mobilia sint ingenia et ad percipiendum facilia, quod ea quae discant ita celeriter rapiant, ut non tunc primum discere illa uideantur, sed recognoscere atque reminisci: in quo uir sapiens poetis ineptissime credidit.
 
==23==
{{pn|23.1}}Non igitur renascentur, quod fieri non potest, sed resurgent et a deo corporibus induentur et prioris uitae factorumque omnium memores erunt et in bonis caelestibus conlocati ac fruentes iucunditate innumerabilium copiarum praesenti deo gratias agent, quod malum omne deleuerit, quod eos ad regnum uitamque perpetuam suscitarit.
 
{{pn|23.2}}qua de anastasi philosophi quoque dicere aliquid conati sunt tam corrupte quam poetae. nam Pythagoras transire animas in noua corpora disputauit, sed inepte, quod ex hominibus in pecudes et ex pecudibus in homines et se ipsum ex Euphorbo esse reparatum.
 
{{pn|23.3}}melius Chrysippus, quem Cicero ait fulcire porticum Stoicorum: qui in libris quos de prouidentia scripsit cum de innouatione mundi loqueretur, haec intulit: τούτου δέ οὕτως ἔχοντος δῆλον, ὡς οὐδὲν ἀδύνατον, καὶ ἡμᾶς μετά τὸ τελευτῆσαι πάλιν περιόδῳ τινὶ χρόνου εἰς τοῦτο ἐν ᾧ νῦν ἐσμεν ἀποκαταστῆναι σχῆμα.
 
{{pn|23.4}}sed nos ab humanis ad diuina redeamus. Sibylla dicit haec: 
  δύσπιστον γὰρ ἅπαν μερόπων γένος. ἀλλ᾽ ὅταν ἠδὴ 
  κόσμου καὶ θνητῶν ἔλθῃ κρίσις, ἣν θεὸς αὐτὸς 
  ποιήσει κρίνων ἀσεβεῖς θ᾽ ἅμα εὐσεβέας τε, 
  καὶ τότε δυσσεβέας μὲν ἐπὶ ζόφον ἐν πυρὶ πέμψει. 
  ὅσσοι δ᾽ εὐσεβέουσι, πάλιν ζήσουσ᾽ ἐπὶ γαίης, 
  πνεῦμα θεοῦ δόντος τιμὴν ἅμα καὶ βίον αὐτοῖς.
 
{{pn|23.5}}quodsi non modo prophetae, sed etiam uates et poetae et philosophi anastasim mortuorum futuram esse consentiunt, nemo quaerat a nobis quemadmodum fieri possit. nec enim diuinorum operum reddi potest ratio: sed si a principio deus hominem nescio quo inenarrabili modo instituit, credamus ab eodem restitui ueterem posse qui nouum fecit.
 
==24==
{{pn|24.1}}Nunc reliqua subnectam. ueniet igitur summi et maximi dei filius, ut uiuos ac mortuos iudicet, Sibylla testante atque dicente: 
  πάσης γὰρ γαίης τότε θνητῶν σύγχυσις ἔσται, 
  αὐτὸς ὁ παντοκράτωρ ὅταν ἐλθῃ βήματι κρῖναι 
  ζώντων καὶ νεκύων ψυχὰς καὶ κόσμον ἅπαντα.
 
{{pn|24.2}}uerum ille cum deleuerit iniustitiam iudiciumque maximum fecerit ac iustos qui a principio fuerunt ad uitam instaurauerit. mille annos inter homines uersabitur eosque iustissimo imperio reget. quod alia Sibylla uaticinans furensque proclamat:
  κλῦτε δέ μου, μέροπες, βασιλεὺς αἰώνιος ἄρχει.
 
{{pn|24.3}}tum qui erunt in corporibus uiui, non morientur, sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt et erit suboles eorum sancta et deo cara: qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt umentibus uelut iudices.
 
{{pn|24.4}}gentes uero non extinguentur omnino, sed quaedam relinquentur in uictoriam dei, ut triumphentur a iustis ac subiugentur perpetuae seruituti.
 
{{pn|24.5}}sub idem tempus etiam princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, catenis uincietur et erit in custodia mille annis caelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit. ne quod malum aduersus populum dei moliatur.
 
{{pn|24.6}}post cuius aduentum congregabuntur iusti ex omni terra peractoque iudicio ciuitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor deus cum iustis dominantibus commoretur. quam ciuitatem Sibylla designat, cum dicit: 
  καὶ πόλιν, ἥν ἐπόθησε θεὸς, ταύτην ἐποίησεν 
  λαμπροτέραν ἄστρων ἠδ' ἡλίου ἠδὲ σελήνης.
 
{{pn|24.7}}tunc auferentur a mundo tenebrae illae quibus obfundetur atque occaecabitur caelum, et luna claritudinem solis accipiet nec minuetur ulterius, sol autem septies tanto quam nunc est clarior fiet. terra uero aperiet fecunditatem suam et uberrimas fruges sua sponte generabit, rupes montium melle sudabunt, per riuos uina decurrent et flumina lacte inundabunt: mundus denique ipse gaudebit et omnis rerum natura laetabitur erepta et liberata dominio mali et impietatis et sceleris et erroris.
 
{{pn|24.8}}non bestiae per hoc tempus sanguine alentur, non aues praeda, sed quieta et placida erunt omnia. leones et uituli ad praesepe simul stabunt, lupus ouem non rapiet, canis non uenabitur, accipitres et aquilae non nocebunt, infans cum serpentibus ludet.
 
{{pn|24.9}}denique tum fient illa quae poetae aureis temporibus facta esse iam Saturno regnante dixerunt. quorum error hinc ortus est, quod prophetae futurorum pleraque sic proferunt et enuntiant quasi iam peracta. uisiones enim diuino spiritu offerebantur oculis eorum et uidebant illa in conspectu suo quasi fieri ac terminari.
 
{{pn|24.10}}quae uaticinia eorum cum paulatim fama uulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus dicerentur, conpleta esse iam ueteribus saeculis illa omnia putauerunt, quae utique fieri conplerique non poterant homine regnante.
 
{{pn|24.11}}cum uero deletis religionibus impiis et scelere compresso subiecta erit deo terra, 
  cedet et ipse mari uector nec nautica pinus 
  mutabit merces, omnis feret omnia tellus. 
  non rastros patietur humus, non uinea falcem; 
  robustus quoque iam tauris iuga soluet arator. 
  tunc etiam molli flauescet campus arista 
  incultisque rubens pendebit sentibus uua 
  et durae quercus sudabunt roscida mella. 
  nec uarios discet mentiri lana colores, 
  ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti
  murice, iam croceo mutabit uellera luto, 
  sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos. 
  ipsae lacte domum referent distenta capellae 
  ubera nec magnos metuent armenta leones. 
quae poeta secundum Cymaeae Sibyllae carmina prolocutus est.
 
{{pn|24.12}}Erythraea uero sic ait: 
  οἱ δὲ λύκοι τε καὶ ἄρνες ἐν οὔρεσιν ἄμμιγ' ἔδονται 
  χόρτον παρδάλιες τ᾽ ἐρίφοις ἄμα βοσκήσονται· 
  ἄρκτοι σὺν μόσχοισιν ὁμοῦ καὶ πᾶσι βροτοῖσιν 
  σαρκοβόρος τε λέων φάγεται ἄχυρον παρὰ φάτνῃ, 
  σὺν βρέφεσίν τε δράκοντες ἄμ' ἀσπίσι κοιμήσονται.
 
{{pn|24.13}}et alio loco de ubertate rerum: 
  καὶ τότε δὴ χάρμην μεγάλην θεὸς ἀνδράσι δώσει. 
  καὶ γὰρ γῆ καὶ δένδρα καὶ ἄσπετα θρέμματα γαίης 
  δώσουσι καρπὸν τὸν ἀληθινὸν ἀνθρώποισιν 
  οἴνου καὶ μέλιτος γλυκεροῦ λευκοῦ τε γάλακτος 
  καὶ σίτου, ὅπερ ἐστὶ βροτοῖς κάλλιστον ἁπάντων. 
et alia eodem modo:
 
{{pn|24.14}}
  εὐσεβέων δὲ μόνων ἁγία χθὼν πάντα τάδ᾽ οἴσει, 
  νᾶμα μελισταγέης ἀπὸ πέτρης ἠδ᾽ ἀπὸ πηγῆς 
  καὶ γάλα τ᾽ ἀμβροσίης ῥεύσει πάντεσσι δικαίοις.
 
{{pn|24.15}}uiuent itaque homines tranquillissimam et copiosissimam uitam et regnabunt cum deo pariter, reges gentium uenient a finibus terrae cum donis ac muneribus, ut adorent et honorificent regem magnum, cuius nomen erit praeclarum ac uenerabile uniuersis nationibus quae sub caelo erunt et regibus qui dominabuntur in terra.
 
==25==
{{pn|25.1}}Haec sunt quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et uerba ponere opus esse non duxi, quoniam esset infinitum nec tantam rerum multitudinem mensura libri caperet tam multis uno spiritu similia dicentibus simulque ne fastidium legentibus fieret, si ex omnibus collecta et translata congererem, praeterea ut ea ipsa quae dicerem non nostris, sed alienis potissimum litteris confirmarem doceremque non ' modo aput nos, uerum etiam aput eos ipsos qui nos insectantur, ueritatem consignatam teneri, quam recusent adgnoscere.
 
{{pn|25.2}}si quis autem diligentius haec uoluerit scire, ex ipso fonte hauriat et plura quam nos in his libris conplexi sumus admirabilia reperiet.
 
{{pn|25.3}}Fortasse quispiam nunc requirat quando ista quae diximus sint futura. iam superius ostendi conpletis annorum sex milibus mutationem istam fieri oportere et iam propinquare summum illum conclusionis extremae diem.
 
{{pn|25.4}}de signis quae praedicta sunt a prophetis licet noscere: praedixerunt enim signa, quibus consummatio temporum et expectanda sit nobis in dies singulos et timenda.
 
{{pn|25.5}}quando tamen conpleatur haec summa, docent ii qui de temporibus scripserunt, colligentes ex litteris sanctis et ex uariis historiis quantus sit numerus annorum ab exordio mundi. qui licet uarient et aliquantum numeri eorum summa dissentiant, omnis tamen expectatio non amplius quam ducentorum uidetur annorum.
 
{{pn|25.6}}etiam res ipsa declarat lapsum ruinamque rerum breui fore, nisi quod incolumi urbe Roma nihil istius uidetur esse metuendum.
 
{{pn|25.7}}at uero cum caput illut orbis occiderit et ῥύμη esse coeperit, quod Sibyllae fore aiunt, quis dubitet uenisse iam finem rebus humanis orbique terrarum?
 
{{pn|25.8}}illa est ciuitas quae adhuc sustentat omnia, precandusque nobis et adorandus est deus caeli, si tamen statuta eius et placita differri possunt, ne citius quam putamus tyrannus ille abominabilis ueniat, qui tantum facinus moliatur ac lumen illut effodiat, cuius interitu mundus ipse lapsurus est.
 
{{pn|25.9}}nunc ad cetera exequenda redeamus quae deinceps secutura sunt.
 
==26==
{{pn|26.1}}Diximus paulo ante in principio regni sancti fore ut a deo princeps daemonum uinciatur. sed idem, cum mille anni regni hoc est septem milia coeperint terminari, soluetur denuo et custodia emissus exibit atque omnes gentes quae tunc erunt sub dicione iustorum concitabit, ut inferant bellum sanctae ciuitati. et colligetur ex omni orbe terrae innumerabilis populus nationum et obsidebit et circumdabit ciuitatem.
 
{{pn|26.2}}tum ueniet nouissima ira dei super gentes, et debellabit eas usque ad unum. ac primum concutiet terram quam ualidissime et a motu eius scindentur montes Syriae et subsident ualles in abruptum et muri omnium ciuitatum concident. et statuet deus solem triduo ne occidat et inflammabit eum, et descendet aestus nimius et adustio magna super perduelles et impios populos et imbres sulphuris et grandines lapidum et guttae ignis, et liquescent spiritus eorum in calore et corpora conterentur in grandine et ipsi se inuicem gladio ferient: et replebuntur montes cadaueribus et campi operientur ossibus.
 
{{pn|26.3}}populus autem dei tribus illis diebus sub concauis terrae occultabitur, donec ira dei aduersus gentes et extremum indicium terminetur.
 
{{pn|26.4}}tunc exibunt iusti de latebus suis et inuenient omnia cadaueribus atque ossibus tecta. sed et genus omne impiorum radicitus interibit nec erit in hoc mundo ulla iam natio amplius praeter solam gentem dei. tum per annos septem perpetes intactae erunt siluae nec excidetur de montibus lignum, sed arma gentium comburentur, et iam non erit bellum, sed pax ac requies sempiterna.
 
{{pn|26.5}}cum uero conpleti fuerint mille anni, renouabitur mundus a deo et caelum conplicabitur et terra mutabitur. et transformabit deus homines in similitudinem angelorum et erunt candidi sicut nix et uersabuntur semper in conspectu omnipotentis et domino suo sacrificabunt et seruient in aeternum.
 
{{pn|26.6}}eodem tempore fiet secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excitabuntur iniusti ad cruciatus sempiternos. hi sunt qui manu facta coluerunt, qui dominum mundi ac parentem uel nescierunt uel abnegauerunt.
 
{{pn|26.7}}sed et dominus illorum cum ministris suis conprehendetur ad poenamque damnabitur, cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus in conspectu angelorum atque iustorum perpetuo igni cremabitur in aeternum.
 
{{pn|26.8}}haec est doctrina sanctorum prophetarum, quam Christiani sequimur, haec nostra sapientia, quam isti qui uel fragilia colunt uel inanem philosophiam tuentur, tamquam stultitiam uanitatemque derident, quia nos defendere hanc publice atque adserere non solemus, deo iubente ut quieti ac silentes arcanum eius in abdito atque intra nostram conscientiam teneamus nec aduersus istos ueri profanos, qui non discendi, sed arguendi atque inludendi gratia inclementer deum ac religionem eius inpugnant, pertinaci contentione certemus.
 
{{pn|26.9}}abscondi enim tegique mysterium quam fidelissime oportet, maxime a nobis, qui nomen fidei gerimus.
 
{{pn|26.10}}uerum illi hanc taciturnitatem nostram ueluti malam conscientiam criminantur: unde etiam quasdam exsecrabiles opiniones de pudicis et innocentibus fingunt et libenter iis quae finxerint credunt.
 
==27==
{{pn|27.1}}Quoniam decursis propositi operis septem spatiis ad metam peruecti sumus, superest ut exhortemur omnes ad suscipiendam cum uera religione sapientiam, cuius uis et officium in eo uertitur, ut contemptis terrestribus et abiectis erroribus quibus antea tenebamur, fragilibus seruientes et fragilia concupiscentes, ad aeterna caelestis thesauri praemia derigamur: quae ut capere possimus, quam primum omittendae sunt huius praesentis uitae inlicibiles uoluptates, quae animas hominum perniciosa suauitate deliniunt.
 
{{pn|27.2}}quanta felicitas aestimanda : est subtractum his labibus terrae proficisci ad illum aequissimum iudicem parentemque indulgentissimum, qui pro laboribus requiem, pro morte uitam, pro tenebris claritatem, pro terrenis ac breuibus bonis aeterna et caelestia largiatur: cum qua mercede acerbitates ac miseriae quas perpetimur in hoc mundo facientes opera iustitiae, conferri et coaequari nullo modo possunt
 
{{pn|27.3}}proinde si sapientes, si beati esse uolumus, cogitanda et proponenda sunt nobis non tantum Terentiana illa: &quot;molendum esse usque in pistrino, uapulandum, habendae compedes&quot;, sed his multo atrociora, carcer catenae tormenta patienda, sustinendi dolores, mors denique ipsa et suscipienda est et ferenda, cum liqueat conscientiae nostrae nec fragilem istam uoluptatem sine poena nec uirtutem sine diuino praemio fore.
 
{{pn|27.4}}uniuersos igitur oportet operam dare, ut uel se quam primum ad rectam uiam dirigant uel susceptis operatisque uirtutibus et huius uitae laboribus patienter exactis consolatorem deum habere mereantur.
 
{{pn|27.5}}pater enim noster ac dominus, qui condidit firmauitque caelum, qui solem cum ceteris sideribus induxit, qui libratam magnitudine sua terram uallauit montibus, mari circumdedit amnibusque distinxit et quidquid est in hoc opere mundi conflauit ac perfecit e nihilo, perspectis erroribus hominum ducem misit qui nobis iustitiae uiam panderet.
 
{{pn|27.6}}hunc sequamur omnes, hunc audiamus, huic deuotissime pareamus, quoniam solus, ut ait Lucretius, 
  ueridicis hominum purgauit pectora dictis 
  et finem statuit cuppedinis atque timoris 
  exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes, 
  quid foret, atque uiam monstrauit, limite paruo 
  qua possemus ad id recto contendere cursu.
 
{{pn|27.7}}nec monstrauit tantum, sed etiam praecessit, ne quis difficultatis gratia iter uirtutis horreret. deseratur si fieri potest uia perditionis et fraudis, in qua mors uoluptatis inlecebris adoperta celatur.
 
{{pn|27.8}}et quanto quisque annis in senectutem uergentibus adpropinquare cernit illum diem quo sit ei ex hac uita demigrandum, cogitet quam purus abscedat, quam innocens ad iudicem ueniat, non ut faciunt quidam caecis mentibus nixi, qui iam deficientibus corporis uiribus in hoc admonentur instantis ultimae necessitatis, ut cupidius et ardentius hauriendis libidinibus intendant.
 
{{pn|27.9}}qua ex uoragine liberet se quisque, dum licet, dum facultas adest, seque ad deum tota mente conuertat, ut illum diem securus expectet, quo praeses dominusque mundi deus de singulorum factis et cogitationibus iudicabit. quaecumque hic expetuntur, non tantum neglegat, sed et fugiat potioremque animam suam iudicet quam bona' ista fallacia, quorum incerta et caduca possessio est:
 
{{pn|27.10}}migrant enim cotidie et multo uelocius exeunt quam intrauerant et tamen, si nobis usque ad ultimum liceat istis frui, aliis certe relinquenda sunt. nihil nobiscum ferre possumus nisi uitam bene atque innocenter actam.
 
{{pn|27.11}}ille ad deum copiosus, ille opulentus adueniet, cui adstabunt continentia misericordia patientia caritas fides. haec est hereditas nostra quae nec eripi cuiquam nec transferri ad alterum potest.
 
{{pn|27.12}}ecquis est qui haec bona parare et adquirere sibi uelit? ueniant qui esuriunt, ut caelesti cibo saturati sempiternam famem ponant, ueniant qui sitiunt, ut aquam salutarem de perenni fonte plenissimis faucibus trahant.
 
{{pn|27.13}}hoc cibatu atque potu dei et caeci uidebunt et surdi audient et muti loquentur et clodi ambulabunt et stulti sapient et aegroti ualebunt et mortui reuiuescent.
 
{{pn|27.14}}quisquis enim corruptelas terrae uirtute calcauerit, hunc arbiter ille summus et uerax ad uitam lucemque perpetuam suscitabit.
 
{{pn|27.15}}nemo diuitiis, nemo fascibus, nemo etiam regia potestate confidat: inmortalem ista non faciunt. nam quicumque rationem hominis abiecerit ac praesentia secutus in humum se ipse prostrauerit, tamquam desertor domini et imperatoris et patris sui punietur.
 
{{pn|27.16}}intendamus ergo iustitiae, quae nos inseparabilis comes ad deum sola perducet, et dum spiritus hos regit artus, infatigabilem militiam deo militemus, stationes uigiliasque celebremus, congrediamur cum hoste quem uouimus fortiter, ut uictores ac deuicto aduersario triumphantes praemium uirtutis quod ipse promisit a domino consequamur.

{{Liber
|Ante=VI 
|AnteNomen= Divinarum institutionum/VI
|Post=
|PostNomen= 
}}</text>
      <sha1>qcqwabmete0irjyoekjl8xy2shirurv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 226.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54759</id>
    <revision>
      <id>263498</id>
      <parentid>183872</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skorygowana */</comment>
      <origin>263498</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="7fb9ylwsy0oqiia2o6b92cbbzhgci8y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''''Unter''''' significat sub subter , inter, 
di, vt: ''unterschreiben'' , subscribere. 
''unterwerffen /'' subijcere, ''unterbreiten /''
subfternere. ''unternemen /'' dirimere. ''unterreden /''
colloqui. ''unter der erden /'' sub
terra. ''eins unter das ander setzen /'' alterum
sub altero collocare. ''unter allen /''
inter omnes. &amp; sicformatur ex inter.

'''''Von''''' significat à, ab, abs , de, é,
ex, vt: ''von mir /'' à me, ''von Leipzig /'' Lipsia.
Coalescit cum articulo, vt: ''vom''
''Himel''/ é cœlo.

'''''Vor''''' significat ante, præ, vt: ''vorsetzen /''
anteponere, ''das hinderste vorwenden /'' 
posteriora obuertere. Notat tempus &amp; locum, 
vt: ''vor gehen jaren /'' ante
annos decem seu decennium. ''vor mir /''
ante me, ''vor der thuer /'' ante ædes.

'''''Wider''''' significat contra, aduersus, re, vt: widerſprechen, contradicere.
''wider mich /'' contra me, aduersus me.
''widergeben /'' reddere. ''widerbringen /'' reducere.
''widerschreiben /'' rescribere, ''widerstehen /''&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7fb9ylwsy0oqiia2o6b92cbbzhgci8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 227.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54760</id>
    <revision>
      <id>263499</id>
      <parentid>183873</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skorygowana */</comment>
      <origin>263499</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="72wq0n03tb58nyb3t3ejggnf6kxnz1u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;refiftere. ''Widerfacher /'' Aduersarius.

'''''Zu''''' significatad, con, ob, vt: ''zulegen /''
apponere, ''zugeben /'' addere, concedere,
''zubringen /'' consumere. ''zubrechen /'' 
confringere, ''zugreiffen /'' comprehendere, 
''zuschreiben /'' inscribere, ascribere. 
''zustopfen /'' obturare, obstruere.
''zu mir /'' ad me.

'''''Zwischen''''' significat inter, intra,
vt: ''zwischen mir und dir /'' inter me &amp; te.
''zwischen das Heer der Egypter und das''
''Heer Israël /'' inter exercitũ Aegyptiorum 
&amp; populi Israël. Exod. 14. ''zwischen''
''die Granataepffel /'' inter malogranata.
Exod. 39. Et cum aduerbio, ''zwischen''
''abends /'' sub vesperam. Exod. 12.29.
Num.28.

Præpositiones cum casus suos amitunt, 
fiunt aduerbia: Et contra aduerbia
quædam casus regunt, vt dicetur infrà
in Syntaxi. Atque hactenus de Etymologia. 
Nunc de Syntaxi breuiter
dicemus.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>72wq0n03tb58nyb3t3ejggnf6kxnz1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 229.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54762</id>
    <revision>
      <id>263501</id>
      <parentid>258831</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skorygowana */</comment>
      <origin>263501</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="636" sha1="r9iiqvfxshccdjpi8a1fmnib3pn5tbm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|&lt;big&gt;DE SINTAXI
QVARTA PARTE
GRAMMATICES.
DE SYNTAXI
articulorum.&lt;/big&gt;

I.}}

ARticuli cum Nominibus &amp; Participijs
in eodem genere, numero,
&amp; casu cohærent, vt: ''der Man /'' ὁ ἀνὴρ
''des Mans /'' τοῦ ἀνδρὸς. ''die Frawe /'' ἡ γυνὴ
''der Frawen /'' τῆς γυναικός &amp;c.

{{center|II.}}

Proprijs virorum, mulierum, &amp; vrbium
nominibus non adduntur articuli, vt: 
''Johannes hat Annen lieb /'' Iohannes
Annam amat. ''Hirtzberg ligt sechs''
''meilen von Wittemberg /'' Hirtzberga
sex milliaribus distat ab vrbe Vuittemberga.

{{center|III.}}

Pronominibus quosque non præponuntur&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r9iiqvfxshccdjpi8a1fmnib3pn5tbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 230.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54763</id>
    <revision>
      <id>263502</id>
      <parentid>192432</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skorygowana */</comment>
      <origin>263502</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="9zuzodhka5iem5viumltyh2areywbng" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;articuli, nisi possessiuis substantiue
politis, vt : ''mein Vater / meines''
''Vaters. meine Mutter / meiner Mutter.''
pater meus, patris mei, mater mea , matris 
meæ. ''Die meinen lassen dich gruessen /'' 
Salutant te mei. ''Die unsern /'' nostrates.

{{center|IIII.}}

Cum genitiuus, qui substantiuo
subijcitur, in contextu orationis præcedit : tunc ipsum substantiuum, cui
subijcitur, articulo caret, vt: ''des Herrn''
''Wort /'' verbum Domini, pro, ''das wort''
''des Herrn. In meines Vaters hause /'' in
domo patris mei, pro, ''in dem hause meines''
''Vaters.''

{{center|V.}}

Nomini ''Gott'' non additur articulus
in singulari, nisi subijciatur illi genitiuus,
vt: ''Gottes Wort /'' verbum Dei,
''Gott sey ehre /'' Deo sit honor. ''Fuerchte''
''Gott /'' Time Deum. ''Alles koempf von''
''Gott /'' à Deo sunt omnia. Cum genitiuo
uerò, ''Der Gott aller Goetter /'' Deus
Deorum. ''Der Herr der Gott des Himmels /''&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9zuzodhka5iem5viumltyh2areywbng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 231.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54764</id>
    <revision>
      <id>263504</id>
      <parentid>258830</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skorygowana */</comment>
      <origin>263504</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="905" sha1="gs7o6ivv1x4vhmvi80cbwbj01ix83pv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Dominus Deus cœli, Gen. 24.

Idem fit in ijs, quæ absolute ponuntur,
hoc est, in quibus non genus aut
numerus, sed ligniticatio &amp; res spectatur,
vt: ''Der Herr Himels und Erden /''
Dominus cœli &amp; terræ. ''Fuer Gott und''
''Menschen''. Coram Deo &amp; hominibus.
Talia sunt omnia terra nascentia, vt frumenta,
legumina, herba, aromata, metalla,
materiæ uestium, &amp; quæ ad penum
pertinent, quæ uel mensurantur
uel ponderantur, vt: ''rocken seen'' / serere
olyram. ''Sallat essen /'' edere lactucam.
''Pfeffer dran thun /'' addere piper. ''Wein''
''trincken /'' bibere uinum. ''Bley schmeltzen /'' 
liquefacere plumbum. ''Sammat''
''keuffen /'' emere holosericum, &amp;c.

{{center|VI.}}

Articulus infinitiuo additus efficit
nomen, vt: ''Das schreiben / des schreibens /''
''etc.'' Sic Græci dicunt, τὸ γράφειν,
τοῦ γράφειν, &amp;c.

{{center|&lt;big&gt;DE SYNTAXI&lt;br&gt;NOMINVM.&lt;/big&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gs7o6ivv1x4vhmvi80cbwbj01ix83pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 232.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54765</id>
    <revision>
      <id>263505</id>
      <parentid>192430</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skorygowana */</comment>
      <origin>263505</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="154bytuuaujrke77pthlrt4s33n04ff" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;s&lt;/noinclude&gt;{{center|Substantiuorum.

I.}}

Substantiuum &amp; adiectiuum în eodem
genere, numero, &amp; casu cohærent,
&amp; adiectiuum semper præponitur,
vt: ''Ein fromer Man /'' Vir bonus.
''Ein getrewer Knecht /'' Fidelis feruus.
''Ein ehrliches Weib /'' Honesta fœmina.
Numeralibus adduntur etiam singularia
substantiua, vt: ''Vierhundert Man /''
Quadringenti viri, Gen. 33. ''Hundert''
''vnd dreiſſig jar /'' Anni centum &amp; triginta,
Gen. 47. Vbi obseruandum, in
numeralibus à tredecim vsque ad viginti
minorem numerum præponi sine copula,
a viginti verò vsque ad centum cum
copula, vt: ''dreizehen / 13. vierzehen / 14.''
''funffzehen / 15. sechzehen / 16. siebenzehen /''
''17. achtzehen / 18. neunzehen / 19.''
''zwenzig / 20. ein und zwenzig / 21. zwey''
''und zwenzig / 22. drey und zwenzig / 23.''
''vier vn zwenzig / etc.'' Sic dreissig / 30. vierzig /''
''40. funffzig / 50. sechzig / 6o. siebenzig /''
''70. achzig / 80. neunzig / 90.''
''neun und neunzig / 99. hundert /'' centum.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>154bytuuaujrke77pthlrt4s33n04ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Alighieri, Giuliani - Opere latine vol I - 1878.djvu/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>55303</id>
    <revision>
      <id>263496</id>
      <parentid>263280</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T12:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rusticatio</username>
        <id>30501</id>
      </contributor>
      <origin>263496</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="n1lbo0cp2urff3q7f02e3bnfx1hu67z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Rusticatio&quot; /&gt;{{Rh||LIBER PRIMUS.|27}}
&lt;/br&gt;&lt;/noinclude&gt;qua quidem forma omnis lingua loquentium uteretur, nisi culpa præsumptionis humanæ dissipata fuisset, ut inferius ostendetur. Hac forma locutionis locutus est Adam, hac forma locuti sunt omnes posteri ejus usque ad ædificationem turris Babel, quæ turris confusionis interpretatur: hanc formam locutionis hereditati sunt filii Heber, qui ab eo dicti sunt Hebræi. Iis solis post confusionem remansit, ut Redemptor noster, qui ex illis oriturus erat secundum humanitatem, non lingua confusionis, sed gratiæ frueretur. Fuit ergo Hebraicum idioma id, quod primi Loquentis labia fabricaverunt.


{{Center|
{{Ancora+|VII|&lt;big&gt;{{Sc|Caput VII.}}&lt;/big&gt;}}

&lt;small&gt;De divisione sermonis in plures linguas.&lt;/small&gt;
}}

{{Indent|2}}{{Ancora|VII1}}Dispudet heu nunc humani generis ignominiam renovare! Sed quia præterire non possumus quin transeamus per illam {{Ancora|VII3}}(quamquam rubor in ora consurgat animusque refugiat) percurremus. Oh semper nostra natura prona peccatis, oh ab initio, et nunquam desinens nequitatrix! {{Ancora|VII6}}Num fuerat satis ad tui correctionem, quod per primam prævaricationem elimitata delitiarum exulabas a Patria? {{Ancora|VII8}}num satis quod per universalem familiæ tuæ luxuriem et trucitatem, unica reservata domo, quicquid tui juris erat cataclysmo perierat, et pœnas malorum, quæ commiseras tu, animalia cælique terræque jam luerant? Quippe satis extiterat; sed sicut proverbialiter dici solet: «Non ante tertium equitabis,» misera miserum venire maluisti ad equum. Ecce, lector, quod vel oblitus homo, vel vilipendens disciplinas&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n1lbo0cp2urff3q7f02e3bnfx1hu67z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Appendix Vergiliana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56455</id>
    <revision>
      <id>263526</id>
      <parentid>196003</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* MORETVM */</comment>
      <origin>263526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112698" sha1="1by0adsg7n0qadxrjx1x2l9eczyyxpl" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=
|OperaeTitulus=Appendix Vergiliana
|Annus= saeculo I a.C.n.
|Genera=Carmina
|Fons=[http://www.thelatinlibrary.com/appvergcomp.html]
}}


== DIRAE ==
&lt;poem&gt;

Battare, cycneas repetamus carmine uoces:
diuisas iterum sedes et rura canamus,
rura quibus diras indiximus, impia uota.
ante lupos rapient haedi, uituli ante leones,
delphini fugient pisces, aquilae ante columbas
et conuersa retro rerum discordia gliscet;
multa prius fient quam non mea libera auena:
montibus et siluis dicam tua facta, Lycurge.
     impia. Trinacriae sterilescant gaudia uobis
nec fecunda, senis nostri felicia rura,
semina parturiant segetes, non pascua colles,
non arbusta nouas fruges, non pampinus uuas,
ipsae non siluae frondes, non flumina montes.
rursus et hoc iterum repetamus, Battare, carmen:
effetas Cereris sulcis condatis auenas,
pallida flauescant aestu sitientia prata,
immatura cadant ramis pendentia mala,
desint et siluis frondes et fontibus umor,
nec desit nostris deuotum carmen auenis.
haec Veneris uario florentia serta decore,
purpureo campos quae pingunt uerna colore
(hinc aurae dulces, hinc suauis spiritus agri),
mutent pestiferos aestus et taetra uenena;
dulcia non oculis, non auribus ulla ferantur.
sic precor, et nostris superent haec carmina uotis:
ludimus et multum nostris cantata libellis,
optima siluarum, formosis densa uirectis,
tondemus uirides umbras, nec laeta comantis
iactabis mollis ramos inflantibus auris
(nec mihi saepe meum resonabit, Battare, carmen),
militis impia cum succedet dextera ferro
formosaeque cadent umbrae, formosior illis
ipsa cades, ueteris domini felicia ligna;
nequiquam: nostris potius deuota libellis
ignibus aetheriis flagrabit. Iuppiter (ipse
Iuppiter hanc aluit), cinis haec tibi fiat oportet.
Thraecis tum Boreae spirent immania uires,
Eurus agat mixtam furua caligine nubem,
Africus immineat nimbis minitantibus imbrem,
cum tu, cyaneo resplendens aethere, silua,
non iterum dices crebro tua lydia dixti.
uicinas flammae rapiant ex ordine uitis,
pascantur segetes, diffusis ignibus auras
transuolet, arboribus coniungat et ardor aristas.
pertica qua nostros metata est impia agellos,
qua nostri fines olim, cinis omnia fiat.
sic precor, et nostris superent haec carmina uotis:
undae, quae uestris pulsatis litora lymphis,
litora, quae dulcis auras diffunditis agris,
accipite has uoces: migret Neptunus in arua
fluctibus et spissa campos perfundat harena;
qua Vulcanus agros pastus Iouis ignibus arcet,
barbara dicatur Libycae soror altera Syrtis.
tristius hoc, memini, reuocasti, Battare, carmen:
nigro multa mari dicunt portenta natare,
monstra repentinis terrentia saepe figuris,
cum subito emersere furenti corpora ponto;
haec agat infesto Neptunus caeca tridenti
atrum conuertens aestum maris undique uentis
et fuscum cinerem canis exhauriat undis.
dicantur mea rura ferum mare (nauta caueto),
rura quibus diras indiximus, impia uota.
si minus haec, Neptune, tuas infundimus auris,
Battare, fluminibus tu nostros trade dolores:
nam tibi sunt fontes, tibi semper flumina amica.
[nil est quod perdam ulterius: merita omnia ditis.]
flectite currentis lymphas, uaga flumina, retro,
flectite et aduersis rursum diffundite campis;
incurrant amnes passim rimantibus undis
nec nostros seruire sinant erronibus agros.
dulcius hoc, memini, reuocasti, Battare, carmen:
emanent subito sicca tellure paludes,
et metat hic iuncos, spicas ubi legimus olim,
coculet arguti grylli caua garrula rana.
tristius hoc rursum dicit mea fistula carmen:
praecipitent altis fumantes montibus imbres
et late teneant diffuso gurgite campos,
qui dominis infesta minantes stagna relinquant.
cum delapsa meos agros peruenerit unda,
piscetur nostris in finibus aduena arator,
aduena, ciuili qui semper crimine creuit.
o male deuoti, praetorum crimina, agelli,
tuque inimica tui semper Discordia ciuis,
exsul ego indemnatus egens mea rura reliqui,
miles ut accipiat funesti praemia belli?
hinc ego de tumulo mea rura nouissima uisam,
hinc ibo in siluas: obstabunt iam mihi colles,
obstabunt montes, campos audire licebit:
'dulcia rura ualete et Lydia dulcior illis
et casti fontes et, felix nomen, agelli.'
tardius, a, miserae descendite monte capellae
(mollia non iterum carpetis pabula nota)
tuque resiste pater: et prima nouissima nobis.
intueor campos: longum manet esse sine illis.
rura ualete iterum tuque, optima Lydia, salue.
siue eris et si non mecum morieris utrumque.
extremum carmen reuocemus, Battare, auena:
dulcia amara prius fient et mollia dura,
candida nigra oculi cernent et dextera laeua,
migrabunt casus aliena in corpora rerum,
quam tua de nostris emigret cura medullis.
quamuis ignis eris, quamuis aqua, semper amabo:
gaudia semper enim tua me meminisse licebit.
&lt;/poem&gt;

== LYDIA ==
&lt;poem&gt;
Inuideo uobis, agri formosaque prata,
hoc formosa magis, mea quod formosa puella
et uobis tacite nostrum suspirat amorem;
uos nunc illa uidet, uobis mea Lydia ludit,
uos nunc alloquitur, uos nunc arridet ocellis,
et mea submissa meditatur carmina uoce,
cantat et interea, mihi quae cantabat in aurem.
inuideo uobis, agri: discetis amare.
o fortunati nimium multumque beati,
in quibus illa pedis niuei uestigia ponet
aut roseis uiridem digitis decerpserit uuam
(dulci namque tumet nondum uitecula Baccho)
aut inter uarios, Veneris stipendia, flores
membra reclinarit teneramque illiserit herbam
et secreta meos furtim narrabit amores.
gaudebunt siluae, gaudebunt mollia prata
et gelidi fontes, auiumque silentia fient,
tardabunt riui labentes currite lymphae,
dum mea iucundas exponat cura querelas.
inuideo uobis, agri: mea gaudia habetis,
et uobis nunc est mea quae fuit ante uoluptas.
at male tabescunt morientia membra dolore
et calor infuso decedit frigore mortis,
quod mea non mecum domina est: non ulla puella
doctior in terris fuit aut formosior, ac, si
fabula non uana est, tauro Ioue digna uel auro
(Iuppiter, auertas aurem) mea sola puella est.
felix taure, pater magni gregis et decus, a te
uaccula non umquam secreta cubilia captans
frustra te patitur siluis mugire dolorem.
et pater haedorum felix semperque beate,
siue petis montes praeruptos saxa pererrans
siue tibi siluis noua pabula fastidire
siue libet campis: tecum tua laeta capella est.
et mas quodcumque est, illi sua femina iuncta
interpellatos numquam plorauit amores.
cur non et nobis facilis, natura, fuisti?
cur ego crudelem patior tam saepe dolorem?
sidera per uiridem redeunt cum pallida mundum
inque uicem phoebe currens atque aureus orbis,
Luna, tuus tecum est: cur non est et mea mecum?
Luna, dolor nosti quid sit: miserere dolentis.
Phoebe, recens in te laurus celebrauit amorem,
et quae pompa deum (nisi siluis fama locuta est,
omnia uos estis) secum sua gaudia gestat
aut inspersa uidet mundo; quae dicere longum est.
aurea quin etiam cum saecula uoluebantur,
condicio similis fuerat mortalibus illis.
haec quoque praetereo: notum Minoidos astrum
quaeque uirum uirgo sicut captiua secuta est.
laedere, caelicolae, potuit uos nostra quid aetas,
condicio nobis uitae quo durior esset?
ausus egon primus castos uiolare pudores
sacratamque meae uittam temptare puellae
immatura mea cogor nece soluere fata?
istius atque utinam facti mea culpa magistra
prima foret! letum uita mihi dulcius esset.
non mea, non ullo moreretur tempore fama,
dulcia cum Veneris furatus gaudia primus
dicerer atque ex me dulcis foret orta uoluptas.
nunc mihi non tantum tribuerunt impia uota
auctor ut occulti noster foret error amoris:
Iuppiter ante, sui semper mendacia factus,
cum Iunone, prius coniunx quam dictus uterque est,
gaudia libauit dulcem furatus amorem.
et moechum tenera gauisa est laedere in herba
purpureos flores, quos insuper accumbebat,
grandia formoso supponens gaudia collo
(tum, credo, fuerat Mauors distentus in armis,
nam certe Vulcanus opus faciebat, et illi
tristi turpabat malas fuligine barbam).
non Aurora nouos etiam plorauit amores
atque rubens oculos roseo celauit amictu?
talia caelicolae. numquid minus aurea proles?
ergo quod deus atque heros, cur non minor aetas?
infelix ego, non illo qui tempore natus,
quo facilis natura fuit. sors o mea laeua
nascendi miserumque genus, quo sera libido est.
tantum uita meae cordis fecere rapinam,
ut maneam quod uix oculis cognoscere possis.
&lt;/poem&gt;
== CVLEX ==
&lt;poem&gt;
Lusimus, Octaui, gracili modulante Thalia
atque ut araneoli tenuem formauimus orsum;
lusimus: haec propter culicis sint carmina docta,
omnis et historiae per ludum consonet ordo
notitiaeque ducum uoces, licet inuidus adsit.
quisquis erit culpare iocos musamque paratus,
pondere uel culicis leuior famaque feretur.
posterius grauiore sono tibi musa loquetur
nostra, dabunt cum securos mihi tempora fructus,
ut tibi digna tuo poliantur carmina sensu.
     Latonae magnique Iouis decus, aurea proles,
Phoebus erit nostri princeps et carminis auctor
et recinente lyra fautor, siue educat illum
Arna Chimaeraeo Xanthi perfusa liquore
seu decus Asteriae seu qua Parnasia rupes
hinc atque hinc patula praepandit cornua fronte
Castaliaeque sonans liquido pede labitur unda.
quare, Pierii laticis decus, ite, sorores
Naides, et celebrate deum ludente chorea.
et tu, sancta Pales, ad quam uentura recurrunt
agrestum bona fetura; sit cura tenentis
aerios nemorum cultus siluasque uirentes:
te cultrice uagus saltus feror inter et antra.
     et tu, cui meritis oritur fiducia chartis,
Octaui uenerande, meis adlabere coeptis,
sancte puer, tibi namque canit non pagina bellum
triste Iouis ponitque [canit non pagina bellum]
Phlegra, Giganteo sparsa est quae sanguine tellus,
nec Centaureos Lapithas compellit in enses;
urit Ericthonias Oriens non ignibus arces,
non perfossus Athos nec magno uincula ponto
iacta meo quaerent iam sera uolumine famam,
non Hellespontus pedibus pulsatus equorum,
Graecia cum timuit uenientis undique Persas;
mollia sed tenui decurrens carmina uersu
uiribus apta suis Phoebo duce ludere gaudet.
hoc tibi, sancte puer; memorabilis et tibi certet
gloria perpetuum lucens mansura per aeuum,
et tibi sede pia maneat locus, et tibi sospes
debita felices memoretur uita per annos,
grata bonis lucens. sed nos ad coepta feramur.
     igneus aetherias iam sol penetrabat in arces
candidaque aurato quatiebat lumina curru,
crinibus et roseis tenebras Aurora fugarat:
propulit e stabulis ad pabula laeta capellas
pastor et excelsi montis iuga summa petiuit,
lurida qua patulos uelabant gramina colles.
iam siluis dumisque uagae, iam uallibus abdunt
corpora, iamque omni celeres e parte uagantes
tondebant tenero uiridantia gramina morsu.
scrupea desertas haerebant ad caua rupes,
pendula proiectis carpuntur et arbuta ramis,
densaque uirgultis auide labrusca petuntur.
haec suspensa rapit carpente cacumina morsu
uel salicis lentae uel quae noua nascitur alnus,
haec teneras fruticum sentes rimatur, at illa
imminet in riui praestantis imaginis undam.
     o bona pastoris (si quis non pauperis usum
mente prius docta fastidiat et probet illis
somnia luxuriae spretis) incognita curis
quae lacerant auidas inimico pectore mentes.
si non Assyrio fuerint bis lota colore
Attalicis opibus data uellera, si nitor auri
sub laqueare domus animum non angit auarum
picturaeque decus, lapidum nec fulgor in ulla
cognitus utilitate manet, nec pocula gratum
Alconis referent Boethique toreuma, nec Indi
conchea baca maris pretio est, at pectore puro
saepe super tenero prosternit gramine corpus,
florida cum tellus, gemmantis picta per herbas,
uere notat dulci distincta coloribus arua;
atque illum calamo laetum recinente palustri
otiaque inuidia degentem et fraude remota
pollentemque sibi uiridi cum palmite lucens
Tmolia pampineo subter coma uelat amictu.
illi sunt gratae rorantes lacte capellae
et nemus et fecunda Pales et uallibus intus
semper opaca nouis manantia fontibus antra.
quis magis optato queat esse beatior aeuo
quam qui mente procul pura sensuque probando
non auidas agnouit opes nec tristia bella
nec funesta timet ualidae certamina classis
nec, spoliis dum sancta deum fulgentibus ornet
templa uel euectus finem transcendat habendi,
aduersum saeuis ultro caput hostibus offert?
illi falce deus colitur non arte politus,
ille colit lucos, illi Panchaia tura
floribus agrestes herbae uariantibus adsunt,
illi dulcis adest requies et pura uoluptas,
libera, simplicibus curis: huic imminet, omnis
derigit huc sensus, haec cura est subdita cordi,
quolibet ut requie uictu contentus abundet
iucundoque liget languentia corpora somno.
o pecudes, o Panes et o gratissima tempe
fontis Hamadryadum, quarum non diuite cultu
aemulus Ascraeo pastor sibi quisque poetae
securam placido traducit pectore uitam.
     talibus in studiis baculo dum nixus apricas
pastor agit curas et dum non arte canora
compacta solitum modulatur harundine carmen,
tendit ineuectus radios Hyperionis ardor
lucidaque aetherio ponit discrimina mundo,
qua iacit Oceanum flammas in utrumque rapaces.
et iam compellente uagae pastore capellae
ima susurrantis repetebant ad uada lymphae
quae subter uiridem residebant caerula muscum.
iam medias operum partes euectus erat sol,
cum densas pastor pecudes cogebat in umbras.
ut procul aspexit luco residere uirenti,
Delia diua, tuo, quo quondam uicta furore
uenit Nyctelium fugiens Cadmeis Agaue,
infandas scelerata manus et caede cruenta,
quae gelidis bacchata iugis requieuit in antro
posterius poenam nati de morte datura;
hic etiam uiridi ludentes Panes in herba
et Satyri Dryadesque chorus egere puellae
Naiadum in coetu. non tantum Oeagrius Hebrum
restantem tenuit ripis siluasque canendo
quantum te, pernix, remorantem, diua, chorea
multa tuo laetae fundentes gaudia uultu,
ipsa loci natura domum resonante susurro
quis dabat et dulci fessas refouebat in umbra.
nam primum prona surgebant ualle patentes
aeriae platanus, inter quas impia lotos,
impia, quae socios Ithaci maerentis abegit,
hospita dum nimia tenuit dulcedine captos.
at, quibus ignipedum curru proiectus equorum
ambustus Phaethon luctu mutauerat artus,
Heliades, teneris implexae bracchia truncis,
candida fundebant tentis uelamina ramis.
posterius cui Demophoon aeterna reliquit
perfidiam lamentandi mala; perfide multis,
perfide Demophoon et nunc deflende puellis.
quam comitabantur, fatalia carmina, quercus,
quercus ante datae Cereris quam semina uitae
(illas Triptolemi mutauit sulcus aristis).
hic magnum Argoae naui decus addita pinus
proceros decorat siluas hirsuta per artus
ac petit aeriis contingere motibus astra.
ilicis et nigrae species nec laeta cupressus
umbrosaeque manent fagus hederaeque ligantes
bracchia, fraternos plangat ne populus ictus,
ipsaeque ascendunt ad summa cacumina lentae
pinguntque aureolos uiridi pallore corymbos.
quis aderat ueteris myrtus non nescia fati.
at uolucres patulis residentes dulcia ramis
carmina per uarios edunt resonantia cantus.
his suberat gelidis manans e fontibus unda,
quae leuibus placidum riuis sonat orta liquorem;
et quaqua geminas auium uox obstrepit aures,
hac querulae referunt uoces quis nantia limo
corpora lympha fouet; sonitus alit aeris echo,
argutis et cuncta fremunt ardore cicadis.
at circa passim fessae cubuere capellae
excelsis subter dumis, quos leniter adflans
aura susurrantis poscit confundere uenti.
     pastor, ut ad fontem densa requieuit in umbra,
mitem concepit proiectus membra soporem,
anxius insidiis nullis, sed lentus in herbis
securo pressos somno mandauerat artus.
stratus humi dulcem capiebat corde quietem,
ni Fors incertos iussisset ducere casus.
nam solitum uoluens ad tempus tractibus isdem
immanis uario maculatus corpore serpens,
mersus ut in limo magno subsideret aestu,
obuia uibranti carpens, grauis aere, lingua
squamosos late torquebat motibus orbes:
tollebant aurae uenientis ad omnia uisus.
iam magis atque magis corpus reuolubile uoluens
(attollit nitidis pectus fulgoribus et se
sublimi ceruice caput, cui crista superne
edita purpureo lucens maculatur amictu
aspectuque micant flammarum lumina toruo)
metabat sese circum loca, cum uidet ingens
aduersum recubare ducem gregis. acrior instat
lumina diffundens intendere et obuia toruus
saepius arripiens infringere, quod sua quisquam
ad uada uenisset. naturae comparat arma:
ardet mente, furit stridoribus, intonat ore,
flexibus euersis torquentur corporis orbes,
manant sanguineae per tractus undique guttae,
spiritibus rumpit fauces. cui cuncta parantur,
paruulus hunc prior umoris conterret alumnus
et mortem uitare monet per acumina; namque,
qua diducta genas pandebant lumina gemmis,
hac senioris erat naturae pupula telo
icta leui, cum prosiluit furibundus et illum
obtritum morti misit, cui dissitus omnis
spiritus et cessit sensus. tum torua tenentem
lumina respexit serpentem comminus; inde
impiger, exanimis, uix compos mente refugit
et ualidum dextra detraxit ab arbore truncum
(qui casus sociarit opem numenue deorum
prodere sit dubium, ualuit sed uincere talis
horrida squamosi uoluentia membra draconis)
atque reluctantis crebris foedeque petentis
ictibus ossa ferit, cingunt qua tempora cristae;
et quod erat tardus somni languore remoti
nescius aspiciens timor obcaecauerat artus,
hoc minus implicuit dira formidine mentem.
quem postquam uidit caesum languescere, sedit.
     iam quatit et biiuges oriens Erebeis equos nox
et piger aurata procedit Vesper ab Oeta,
cum grege compulso pastor duplicantibus umbris
uadit et in fessos requiem dare comparat artus.
cuius ut intrauit leuior per corpora somnus
languidaque effuso requierunt membra sopore,
effigies ad eum culicis deuenit et illi
tristis ab euentu cecinit conuicia mortis.
'quis' inquit 'meritis ad quae delatus acerbas
cogor adire uices! tua dum mihi carior ipsa
uita fuit uita, rapior per inania uentis.
tu lentus refoues iucunda membra quiete
ereptus taetris e cladibus, at mea manes
uiscera Lethaeas cogunt transnare per undas.
praeda Charonis agor. uiden ut flagrantia taedis
limina collucent infestis omnia templis!
obuia Tisiphone, serpentibus undique compta,
et flammas et saeua quatit mihi uerbera; pone
Cerberus (ut diris flagrant latratibus ora!),
anguibus hinc atque hinc horrent cui colla reflexis
sanguineique micant ardorem luminis orbes.
heu, quid ab officio digressa est gratia, cum te
restitui superis leti iam limine ab ipso?
praemia sunt pietatis ubi, pietatis honores?
in uanas abiere uices. et rure recessit
Iustitia et prior illa Fides. instantia uidi
alterius, sine respectu mea fata relinquens.
ad pariles agor euentus: fit poena merenti.
poena sit exitium, modo sit dum grata uoluntas.
existat par officium. feror auia carpens,
auia Cimmerios inter distantia lucos,
quem circa tristes densentur in omnia poenae.
nam uinctus sedet immanis serpentibus Otos,
deuinctum maestus procul aspiciens Ephialten,
conati quondam cum sint inscendere mundum;
et Tityos, Latona, tuae memor anxius irae
(implacabilis ira nimis) iacet alitis esca.
terreor, a, tantis insistere, terreor, umbris.
ad Stygias reuocatus aquas uix ultimus amni
restat nectareas diuum qui prodidit escas,
gutturis arenti reuolutus in omnia sensu.
quid, saxum procul aduerso qui monte reuoluit,
contempsisse dolor quem numina uincit acerbans
otia quaerentem frustra sibi? ite, puellae,
ite, quibus taedas accendit tristis Erinys.
sicut Hymen praefata dedit conubia mortis
atque alias alio densas super agmine turmas,
impietate fera uecordem Colchida matrem,
anxia sollicitis meditantem uulnera natis;
iam Pandionia miserandas prole puellas,
quarum uox Ityn edit Ityn, quo Bistonius rex
orbus epops maeret uolucres euectus in auras.
at discordantes Cadmeo semine fratres
iam truculenta ferunt infestaque lumina corpus
alter in alterius, iamque auersatus uterque,
impia germani manat quod sanguine dextra.
eheu mutandus numquam labor! auferor ultra
in diuersa magis, distantia nomina cerno;
Elysiam tranandus agor delatus ad undam.
obuia Persephone comites heroidas urget
aduersas praeferre faces. Alcestis ab omni
inuiolata uacat cura, quod saeua mariti
in Chalcodoniis Admeti fata morata est.
ecce Ithaci coniunx semper decus, Icariotis,
femineum concepta manet, manet et procul illa
turba ferox iuuenum telis confixa procorum.
quid, misera Eurydice, tanto maerore recesti,
poenaque respectus et nunc manet Orpheos in te?
audax ille quidem, qui mitem Cerberon umquam
credidit aut ulli Ditis placabile numen,
nec timuit Phlegethonta furentem ardentibus undis
nec maesta obtenta Ditis ferrugine regna
defossasque domos ac Tartara nocte cruenta
obsita nec faciles Ditis sine iudice sedes,
iudice, qui uitae post mortem uindicat acta.
sed fortuna ualens audacem fecerat ante.
iam rapidi steterant amnes et turba ferarum
blanda uoce sequax regionem insederat orphei;
iamque imam uiridi radicem mouerat alte
quercus humo [steterant amnes] siluaeque sonorae
sponte sua cantus rapiebant cortice auara.
labentis biiuges etiam per sidera Lunae
pressit equos et tu currentis, menstrua uirgo,
auditura lyram tenuisti nocte relicta.
haec eadem potuit, Ditis, te uincere, coniunx,
Eurydicenque uiro ducendam reddere. non fas,
non erat in uitam diuae exorabile mortis.
illa quidem nimium manes experta seueros
praeceptum signabat iter nec rettulit intus
lumina nec diuae corrupit munera lingua;
sed tu crudelis, crudelis tu magis, Orpheu,
oscula cara petens rupisti iussa deorum.
dignus amor uenia, ueniam si Tartara nossent;
peccatum meminisse graue est. uos sede piorum,
uos manet heroum contra manus. hic et uterque
Aeacides (Peleus namque et Telamonia uirtus
per secura patris laetantur numina, quorum
conubiis Venus et Virtus iniunxit honorem:
hunc rapuit ferit, ast illum Nereis amauit)
assidet, hic iuuenes, sociatae gloria sortis,
alter in excisum referens a nauibus ignis
Argolicis Phrygios torua feritate repulsos;
(o quis non referat talis diuortia belli,
quae Troiae uidere uiri uidereque Graii,
Teucria cum magno manaret sanguine tellus
et Simois Xanthique liquor, Sigeaque propter
litora cum Troas saeui ducis Hectoris ira
uidere in classes inimica mente Pelasgas
uulnera tela neces ignes inferre paratos?
ipsa iugis namque Ida potens feritatis, ab ipsa
Ida faces altrix cupidis praebebat alumnis,
omnis ut in cineres Rhoetei litoris ora
classibus ambustis flamma lacrimante daretur.
hinc erat oppositus contra Telamonius heros
obiectoque dabat clipeo certamina, et illinc
Hector erat, Troiae summum decus, acer uterque,
fluminibus ueluti fragor et libet in se . . .
tegminibus telisque super [Sigeaque praeter]
eriperet reditus, alter Vulcania ferro
uulnera protectus depellere nauibus instat.)
hos erat Aeacides uultu laetatus honores,
Dardaniaeque alter fuso quod sanguine campis
Hector lustrauit deuicto corpore Troiam.
rursus acerba fremunt, Paris hunc quod letat et huius
arma dolis Ithaci uirtus quod concidit icta.
huic gerit auersos proles Laertia uultus,
et iam Strymonii Rhesi uictorque Dolonis
Pallade iam laetatur ouans rursusque tremescit:
iam Ciconas iamque horret atrox lestrigone . . .;
illum Scylla rapax canibus succincta Molossis,
Aetnaeusque Cyclops, illum metuenda Charybdis
pallentesque lacus et squalida Tartara terrent.
hic et Tantaleae generamen prolis Atrides
adsidet, Argiuum lumen, quo flamma regente
Doris Ericthonias prostrauit funditus arces.
reddidit, heu, Graiius poenas tibi, Troia, ruenti,
Hellespontiacis obiturus reddidit undis.
illa uices hominum testata est copia quondam,
ne quisquam propriae fortunae munere diues
iret ineuectus caelum super: omne propinquo
frangitur inuidiae telo decus. ibat in altum
uis Argea petens patriam ditataque praeda
arcis Ericthoniae; comes huic erat aura secunda
per placidum cursu pelagus; Nereis ab unda
signa dabat passim flexis super alta carinis,
cum seu caelesti fato seu sideris ortu
undique mutatur caeli nitor, omnia uentis,
omnia turbinibus sunt anxia; iam maris unda
sideribus certat consurgere, iamque superne
corripere et soles et sidera cuncta minatur
ac ruere in terras caeli fragor. hic modo laetans
copia nunc miseris circumdatur anxia fatis
immoriturque super fluctus et saxa Capherei,
Euboicas aut per cautes Aegaeaque late
litora, cum Phrygiae passim uaga praeda peremptae
omnis in aequoreo fluitat iam naufraga fluctu.
hic alii resident pariles uirtutis honore
heroes mediisque siti sunt sedibus omnes,
omnes, Roma decus magni quos suspicit orbis.
hic Fabii Deciique, hic est et Horatia uirtus,
hic et fama uetus numquam moritura Camilli,
Curtius et, mediis quem quondam sedibus Vrbis
deuotum bellis consumpsit gurges in unda,
Mucius et prudens ardorem corpore passus,
cui cessit Lydi timefacta potentia regis,
hic Curius clarae socius uirtutis et ille
Flaminius, deuota dedit qui corpora flammae.
iure igitur talis sedes pietatis honores
Scipiadasque duces, quorum deuota triumphis
moenia rapidis Libycae Carthaginis horrent.
illi laude sua uigeant: ego Ditis opacos
cogor adire lacus uiduos, a, lumine Phoebi
et uastum Phlegethonta pati, quo, maxime Minos,
conscelerata pia discernis uincula sede.
ergo iam causam mortis, iam dicere uitae
uerberibus saeuae cogunt ab iudice Poenae,
cum mihi tu sis causa mali nec conscius adsis;
sed tolerabilibus curis haec immemor audis
et tamen ut uadis dimittes omnia uentis.
digredior numquam rediturus: tu cole fontes
et uiridis nemorum siluas et pascua laetus,
at mea diffusas rapiantur dicta per auras.'
dixit et extrema tristis cum uoce recessit.
     hunc ubi sollicitum dimisit inertia uitae
interius grauiter regementem, nec tulit ultra
sensibus infusum culicis de morte dolorem,
quantumcumque sibi uires tribuere seniles
(quis tamen infestum pugnans deuicerat hostem),
riuum propter aquae uiridi sub fronde latentem
conformare locum capit impiger. hunc et in orbem
destinat ac ferri capulum repetiuit in usum,
gramineam ut uiridi foderet de caespite terram.
iam memor inceptum peragens sibi cura laborem
congestum cumulauit opus, atque aggere multo
telluris tumulus formatum creuit in orbem.
quem circum lapidem leui de marmore formans
conserit, assiduae curae memor. hic et acanthos
et rosa purpureum crescent pudibunda ruborem
et uiolae omne genus; hic est et Spartica myrtus
atque hyacinthos et hic Cilici crocus editus aruo,
laurus item Phoebi decus ingens, hic rhododaphne
liliaque et roris non auia cura marini
herbaque turis opes priscis imitata Sabina
chrysanthusque hederaeque nitor pallente corymbo
et bocchus Libyae regis memor, hic amarantus
bumastusque uirens et semper florida tinus;
non illinc narcissus abest, cui gloria formae
igne Cupidineo proprios exarsit in artus;
et, quoscumque nouant uernantia tempora flores,
his tumulus super inseritur. tum fronte locatur
elogium, tacita firmat quod littera uoce:
parve cvlex pecvdvm cvstos tibi tale merenti
fvneris officivm vitae pro mvnere reddit.
&lt;/poem&gt;
== AETNA ==
&lt;poem&gt;
Aetna mihi ruptique cauis fornacibus ignes
et quae tam fortes uoluant incendia causae,
quid fremat imperium, quid raucos torqueat aestus,
carmen erit. dexter uenias mihi carminis auctor,
seu te Cynthos habet, seu Delo gratior Hyla,
seu tibi Dodone potior, tecumque fauentes
in noua Pierio properent a fonte sorores
uota: per insolitum Phoebo duce tutius itur.
     aurea securi quis nescit saecula regis,
cum domitis nemo Cererem iactaret in aruis
uenturisque malas prohiberet fructibus herbas,
annua sed saturae complerent horrea messes,
ipse suo flueret Bacchus pede mellaque lentis
penderent foliis et pingui Pallas oliua
secretos amnis ageret tum gratia ruris?
non cessit cuiquam melius sua tempora nosse.
ultima quis tacuit iuuenum certamina, Colchos?
quis non Argolico defleuit Pergamon igni
inpositam et tristi natorum funere mentem
auersumue diem sparsumue in semina dentem?
quis non periurae doluit mendacia puppis,
desertam uacuo Minoida litore questus,
quicquid et antiquum iactata est fabula carmen?
fortius ignotas molimur pectore curas:
qui tanto motus operi, quae tanta perenni
explicet in densum flammas et trudat ab imo
ingenti sonitu moles et proxima quaeque
ignibus irriguis urat, mens carminis haec est.
     principio ne quem capiat fallacia uatum
sedes esse dei tumidisque e faucibus ignem
Vulcani ruere et clausis resonare cauernis
festinantis opus. non est tam sordida diuis
cura neque extremas ius est demittere in artes
sidera: subducto regnant sublimia caelo
illa neque artificum curant tractare laborem.
     discrepat a prima facies haec altera uatum:
illis Cyclopas memorant fornacibus usos,
cum super incudem numerosa in uerbera fortes
horrendum magno quaterent sub pondere fulmen
armarentque Iouem: turpe et sine pignore carmen.
     proxima uiuaces Aetnaei uerticis ignes
impia sollicitat Phlegraeis fabula castris.
temptauere, nefas, olim detrudere mundo
sidera captiuique Iouis transferre gigantes
imperium et uicto leges inponere caelo.
his natura sua est aluo tenus: ima per orbes
squameus intortos sinuat uestigia serpens.
construitur magnis ad proelia montibus agger,
Pelion Ossa premit, summus premit Ossan Olympus.
iam coaceruatas nituntur scandere moles,
impius et miles metuentia comminus astra
prouocat, infestus cunctos ad proelia diuos
prouocat admotisque tertia sidera signis.
Iuppiter et caelo metuit dextramque coruscam
armatus flamma remouet caligine mundum.
incursant uasto primum clamore gigantes.
hinc magno tonat ore pater geminantque fauentes
undique discordi sonitum simul agmine uenti;
densa per attonitas rumpuntur fulmina nubes,
atque in bellandum quae cuique potentia diuum
in commune uenit; iam patri dextera Pallas
et Mars laeuus erat, iam cetera turba deorum
stant utrimque deus; ualidos tum Iuppiter ignis
increpat et uicto proturbat fulmine montes:
illinc deuictae uerterunt terga ruina
infestae diuis acies atque impius hostis
praeceps cum castris agitur materque iacentis
impellens uictos. tum pax est reddita mundo,
tum liber cessat uenit per sidera caelum
defensique decus mundi nunc redditur astris.
gurgite Trinacrio morientem Iuppiter Aetna
obruit Enceladon, uasto qui pondere montis
aestuat et petulans expirat faucibus ignem.
     haec est mendosae uulgata licentia famae.
uatibus ingenium est, hinc audit nobile carmen
plurima pars scenae rerum est fallacia uates
sub terris nigros uiderunt carmine manes
atque inter cineres Ditis pallentia regna
mentiti uates Stygias undasque canentes.
hi Tityon poena strauere in iugera foedum;
sollicitant illi te circum, Tantale, poena
sollicitantque siti; Minos, tuaque, Aeace, in umbris
iura canunt idemque rotant Ixionis orbem;
quicquid et ulterius falsi sibi conscia terret
nec tu, terra, satis: speculantur numina diuum
nec metuunt oculos alieno admittere caelo.
norunt bella deum, norunt abscondita nobis
coniugia et falsa quotiens sub imagine peccet
taurus in Europen, in Ledam candidus ales
Iuppiter, ut Danaae pretiosus fluxerit imber.
debita carminibus libertas ista, sed omnis
in uero mihi cura: canam quo feruida motu
aestuet Aetna nouosque rapax sibi congerat ignes.
     quacumque inmensus se terrae porrigit orbis
extremique maris curuis incingitur undis,
non totum est solidum, denso namque omnis hiatu
secta est intus humus penitusque cauata latebris
exiles suspensa uias agit: utque animanti
per tota errantes percurrunt corpora uenae
ad uitam sanguis omnis qua commeat, idem
terra foraminibus conceptas digerit auras.
scilicet aut olim diuiso corpore mundi
in maria ac terras et sidera, sors data caelo
prima, secuta maris, deseditque infima tellus,
sed tortis rimosa cauis et, qualis aceruus
exilit inparibus iactis ex tempore saxis
ut crebro introrsus spatio uacat acta charibdis
pendeat in sese, simili quoque terra figura
in tenuis laxata uias non omnis in artum
nec stipata coit; siue illi causa uetustas
nec nata est facies; seu liber spiritus intra
effugiens molitur iter; seu nympha perenni
edit humum lima furtimque obstantia mollit;
aut etiam inclusi solidum uicere uapores
atque igni quaesita uia est; siue omnia certis
pugnauere locis: non est hic causa docenda,
dum stet opus causae. quis enim non credit inanis
esse sinus penitus, tantos emergere fontis
cum uidet hac torrens uno se mergere hiatu?
nam ille ex tenui uocemque agat apta necesse est
confluuia errantes arcessant undique uenas
et trahat ex pleno quod fortem contrahat amnem.
flumina quin etiam latis currentia riuis
occasus habuere suos: aut illa uorago
derepta in praeceps fatali condidit ore,
aut occulta fluunt tectis adoperta cauernis
atque inopinatos referunt procul edita cursus.
quod nisi diuersos emittat terra canales
hospitium fluuium aut semita nulla profecto
fontibus et riuis constet uia pigraque tellus
conferta in solidum segni sub pondere cesset.
quod si praecipiti conduntur flumina terra,
condita si redeunt, si quaedam incognita surgunt,
haud mirum clausis etiam si libera uentis
spiramenta latent. certis tibi pignora rebus
atque oculis haesura tuis dabit ordine tellus.
inmensos plerumque sinus et iugera pessum
intercepta licet densaeque abscondita nocti
prospectare: procul chaos ac sine fine ruina est.
cernis et in siluis spatiosa cubilia retro
antraque demersas penitus fodisse latebras:
incomperta uia est aeri tantum effugit ultra
argumenta dabunt ignoti uera profundi:
tu modo subtiles animo duce percipe causas
occultamque fidem manifestis abstrahe rebus.
nam quo liberior quoque est animosior ignis
semper in inclusis, nec uentis segnior ira est,
sub terra penitus moueant hoc plura necesse est,
uincla magis soluant, magis hoc obstantia pellant.
nec tantum in rigidos exit contenta canales
uis animae flammaeue; ruit qua proxima cedunt
obliquumque secat qua uisa tenerrima claustra.
hinc terrae tremor, hinc motus, ubi densus hiantis
spiritus exagitat uenas cessantiaque urget.
quod si spissa foret, solido si staret in omni,
nulla daret miranda sui spectacula tellus
pigraque et in pondus conferta immobilis esset.
     sed summis si forte putas concrescere causis
tantum opus et summis alimentum uiribus, ora
qua patula in promptu cernis uastosque recessus,
falleris et nondum in certo tibi lumine res est.
quippe, ubi quod teneat uentos acuatque morantis
in uacuo defit, cessant, tantumque profundi
explicat errantis et in ipso limine tardat.
namque illuc, quodcumque uacans hiat, impetus omnis,
at sese introitu soluunt adituque patenti
conceptae languent uires animosque remittunt.
angustis opus est, ut turbent, faucibus: illic
feruet opus densaque premit premiturque ruina
nunc Euri Boreaeque Notus, nunc huius uterque.
hinc uenti rabies, hinc saeuo quassa citatu
fundamenta soli trepidant urbesque caducae.
inde, neque est aliud, si fas est credere, mundo
uenturam antiqui faciem, ueracius omen.
     haec primo constat species naturaque terrae:
introrsus cessante solo trahit undique uenas.
     Aetna sui manifesta fides et proxima uero est.
non illic duce me occultas scrutabere causas;
occurrent oculis ipsae cogentque fateri.
plurima namque patent illi miracula monti:
hinc uasti terrent aditus merguntque profundo,
porrigit hinc artus penitusque exaestuat intra,
hinc scissae rupes obstant discordiaque ingens,
inter opus nectunt aliae mediumque coercent
pars igni indomitae, pars ignes ferre coactae.
[ut maior species et ne succurrat inanis]
haec operis uisenda sacri faciesque domusque,
haec illi sedes tantarumque area rerum est.
     nunc opus artificem incendi causamque reposcit,
non illam paruo aut tenui discrimine signis
mille sub exiguo ponent tibi tempora uera.
res oculos ducent, res ipsae credere cogent;
quin etiam tactu moneant, contingere tuto
si liceat; prohibent flammae custodiaque ignis
illi operi est, arcent aditus diuinaque rerum
[ut maior species et ne succurrat inanis]
cura sine arbitrio est: eadem procul omnia cernes.
nec tamen est dubium penitus quid torqueat Aetnam,
aut quis mirandus tantae faber imperet arti.
pellitur exustae glomeratim nimbus harenae,
flagrantes properant moles, uoluuntur ab imo
fundamenta, fragor tota nunc rumpitur Aetna,
nunc fusca pallent incendia mixta ruina.
ipse procul tantos miratur Iuppiter ignes,
neue sepulta noui surgant in bella gigantes,
neu Ditem regni pudeat, neu Tartara caelo
uertat, in occulto tantum tremit omniaque extra
congeries operit saxorum et putris harenae.
quae nec sponte sua saliunt nec corporis ullis
subiectata cadunt robusti uiribus: omnes
exagitant uenti turbas ac uertice saeuo
in densum conlecta rotant uoluuntque profundo.
haec causa expectata ruunt incendia montis.
spiritus inflatis nomen, languentibus aer.
nam prope nequiquam per se est uiolentia flammae:
ingenium uelox illi motusque perennis,
uerum opus auxilium est ut pellat corpora; nullus
impetus est ipsi; qua spiritus imperat, audit;
hic princeps magnoque sub hoc duce militat ignis.
     nunc quoniam in promptu est operis natura solique,
unde ipsi uenti, quae res incendia pascit,
cur subito cohibent uires, quae causa silenti,
subsequar: inmensus labor est sed fertilis idem,
digna laborantis respondent praemia curis.
non oculis solum pecudum miranda tueri
more nec effusos in humum graue pascere corpus,
nosse fidem rerum dubiasque exquirere causas,
ingenium sacrare caputque attollere caelo,
scire quot et quae sint magno natalia mundo
principia occasus metuunt ad saecula pergunt
et firma aeterno religata est machina uinclo,
solis scire modum et quanto minor orbita lunae,
haec breuior cursu ut bis senos peruolet orbes,
annuus ille meet, quae certo sidera currant
ordine quaeue suos seruent incondita motus,
scire uices etiam signorum et tradita iura
(sex cum nocte rapi, totidem cum luce referri),
nubila cur caelo, terris denuntiet imbres,
quo rubeat Phoebe, quo frater palleat, igni,
tempora cur uarient anni, uer, prima iuuenta,
cur aestate perit, cur aestas ipsa senescit
autumnoque obrepit hiems et in orbe recurrit,
axem scire Helices et tristem nosse cometen,
Lucifer unde micet, quaue Hesperus, unde Bootes,
Saturni quae stella tenax, quae Martia pugnax,
quo rapiant nautae, quo sidere lintea tendant,
scire uias maris et caeli praediscere cursus,
quo uolet Orion, quo Serius incubet index,
et quaecumque iacent tanto miracula mundo
non congesta pati nec aceruo condita rerum,
sed manifesta notis certa disponere sede
singula, diuina est animi ac iucunda uoluptas.
sed prior haec homini cura est, cognoscere terram
quaeque in ea miranda tulit natura notare:
haec nobis magis adfinis caelestibus astris.
nam quae mortali spes est, quae amentia maior,
in Iouis errantem regno perquirere diuos,
tantum opus ante pedes transire ac perdere segnem?
torquemur miseri in paruis premimurque labore,
scrutamur rimas et uertimus omne profundum,
quaeritur argenti semen, nunc aurea uena,
torquentur flamma terrae ferroque domantur,
dum sese pretio redimant, uerumque professae
tum demum uilesque iacent inopesque relictae.
noctes atque dies festinant arua coloni,
callent rure manus, glebarum expenditur usus:
fertilis haec segetique feracior, altera uiti,
haec plantis humus, haec herbis dignissima tellus,
haec dura et melior pecori siluisque fidelis,
aridiora tenent oleae, sucosior ulmis
grata. leues cruciant animos et corpora causae,
horrea uti saturent, tumeant ut dolea musto,
plenaque desecto surgant faenilia campo:
sic auidi semper qua uisum est carius istis.
implendus sibi quisque bonis est artibus: illae
sunt animi fruges, haec rerum maxima merces,
scire quid occulto terrae natura coercet,
nullum fallere opus, non mutum cernere sacros
Aetnaei montis fremitus animosque furentis,
non subito pallere sono, non credere subter
caelestis migrasse minas aut Tartara rumpi,
nosse quid intendat uentos, quid nutriat ignes,
unde repente quies et multo foedere pax sit.
concrescant animi penitus; seu forte cauernae
introitusque ipsi sorbent; seu terra minutis
rara foraminibus tenues in se abstrahit auras
(plenius hoc etiam rigido quia uertice surgens,
illinc infestis atque hinc obnoxia uentis,
undique diuersas admittere cogitur auras,
et coniuratis addit concordia uires);
siue introrsus agunt nubes et nubilus auster,
seu forte flexere caput tergoque feruntur
praecipiti deiecta sono premit unda fugatque
torpentes auras pulsataque corpora denset;
nam, ueluti sonat ora duc Tritone canoro
(pellit opus collectus aquae uictusque moueri
spiritus et longas emugit bucina uoces)
carmineque irriguo magnis cortina theatris
imparibus numerosa modis canit arte regentis,
quae tenuem impellens animam subremigat unda,
haud aliter summota furens torrentibus aura
pugnat in angusto et magnum commurmurat Aetna:
credendum est aliquam uentorum existere causam
ut condensa premant inter se corpora, turbam
elisa in uacuum fugiant et proxima secum
momine torta trahant tuta dum sede resistant.
     quod si forte mihi quaedam discordia tecum est,
principiis aliis credas consurgere uentos:
non dubium rupes aliquas penitusque cauernas
sub terra similis harum quas cernimus extra
proruere ingenti sonitu casuque propinquas
diffugere impellique animas, hinc crescere uentos;
aut umore etiam nebulas se effundere largo,
ut campis agrisque solent quos adluit amnis.
uallibus exoriens caligat nubilus aer,
flumina parua ferunt auras, uis proxima uento est,
eminus adspirat fortis et uerberat umor.
atque haec in uacuo si tanta potentia rorum est,
hoc plura efficiant infra clusique necesse est.
     his igitur causis extra penitusque coactus
exagitant uentos; pugnant in faucibus; arte
pugnantis suffocat iter. uelut unda profundo
terque quaterque exhausta graues ubi perbibit euros,
ingeminant fluctus et primos ultimus urget,
haud secus adstrictus certamine tangitur ictu
spiritus inuoluensque suo sibi pondera nisu
densa per ardentes exercet corpora uires
et, quacumque iter est, properat transitque moramen,
donec confluuio, ueluti siponibus actus,
exilit atque furens tota uomit igneus Aetna.
     quod si forte putas summis decurrere uentos
faucibus atque isdem pulsos remeare, notandas
res oculis locus ipse dabit cogetque negare.
quamuis caeruleo siccus Ioue fulgeat aether
purpureoque rubens surgat iubar aureus ostro,
illinc obscura semper caligine nubes
prospectat sublimis opus uastosque recessus
pigraque diffuso circum stupet undique uultu.
non illam uidet Aetna nec ullo intercipit aestu:
obsequitur quacumque iubet leuis aura reditque.
placantes etiam caelestia numina ture
summo cerne iugo, uel qua liberrimus Aetna
introspectus hiat tantarum in semina rerum,
si nihil irritet flammas stupeatque profundum.
hinc igitur cernis torrens ut spiritus ille,
qui rupes terramque rotat, qui fulminat ignes,
cum rexit uires et praeceps flexit habenas,
praesertim ipsa suo declinia pondere numquam
corpora deripiat ualidoque absorbeat arcu?
quod si fallor, abest species tantusque ruinis
impetus adtentos oculorum transfugit ictus,
nec leuitas tantos igitur ferit aura mouetque
sparsa liquore manus sacros ubi uentilat ignis,
uerberat aura tamen pulsataque corpora nostris
incursant: adeo in tenui uim causa repellit.
non cinerem stipulamue leuem, non arida sorbet
gramina, non tenuis plantis humus excita predas.
surgit adoratis sublimis fumus ab aris:
tanta quies illi est et pax innoxia rapti.
     siue peregrinis igitur propriisue potentes
coniurant animae causis, ille impetus ignes
et montis partes atra subiectat harena,
uastaque concursu trepidantia saxa fragoris
ardentisque simul flammas ac fulmina rumpunt,
haud aliter quam, cum prono iacuere sub austro
aut aquilone fremunt siluae, dant bracchia nodo
implicita ac serpunt iunctis incendia ramis.
nec te decipiant stolidi mendacia uulgi,
exhaustos cessare sinus, dare tempora rursus
ut rapiant uires repetantque in proelia uicti;
pelle nefas animo mendacemque exue famam.
non est diuinis tam sordida rebus egestas,
nec paruas mendicat opes nec conrogat auras.
praesto sunt operae, uentorum examina, semper:
causa latet quae rumpat iter cogatque morari.
saepe premit fauces magnis exstructa ruinis
congeries clauditque uias luctamine ab imo
et scisso ueluti tecto sub pondere praestat
haud similis teneros cursu: tum frigida monti
desidia est tutoque licet descendere fauces.
post, ubi conualuere mora, uelocius urgent,
pellunt oppositi moles et uincula rumpunt,
quicquid in obliquum est, frangunt iter, acrior ictu
impetus exoritur, magnis operata rapinis
flamma micat latosque ruens exundat in agros.
sic cessata diu referunt spectacula uenti.
     nunc superant quaecumque creant incendia siluae.
quae flammas alimenta uocent, quid nutriat Aetnam
incendi poterunt. illis uernacula causis
materia adpositumque igni genus utile terrae est.
uritur assidue calidus nunc sulphuris umor,
nunc spissus crebro praebetur alumine sucus,
pingue bitumen adest et quicquid comminus acris
irritat flammas, illius corporis Aetna est.
atque, hanc materiam penitus discurrere testes,
infectae eructantur aquae radice sub ipsa.
pars oculis manifesta iacet, quae robore dura est
ac lapis: in pingui feruent incendia suco.
quin etiam uarie quaedam sine nomine saxa
toto monte liquant. illis custodia flammae
uera tenaxque data est, sed maxima causa molaris
illius incendi lapis est: hic uindicat Aetnam.
quem si forte manu teneas ac robora cernas
nec feruere putes ignem nec spargere posse,
sed simul ac ferro quaeras, respondet et ictu
scintillat dolor. hunc multis circum inice flammis
et patere extorquere animos atque exue robur:
fundetur ferro citius, nam mobilis illi
et metuens natura mali est, ubi cogitur igni;
sed simul atque hausit flammas, non tutior haustis
ulla domus, seruat faciem duratque tenaci
saepta fide: tanta est illi patientia uicto.
uix umquam reddit uires atque euomit ignem,
totus enim denso stipatus robore cardo
per tenuis admissa uias incendia nutrit
cunctanterque eadem et pigre concepta remittit.
nec tamen hoc uno, quod montis plurima pars est,
uincit et incendi causam tenet ille: profecto
miranda est lapidis uiuax animosaque uirtus:
cetera materies quaecumque est fertilis igni,
ut semel accensa est, moritur nec restat in illa
quod repetas, tantum cinis et sine semine terra est;
hic semel atque iterum patiens ac mille perhaustis
ignibus instaurat uires nec desinit ante
quam leuis excocto defecit robore pumex
in cineremque putresque iacet dilapsus harenas.
cerne locis etiam similes arsisse cauernas:
illic materiae nascentis copia maior,
sed genus hoc lapidis (certissima signa coloris)
quod nullas adiunxit opes, elanguit ignis.
discitur indiciis flagrasse Aenaria quondam,
nunc extincta super testisque Neapolin inter
et Cumas locus est, multis iam frigidus annis,
quamuis aeternum pingui scatet ubere sulphur
(in mercem legitur, tanto est fecundius Aetna).
insula, cui nomen facies dedit ipsa Rotunda,
sulphure non solum nec obesa bitumine terra est,
et lapis adiutat generandis ignibus aptus,
sed raro fumat, quin uix, si accenditur, ardet,
in breue mortalis flammas quod copia nutrit.
in sola durat Vulcani nomine Sacra,
pars tamen incendi maior refrixit, et alto
iactatas recipit classes portuque tuetur;
quae restat minor est diues satis ubere terrae,
sed non Aetnaei uires quae conferat illi.
atque haec ipsa tamen iam quondam extincta fuisset,
ni furtim adgereret Siculi uicinia montis
materiam siluamque suam pressoue canali
huc illuc ageret uentos et pasceret ignes.
sed melius res ipsa notis spectataque ueris
occurrit signis nec temptat fallere testem.
nam circa latera atque imis radicibus Aetnae
candentes efflant lapides disiectaque saxa
intereunt, uenis manifesto ut cernere possis
pabula et ardendi causam lapidem esse molarem,
cuius defectu ieiunus concidit ignis.
ille, ubi collegit flammas, iacit et simul ictu
materiam accendit cogitque liquescere secum.
haud equidem mirum facie quae cernimus extra,
si lenitur opus, restat; magis uritur illic
sollicitatque magis uicina incendia saxum
certaque uenturae praemittit pignora flammae.
nam simul atque mouet uires turbamque minatur,
diffugit extemploque solum trahit undique rimas
et graue sub terra murmur denuntiat ignes.
tum pauidum fugere et sacris concedere rebus
par erit: e tuto speculaberis omnia collis.
nam subito efferuent onerosa incendia, raptim
accensae subeunt moles truncaeque ruina
prouoluunt atque atra rotant examina harenae.
illinc incertae facies hominumque figurae:
pars lapidum domita est, stanti pars robore pugnat
nec recipit flammas: hic indefensus anhelat
atque aperit se hosti, decrescit spiritus illi,
haud aliter quam cum laeto deuicta tropaeo
prona iacet campis acies et castra sub ipsa.
tum si quis lapidum summo pertabuit igni,
asperior sopitaes et quaedam sordida faex est,
qualem purgato cernas desidere ferro.
uerum ubi paulatim exiluit sublata caducis
congeries saxis, angusto uertice surgens,
hic ueluti in fornace lapis torretur et omnis
exustus penitus uenis subit altius umor;
amissis opibus leuis et sine pondere pumex
excoquitur. liquor ille magis feruere magisque
fluminis in speciem mitis procedere tandem
incipit et pronis demittit collibus undas.
illae paulatim bis sena in milia pergunt;
quippe nihil reuocat, curtis nihil ignibus obstat,
nulla tenet moles, frustra simul omnia pugnant;
hinc siluae rupesque natant, hinc terra solumque
ipsum adiutat opus faciemque sibi induit amnis.
quod si forte cauis cunctatus uallibus haesit,
ingeminant fluctus et stantibus increpat undis,
sicut cum rapidum curuo mare cernulus aestu,
ac primum tenuis undas agit, inde priores
praegrediens late diffunditur et succernens
utpote in aequalis uoluens, perpascitur, agros
flumina consistunt ripis ac frigore durant
paulatimque ignes coeunt ac flammea massis
exuitur facies. tum prima ut quaeque rigescit
effumat moles atque ipso pondere tracta
uoluitur ingenti strepitu praecepsque sonanti
cum solido inflixa est, pulsatam dissipat ictus
et, qua disclusa est, candenti robore fulget.
emicat examen plagis, ardentia saxa
(scintillas procul ecce uides, procul ecce, ruentis)
incolumi feruore cadunt. fert impetus ingens,
Symaethi quondam ut ripas traiecerit amnis:
uix iunctis quisquam fixo dimouerit illas
uicenos persaepe pedes iacet obruta moles.
     sed frustra certis disponere singula causis
temptamus, si firma manet tibi fabula mendax,
materiam ut credas aliam fluere igne, nec una
flumina proprietate simul concrescere, siue
commixtum lento flagrare bitumine sulphur:
nam posse exusto cretam quoque robore fundi,
et figulos huic esse fidem, dein frigoris usu
duritiem reuocare suam et constringere uenas.
sed signum commune leue est atque irrita causa
quae trepidat: certo uerum tibi pignore constat.
nam uelut arguti natura est aeris, et igni
cum domitum est, constans eademque, et robore saluo,
utraque ut possis aeris cognoscere partem,
haud aliter lapis ille tenet, seu forte madentes
effluit in flammas siue est securus ab illis,
conseruatque notas nec uultum perdidit ignis.
quin uenam externam uultus color ipse refellit,
aut color aut leuitas putris magis illa magisque:
una operis facies eadem perque omnia terra est.
nec tamen infitior lapides ardescere certos,
interius fluere accensos: haec propria uirtus.
quin ipsis quaedam Siculi cognomina saxis
inposuere fridicas et iam ipso nomine signant
fusilis esse notae. numquam tamen illa liquescunt,
quamuis materies foueat sucosior intus,
ni penitus uenae fuerint commissa molari.
     quod si quis lapidis miratur fusile robur,
cogitet obscuri uerissima dicta libelli,
Heraclite, tui: nihil insuperabile gigni
omnia quae rerum natura semina iacta.
seu nimium hoc mirum, densissima corpora saepe
et solido uicina tamen compescimus igni.
non animos aeris flammis succumbere cernis,
lentitiem plumbum non exuit ipsaque ferri
materies praedura tamen subuertitur igni
spissaque suspensis fornacibus aurea saxa
exsudant pretium? et quaedam fortasse profundo
incomperta iacent similique obnoxia sorti.
nec locus ingenio est: oculi te iudice uincent.
nam lapis ille riget praeclususque ignibus obstat,
si paruis torrere uelis caeloque patenti:
candenti pressoque agedum fornace coerce;
nec sufferre potest nec saeuum durat in hostem:
uincitur et soluit uires captusque liquescit.
quae maiora putas autem tormenta moueri
posse manu, quae tanta putas incendia nostris
sustentari opibus, quantis fornacibus Aetna
uritur, arcano numquam non fertilis igni?
hic non qui nostro feruet moderatior usu,
sed caelo propior, uel quali Iuppiter ipse
armatus flamma est. his uiribus additur ingens
spiritus adstrictis elisus faucibus, ut cum
fabriles operae rudibus contendere massis
festinant, ignes quatiunt follesque trementes
exanimant pressoque instigant agmine uentos.
     haec operis summa est, sic nobilis uritur Aetna:
terra foraminibus uires trahit, urget in artum
spiritus, incendi uis it per maxima saxa.
     magnificas laudes operosaque uisere templa
diuitiis hominum aut sacras memorare uetustas,
traducti maria et terras per proxima fatis
currimus atque auidi ueteris mendacia famae
eruimus cunctasque libet percurrere gentes.
nunc iuuat Ogygiis circumdata moenia Thebis
cernere, quae fratres, ille impiger, ille canorus,
inuitata piis nunc carmine saxa lyraque
condere, felicesque alieno intersumus aeuo.
nunc gemina ex uno fumantia sacra uapore
miramur septemque duces raptumque profundi.
detinet Eurotas illic et Sparta Lycurgi
et sacer in bellum numerus, sua turba regenti.
nunc hic Cecropiae uariis spectantur Athenae
carminibus gaudensque solum uictrice Minerua.
excidit huc reduci quondam tibi, perfide Theseu,
candida sollicito praemittere uela parenti;
tu quoque Athenarum carmen, iam nobile sidus,
Erigone; sedes uestra est Philomela canoris
euocat in siluis, at tu, soror, hospita tectis
acciperis; solis Tereus ferus exulat agris.
miramur Troiae cineres et flebile uictis
Pergamon extinctosque suo Phrygas Hectore; paruum
conspicimus magni tumulum ducis; hic et Achilles
impiger et uictus magni iacet Hectoris ultor.
quin etiam Graiae fixos tenuere tabellae
signaue: nunc Paphiae rorantes matre capilli,
sub truce nunc parui ludentes Colchide nati,
nunc tristes circa subiectae altaria ceruae
uelatusque pater, nunc gloria uiua Myronis
et iam mille manus operum turbaeque morantur.
haec uisenda putas terrae dubiusque marisque?
artificis naturae ingens opus aspice, nulla
cum tanta humanis phoebus spectacula cernes
praecipueque uigil feruens ubi Sirius ardet.
insequitur miranda tamen sua fabula montem,
nec minus ille pio quamquam sors nobilis igni est.
nam quondam ruptis excanduit Aetna cauernis
et, uelut euersis penitus fornacibus, ingens
eiecta in longum rapidis feruoribus unda,
haud aliter quam cum saeuo Ioue fulgurat aether
et nitidum obscura telum caligine torquet.
ardebant agris segetes et mitia cultu
iugera cum dominis, siluae collesque rubebant;
uixdum castra putant hostem mouisse tremendum,
et iam finitimae portas euaserat urbis.
tum uero ut cuique est animus uiresque, rapina
tutari conantur opes. gemit ille sub auro,
colligit ille arma et stulta ceruice reponit,
defectum raptis illum sua crimina tardant,
hic uelox minimo properat sub pondere pauper,
et, quod cuique fuit cari, fugit ipse sub illo.
sed non incolumis dominum sua praeda secuta est;
cunctantis uorat ignis et undique torret auaros,
consequitur fugisse ratos et praemia captis
concremat: haec nullis parsura incendia pascunt,
uel solis parsura piis. namque, optima proles,
Amphinomus fraterque pari sub munere fortes,
cum iam uicinis streperent incendia tectis,
aspiciunt pigrumque patrem matremque senecta
eheu defessos posuisse in limine membra.
parcite, auara manus, dites attollere praedas:
illis diuitiae solae materque paterque,
hanc rapiunt praedam mediumque exire per ignem
ipso dante fidem properant. o maxima rerum
et merito pietas homini tutissima uirtus!
erubuere pios iuuenes attingere flammae
et quacumque ferunt illi uestigia cedunt.
felix illa dies, illa est innoxia terra!
dextera saeua tenent laeuaque incendia feruent;
mille per obliquos ignis fratremque triumphans
tutus uterque pio sub pondere, sufficit illa
et circa geminos auidus sibi temperat ignis.
incolumes abeunt tandem et sua numina secum
salua ferunt. illos mirantur carmina uatum,
illos seposuit claro sub nomine Ditis,
nec sanctos iuuenes attingunt sordida fata:
securae cessere domus et iura piorum.

&lt;/poem&gt;
== COPA ==
&lt;poem&gt;

Copa Surisca, caput Graeca redimita mitella,
     crispum sub crotalo docta mouere latus,
ebria fumosa saltat lasciua taberna
     ad cubitum raucos excutiens calamos.
quid iuuat aestiuo defessum puluere abisse
     quam potius bibulo decubuisse toro?
sunt topia et calybae, cyathi, rosa, tibia, chordae,
     et triclia umbrosis frigida harundinibus;
en et Maenalio quae garrit dulce sub antro
     rustica pastoris fistula more sonat.
est et uappa cado nuper defusa picato,
     est crepitans rauco murmure riuus aquae.
sunt etiam croceo uiolae de flore corollae
     sertaque purpurea lutea mixta rosa
et quae uirgineo libata Achelois ab amne
     lilia uimineis attulit in calathis.
sunt et caseoli, quos iuncea fiscina siccat,
     sunt autumnali cerea pruna die
castaneaeque nuces et suaue rubentia mala,
     est hic munda Ceres, est Amor, est Bromius;
sunt et mora cruenta et lentis uua racemis,
     et pendet iunco caeruleus cucumis.
est tuguri custos armatus falce saligna,
     sed non et uasto est inguine terribilis;
huic calybita ueni: lassus iam sudat asellus;
     parce illi, Vestae delicium est asinus.
nunc cantu crebro rumpunt arbusta cicadae,
     nunc uaria in gelida sede lacerta latet:
si sapis, aestiuo recubans nunc prolue uitro,
     seu uis crystalli ferre nouos calices.
hic age pampinea fessus requiesce sub umbra
     et grauidum roseo necte caput strophio,
formosum tenerae decerpens ora puellae;
     a pereat cui sunt prisca supercilia!
quid cineri ingrato seruas bene olentia serta?
     anne coronato uis lapide ossa tegi?
pone merum et talos; pereat qui crastina curat:
     Mors aurem uellens 'uiuite' ait, 'uenio'.
&lt;/poem&gt;
== ELEGIAE IN MAECENATEM ==

=== I ===
&lt;poem&gt;
Defleram iuuenis tristi modo carmine fata;
     sunt etiam merito carmina danda seni.
ut iuuenis deflendus enim tam candidus et tam
     longius annoso uiuere dignus auo.
inreligata ratis, numquam defessa carina,
     it redit in uastos semper onusta lacus;
illa rapit iuuenes prima florente iuuenta,
     non oblita tamen sed repetitque senes.
nec mihi, Maecenas, tecum fuit usus amici:
     Lollius hoc ergo conciliauit opus.
foedus erat uobis nam propter Caesaris arma,
     Caesaris et similem propter in arma fidem.
regis eras, Etrusce, genus: tu Caesaris almi
     dextera, Romanae tu uigil Vrbis eras.
omnia cum posses tanto tam carus amico,
     te sensit nemo posse nocere tamen.
Pallade cum docta Phoebus donauerat artes:
     tu decus et laudes huius et huius eras.
uincit uulgares, uincit beryllus harenas,
     litore in extremo quas simul unda mouet.
quod discinctus eras, animo quoque, carpitur unum:
     diluis hoc nimia simplicitate tua.
sic illi uixere quibus fuit aurea Virgo,
     quae bene praecinctos postmodo pulsa fugit.
liuide, quid tandem tunicae nocuere solutae
     aut tibi uentosi quid nocuere sinus?
num minus Vrbis erat custos et Caesaris obses,
     num tibi non tutas fecit in Vrbe uias?
nocte sub obscura quis te spoliauit amantem,
     quis tetigit ferro durior ipse latus?
maius erat potuisse tamen nec uelle triumphos,
     maior res magnis abstinuisse fuit.
maluit umbrosam quercum nymphasque cadentes
     paucaque pomosi iugera certa soli;
Pieridas Phoebumque colens in mollibus hortis
     sederat argutas garrulus inter aues.
marmora minaei uincent monumenta libelli:
     uiuitur ingenio, cetera mortis erunt.
quid faceret? defunctus erat, comes integer idem,
     miles et Augusti fortiter usque pius.
illum piscosi uiderunt saxa Pelori
     ignibus hostilis reddere ligna ratis;
puluere in Emathio fortem uidere Philippi:
     quam nunc ille tener tam grauis hostis erat.
cum freta Niliacae texerunt lata carinae,
     fortis erat circa, fortis et ante ducem,
militis Eoi fugientia terga secutus,
     territus ad Nili dum ruit ille caput.
pax erat: haec illos laxarunt otia cultus:
     omnia uictores Marte sedente decent.
Actius ipse lyram plectro percussit eburno,
     postquam uictrices conticuere tubae.
hic modo miles erat, ne posset femina Romam
     dotalem stupri turpis habere sui,
hic tela in profugos (tantum curuauerat arcum)
     misit ad extremos exorientis equos.
Bacche, coloratos postquam deuicimus Indos,
     potasti galea dulce iuuante merum,
et tibi securo tunicae fluxere solutae;
     te puto purpureas tunc habuisse duas.
sum memor et certe memini sic ducere thyrsos
     bracchia purpurea candidiora niue;
et tibi thyrsus erat gemmis ornatus et auro:
     serpentes hederae uix habuere locum.
argentata tuos etiam talaria talos
     uinxerunt certe nec puto, Bacche, negas.
mollius es solito mecum tum multa locutus,
     et tibi consulto uerba fuere noua.
impiger Alcide, multo defuncte labore,
     sic memorant curas te posuisse tuas,
sic te cum tenera multum lusisse puella
     oblitum Nemeae iamque, Erymanthe, tui.
ultra numquid erat? torsisti pollice fusos,
     lenisti morsu leuia fila parum;
percussit crebros te propter Lydia nodos,
     te propter dura stamina rupta manu,
Lydia te tunicas iussit lasciua fluentes
     inter lanificas ducere saepe suas.
claua torosa tua pariter cum pelle iacebat,
     quam pede suspenso percutiebat Amor.
quis fore credebat, premeret cum iam impiger infans
     hydros ingentes uix capiente manu,
cumue renascentem meteret uelociter hydram,
     frangeret immanes uel Diomedis equos,
uel tribus aduersis communem fratribus aluum
     et sex aduersas solus in arma manus?
fudit Aloidas postquam dominator Olympi,
     dicitur in nitidum percubuisse diem
atque aquilam mississe suam quae quaereret ecquid
     posset amaturo signa referre Ioui,
ualle sub Idaea dum te, formose sacerdos,
     inuenit et presso molliter ungue rapit.
sic est: uictor amet, uictor potiatur in umbra,
     uictor odorata dormiat inque rosa;
uictus aret uictusque metat, metus imperet illi,
     membra nec in strata sternere discat humo.
tempora dispensant usus et tempora cultus,
     haec homines, pecudes, haec moderantur aues
lux est, taurus arat; nox est, requiescit arator,
     liberat et merito feruida colla boui.
conglaciantur aquae, scopulis se condit hirundo;
     uerberat egelidos garrula uere lacus.
Caesar amicus erat: poterat uixisse solute,
     cum iam Caesar idem quod cupiebat erat.
indulsit merito: non est temerarius ille;
     uicimus: Augusto iudice dignus erat.
Argo saxa pauens postquam Scyllaea relegit
     Cyaneosque metus iam religanda ratis,
uiscera dissecti mutauerat arietis agno
     Aeetis sucis omniperita suis:
his te, Maecenas, iuuenescere posse decebat;
     haec utinam nobis Colchidos herba foret!
redditur arboribus florens reuirentibus aetas;
     ergo non homini quod fuit ante redit,
uiuacesque magis ceruos decet esse pauentes
     si quorum in torua cornua fronte rigent?
uiuere cornices multos dicuntur in annos;
     cur nos angusta condicione sumus?
pascitur Aurorae Tithonus nectare coniunx,
     atque ita iam tremulo nulla senecta nocet:
ut tibi uita foret semper medicamine sacro,
     te uellem Aurorae complacuisse uirum.
illius aptus eras croceo recubare cubili,
     et modo poeniceum rore lauante torum
illius aptus eras roseas adiungere bigas,
     tu dare purpurea lora regenda manu,
tu mulcere iubam, cum iam torsisset habenas
     procedente die, respicientis equi.
quaesiuere chori iuuenem sic Hesperon illum,
     quem nexum medio soluit in igne Venus,
quem nunc in fuscis placida sub nocte nitentem
     Luciferum contra currere cernis equis:
hic tibi Corycium, casias hic donat olentis,
     hic e palmiferis balsama missa iugis.
nunc pretium candoris habes, nunc redditur umbris:
     te sumus obliti decubuisse senem.
et Pylium fleuere sui ter Nestora canum
     dicebantque tamen non satis esse senem:
Nestoris annosi uicisses saecula, si me
     dispensata tibi stamina nente forent.
nunc ego quod possum: tellvs levis ossa teneto,&amp;
     pendvla librato pondvs et ipsa tvvm.
semper serta tibi dabimvs, tibi semper odores,&amp;
     non vmqvam sitiens, florida semper eris.

&lt;/poem&gt;
=== II ===
&lt;poem&gt;

Sic est Maecenas fato ueniente locutus,
     frigidus et iamiam cum moriturus erat:
'mene' inquit 'iuuenis primaeui, Iuppiter, ante
     angustum Drusi non cecidisse diem!
pectore maturo fuerat puer, integer aeuo,
     et magnum magni Caesaris illud opus.
discidio uellemque prius; ' non omnia dixit
     inciditque pudor quae prope dixit amor,
sed manifestus erat. moriens quaerebat amatae
     coniugis amplexus oscula uerba manus.
'sed tamen hoc satis est: uixi te, Caesar, amico
     et morior' dixit, 'dum moriarque, sat est.
mollibus ex oculis aliquis tibi procidet umor,
     cum dicar subita uoce fuisse tibi.
hoc mihi contingat, iaceam tellure sub aequa;
     nec tamen hoc ultra te doluisse uelim,
sed meminisse uelim: uiuam sermonibus illic;
     semper ero, semper si meminisse uoles.
et decet et certe uiuam tibi semper amore,
     nec tibi qui moritur desinit esse tuus.
ipse ego quicquid ero cineres interque fauillas,
     tum quoque non potero non memor esse tui.
exemplum uixi te propter molle beati,
     unus Maecenas teque ego propter eram.
arbiter ipse fui, uolui quod contigit esse,
     pectus eram uere pectoris ipse tui.
uiue diu, mi care, senex pete sidera sero:
     est opus hoc terris, te quoque uelle decet.
et tibi succrescant iuuenes bis Caesare digni
     et tradant porro Caesaris usque genus.
sit secura tibi quam primum Liuia coniunx,
     expleat amissi munera rupta gener.
cum deus intereris diuis insignis auitis,
     te Venus in patrio collocet ipsa sinu.'

&lt;/poem&gt;
== CIRIS ==
&lt;poem&gt;

Etsi me uario iactatum laudis amore
irritaque expertum fallacis praemia uulgi
Cecropius suauis expirans hortulus auras
florentis uiridi sophiae complectitur umbra,
mensque, ut quiret eo dignum sibi quaerere carmen,
longe aliud studium inque alios accincta labores
altius ad magni suspexit sidera mundi
et placitum paucis ausa est ascendere collem,
non tamen absistam coeptum detexere munus,
in quo iure meas utinam requiescere musas
et leuiter blandum liceat deponere amorem.
quod si mirificum genus omnes . . . . .
mirificum sedi modo sit tibi uelle libido,
si mihi iam summas sapientia panderet arces,
quattuor antiquis heredibus est data consors,
unde hominum errores longe lateque per orbem
despicere atque humilis possem contemnere curas,
non ego te talem uenerarer munere tali,
non equidem (quamuis interdum ludere nobis
et gracilem molli liceat pede claudere uersum),
sed magno intexens, si fas est dicere, peplo,
qualis Erectheis olim portatur Athenis,
debita cum castae soluuntur uota Mineruae
tardaque confecto redeunt quinquennia lustro,
cum leuis alterno Zephyrus concrebuit Euro
et prono grauidum prouexit pondere currum.
felix illa dies, felix et dicitur annus,
felices qui talem annum uidere diemque.
ergo Palladiae texuntur in ordine pugnae,
magna Giganteis ornantur pepla tropaeis,
horrida sanguineo pinguntur proelia cocco,
additur aurata deiectus cuspide Typhon,
qui prius Ossaeis consternens aethera saxis
Emathio celsum duplicabat uertice Olympum.
tale deae uelum sollemni tempore portant,
tali te uellem, iuuenum doctissime, ritu
purpureos inter soles et candida lunae
sidera, caeruleis orbem pulsantia bigis,
naturae rerum magnis intexere chartis,
aeterno ut sophiae coniunctum carmine nomen
nostra tuum senibus loqueretur pagina saeclis.
sed quoniam ad tantas nunc primum nascimur artes,
nunc primum teneros firmamus robore neruos,
haec tamen interea quae possumus, in quibus aeui
prima rudimenta et iuuenes exegimus annos,
accipe dona meo multum uigilata labore
promissa atque diu iam tandem . . . . .
impia prodigiis ut quondam exterruit amplis
Scylla nouos auium sublimis in aere coetus
auxerit et tenui conscendens aethera penna
caeruleis sua tecta super uolitauerit alis,
hanc pro purpureo poenam scelerata capillo
pro patria soluens excisa et funditus urbe.
     complures illam magni, Messalla, poetae
(nam uerum fateamur: amat Polyhymnia uerum)
longe alia perhibent mutatam membra figura
Scyllaeum monstro saxum infestasse uoraci;
illam esse aerumnis quam saepe legamus Vlixi
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias uexasse rates et gurgite in alto
deprensos nautas canibus lacerasse marinis.
sed neque Maeoniae patiuntur credere chartae
nec malus istorum dubiis erroribus auctor.
namque alias alii uulgo finxere puellas
quae Colophoniaco Scyllae dicantur Homero.
ipse Crataein ait matrem, sed siue Crataeis,
siue illam monstro generauit Echidna biformi,
siue necutra parens atque hoc in carmine toto
inguinis est uitium et ueneris descripta libido;
siue etiam iactis speciem mutata uenenis
infelix uirgo (quid enim commiserat illa?);
siue pater timidam saeua complexus harena
coniugium castae uiolauerat Amphitrites,
at tamen exegit longo post tempore poenas,
ut, cum cura sui ueheretur coniugis alto,
ipsa trucem multo misceret sanguine pontum
seu uero, ut perhibent, forma cum uinceret omnis
et cupidos quaestu passim popularet amantes,
horribilis circum uidit se existere formas,
piscibus et canibusque malis uallata repente est
(heu quotiens mirata nouos expalluit artus
ipsa suos, quotiens heu pertimuit latratus),
ausa quod est mulier numen fraudare deorum
et dictam Veneri notorum uertere poenam,
quam mala multiplici iuuenum consaepta caterua
dixerat atque modo meretrix uulgata ferarum
(infamem tali merito rumore fuisse
docta Palaepaphiae testatur uoce Pachynus):
quidquid et ut quisque est tali de clade locutus,
omnia sim: potius liceat notescere cirin
atque unam ex multis Scyllam non esse puellis.
     quare, quae cantus meditanti mittere cocos
magna mihi cupido tribuistis praemia, diuae
Pierides, quarum castos altaria postis
munere saepe meo inficiunt foribusque hyacinthi
deponunt flores aut suaue rubens narcissus
aut crocus alterna coniungens lilia caltha
sparsaque liminibus floret rosa, nunc age, diuae,
praecipue nostro nunc aspirate labori
atque nouum aeterno praetexite honore uolumen.
     sunt Pandioniis uicinae sedibus urbes
Actaeos inter colles et candida Thesei
purpureis late ridentia litora conchis,
quarum non ulli fama concedere digna
stat Megara, Alcathoi quondam murata labore,
Alcathoi Phoebique; deus namque affuit illi,
unde etiam citharae uoces imitatus acutas
saepe lapis recrepat Cyllenia murmura pulsus
et ueterem sonitu Phoebi testatur honorem.
hanc urbem, ante alios qui tum florebat in armis,
fecerat infestam populator remige Minos,
hospitio quod se Nisi Polyidos auito
Carpathium fugiens et flumina Caeratea
texerat. hunc bello repetens Gortynius heros
Attica Cretaea sternebat rura sagitta.
sed neque tum ciues neque tum rex ipse ueretur
infesto ad muros uolitantis agmine turmas
dicere et indomitas uirtute retundere mentes,
responsum quoniam satis est meminisse deorum.
nam capite ab summo regis, mirabile dictu,
candida caesarie florebant tempora lauro
et roseus medio surgebat uertice crinis,
cuius quam seruata diu natura fuisset,
tam patriam incolumem Nisi regnumque futurum
concordes stabili firmarunt numine Parcae.
ergo omnis caro residebat cura capillo,
aurea sollemni comptum quem fibula ritu
Cecropiae tereti nectebat dente cicadae.
     nec uero haec urbis custodia uana fuisset
(nec fuerat), ni Scylla nouo correpta furore,
Scylla, patris miseri patriaeque inuenta sepulcrum,
o nimium cupidis Minoa inhiasset ocellis.
sed malus ille puer, quem nec sua flectere mater
iratum potuit, quem nec pater atque auus idem
Iuppiter (ille etiam Poenos domitare leones
et ualidas docuit uires mansuescere tigris,
ille etiam diuos, homines; sed dicere magnum est),
idem tum tristis acuebat paruulus iras
Iunonis magnae, cuius periura puella
olim (sed meminere diu periuria diuae)
non ulli licitam uiolauerat inscia sedem,
dum sacris operata deae lasciuit et extra
procedit longe matrum comitumque cateruam,
suspensam gaudens in corpore ludere uestem
et tumidos agitante sinus aquilone relaxans.
necdum etiam castos gustauerat ignis honores,
necdum sollemni lympha perfusa sacerdos
pallentis foliis caput exornarat oliuae,
cum lapsa e manibus fugit pila quoque ea lapsa est
procurrit uirgo. quod uti ne prodita ludo
aureolam gracili soluisses corpore pallam.
omnia quae retinere gradum cursusque morari
possent, o tecum uellem tua semper haberes.
non, numquam uiolata manu sacraria diuae
iurando, infelix, nequiquam periurasses.
et, si quis nocuisse tibi periuria credat
causa pia est: timuit fratri te ostendere Iuno.
at leuis ille deus, cui semper ad ulciscendum
quaeritur ex omni uerborum iniuria dictu,
aurea fulgenti depromens tela pharetra
(heu nimium certo, nimium, thirintia missu)
uirginis in tenera defixit acumina mente.
     quae simul ut uenis hausit sitientibus ignem
et ualidum penitus concepit in ossa furorem,
saeua uelut gelidis Edonum Bistonis oris
ictaue barbarico Cybeles antistita buxo
infelix uirgo tota bacchatur in urbe,
non storace Idaeo fragrantis cincta capillos,
coccina non teneris pedibus Sicyonia seruans,
non niueo retinens bacata monilia collo.
multum illi incerto trepidant uestigia cursu;
saepe petit patrios ascendere perdita muros
aeriasque facit causam se uisere turris;
saepe etiam tristis uoluens in nocte querelas
sedibus ex altis caeli speculatur amorem
castraque prospectat crebris lucentia flammis.
nulla colum nouit, carum non respicit aurum,
non arguta sonant tenui psalteria chorda,
non Libyco molles plauduntur pectine telae;
nullus in ore rubor: ubi enim rubor, obstat amori.
atque ubi nulla malis reperit solacia tantis
tabidulamque uidet labi per uiscera mortem,
quo uocat ire dolor, subigunt quo tendere fata,
fertur et horribili praeceps impellitur oestro,
ut patris, a demens, crinem de uertice serum
furtiue arguto detonsum mitteret hosti.
namque haec condicio miserae proponitur una,
siue illa ignorans (quis non bonus omnia malit
credere quam tanti sceleris damnare puellam?);
heu tamen infelix: quid enim imprudentia prodest?
     Nise pater, cui direpta crudeliter urbe
uix erit una super sedes in turribus altis
fessus ubi extructo possis considere nido,
tum quoque auis metuere: dabit tibi filia poenas.
gaudete, o celeres, subnixae nubibus altis,
quae mare, quae uiridis siluas lucosque sonantis
incolitis, gaudete, uagae, gaudete, uolucres,
uosque adeo, humanos mutatae corporis artus,
uos o crudeli fatorum lege, puellae
Dauliades, gaudete: uenit carissima uobis
cognatos augens reges numerumque suorum
ciris et ipse pater. uos, o pulcherrima quondam
corpora, caeruleas praeuertite in aethera nubes,
qua nouus ad superum sedes haliaeetos et qua
candida concessos ascendat ciris honores.
     iamque adeo dulci deuinctus lumina somno
Nisus erat uigilumque procul custodia primis
excubias foribus studio iactabat inani,
cum furtim tacito descendens Scylla cubili
auribus arrectis nocturna silentia temptat
et pressis tenuem singultibus aera captat.
tum suspensa leuans digitis uestigia primis
egreditur ferroque manus armata bidenti
auolat: at demptae subita in formidine uires.
caeruleas sua furta prius testatur ad umbras;
nam qua se ad patrium tendebat semita limen,
uestibulo in thalami paulum remoratur et alte
suspicit ad clari nictantia sidera mundi,
non accepta piis promittens munera diuis.
     quam simul Ogygii Phoenicis filia Carme
surgere sensit anus, sonitum nam fecerat illi
marmoreo aeratus stridens in limine cardo,
corripit extemplo fessam languore puellam
et simul 'o nobis sacrum caput' inquit 'alumna,
non tibi nequiquam uiridis per uiscera pallor
aegroto tenuis suffundit sanguine uenas,
nec leuis hoc faceret, neque enim pote, cura subegit,
aut fallor: quod ut o potius, Rhamnusia, fallar.
nam qua te causa nec dulcis pocula Bacchi
nec grauidos Cereris dicam contingere fetus;
qua causa ad patrium solam uigilare cubile,
tempore quo fessas mortalia pectora curas,
quo rapidos etiam requiescunt flumina cursus?
dic age nunc miserae saltem, quod saepe petenti
iurabas nihil esse mihi, cur maesta parentis
formosos circum uirgo remorere capillos.
ei mihi, ne furor ille tuos inuaserit artus,
ille Arabae Myrrhae quondam qui cepit ocellos,
ut scelere infando (quod nec sinat Adrastea)
laedere utrumque uno studeas errore parentem.
quod si alio quouis animi iactaris amore
(nam te iactari, non est Amathusia nostri
tam rudis ut nullo possim cognoscere signo),
si concessus amor noto te macerat igni,
per tibi Dictynae praesentia numina iuro,
prima deum dulcem mihi quae te donat alumnam,
omnia me potius digna atque indigna laborum
milia uisuram, quam te tam tristibus istis
sordibus et senio patiar tabescere tali.'
     haec loquitur mollique ut se uelauit amictu
frigidulam iniecta circumdat ueste puellam,
quae prius in tenui steterat succincta crocota.
dulcia deinde genis rorantibus oscula figens
persequitur miserae causas exquirere tabis.
nec tamen ante ullas patitur sibi reddere uoces,
marmoreum tremebunda pedem quam rettulit intra.
illa autem 'quid . . . me' inquit, 'nutricula, torques?
quid tantum properas nostros nouisse furores?
non ego consueto mortalibus uror amore,
nec mihi notorum deflectunt lumina uultus,
nec genitor cordi est: ultro namque odimus omnis.
nil amat hic animus, nutrix, quod oportet amari,
in quo falsa tamen lateat pietatis imago,
sed media ex acie, mediis ex hostibus; eheu,
quid dicam quoue aegra malum hoc exordiar ore?
dicam equidem, quoniam tu nunc non dicere, nutrix,
non sinis: extremum hoc munus morientis habeto.
ille, uides, nostris qui moenibus assidet hostis,
quem pater ipse deum sceptri donauit honore,
cui Parcae tribuere nec ullo uulnere laedi
(dicendum est, frustra circumuehor omnia uerbis),
ille mea, ille idem oppugnat praecordia Minos.
quod per te diuum crebros obtestor amores
perque tuum memori sanctum mihi pectus alumnae,
ut me, si seruare potes, nec perdere malis,
sin autem optatae spes est incisa salutis,
nec mihi quam merui inuideas, nutricula, mortem.
nam nisi te nobis malus, o malus, optima Carme,
ante in conspectum casusue deusue tulisset,
aut ferro hoc' (aperit ferrum quod ueste latebat)
'purpureum patris dempsissem uertice crinem,
aut mihi praesenti peperissem uulnere letum.'
     uix haec ediderat, cum clade exterrita tristi
insontes multo deturpat puluere crinis
et grauiter questu Carme complorat anili:
'o mihi nunc iterum crudelis reddite Minos,
o iterum nostrae Minos inimice senectae,
semper aut olim natae te propter eundem
aut amor insanae luctum portauit alumnae.
tene ego tam longe capta atque auecta nequiui,
tam graue seruitium, tam duros passa labores,
effugere, o bis iam exitium crudele meorum?
iam iam nec nobis aequo senioribus ullum,
uiuere uti cupiam, uiuit genus. ut quid ego amens
te erepta, o Britomarti, mei spes una sepulcri,
te, Britomarti, diem potui producere uitae?
atque utinam celeri nec tantum grata Dianae
uenatus esses uirgo sectata uirorum,
Cnosia nec Partho contendens spicula cornu
Dictaeas ageres ad gramina nota capellas.
numquam tam obnixe fugiens Minois amores
praeceps aerii specula de montis iisses,
unde alii fugisse ferunt et numen Aphaeae
uirginis assignant, alii, quo notior esses,
Dictynam dixere tuo de nomine Lunam.
sint haec uera uelim: mihi certe, nata, peristi;
numquam ego te summo uolitantem uertice . . .
Hyrcanos inter comites agmenque ferarum
conspiciam nec te redeuntem amplexa tenebo.
uerum haec tum non sic grauia atque indigna fuere,
tum, mea alumna, tui cum spes integra maneret,
nam uox ista meas nondum uiolauerat auris.
tene etiam fortuna mihi crudelis ademit,
tene, o sola meae uiuendi causa senectae?
saepe tuo dulci nequiquam capta sopore,
cum premeret natura, mori me uelle negaui,
ut tibi Corycio glomerarem flammea luto.
quo nunc me, infelix, aut quae me fata reseruant?
an nescis, qua lege patris de uertice summo
edita candentis praetexat purpura canos,
quae tenui patriae spes sit suspensa capillo?
si nescis, aliquam possum sperare salutem,
inscia quandoquidem scelus es conata nefandum;
sin est quod metuo, per te, mea alumna, tuumque
expertum multis miserae mihi rebus amorem,
perdere seua precor per flumina elithie
ne tantum in facinus tam nulla mente feraris.
non ego te incepto, fieri quod non pote, conor
flectere amore, nec est cum dis contendere nostrum,
sed patris incolumi potius denubere regno
atque aliquos tamen esse uelis tibi, alumna, penates;
hoc unum exilio docta atque experta monebo.
quod si non ulla poteris ratione parentem
flectere (sed poteris: quid enim non unica possis?),
tum potius tandem ista, pio cum iure licebit,
cum facti causam tempusque doloris habebis,
tum potius conata tua atque incepta referto,
meque deosque tibi comites, mea alumna, futuros
polliceor: nihil est, quod texitur ordine, longum.'
     his ubi sollicitos animi releuauerat aestus
uocibus et blanda pectus spe mulserat aegrum,
paulatim tremebunda genis obducere uestem
uirginis et placidam tenebris captare quietem,
inuerso bibulum restinguens lumen oliuo,
incipit ad crebrosque insani pectoris ictus
ferre manum, assiduis mulcens praecordia palmis.
noctem illam sic maesta super marcentis alumnae
frigidulos cubito subnixa pependit ocellos.
     postera lux ubi laeta diem mortalibus almum
et gelida uenientem ignem quatiebat ab Oeta,
quem pauidae alternis fugitant optantque puellae
(Hesperium uitant, optant ardescere Eoum),
praeceptis paret uirgo nutricis et omnis
undique conquirit nubendi sedula causas.
temptantur patriae submissis uocibus aures
laudanturque bonae pacis bona; multus inepto
uirginis insolitae sermo nouus errat in ore:
nunc tremere instantis belli certamina dicit
communemque timere deum; nunc regis amicis
(namque ipsi uerita est) toruum flet maesta parentem,
cum Ioue communis qui nolit habere nepotes.
nunc etiam conficta dolo mendacia turpi
inuenit et diuum terret formidine ciuis;
nunc alia ex aliis (nec desunt) omina quaerit;
quin etiam castos ausa est corrumpere uates,
ut, cum caesa pio cecidisset uictima ferro,
essent qui generum Minoa auctoribus extis
iungere et ancipitis suaderent tollere pugnas.
     at nutrix patula componens sulpura testa
narcissum casiamque herbas incendit olentis
terque nouena ligans triplici diuersa colore
fila 'ter in gremium mecum' inquit 'despue, uirgo,
despue ter, uirgo: numero deus impare gaudet.'
inde mago geminata Ioui frigidula sacra,
sacra nec Idaeis anubus nec cognita Grais,
pergit Amyclaeo spargens altaria thallo
regis Iolciacis animum defigere uotis.
uerum ubi nulla mouet stabilem fallacia Nisum,
nec possunt homines nec possunt flectere diui
(tanta est in paruo fiducia crine cauendi),
rursus ad inceptum sociam se adiungit alumnae
purpureumque parat rursus tondere capillum,
tam longo quod iam captat succurrere amori,
non minus illa tamen reuehi quod moenia Cretae
gaudeat: et cineri patria est iucunda sepulto.
     ergo iterum capiti Scylla est inimica paterno:
tum coma Sidonio florens deciditur ostro,
tum capitur Megara et diuum responsa probantur,
tum suspensa nouo ritu de nauibus altis
per mare caeruleum trahitur Niseia uirgo.
complures illam nymphae mirantur in undis,
miratur pater Oceanus et candida Tethys
et cupidas secum rapiens Galatea sorores,
illa etiam iunctis magnum quae piscibus aequor
et glauco bipedum curru metitur equorum
Leucothea paruusque dea cum matre Palaemon,
illi etiam alternas sortiti uiuere luces,
cara Iouis suboles, magnum Iouis incrementum,
Tyndaridae niueos mirantur uirginis artus.
has adeo uoces atque haec lamenta per auras
fluctibus in mediis questu uoluebat inani,
ad caelum infelix ardentia lumina tendens,
lumina, nam teneras arcebant uincula palmas:
'supprimite o paulum turbati flamina uenti,
dum queror et diuos (quamquam nil testibus illis
profeci) extrema moriens tamen alloquor hora.
uos ego, uos adeo, uenti, testabor, et aurae,
uos o numantana si qui de gente uenitis,
cernitis? illa ego sum cognato sanguine uobis
Scylla (quod o salua liceat te dicere, Procne),
illa ego sum Nisi pollentis filia quondam,
certatim ex omni petiit quam Graecia regno
qua curuus terras amplectitur Hellespontus;
illa ego sum, Minos, sacrato foedere coniunx
dicta tibi: tamen haec, etsi non accipis, audis.
uinctane tam magni tranabo gurgitis undas?
uincta tot assiduas pendebo ex ordine luces?
non equidem me alio possum contendere dignam
supplicio, quae sic patriam carosque penates
hostibus immitique addixi ignara tyranno.
uerum istaec, Minos, illos scelerata putaui,
si nostra ante aliqui nudasset foedera casus,
facturos, quorum direptis moenibus urbis
o ego crudelis flamma delubra petiui.
te uero uictore prius uel sidera cursus
mutatura suos quam te mihi talia captae
facturum metui. iam iam scelus omnia uicit.
tene ego plus patrio dilexi perdita regno?
tene ego? nec mirum: uultu decepta puella
ut uidi, ut perii, ut me malus abstulit error.
non equidem ex isto speraui corpore posse
tale malum nasci forma uel sidera fallar.
me non deliciis commouit regia diues,
curalio fragili aut electro lacrimoso,
me non florentes aequali corpore nymphae,
non metus impendens potuit retinere deorum:
omnia uicit amor: quid enim non uinceret ille?
non mihi iam pingui sudabunt tempora myrrha,
pronuba nec castos accendet pinus odores,
non Libys Assyrio sternetur lectulus ostro;
parua queror: ne me illa quidem communis alumna
omnibus iniecta tellus tumulabit harena.
mene inter matres ancillarique maritas,
mene alias inter famularum munere fungi,
coniugis atque tuae, quaecumque erit illa, beatae
non licuit grauidos penso deuoluere fusos?
at belli saltem captiuam lege necasses.
iam tandem casus hominum, iam respice, Minos.
sit satis hoc, tantum Scyllam uidisse malorum.
uel fato fuerit nobis haec debita pestis,
uel casu incerto, merita uel denique culpa:
omnia nam potius quam te fecisse putabo.'
     labitur interea resoluta ab litore classis,
magna repentino sinuantur lintea coro,
flectitur in uiridi remus sale, languida fessae
uirginis in cursu moritur querimonia longo.
deserit angustis inclusum faucibus Isthmon
Cypselidae et magni florentia regna, Corinthum;
praeterit abruptas Scironis protinus arces
infestumque suis dirae testudinis exit
spelaeum multoque cruentas hospite cautes.
iamque adeo tutum longe Piraeea cernit
et notas, eheu frustra, respectat Athenas;
iam procul e fluctu Salaminia respicit arua
florentisque uidet iam Cycladas: hinc sinus illi
Sunius, hinc statio contra patet Hermionaea.
linquitur ante alias longe gratissima Delos
Nereidum matri et Neptuno Aegaeo;
prospicit incinctam spumanti litore Cythnum
marmoreamque Paron uiridemque adlapsa Donysam
aeginamque simul salutiferamque Seriphum.
iam fessae tandem fugiunt de corpore uires
et caput inflexa lentum ceruice recumbit,
marmorea adductis liuescunt bracchia nodis.
aequoreae pristes, immania corpora ponti,
undique conueniunt et glauco in gurgite circum
uerbere caudarum atque oris minitantur hiatu.
fertur et incertis iactatur ad omnia uentis,
cumba uelut magnas sequitur cum paruula classis
Afer et hiberno bacchatur in aequore turbo,
donec tale decus formae uexarier undis
non tulit ac miseros mutauit uirginis artus
caeruleo pollens coniunx Neptunia regno.
sed tamen aeternam squamis uestire puellam
infidosque inter teneram committere pisces
non statuit (nimium est auidum pecus Amphitrites):
aeriis potius sublimem sustulit alis,
esset ut in terris facti de nomine ciris,
ciris Amyclaeo formosior ansere Ledae.
hic uelut in niueo tenera est cum primitus ouo
effigies animantis et internodia membris
imperfecta nouo fluitant concreta calore,
sic liquido Scyllae circumfusum aequore corpus
semiferi incertis etiam nunc partibus artus
undique mutabant atque undique mutabantur.
oris honos primum et multis optata labella
et patulae frontis species concrescere in unum
coepere et gracili mentum producere rostro;
tum, qua se medium capitis discrimen agebat,
ecce repente uelut patrios imitatus honores
puniceam concussit apex in uertice cristam;
at mollis uarios intexens pluma colores
marmoreum uolucri uestiuit tegmine corpus
lentaque perpetuas fuderunt bracchia pennas;
inde alias partes minioque infecta rubenti
crura noua macies obduxit squalida pelli
et pedibus teneris unguis affixit acutos.
et tamen hoc demum miserae succurrere pacto
uix fuerat placida Neptuni coniuge dignum.
numquam illam post haec oculi uidere suorum
purpureas flauo retinentem uertice uittas,
non thalamus Syrio fragrans accepit amomo,
nullae illam sedes: quid enim cum sedibus illi?
quae simul ut sese cano de gurgite uelox
cum sonitu ad caelum stridentibus extulit alis
et multum late dispersit in aequora rorem,
infelix uirgo nequiquam a morte recepta
incultum solis in rupibus exigit aeuum,
rupibus et scopulis et litoribus desertis.
nec tamen hoc ipsum poena sine: namque deum rex,
omnia qui imperio terrarum milia uersat,
commotus talem ad superos uolitare puellam,
cum pater extinctus caeca sub nocte lateret,
illi pro pietate sua (nam saepe rubentis
sanguine taurorum supplex resperserat aras,
saepe deum largo decorarat munere sedes)
reddidit optatam mutato corpore uitam
fecitque in terris haliaeetos ales ut esset:
quippe aquilis semper gaudet deus ille coruscis.
huic uero miserae, quoniam damnata deorum
iudicio natique et coniugis ante fuisset,
infesti apposuit odium crudele parentis.
namque ut in aetherio signorum limite praestans,
unum quem duplici stellarunt sidere diui,
Scorpios alternis clarum fugat Oriona,
sic inter sese tristis haliaeetos iras
et ciris memori seruant ad saecula fato.
quacumque illa leuem fugiens secat aethera pennis,
ecce inimicus atrox magno stridore per auras
insequitur Nisus; qua se fert Nisus ad auras,
illa leuem fugiens raptim secat aethera pennis.

&lt;/poem&gt;
== PRIAPEA ==
&lt;poem&gt;
Vere rosa, autumno pomis, aestate frequentor
     spicis: una mihi est horrida pestis hiemps;
nam frigus metuo et uereor ne ligneus ignem
     hic deus ignauis praebeat agricolis.
Ego haec, ego arte fabricata rustica,
ego arida, o uiator, ecce populus,
agellulum hunc, sinistra et ante quem uides,
erique uillulam hortulumque pauperis
tuor, malaque furis arceo manu.
mihi corolla picta uere ponitur,
mihi rubens arista sole feruido,
mihi uirente dulcis uua pampino,
mihi gelante oliua cocta frigore.
meis capella delicata pascuis
in urbem adulta lacte portat ubera,
meisque pinguis agnus ex ouilibus
grauem domum remittit aere dexteram
teneraque matre mugiente uaccula
deum profundit ante templa sanguinem.
proin, uiator, hunc deum uereberis
manumque sursum habebis. hoc tibi expedit,
parata namque trux stat ecce mentula.
'uelim pol' inquis? at pol ecce uilicus
uenit, ualente cui reuulsa bracchio
fit ista mentula apta claua dexterae.
Hunc ego, o iuuenes, locum uillulamque palustrem
tectam uimine iunceo caricisque maniplis,
quercus arida rustica fomitata securi
nutrior: magis et magis fit beata quotannis.
huius nam domini colunt me, deumque salutant
pauperis tuguri pater filiusque adulescens,
alter assidua cauens diligentia, ut herbae,
aspera ut rubus a meo sit remota sacello,
alter parua manu ferens semper munera larga.
florido mihi ponitur picta uere corolla,
primitus tenera uirens spica mollis arista,
luteae uiolae mihi lacteumque papauer
pallentesque cucurbitae et suaue olentia mala,
uua pampinea rubens educata sub umbra;
sanguine haec etiam mihi (sed tacebitis) arma
barbatus linit hirculus cornipesque capella.
pro quis omnia honoribus nunc necesse Priapo est
praestare, et domini hortulum uineamque tueri.
quare hinc, o pueri, malas abstinete rapinas:
uicinus prope diues est neglegensque Priapi.
inde sumite: semita haec deinde uos feret ipsa.
CATALEPTON

&lt;/poem&gt;
=== I ===
&lt;poem&gt;
De qua saepe tibi, uenit: sed, Tucca, uidere
     non licet: occulitur limine clausa uiri.
de qua saepe tibi, non uenit adhuc mihi: namque
     si occulitur; longe est, tangere quod nequeas.
uenerit: audiui. sed iam mihi nuntius iste
     quid prodest? illi dicite cui rediit.

&lt;/poem&gt;
=== II ===
&lt;poem&gt;
Corinthiorum amator iste uerborum,
iste, iste rhetor, namque quatenus totus
Thucydides, tyrannus Atticae febris,
tau Gallicum, min et sphin ut male illisit,
ita omnia ista uerba miscuit fratri.

&lt;/poem&gt;
=== III ===
&lt;poem&gt;
Aspice quem ualido subnixum Gloria regno
     altius et caeli sedibus extulerat:
terrarum hic bello magnum concusserat orbem,
     hic reges Asiae fregerat, hic populos;
hic graue seruitium tibi, iam tibi, Roma, ferebat
     (cetera namque uiri cuspide conciderant),
cum subito in medio rerum certamine praeceps
     corruit e patria pulsus in exilium.
tale Deae numen: tali mortalia nutu
     fallax momento temporis hora dedit.

&lt;/poem&gt;
=== IV ===
&lt;poem&gt;

Quocumque ire ferunt uariae nos tempora uitae,
     tangere quas terras, quosque uidere homines,
dispeream, si te fuerit mihi carior alter
     (alter enim qui te dulcior esse potest?),
cui iuueni ante alios diui diuumque sorores
     cuncta, neque indigno, Musa, dedere bona,
cuncta quibus gaudet Phoebi chorus ipseque Phoebus;
     doctior o quis te, Musa, fuisse potest?
o quis te in terris loquitur iucundior uno?
     (Clio nam certe candida non loquitur.)
quare illud satis est, si te permittis amari:
     nam contra ut sit amor mutuus, unde mihi?

&lt;/poem&gt;
=== V ===
&lt;poem&gt;
Ite hinc, inanes, ite, rhetorum ampullae,
inflata rhoezo non Achaico uerba;
et uos, Selique Tarquitique Varroque,
scholasticorum natio madens pingui,
ite hinc, inane cymbalon iuuentutis;
tuque, o mearum cura, Sexte, curarum,
uale, Sabine; iam ualete, formosi.
nos ad beatos uela mittimus portus
magni petentes docta dicta Sironis,
uitamque ab omni uindicabimus cura.
ite hinc, Camenae, uos quoque ite iam sane,
dulces Camenae (nam fatebimur uerum,
dulces fuistis), et tamen meas chartas
reuisitote, sed pudenter et raro.

&lt;/poem&gt;
=== VI ===
&lt;poem&gt;
Socer, beate nec tibi nec alteri,
generque Noctuine, putidum caput,
tuoque nunc puella talis et tuo
stupore pressa rus abibit? ei mihi,
ut ille uersus usquequaque pertinet:
'gener socerque, perdidistis omnia'.

&lt;/poem&gt;
=== VII ===
&lt;poem&gt;
Si licet, hoc sine fraude, Vari dulcissime, dicam
     'dispeream, nisi me perdidit iste Pothus';
sin autem praecepta uetant me dicere, sane
     non dicam, sed: 'me perdidit iste puer'.

&lt;/poem&gt;
=== VIII ===
&lt;poem&gt;
Villula, quae Sironis eras, et pauper agelle;
     uerum illi domino tu quoque diuitiae;
me tibi, et hos una mecum, quos semper amaui,
     si quid de patria tristius audiero,
commendo, in primisque patrem. tu nunc eris illi
     Mantua quod fuerat quodque Cremona prius.

&lt;/poem&gt;
=== IX ===
&lt;poem&gt;
Pauca mihi, niueo sed non incognita Phoebo,
     pauca mihi, doctae, dicite, Pegasides.
uictor adest, magni magnum decus ecce triumphi,
     uictor qua terrae, quaque patent maria,
horrida barbaricae portans insignia pugnae,
     magnus ut Oenides, utque superbus Eryx,
nec minus idcirco uestros expromere cantus
     maximus, et sanctos dignus inire choros.
hoc itaque insuetis iactor magis, optime, curis,
     quid de te possim scribere, quidue tibi;
namque (fatebor enim) quae maxima deterrendi
     debuit, hortandi maxima causa fuit.
pauca tua in nostras uenerunt carmina chartas,
     carmina cum lingua tum sale Cecropia,
carmina quae Phrygium, saeclis accepta futuris,
     carmina quae Pylium uincere digna senem.
molliter hic uiridi patulae sub tegmine quercus
     Moeris pastores et Meliboeus erant,
dulcia iactantes alterno carmina uersu
     qualia Trinacriae doctus amat iuuenis.
certatim ornabant omnes heroida diuae,
     certatim diuae munere quoque suo.
felicem ante alias o te scriptore puellam:
     altera non fama dixerit esse prior;
non illa, Hesperidum ni munere capta fuisset,
     quae uolucrem cursu uicerat Hippomenen;
candida cycneo non edita Tyndaris ouo;
     non supero fulgens Cassiopea polo;
non defensa diu multum certamine equorum,
     optabant grauide quam sibi quaeque manus,
saepe animam generi pro qua pater inpius hausit,
     saepe rubro pro qua sanguine fluxit humus;
regia non Semele, non Inachis Acrisione,
     inmitti expertae fulmine et imbre Iouem;
non cuius ob raptum pulsi liquere penates
     Tarquinii patrios filius atque pater,
illo quo primum dominatus Roma superbos
     mutauit placidis tempore consulibus.
multa, neque inmeritis, donauit praemia alumnis,
     praemia Messallis maxima Publicolis:
nam quid ego inmensi memorem studia ista laboris,
     horrida quid durae tempora militiae?
castra foro solitos, urbi praeponere castra,
     tam procul hoc gnato, tam procul hac patria?
inmoderata pati iam frigora iamque calores?
     sternere uel dura posse super silice?
saepe trucem aduerso perlabi sidere pontum?
     saepe mare audendo uincere, saepe hiemem?
saepe etiam densos inmittere corpus in hostes?
     communem belli non meminisse deum?
nunc celeris Afros, periurae milia gentis,
     aurea nunc rapidi flumina adire Tagi?
nunc aliam ex alia bellando quaerere gentem,
     uincere et Oceani finibus ulterius?
non nostrum est tantas, non, inquam, attingere laudes;
     quin ausim hoc etiam dicere: uix hominum est.
ipsa haec, ipsa ferent rerum monumenta per orbem,
     ipsa sibi egregium facta decus parient;
nos ea quae tecum finxerunt carmina diui,
     Cynthius et Musae, Bacchus et Aglaie.
si laudi aspirare humili, si adire Cyrenas,
     si patrio Graios carmine adire sales
possumus, optatis plus iam procedimus ipsis:
     hoc satis est: pingui nil mihi cum populo.

&lt;/poem&gt;
=== X ===
&lt;poem&gt;
Sabinus ille, quem uidetis, hospites,
ait fuisse mulio celerrimus,
neque ullius uolantis inpetum cisi
nequisse praeterire, siue Mantuam
opus foret uolare, siue Brixiam.
et hoc negat Tryphonis aemuli domum
negare nobilem insulamue Ceryli,
ubi iste, post Sabinus, ante Quinctio,
bidente dicit attodisse forcipe
comata colla, ne Cytorio iugo
premente dura uulnus ederet iuba.
Cremona frigida, et lutosa Gallia,
tibi haec fuisse et esse cognitissima,
ait Sabinus; ultima ex origine
tua stetisse dicit in uoragine,
tua in palude deposisse sarcinas,
et inde tot per orbitosa milia
iugum tulisse, laeua siue dextera
strigare mula siue utrumque ceperat.
neque ulla uota semitalibus deis
sibi esse facta praeter hoc nouissimum:
paterna lora proximumque pectinem.
sed haec prius fuere: nunc eburnea
sedetque sede seque dedicat tibi,
gemelle Castor, et gemelle Castoris.

&lt;/poem&gt;
=== XI ===
&lt;poem&gt;
Quis deus, Octaui, te nobis abstulit? an quae
     dicunt, a, nimio pocula dura mero?
'uobiscum, si est culpa, bibi: sua quemque secuntur
     fata: quid inmeriti crimen habent cyathi?'
scripta quidem tua nos multum mirabimur: et te
     raptum et Romanam flebimus historiam.
sed tu nullus eris. peruersi, dicite, Manes,
     hunc superesse patri quae fuit inuidia?

&lt;/poem&gt;
=== XII ===
&lt;poem&gt;
Superbe Noctuine, putidum caput,
datur tibi puella quam petis, datur;
datur, superbe Noctuine, quam petis.
sed, o superbe Noctuine, non uides
duas habere filias Atilium?
duas, et hanc et alteram, tibi dari?
adeste nunc, adeste: ducit, ut decet,
superbus ecce Noctuinus hirneam.
Thalassio, Thalassio, Thalassio.

&lt;/poem&gt;
=== XIII ===
&lt;poem&gt;
Iacere me, quod alta non possim, putas,
     ut ante, uectari freta,
nec ferre durum frigus aut aestum pati,
     neque arma uictoris sequi?
ualent, ualent mihi ira et antiquus furor
     et lingua qua assim tibi,
seu prostitutae turpe contubernium
     sororis (o quid me incitas,
quid, inpudice et inprobande Caesari?),
     seu furta dicantur tua,
et helluato sera patrimonio
     in fratre parsimonia,
uel acta puero cum uiris conuiuia,
     udaeque per somnum nates,
et inscio repente clamatum insuper
     'Thalassio, Thalassio'.
quid palluisti, femina? an ioci dolent?
     an facta cognoscis tua?
non me uocabis, pulchra, per Cotytia
     ad feriatos fascinos;
nec deinde te mouere lumbos in ratulam
     prensis uidebo altaribus,
flauumque propter Thybrim olentis nauticum
     uocare, ubi adpulsae rates
caeno retentae sordido stant in uadis
     macraque luctantes aqua;
neque in culinam et uncta compitalia
     dapesque duces sordidas,
quibus repletus et saliuosis aquis
     obesam ad uxorem redis,
et aestuantes docte soluis pantices,
     osiculisque lambis sauiis.
nunc laede, nunc lacesse, si quidquam uales.
     en nomen adscribo tuum,
cinaede Lucci. iamne liquerunt opes,
     fameque genuini crepant?
uidebo habentem praeter ignauos nihil
     fratres et iratum Iouem
scissumque uentrem et hirneosi patrui
     pedes inedia turgidos.

&lt;/poem&gt;
=== XIV ===
&lt;poem&gt;
Si mihi susceptum fuerit decurrere munus,
     o Paphon, o sedes quae colis Idalias,
Troius Aeneas Romana per oppida digno
     iam tandem ut tecum carmine uectus eat,
non ego ture modo aut picta tua templa tabella
     ornabo, et puris serta feram manibus:
corniger hos aries humilis et maxima taurus
     uictima sacratos sparget honore focos,
marmoreusque tibi aut mille coloribus ales
     in morem picta stabit Amor pharetra.
adsis o Cytherea: tuus te Caesar Olympo
     et Surrentini litoris ara uocat.

&lt;/poem&gt;
=== XV ===
&lt;poem&gt;
Vate Syracosio qui dulcior, Hesiodoque
     maior, Homereo non minor ore fuit,
illius haec quoque sunt diuini elementa poetae,
     et rudis in uario carmine Calliope.
&lt;/poem&gt;

=== XVI ===
&lt;poem&gt;
Callide mage sub hec celi est iniuria secli
     antiquis, hospes, non minor ingeniis,
et quo Roma uiro doctis certaret Athenis;
     ferrea sed nulli uincere fata datur.]
&lt;/poem&gt;

== PRIAPEVM 'QVID HOC NOVI EST?' ==
&lt;poem&gt;
Quid hoc noui est? quid ira nuntiat deum?
silente nocte candidus mihi puer
tepente cum iaceret abditus sinu,
Venus fuit quieta, nec uiriliter
iners senile penis extulit caput.
placet, Priape, qui sub arboris coma
soles, sacrum reuincte pampino caput,
ruber sedere cum rubente fascino?
at, o Triphalle, saepe floribus nouis
tuas sine arte deligauimus comas,
abegimusque uoce saepe, cum tibi
senexue coruus impigerue graculus
sacrum feriret ore corneo caput.
uale, nefande destitutor inguinum,
uale, Priape: debeo tibi nihil.
iacebis inter arua pallidus situ,
canisque saeua susque ligneo tibi
lutosus affricabit oblitum latus.
at, o sceleste penis, o meum malum,
graui piaque lege noxiam lues.
licet querare: nec tibi tener puer
patebit ullus, inminente qui toro
iuuante uerset arte mobilem natem,
puella nec iocosa te leui manu
fouebit, adprimetue lucidum femur.
bidens amica Romuli senis memor
paratur, inter atra cuius inguina
latet iacente pantice abditus specus
uagaque pelle tectus annuo gelu
araneosus obsidet forem situs.
tibi haec paratur, ut tuum ter aut quater
uoret profunda fossa lubricum caput.
licebit aeger, angue lentior, cubes,
tereris usque donec, a, miser, miser
triplexque quadruplexque compleas specum.
superbia ista proderit nihil, simul
uagum sonante merseris luto caput.
quid est, iners? pigetne lentitudinis?
licebit hoc inultus auferas semel:
sed ille cum redibit aureus puer,
simul sonante senseris iter pede,
rigente neruos excubet lubidine,
et inquietus inguina arrigat tumor,
neque incitare cesset, usque dum mihi
Venus iocosa molle ruperit latus.

&lt;/poem&gt;
== MORETVM ==
&lt;poem&gt;
Iam nox hibernas bis quinque peregerat horas
excubitorque diem cantu praedixerat ales,
Simulus exigui cultor cum rusticus agri,
tristia uenturae metuens ieiunia lucis,
membra leuat uili sensim demissa grabato
sollicitaque manu tenebras explorat inertes{{r|Moretum 5|5}}
uestigatque focum, laesus quem denique sensit.
paruulus exusto remanebat stipite fomes
et cinis obductae celabat lumina prunae;
admouet his pronam summissa fronte lucernam
et producit acu stuppas umore carentis,{{r|Moretum 10|10}}
excitat et crebris languentem flatibus ignem.
tandem concepto, sed uix, fulgore recedit
oppositaque manu lumen defendit ab aura
et reserat clausae qua peruidet ostia clauis.
fusus erat terra frumenti pauper aceruus:{{r|Moretum 15|15}}
hinc sibi depromit quantum mensura patebat,
quae bis in octonas excurrit pondere libras.
inde abit adsistitque molae paruaque tabella,
quam fixam paries illos seruabat in usus,
lumina fida locat; geminos tunc ueste lacertos{{r|Moretum 20|20}}
liberat et cinctus uillosae tergore caprae
peruerrit cauda silices gremiumque molarum.
aduocat inde manus operi, partitus utroque:
laeua ministerio, dextra est intenta labori.
haec rotat adsiduum gyris et concitat orbem{{r|Moretum 25|25}}
(tunsa Ceres silicum rapido decurrit ab ictu),
interdum fessae succedit laeua sorori
alternatque uices. modo rustica carmina cantat
agrestique suum solatur uoce laborem,
interdum clamat Scybalen. erat unica custos,{{r|Moretum 30|30}}
Afra genus, tota patriam testante figura,
torta comam labroque tumens et fusca colore,
pectore lata, iacens mammis, compressior aluo,
cruribus exilis, spatiosa prodiga planta.
hanc uocat atque arsura focis imponere ligna{{r|Moretum 35|35}}
imperat et flamma gelidos adolere liquores.
postquam impleuit opus iustum uersatile finem,
transfert inde manu fusas in cribra farinas
et quatit; ac remanent summo purgamina dorso,
subsidit sincera foraminibusque liquatur{{r|Moretum 40|40}}
emundata Ceres. leui tum protinus illam
componit tabula, tepidas super ingerit undas,
contrahit admixtos nunc fontes atque farinas,
transuersat durata manu liquidoque coacta,
interdum grumos spargit sale. iamque subactum{{r|Moretum 45|45}}
leuat opus palmisque suum dilatat in orbem
et notat impressis aequo discrimine quadris.
infert inde foco (Scybale mundauerat aptum
ante locum) testisque tegit, super aggerat ignis.
dumque suas peragit Vulcanus Vestaque partes,{{r|Moretum 50|50}}
Simulus interea uacua non cessat in hora,
uerum aliam sibi quaerit opem, neu sola palato
sit non grata Ceres, quas iungat comparat escas.
non illi suspensa focum carnaria iuxta
durati sale terga suis truncique uacabant,{{r|Moretum 55|55}}
traiectus medium sparto sed caseus orbem
et uetus adstricti fascis pendebat anethi:
ergo aliam molitur opem sibi prouidus heros.
hortus erat iunctus casulae, quem uimina pauca
et calamo rediuiua leui munibat harundo,{{r|Moretum 60|60}}
exiguus spatio, uariis sed fertilis herbis.
nil illi deerat quod pauperis exigit usus;
interdum locuples a paupere plura petebat.
nec sumptus erat ullius opus sed regula curae:
si quando uacuum casula pluuiaeue tenebant{{r|Moretum 65|65}}
festaue lux, si forte labor cessabat aratri,
horti opus illud erat. uarias disponere plantas
norat et occultae committere semina terrae
uicinosque apte circa summittere riuos.
hic holus, hic late fundentes bracchia betae{{r|Moretum 70|70}}
fecundusque rumex maluaeque inulaeque uirebant,
hic siser et nomen capiti debentia porra
grataque nobilium requies lactuca ciborum,
* * * crescitque in acumina radix,
et grauis in latum dimissa cucurbita uentrem.{{r|Moretum 75|75}}
uerum hic non domini (quis enim contractior illo?)
sed populi prouentus erat, nonisque diebus
uenalis umero fasces portabat in urbem,
inde domum ceruice leuis, grauis aere redibat
uix umquam urbani comitatus merce macelli:{{r|Moretum 80|80}}
cepa rubens sectique famem domat area porri
quaeque trahunt acri uultus nasturtia morsu
intibaque et Venerem reuocans eruca morantem.
tum quoque tale aliquid meditans intrauerat hortum;
ac primum leuiter digitis tellure refossa{{r|Moretum 85|85}}
quattuor educit cum spissis alia fibris,
inde comas apii graciles rutamque rigentem
uellit et exiguo coriandra trementia filo.
haec ubi collegit, laetum consedit ad ignem
et clara famulam poscit mortaria uoce.{{r|Moretum 90|90}}
singula tum capitum nodoso corpore nudat
et summis spoliat coriis contemptaque passim
spargit humi atque abicit; seruatum gramine bulbum
tinguit aqua lapidisque cauum demittit in orbem.
his salis inspargit micas, sale durus adeso{{r|Moretum 95|95}}
caseus adicitur, dictas super ingerit herbas,
et laeua uestem saetosa sub inguina fulcit,
dextera pistillo primum fragrantia mollit
alia, tum pariter mixto terit omnia suco.
it manus in gyrum: paulatim singula uires{{r|Moretum 100|100}}
deperdunt proprias, color est e pluribus unus,
nec totus uiridis, quia lactea frusta repugnant,
nec de lacte nitens, quia tot uariatur ab herbis.
saepe uiri nares acer iaculatur apertas
spiritus et simo damnat sua prandia uultu,{{r|Moretum 105|105}}
saepe manu summa lacrimantia lumina terget
immeritoque furens dicit conuicia fumo.
procedebat opus; nec iam salebrosus, ut ante,
sed grauior lentos ibat pistillus in orbis.
ergo Palladii guttas instillat oliui{{r|Moretum 110|110}}
exiguique super uires infundit aceti
atque iterum commiscet opus mixtumque retractat.
tum demum digitis mortaria tota duobus
circuit inque globum distantia contrahit unum,
constet ut effecti species nomenque moreti.{{r|Moretum 115|115}}
eruit interea Scybale quoque sedula panem,
quem laetus recipit manibus, pulsoque timore
iam famis inque diem securus Simulus illam
ambit crura ocreis paribus tectusque galero
sub iuga parentis cogit lorata iuuencos{{r|Moretum 120|120}}
atque agit in segetes et terrae condit aratrum.

&lt;/poem&gt;

== DE INSTITVTIONE VIRI BONI ==
&lt;poem&gt;
Vir bonus et sapiens, qualem uix repperit unum
milibus e cunctis hominum consultus Apollo,
iudex ipse sui totum se explorat ad unguem.
quid proceres uanique leuis quid opinio uolgi
securus, mundi instar habens, teres atque rotundus,
externae ne quid labis per leuia sidat.
ille, dies quam longus erit sub sidere Cancri
quantaque nox tropico se porrigit in Capricorno,
cogitat et iusto trutinae se examine pendit,
ne quid hiet, ne quid protuberet, angulus aequis
partibus ut coeat, nil ut deliret amussis,
sit solidum quodcumque subest, nec inania subter
indicet admotus digitis pellentibus ictus,
non prius in dulcem declinans lumina somnum,
omnia quam longi reputauerit acta diei:
qua praetergressus, quid gestum in tempore, quid non?
cur isti facto decus afuit aut ratio illi?
quid mihi praeteritum? cur haec sententia sedit
quam melius mutare fuit? miseratus egentem
cur aliquem fracta persensi mente dolorem?
quid uolui quod nolle bonum foret? utile honesto
cur malus antetuli? num dicto aut denique uoltu
perstrictus quisquam? cur me natura magis quam
disciplina trahit? sic dicta et facta per omnia
ingrediens ortoque a uespere cuncta reuoluens
offensus prauis dat palmam et praemia rectis.

&lt;/poem&gt;
== DE EST ET NON ==
&lt;poem&gt;
Est et non cuncti monosyllaba nota frequentant.
his demptis nihil est, hominum quod sermo uolutet.
omnia in his et ab his sunt omnia, siue negoti
siue oti quicquam est, seu turbida siue quieta.
alterutro pariter non numquam, saepe seorsis
obsistunt studiis, ut mores ingeniumque,
et facilis uel difficilis contentio nata est.
si consentitur, mora nulla interuenit 'est, est':
sin controuersum, dissensio subiciet 'non'.
hinc fora dissultant clamoribus, hinc furiosi
iurgia sunt circi, cuneati hinc laeta theatri
seditio, et tales agitat quoque curia lites.
coniugia et nati cum patribus ista quietis
uerba serunt studiis salua pietate loquentes.
hinc etiam placitis schola consona disciplinis
dogmaticas agitat placido certamine lites.
hinc omnis certat dialectica turba sophorum.
estne dies, est ergo dies? non conuenit istuc.
nam facibus multis aut fulgoribus quotiens lux
est nocturna homini, non est lux ista diei.
est et non igitur, quotiens lucem esse fatendum est,
sed non esse diem. mille hinc certamina surgunt,
hinc pauci, multi quoque, talia commeditantes
murmure concluso rabiosa silentia rodunt.
qualis uita hominum, duo quam monosyllaba uersant!

&lt;/poem&gt;
== DE ROSIS NASCENTIBVS ==
&lt;poem&gt;
Ver erat et blando mordentia frigora sensu
     spirabat croceo mane reuecta dies.
strictior Eoos praecesserat aura iugales,
     aestiferum suadens anticipare diem.
errabam riguis per quadrua compita in hortis,
     maturo cupiens me uegetare die.
uidi concretas per gramina flexa pruinas
     pendere aut holerum stare cacuminibus,
caulibus et patulis teretes conludere guttas
* * *
uidi Paestano gaudere rosaria cultu
     exoriente nouo roscida Lucifero.
rara pruinosis canebat gemma frutectis
     ad primi radios interitura die.
ambigeres raperetne rosis Aurora ruborem
     an daret et flores tingeret orta dies.
ros unus, color unus, et unum mane duorum:
     sideris et floris nam domina una Venus.
forsan et unus odor: sed celsior ille per auras
     difflatur, spirat proximus iste magis.
communis Paphie dea sideris et dea floris
     praecipit unius muricis esse habitum.
momentum intererat quo se nascentia florum
     germina comparibus diuiderent spatiis.
haec uiret angusto foliorum tecta galero,
     hanc tenui filo purpura rubra notat,
haec aperit primi fastigia celsa obelisci,
     mucronem absoluens purpurei capitis.
uertice collectos illa exinuabat amictus,
     iam meditans foliis se numerare suis.
nec mora: ridentis calathi patefecit honorem,
     prodens inclusi stamina densa croci.
haec, modo quae toto rutilauerat igne comarum,
     pallida conlapsis deseritur foliis.
mirabar celerem fugitiua aetate rapinam,
     et dum nascuntur consenuisse rosas.
ecce et defluxit rutili coma punica floris
     dum loquor, et tellus tecta rubore micat.
tot species tantosque ortus uariosque nouatus
     una dies aperit, conficit ipsa dies.
conquerimur, Natura, breuis quod gratia florum:
     ostentata oculis ilico dona rapis.
quam longa una dies, aetas tam longa rosarum,
     quas pubescentes iuncta senecta premit.
quam modo nascentem rutilus conspexit Eoos,
     hanc rediens sero uespere uidit anum.
sed bene quod paucis licet interitura diebus
     succedens aeuum prorogat ipsa suum.
collige, uirgo, rosas dum flos nouus et noua pubes,
     et memor esto aeuum sic properare tuum.

&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Saeculi primi ante Christum opera|Appendix Vergiliana]]</text>
      <sha1>1by0adsg7n0qadxrjx1x2l9eczyyxpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>72750</id>
    <revision>
      <id>263508</id>
      <parentid>243231</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shenme</username>
        <id>17647</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>263508</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3232" sha1="7pis9qti5j6qaf1ytp4ko5kufpidwcw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;rat &lt;ref&gt;quia ad idem limen rev. quod amiserat, ''Hal. Russ. Cont.''&lt;/ref&gt;. Sed et qui captus &lt;ref&gt;captus, ''omitenla Schr. y la l. 26. D. XLIX. 15.''&lt;/ref&gt; victis hostibus recuperatur, postliminio rediisse existimatur.

§ 6.—Praeterea emancipatione quoque desinunt liberi in potestate parentum esse. Sed emancipatio antea quidem vel per antiquam legis observationem procedebat, quae per imaginarias venditiones et intercedentes manumissiones celebrabatur, vel ex imperiali rescripto. Nostra autem providentia et hoc in melius per constitutionem &lt;ref&gt;''L. 6. C. de emanc. VIII. 49.''&lt;/ref&gt; reformavit, ut, fictione pristina explosa, recta via ad competentes iudices vel magistratus parentes intrent, et filios suos vel filias, vel nepotes vel neptes, ac deinceps, sua manu dimittant. Et tum ex edicto praetoris in huius filii vel filiae, nepotis vel neptis bonis, qui quaeve a parente manumissus vel manumissa fuerit, eadem iura praestantur parenti, quae tribuuntur patrono in bonis liberti; et praeterea si impubes sit filius vel filia, vel ceteri, ipse parens ex manumissione tutelam eius nanciscitur.

§ 7.—Admonendi autem sumus, liberum arbitrium esse ei, qui filium et ex eo nepotem vel neptem in potestate habebit, filium quidem de potestate dimittere, nepotem vero vel neptem retinere; et ex diverso &lt;ref&gt;''Hot. Bien. Buch. Schr., l. 28. D. de adopt. I. 7.;'' e converso, ''los restantes.''&lt;/ref&gt; filium quidem in potestate retinere, nepotem vero vel neptem manumittere, vel omnes sui iuris efficere. Eadem et de pronepote et pronepte dicta esse intelligantur &lt;ref&gt;Eadem—intelligantur, ''las encierran en un paréntesis si las insertan después del'' manumittere ''anterior Hot. Bien. Buch. Schr, conforme á los más de lo códs.; pero véase la l. 28. D. cit.''&lt;/ref&gt;.

§ 8.—Sed et si pater filium, quem in potestate habet, avo vel proavo naturali secundum nostras constitutiones &lt;ref&gt;''L. 10. 11. C. de adopt. VIII. 48.''&lt;/ref&gt; super his habitas in adoptionem dederit, id est si hoc ipsum actis intervenientibus apud competentem iudicem manifestaverit, praesente eo, qui adoptatur, et non contradicente, nec non eo &lt;ref&gt;''Hot. Bien. Buch. Schr.;'' praesente, ''insertan otros.''&lt;/ref&gt;, qui adoptat, solvitur quidem ius potestatis patris naturalis, transit autem in huiusmodi parentem adoptivum, in cuius persona adoptionem esse plenissimam antea diximus.

§ 9.—Illud autem scire oportet, quod, si nurus tua ex filio tuo conceperit, et filium postea emancipaveris, vel in adoptionem dederis praegnante nuru tua, nihilominus quod ex ea nascitur, in potestate tua nascitur. Quod si post emancipationem vel adoptionem conceptus fuerit, patris sui emancipati vel avi adoptivi potestati subiicitur.

§ 10.—Et quidem &lt;ref&gt;et quod, ''Cuj. Schr.''&lt;/ref&gt; neque naturales liberi, neque adoptivi ullo paene modo possunt cogere parentes, de potestate sua eos dimittere.

{{t3|TIT. III}}
{{c|{{sc|de tutelis}} &lt;ref&gt;''Gaj. I. §. 142-147.; l. 1. D. de tutel. XXVI. 1.''&lt;/ref&gt;}}

Transeamus nunc ad aliam divisionem personarum. Nam ex his personis, quae in potestate non sunt, quaedam vel in tutela sunt, vel in curatione, quaedam neutro iure tenentur. Videamus igi-&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7pis9qti5j6qaf1ytp4ko5kufpidwcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>72754</id>
    <revision>
      <id>263509</id>
      <parentid>240815</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shenme</username>
        <id>17647</id>
      </contributor>
      <comment>was not proofread before</comment>
      <origin>263509</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2888" sha1="k0bf4000ra2m86uqzizfpsmrta4hdmn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Luis Bellido M&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;tur de his, qui in tutela vel curatione sunt; ita enim intelligemus ceteras personas, quae neutro iure tenentur. Ac prius dispiciamus de his, quae in tutela sunt.

§ 1.—Est autem tutela, ut Servius definivit, vis &lt;ref&gt;ius, ''Schr., apoyándose en Teóph.; pero véase el siguiente § 2. y la l. 1. D. de tutel. XXVI 1.''&lt;/ref&gt; ac potestas in capite libero ad tuendum eum, qui propter aetatem se defendere nequit, iure civili data ac permissa.

§ 2.—Tutores autem sunt, qui eam vim aс роtestatem habent, ex qua re ipsi &lt;ref&gt;''Cont. Bien. Buch. según casi todos los códices;'' exque re ipsa [ipsa re], ''Hal. Russ. Cuj. Hot., según la l. 1. D. citada;'' ex qua re ipsa, ''Schr., según Theoph.''&lt;/ref&gt; nomen ceperunt. Itaque appellantur tutores, quasi tuitores atque defensores, sicut aeditui dicuntur, qui aedes tuentur.

§ 3.—Permissum est itaque parentibus liberis impuberibus, quos in potestate habent, testamento tutores dare: et hoc in filios filiasque procedit omnimodo. Nepotibus tamen neptibusque ita demum parentes possunt testamento tutores dare, si post mortem eorum in patris sui potestatem non sunt recasuri. Itaque si filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, nepotes ex eo non poterunt ex testamento tuo tutorem habere, quamvis in potestate tua fuerint; scilicet quia mortuo te in patris sui potestatem recasuri sunt.

§ 4.—Quum autem in compluribus aliis causis postumi pro iam natis habentur, et in hac causa placuit, non minus postumis, quam iam natis testamento tutores dari posse, si modo in ea causa sint, ut, si vivis parentibus nascerentur, sui et in potestate eorum fierint.


§ 5.—Sed si emancipato filio tutor a patre testamento datus fuerit, confirmandus est ex sententia praesidis omnimodo id est sine inquisitione.

{{t3|TIT. XIV}}
{{c|{{sc|qui testamento tutores dari possunt}} &lt;ref&gt;''L. 14. 5. 6. D. de test. tut. XXVI. 2.''&lt;/ref&gt;}}

Dari autem potest tutor &lt;ref&gt;''Bien. Buch. Schr.;'' testamento, ''insertan los restantes, contra Theoph.''&lt;/ref&gt; non solum paterfamilias, sed etiam filiusfamilias.

§ 1.—Sed et servus proprius testamento cum libertate recte tutor dari potest: sed sciendum est, eum et sine libertate tutorem datum tacite libertatem directam accepisse videri, et per hoc recte tutorem esse. Plane si per errorem, quasi liber, tutor datus sit, aliud dicendum est. Servus autem alienus pure inutiliter testamento datur tutor, sed ita: quum liber erit, utiliter datur. Proprius autem servus inutiliter eo modo tutor datur.

§ 2.—Furiosus vel minor vigintiquinque annis tutor testamento datus, tunc &lt;ref&gt;tunc, ''omítenla Cuj. Bien.''&lt;/ref&gt; tutor erit, quum compos mentis aut maior vigintiquinque annis factus fuerit.

§ 3.—Ad certum tempus, seu ex certo tempore, vel sub conditione, vel ante heredis institutionem, posse dari tutorem non dubitatur.&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0bf4000ra2m86uqzizfpsmrta4hdmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>72757</id>
    <revision>
      <id>263506</id>
      <parentid>263428</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shenme</username>
        <id>17647</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>263506</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="9kg79yqlvinzqhvh5c6xgfi0r6kb1qk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;ptare, placet; adoptio enim naturam imitatur, et pro monstro est, ut maior sit filius, quam pater. Debet itaque is, qui sibi per adoptionem vel arrogationem filium facit, plena pubertate, id est decem et octo annis, praecedere.

§ 5.—Licet autem et in locum nepotis vel pronepotis, vel in locum neptis vel proneptis, vel deinceps, adoptare, quamvis filium quis non habeat.

§ 6.—Et tam filium alienum quis in locum nepotis adoptare potest, quam nepotem in locum filii.

§ 7.—Sed si quis nepotis loco adoptet, vel quasi ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo, quem naturalem in sua potestate habet; in eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres agnascatur. Sed ex contrario si avus ex filio nepotem det in adoptionem, non est necesse filium consentire.

§ 8.—In plurimis autem causis assimilatur is, qui adoptatus vel arrogatus est, ei, qui ex legitimo matrimonio natus est: et ideo si quis per imperatorem, sive apud praetorem, vel apud praesidem provinciae non extraneum adoptaverit, potest eundem alii in adoptionem dare.

§ 9.—Sed et illud utriusque adoptionis commune est, quod et ii, qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt; castrati autem non possunt.

§ 10.—Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in sua potestate habent: sed ex indulgentia principis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt.

§ 11.—Illud proprium est illius adoptionis, quae per sacrum oraculum fit, quod is, qui liberos in potestate habet, si se arrogandum dederit, non solum ipse potestati arrogatoris subiicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate, tamquam nepotes. Sic enim Divus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit &lt;ref&gt;adoptasset, ''Hal. Russ. Cont. Hot.''&lt;/ref&gt;, ut protinus adoptione facta, incipiat Germanicus Augusti nepos esse.

§ 12.—Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servos &lt;ref&gt;servi, ''Bien. Buch. Schr., con los más de los códices.''&lt;/ref&gt;, si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. Unde et nos eruditi in nostra constitutione &lt;ref&gt;''L. 1 §. 10. C. de adopt. VIII. 48.''&lt;/ref&gt; etiam eum servum, quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverit, liberum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipiendum non sufficiat.

{{t3|TIT. XII}}
{{c|{{sc|quibus modis ius potestatis solvitur}} &lt;ref&gt;''Gaj. I. §. 124-137.; l. 26. D. de captiv. XLIX. 15.; l. 28. D. de adopt. I. 7.; l. 5. C. de consul. XII. 3.; l. 6. C. de emanc. VIII. 49.; l. 10. 11. C. de adopt. VIII. 48.''&lt;/ref&gt;}}

Videamus nunc, quibus modis ii, qui alieno iuri subiecti sunt, eo iure liberantur. Et quidem servi quemadmodum potestate liberantur, ex iis intelligere possumus, quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero, qui in potestate parentis sunt, mortuo eo sui iuris fiunt. Sed hoc distinctionem recipit. Nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur; mortuo vero avo, non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita, si post mortem avi in potesta-&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9kg79yqlvinzqhvh5c6xgfi0r6kb1qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>72758</id>
    <revision>
      <id>263507</id>
      <parentid>243272</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shenme</username>
        <id>17647</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>263507</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3078" sha1="0vs8qqtg10gav2k0vnn1fjxxj3xkcc0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;tem patris sui recasuri non sunt. Itaque si moriente avo pater eorum et &lt;ref&gt;''Hot. Bien. Schr.;'' et, ''omítenla los demás.''&lt;/ref&gt; vivit et in potestate patris sui est, tunc post obitum avi in potestate patris sui fiunt. Si vero is, quo tempore avus moritur, aut iam mortuus est, aut exiit de potestate patris tunc ii, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt.

§ 1.—Quum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur, ut, quia &lt;ref&gt;''Bien. Buch.;'' qui, ''los restantes.''&lt;/ref&gt; eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde ac si eo mortuo, desinant liberi in potestate eius esse. Pari ratione et si is, qui in potestate parentis sit, in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. Sed si ex indulgentia principali restituti fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt.

§ 2.—Relegati autem patres in insulam in potestate sua liberos retinent; et e contrario liberi relegati in potestate parentum remanent.

§ 3.—Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. Servi autem poenae efficiuntur, qui in metallum damnantur, et qui bestiis subiiciuntur.

§ 4.—Filiusfamilias si militaverit, vel si senator vel consul fuerit factus, manet in patris potestate: militia enim vel consularis dignitas a potestate patris filium non liberat. Sed ex constitutione nostra &lt;ref&gt;''L. 5. C. de consul. XII. 3.''&lt;/ref&gt; summa patriciatus dignitas, illico &lt;ref&gt;ab, ''inserten Schr., y la l. 5. C. ya citada.''&lt;/ref&gt; imperialibus codicillis praestitis, filium a patria potestate liberat. Quis enim patiatur, patrem quidem posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filium relaxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere eum, quem sibi patrem elegit, ab aliena eximere potestate?

§ 5.—Si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis servus &lt;ref&gt;servus, ''omítela Cuj., sin razón, aun contra Gaj. y Ulp.''&lt;/ref&gt; hostium fiat, tamen pendet ius liberorum propter ius postliminii, quia hi, qui ab hostibus capti sunt, si reversi fuerint, omnia pristina iura recipiunt. Idcirco reversus &lt;ref&gt;parens, ''dicen Cont. Bien. Buch., tambien contra Gaj.''&lt;/ref&gt; liberos habebit in potestate, quia postliminium fingit eum, qui captus est, semper in civitate fuisse: si vero ibi decesserit, exinde, ex quo captus est pater, filius sui iuris fuisse videtur. Ipse quoque filius neposve si ab hostibus captus fuerit, similiter dicimus, propter ius postliminii ius quoque potestatis parentis in suspenso esse. Dictum est autem postliminium a limine et post; unde &lt;ref&gt;ut, ''Bien. Schr. conforme a los más de los códices.''&lt;/ref&gt; eum, qui ab hostibus captus in fines nostros postea pervenit, postliminio reversum recte dicimus. Nam limina sicut in domibus finem quendam faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt: hinc et limes dictus &lt;ref&gt;limen dictum, ''Hal. Russ., mal y contra Theoph.''&lt;/ref&gt; est, quasi finis quidam et terminus. Ab eo postliminium dictum, quia eodem limine revertebatur, quo amissus fue-&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0vs8qqtg10gav2k0vnn1fjxxj3xkcc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Institutiones grammaticae/Liber IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81277</id>
    <revision>
      <id>263525</id>
      <parentid>263333</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Capitula */</comment>
      <origin>263525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="kdn9npl1fc4tdg74vkoqcmmjqrcncck" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Priscianus Caesariensis
|OperaeTitulus=Institutiones grammaticae
|Annus=saeculo VI a.Ch.n.
|SubTitulus=Liber IV
|Editio=1855, [[w:de:Martin Hertz|Martin Hertz]]
|Fons=[https://archive.org/details/PriscianiInstitutionumGrammaticarumLibri/PriscianiInstitutionumGrammaticarumLibriI-xiihertz.1855/page/117/mode/1up archive.org]
}}
{{Liber
|Ante=Liber III
|AnteNomen=../Liber III
|Post=Liber V
|PostNomen=../Liber V
}}

==Capitula==
;[[#DE DENOMINATIVIS|I- DE DENOMINATIVIS.]] (1-)

{{rule}}
&lt;br&gt;

&lt;pages index=&quot;Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu&quot; from=149 to=172 /&gt;

{{Liber
|Ante=Liber III
|AnteNomen=../Liber III
|Post=Liber V
|PostNomen=../Liber V
}}</text>
      <sha1>kdn9npl1fc4tdg74vkoqcmmjqrcncck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/131</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81523</id>
    <revision>
      <id>263519</id>
      <parentid>263081</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263519</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="c5ie45bee7di56lno51o4h3ioi7sci1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER III 21 — 24|99}}&lt;/noinclude&gt;&lt;br&gt;

In ‘remus’ – quae sola forma e habuit longam in paenultima, cum omnis 
forma superlativi i correptam habeat ante ‘mus’, ut ‘pulcherrĭmus’, ‘doctissĭmus’; 
{{r|23}}‘sapientissĭmus’, ‘maxĭmus’, ‘ultimus’ – ab adverbiis sive praepositionibus 
venientia desinunt haec: ‘extra exterior extrēmus’, ‘supra superior 
suprēmus’, ‘post posterior postrēmus’. ex quo apparet, neque a ‘supero’ 
neque a ‘postero’ fieri comparativos sive superlativos, sicut neque ab ‘infero’ 
‘infimus’, quod solum in ‘fimus’ desinit, sed ab adverbio ‘infra’ ‘inferior 
infimus’. nam si essent a [nomine] ‘supero’, ‘postero’, ‘infero’, 
servassent regulam in ‘us’ terminantium secundae declinationis, quae in ‘simus’ 
faciunt superlativum.

In ‘nimus’ unum anomalum desinit, ‘parvus minor minimus’. 

In ‘rimus’ a verbo unum invenitur, ‘detero deterior deterrimus’ et unum 
anomalum, ‘plurimus’. 

{{r|24}}In ‘simus’ etiam unum anomalum invenitur, ‘pessimus’. nam ‘novissimus’ 
videtur [secundum analogiam] a ‘novo’ factum. ab eo autem, quod 
est ‘ante anterior’, superlativum [in usu] non inveni. a ‘paene’ autem 
adverbio superlativum in ‘simus’ protulit {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1235754|mustellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Ita mea consilia pervortit paenissime}}&lt;ref&gt;[[Mostellaria#655|Mostellaria 656]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;item ab eo, quod est ‘penitus’ adverbium, superlativo usus est idem in {{spatium|{{wl|Q547694|Persa}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Furtivam adductam ex Arabia penitissima.}}&lt;ref&gt;[[Persa#520|Persa 522]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;sciendum tamen, quod etiam nomen invenitur, ‘hic penitus, huius peniti’, ex quo magis superlativus gradus nascitur. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q669022|asinaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Etiamne? – Age quaseo hercle usque ex penitis faucibus}}.&lt;ref&gt;[[Asinaria#40|Asinaria 40]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c5ie45bee7di56lno51o4h3ioi7sci1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/137</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81541</id>
    <revision>
      <id>263521</id>
      <parentid>263155</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263521</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="lr8xh53h7tj1isk9x24zfiyktnrm6j5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER III 29 — 30|105}}&lt;/noinclude&gt;{{pt|nutivum|diminutivum}}, ut ‘lepus lepusculus’. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q21208023|de {{spatium|signis}}: si minus eiusmodi quippiam venari potuerant, illa quidem certe pro lepusculis capiebantur}}.&lt;ref&gt;[[In Verrem/Actio secunda/Liber quartus#47|In Verrem 2.4.47 sive De signis 47]]&lt;/ref&gt; 

&lt;p&gt;{{r|30}}Ad hanc forma etiam positiva in ‘or’ desinentia mutant ‘a in ‘us’ et accepta ‘culus’ faciunt diminutiva, ut ‘rumor rumusculus’: {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q7246714|pro {{spatium|Cluentio}}}}: {{spatium|qui imperitorum hominum rumusculos aucupant}},&lt;ref&gt;[[Pro Aulo Cluentio Habito#XXXVIII|Pro Cluentio 38]]&lt;/ref&gt; vel assumunt ‘culus’ vel ‘cula’, ut ‘amator amatorculus’, ‘soror sororcula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1229879|Poenulo}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Vix aegreque amatorculos invenimus}}.&lt;ref&gt;[[Poenulus#235|Poenulus 236]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in {{spatium|{{wl|Q617142|cistellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|germana mea sororcula}}.&lt;ref&gt;[[Cistellaria#450|Cistellaria 451]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;

&lt;p&gt;In ‘is’ vero vel in ‘e’ desinentia omnia vel in ‘ns’ monosyllaba vel in ‘rs’ dativo corripientia i assumunt supra dictas syllabas et faciunt diminutivum, ut ‘ignis [igni] igniculus’, ‘testis [testi] testiculus’, ‘navis [navi] navicula’, ‘cutis [cuti] cuticula’, ‘avis [avi] avicula’, ‘clavis [clavi] clavicula’, ‘rete [reti] reticulum’, ‘fons [fonti] fonticulus’, ‘mons [monti] menticulus’, ‘pons [ponti] ponticulus’, ‘lens [lenti] lenticula’, ‘pars [parti] particula’, ‘dulcis [dulci] dulciculus’ et ‘dulcicula dulciculum’, ‘securis [securi] securicula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Post altrinsecus est securicula ancipes}}.&lt;ref&gt;[[Rudens#1155|Rudens 1158]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233156|Tusculanarum}}: dulciculae potionis aliquid videamus}}.&lt;ref&gt;[[Tusculanæ Disputationes/Liber III#46|Tusculanae diputationes 3.46]]&lt;/ref&gt; similiter ‘fidis [fidi] fidicula’. {{spatium|idem}} in {{spatium|II}} de {{spatium|{{wl|Q370414|natura deorum}}: si platani fidiculas ferrent numerosa sonantes}}.&lt;ref&gt;[[De natura deorum/Liber II#22|De natura deorum 2.22]]&lt;/ref&gt; nam si&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lr8xh53h7tj1isk9x24zfiyktnrm6j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263522</id>
      <parentid>263521</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263522</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2403" sha1="p6ylfretukv0pfbk6pekrn15lperjw2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER III 29 — 30|105}}&lt;/noinclude&gt;{{pt|nutivum|diminutivum}}, ut ‘lepus lepusculus’. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q21208023|de {{spatium|signis}}}}: {{spatium|si minus eiusmodi quippiam venari potuerant, illa quidem certe pro lepusculis capiebantur}}.&lt;ref&gt;[[In Verrem/Actio secunda/Liber quartus#47|In Verrem 2.4.47 sive De signis 47]]&lt;/ref&gt; 

&lt;p&gt;{{r|30}}Ad hanc forma etiam positiva in ‘or’ desinentia mutant ‘a in ‘us’ et accepta ‘culus’ faciunt diminutiva, ut ‘rumor rumusculus’: {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q7246714|pro {{spatium|Cluentio}}}}: {{spatium|qui imperitorum hominum rumusculos aucupant}},&lt;ref&gt;[[Pro Aulo Cluentio Habito#XXXVIII|Pro Cluentio 38]]&lt;/ref&gt; vel assumunt ‘culus’ vel ‘cula’, ut ‘amator amatorculus’, ‘soror sororcula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1229879|Poenulo}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Vix aegreque amatorculos invenimus}}.&lt;ref&gt;[[Poenulus#235|Poenulus 236]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in {{spatium|{{wl|Q617142|cistellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|germana mea sororcula}}.&lt;ref&gt;[[Cistellaria#450|Cistellaria 451]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;

&lt;p&gt;In ‘is’ vero vel in ‘e’ desinentia omnia vel in ‘ns’ monosyllaba vel in ‘rs’ dativo corripientia i assumunt supra dictas syllabas et faciunt diminutivum, ut ‘ignis [igni] igniculus’, ‘testis [testi] testiculus’, ‘navis [navi] navicula’, ‘cutis [cuti] cuticula’, ‘avis [avi] avicula’, ‘clavis [clavi] clavicula’, ‘rete [reti] reticulum’, ‘fons [fonti] fonticulus’, ‘mons [monti] menticulus’, ‘pons [ponti] ponticulus’, ‘lens [lenti] lenticula’, ‘pars [parti] particula’, ‘dulcis [dulci] dulciculus’ et ‘dulcicula dulciculum’, ‘securis [securi] securicula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1226518|rudente}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Post altrinsecus est securicula ancipes}}.&lt;ref&gt;[[Rudens#1155|Rudens 1158]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233156|Tusculanarum}}: dulciculae potionis aliquid videamus}}.&lt;ref&gt;[[Tusculanæ Disputationes/Liber III#46|Tusculanae diputationes 3.46]]&lt;/ref&gt; similiter ‘fidis [fidi] fidicula’. {{spatium|idem}} in {{spatium|II}} de {{spatium|{{wl|Q370414|natura deorum}}: si platani fidiculas ferrent numerosa sonantes}}.&lt;ref&gt;[[De natura deorum/Liber II#22|De natura deorum 2.22]]&lt;/ref&gt; nam si&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p6ylfretukv0pfbk6pekrn15lperjw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/142</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81578</id>
    <revision>
      <id>263520</id>
      <parentid>263317</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263520</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="j4tiw87nlyiwvdg4ijvxbndrbs4cvzx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|110|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;{{pt|ninum|femininum}} et neutrum eius ‘paula paulula, pauxilla, pauxillula’, ‘paulum paululum, pauxillum, pauxillulum’. similiter ‘velum’ ‘vexillum’ facit diminutivum. et puto ideo haec assumpsisse x, quia haec in ‘lus’ vel ‘la’ vel ‘lum’ desinentium primitivorum facientium diminutiva paenultimam natura longam habent, ‘paūlum pauxillum’, ‘vēlum vexillum’. ideo ‘māla’ quoque [assumpsit x et] ‘maxilla’ facit et ‘talus’ ‘taxillus’. {{spatium|{{wl||Pomponius}}}} :&lt;poem&gt;{{gap|24em}}{{spatium|interim 
{{gap|4em}}Dum contemplor orcam ... taxillos perdidi}}.&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;quae vero geminant I ante ‘us’ vel ‘a’ vel ‘um’, in ‘ulus ula ulum’ faciunt iterum diminutiva, ut ‘homullus homullulus’, ‘pauxillus pauxillulus , pauxilla pauxillula, pauxillum pauxillulum’. 

&lt;p&gt;{{r|37}}Feminina quoque in ‘na’ desinentia, sive habeant ante n aliam consonantem sive non, geminant in diminutivis l ante a, ut ‘catena catella’, ‘asina asella’, ‘gemina gemella’, ‘columna columnella’. excipitur ‘rana ranunculus’. eandem formam in ‘la’ quoque desinentia vel ‘ra’ servant, ut ‘fabula fabella’, ‘tabula tabella’, ‘libra libella’, ‘capra capella’, ‘umbra umbella’, ‘sacer sacra sacrum, sacellus sacella sacellum’. ‘puer, puera’ antiqui, ex quo ‘puella’; ‘tener tenera tenerum, tenellus tenella tenellum’, ‘miser misera miserum, misellus misella misellum’. excipiuntur in ‘ra’ desinentium, quae nec a masculinis in ‘er’ desinentibus fiunt nec habent ante r aliam in eadem syllaba consonantem, ut ‘ara arula’, ‘terra terrula’, ‘itera literula’.

&lt;p&gt;{{r|38|VIII 38}}Neutra quoque in ‘num’ desinentia geminant in diminutione I ante ‘um’, et si g habeant ante n, in paenultima syllaba dimmutivi i, non e, accipiunt, ut ‘tignum tigillum’, ‘signum sigillum’. alia vero e habent in paenultima , nisi sit, quod superius docuimus, paenultima primitivi naturaliter&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j4tiw87nlyiwvdg4ijvxbndrbs4cvzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/146</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81582</id>
    <revision>
      <id>263516</id>
      <parentid>263327</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>263516</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="348uendtfc38z27fz672rdrf3eozlqd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|114|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Ne quae hic agimus erus †perspiciet fieri, mea Planesium; 
{{gap|4em}}Mane, suffondam aquulam}}.&lt;ref&gt;[[Curculio#155|Curculio 159-160]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;similiter ‘anima animula’, similiter ‘equa equula’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q617142|cistellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{spatium|Adhinnire equulam possum ego hanc, si detur sola soli}}&lt;ref&gt;[[Cistellaria#305|Cistellaria 308]] –,&lt;/poem&gt;‘arca arcula’, ‘mensa mensula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1235754|mostellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{Spatium|Cedo †mihi speculum et cum ornamentis arculam}}.&lt;ref&gt;[[Mostellaria#245|Mostellaria 248]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in eadem:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Age accumbe igitur; cedo aquam manibus, puere, appone hic mensulam}}.&lt;ref&gt;[[Mostellaria#305|Mostellaria 308]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;in ‘ulum’ : ‘primum primulun’, ‘tantum tantulum’. et haec tamen et in ‘olus’ desinentia una syllaba vincunt sua primitiva. 

&lt;p&gt;{{r|43}}In ‘ster’ et ‘cio’ et ‘leus’ satis pauca in usu inveniuntur [diminutiva] et fere haec: ‘Antonius Antoniaster’, ‘surdus surdaster’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233156|Tusculanarum}} V: erat surdaster Μ. Crassus}}&lt;ref&gt;[[Tusculanæ Disputationes/Liber V#116|Tusculanae Disputationes 5.40.116]]&lt;/ref&gt; –, ‘parasitus parasitaster’, ‘catulus catulaster’, ‘homo homuncio’, ‘senex senecio’ – {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|prodito}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Tu senecionem hunc satis est si servas, anus}}&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt; –&lt;/poem&gt;[in ‘leus’:] ‘equus equuleus’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q1581567|in {{spatium|Verrem}} de {{spatium|signis}}}}: {{spatium|equuleos argenteos nobiles, quique maximi fuerant, aufert}}&lt;ref&gt;[[In Verrem/Actio secunda/Liber quartus#42|In Verrem 2.4.42]]&lt;/ref&gt; –, [haec] ‘acus’ [hic] ‘aculeus’, ‘oculus oculeus’.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>348uendtfc38z27fz672rdrf3eozlqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263517</id>
      <parentid>263516</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263517</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="iwr45a0pqm9soo41djd88152xaia690" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|114|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Ne quae hic agimus erus †perspiciet fieri, mea Planesium; 
{{gap|4em}}Mane, suffondam aquulam}}.&lt;ref&gt;[[Curculio#155|Curculio 159-160]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;similiter ‘anima animula’, similiter ‘equa equula’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q617142|cistellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{spatium|Adhinnire equulam possum ego hanc, si detur sola soli}}&lt;ref&gt;[[Cistellaria#305|Cistellaria 308]]&lt;/ref&gt; –,&lt;/poem&gt;‘arca arcula’, ‘mensa mensula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1235754|mostellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{Spatium|Cedo †mihi speculum et cum ornamentis arculam}}.&lt;ref&gt;[[Mostellaria#245|Mostellaria 248]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in eadem:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Age accumbe igitur; cedo aquam manibus, puere, appone hic mensulam}}.&lt;ref&gt;[[Mostellaria#305|Mostellaria 308]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;in ‘ulum’ : ‘primum primulun’, ‘tantum tantulum’. et haec tamen et in ‘olus’ desinentia una syllaba vincunt sua primitiva. 

&lt;p&gt;{{r|43}}In ‘ster’ et ‘cio’ et ‘leus’ satis pauca in usu inveniuntur [diminutiva] et fere haec: ‘Antonius Antoniaster’, ‘surdus surdaster’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233156|Tusculanarum}} V: erat surdaster Μ. Crassus}}&lt;ref&gt;[[Tusculanæ Disputationes/Liber V#116|Tusculanae Disputationes 5.40.116]]&lt;/ref&gt; –, ‘parasitus parasitaster’, ‘catulus catulaster’, ‘homo homuncio’, ‘senex senecio’ – {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|prodito}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Tu senecionem hunc satis est si servas, anus}}&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt; –&lt;/poem&gt;[in ‘leus’:] ‘equus equuleus’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q1581567|in {{spatium|Verrem}} de {{spatium|signis}}}}: {{spatium|equuleos argenteos nobiles, quique maximi fuerant, aufert}}&lt;ref&gt;[[In Verrem/Actio secunda/Liber quartus#42|In Verrem 2.4.42]]&lt;/ref&gt; –, [haec] ‘acus’ [hic] ‘aculeus’, ‘oculus oculeus’.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iwr45a0pqm9soo41djd88152xaia690</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263518</id>
      <parentid>263517</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263518</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2008" sha1="o6dxhh9ht5ijt07soj2z1atmf2dbeg8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|114|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Ne quae hic agimus erus †perspiciet fieri, mea Planesium; 
{{gap|4em}}Mane, suffondam aquulam}}.&lt;ref&gt;[[Curculio#155|Curculio 159-160]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;similiter ‘anima animula’, similiter ‘equa equula’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q617142|cistellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Adhinnire equulam possum ego hanc, si detur sola soli}}&lt;ref&gt;[[Cistellaria#305|Cistellaria 308]]&lt;/ref&gt; –,&lt;/poem&gt;‘arca arcula’, ‘mensa mensula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1235754|mostellaria}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{Spatium|Cedo †mihi speculum et cum ornamentis arculam}}.&lt;ref&gt;[[Mostellaria#245|Mostellaria 248]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in eadem:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Age accumbe igitur; cedo aquam manibus, puere, appone hic mensulam}}.&lt;ref&gt;[[Mostellaria#305|Mostellaria 308]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;in ‘ulum’ : ‘primum primulun’, ‘tantum tantulum’. et haec tamen et in ‘olus’ desinentia una syllaba vincunt sua primitiva. 

&lt;p&gt;{{r|43}}In ‘ster’ et ‘cio’ et ‘leus’ satis pauca in usu inveniuntur [diminutiva] et fere haec: ‘Antonius Antoniaster’, ‘surdus surdaster’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233156|Tusculanarum}} V: erat surdaster Μ. Crassus}}&lt;ref&gt;[[Tusculanæ Disputationes/Liber V#116|Tusculanae Disputationes 5.40.116]]&lt;/ref&gt; –, ‘parasitus parasitaster’, ‘catulus catulaster’, ‘homo homuncio’, ‘senex senecio’ – {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|prodito}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Tu senecionem hunc satis est si servas, anus}}&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt; –&lt;/poem&gt;[in ‘leus’:] ‘equus equuleus’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q1581567|in {{spatium|Verrem}} de {{spatium|signis}}}}: {{spatium|equuleos argenteos nobiles, quique maximi fuerant, aufert}}&lt;ref&gt;[[In Verrem/Actio secunda/Liber quartus#42|In Verrem 2.4.42]]&lt;/ref&gt; –, [haec] ‘acus’ [hic] ‘aculeus’, ‘oculus oculeus’.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o6dxhh9ht5ijt07soj2z1atmf2dbeg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/145</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81583</id>
    <revision>
      <id>263515</id>
      <parentid>263328</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>263515</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2124" sha1="ibyxjnrzt205eqb7eefzcz2as1cz0gj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER III 39 — 42|113}}&lt;/noinclude&gt;{{pt|ciunt|faciunt}} diminutiva: [ut] ‘laurea laureola’, ‘uncia unciola’, ‘filia filiola’, ‘Tullia Tulliola’, ‘lutea luteola’. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|{{wl|Q546203|bucolico}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Mollia luteola pingit vaccinia calta}}.&lt;ref&gt;[[Eclogae vel bucolica/Ecloga II#50|Eclogae 2.50]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|primo}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Vnciolam Proculeius habet, sed Gillo deuncem}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura I#40|Saturae (Iuvenalis) 1.1.40]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;neutra e vel i ante ‘um’ habentia in diminutivis o habent ante ‘lum’: ‘luteum luteolum’, ‘pallium palliolum’, ‘laureum laureolum’. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|III}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Laureolum velox etiam bene Lentulus egit}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber III/Satura VIII#185|Saturae (Iuvenalis) 3.8.187]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt; 

&lt;p&gt;Alia vero omnia in ‘us’ terminantia supra dictae declinationis nomina abiecta s accipiunt ‘lus’ et faciunt diminutiva: ‘servus servulus’, ‘ventus ventulus’, ‘Graecus Graeculus’, ‘paucus panculus’, ‘parvus parvulus’, ‘tantus {{r|42}}tantulus’, ‘primus primulus’. feminina quoque in a desinentia consonante anteposita et in ‘um’ neutra in ‘ula’ et in ‘ulum’ faciunt diminutiva, ut ‘silva silvula’, ‘luna lunula’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1218984|Epidico}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Lunulam atque anellum aureolum}}&lt;ref&gt;[[Epidicus#640|Epidicus 640]]&lt;/ref&gt; –,&lt;/poem&gt;‘rubicunda rubicundula’, ‘lingua lingula’ et per concisionem ‘ligula’, ‘puella 
puellula’, ‘serra serrula’. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q7246714|pro {{spatium|Cluentio}}}}: {{spatium|ex omni parte dentatam et tortuosam venire serrulam}}.&lt;ref&gt;[[Pro Aulo Cluentio Habito#180|Pro Aulo Cluentio Habito 64.180]]&lt;/ref&gt; ‘aqua’ similiter ‘aquula’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1215764|Curculione}}}}:&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ibyxjnrzt205eqb7eefzcz2as1cz0gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/144</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81584</id>
    <revision>
      <id>263511</id>
      <parentid>263495</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>263511</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="gqlpug0z04w9jtzt43653y03bltwb4m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|112|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;una unum, ullus ulla ullum’, ‘vinum villum’. notandum etiam ‘pannus’, quod ‘panniculus’ facit. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:&lt;poem&gt;{{gap|24em}}{{spatium|quarum 
{{gap|4em}}Delicias et panniculus † urit bombycinus}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#255|Saturae (Iuvenalis) 2.6.259-260]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;

&lt;p&gt;Α trisyllabis quoque venientia diminutiva quae geminant l, pares habent [suis] syllabas primitivis, ut ‘oculus ocellus’, ‘catulus catellus’, ‘geminus gemellus’, ‘fabula fabella’, ‘tabula tabella’. excipiuntur, quae in primitivis ante n aliam habent in eadem syllaba consonantem. haec enim [unam] addunt syllabam diminutivis, sicut etiam disyllaba eiusdem terminationis, ut ‘columna columnella’, sicut ‘agna agnella’, ‘tignum tigillum’. 

&lt;p&gt;In ‘us’ desinentia secundae declinationis nomina e vel i antecedentibus mutant ‘us’ in o et accepta ‘lus’ faciunt diminutiva, ut ‘urceus urceolus’, ‘alveus alveolus’, ‘luteus luteolus’, ‘malleus malleolus’, ‘aureus aureolus’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1218984|Epidico}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Lunulam atque anellum aureolum}}.&lt;ref&gt;[[Epidicus#640|Epidicus 640]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘capreolus’ quoque videtur a nominativo ‘capreus’ esse, cuius femininum in usu est ‘caprea’. nam ‘capra’ a capro fit, ex quibus ‘capellus’ et ‘capella’ fiunt diminutiva. i quoque antecedente: ‘filius filiolus’, ‘gladius gladiolus’, ‘Sergius Sergiolus’, ‘Tullius Tulliolus’, ‘patricius patriciolus’. excipitur ‘Antonius’ , quod ‘Antoniaster’ facit diminutivum. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q3922269|pro {{spatium|Vareno}}}}: {{spatium|Lucius ille Septimius diceret, etenim est ad L. Crassi eloquentiam gravis et vehemens et volubilis: Erucius hic noster Antoniaster est}}.&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt; feminina quoque e vel i ante a habentia in ‘ola’ {{pt|fa-}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gqlpug0z04w9jtzt43653y03bltwb4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263512</id>
      <parentid>263511</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263512</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2044" sha1="lyozvrftv0nda1u1jj72fo5vh5xee7r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|112|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;una unum, ullus ulla ullum’, ‘vinum villum’. notandum etiam ‘pannus’, quod ‘panniculus’ facit. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:&lt;poem&gt;{{gap|24em}}{{spatium|quarum 
{{gap|4em}}Delicias et panniculus † urit bombycinus}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#255|Saturae (Iuvenalis) 2.6.259-260]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;

&lt;p&gt;Α trisyllabis quoque venientia diminutiva quae geminant l, pares habent [suis] syllabas primitivis, ut ‘oculus ocellus’, ‘catulus catellus’, ‘geminus {{r|40}}gemellus’, ‘fabula fabella’, ‘tabula tabella’. excipiuntur, quae in primitivis ante n aliam habent in eadem syllaba consonantem. haec enim [unam] addunt syllabam diminutivis, sicut etiam disyllaba eiusdem terminationis, ut ‘columna columnella’, sicut ‘agna agnella’, ‘tignum tigillum’. 

&lt;p&gt;In ‘us’ desinentia secundae declinationis nomina e vel i antecedentibus mutant ‘us’ in o et accepta ‘lus’ faciunt diminutiva, ut ‘urceus urceolus’, ‘alveus alveolus’, ‘luteus luteolus’, ‘malleus malleolus’, ‘aureus aureolus’. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1218984|Epidico}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Lunulam atque anellum aureolum}}.&lt;ref&gt;[[Epidicus#640|Epidicus 640]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘capreolus’ quoque videtur a nominativo ‘capreus’ esse, cuius femininum in usu est ‘caprea’. nam ‘capra’ a capro fit, ex quibus ‘capellus’ et ‘capella’ fiunt diminutiva. i quoque antecedente: ‘filius filiolus’, ‘gladius gladiolus’, ‘Sergius Sergiolus’, ‘Tullius Tulliolus’, ‘patricius patriciolus’. excipitur ‘Antonius’ , quod ‘Antoniaster’ facit diminutivum. {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} {{wl|Q3922269|pro {{spatium|Vareno}}}}: {{spatium|Lucius ille Septimius diceret, etenim est ad L. Crassi eloquentiam gravis et vehemens et volubilis: Erucius hic noster {{r|41}}Antoniaster est}}.&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt; feminina quoque e vel i ante a habentia in ‘ola’ {{pt|fa-}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lyozvrftv0nda1u1jj72fo5vh5xee7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/151</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81633</id>
    <revision>
      <id>263523</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>263523</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2239" sha1="6g3lw9v2amcl2o0nv6snemwxp9t891k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|LIBER IIII 2 — 4|119}}&lt;/noinclude&gt;n vel r, ut ‘sapientia’, ‘acrimonia’, ‘cautela’, ‘suadela’, ‘tonstrina’, ‘armatura’. inveniuntur tamen in verbalibus etiam alias consonantes ante a habentia, sed quas a verbis accipiunt, ut ‘scribo scriba’, ‘convivo conviva’, ‘colligo collega’.

&lt;p&gt;Secundae igitur declinationis nomina in ‘us’ desinentia e antecedente quotcumque sint syllabarum – nisi sint regionum nomina, quae derivantur ex his –, alia vero quacumque consonante ante ‘us’ posita tantum disyllaba et quae in ‘is’ desinentia tertiae declinationis similem habent nominativo genetivum: quae secundae quidem sunt, genetivo, quae vero tertiae, dativo assumunt ‘tia‘, ut ‘amicus amici amicitia’, ‘inimicus inimici inimicitia’, ‘pudicus pudici pudicitia’, ‘laetus laeti laetitia’, ‘durus duri duritia’, ‘maestus maesti maestitia’, ‘stultus stulti stultitia’, ‘segnis segni segnitia’, ‘tristis tristi tristitia’, i tam paenultima quam antepaenultima ubique correpta. alia vero supra dictis casibus assumunt a, paenultima i ubique in his quoque correpta: ‘controversus controversi controversĭa’, ‘ignavus ignavi ignavĭa’, ‘violentus violenti violentĭa’, ‘superbus superbi superbĭa’, ‘modestus modesti modestĭa’. ‘miser’ quoque, quamvis in ‘er’ desinat, ‘miseri miserta’, ‘astutus astuti astutia’. similiter regionum nomina pleraque: ‘Italus Itali Italia’, 
‘Gallus Galli Gallia’, ‘Sicanus Sicani Sicania’, ‘colonus coloni coloma’, ‘Hispanus Hispani Hispania’, ‘Dardanus Dardani Dardania’, ‘Tuscus Tusci Tuscia’, ‘Graecus Graeci Graecia’, ‘Teucrus’ vel ‘Teucer Teucri Teucria’. {{r|4}}similiter faciunt tertiae declinationis nomina sive participia, quae una syllaba vincunt genetivo nominativum: assumunt enim dativo a, paenultima i ubique, sicut supra dictum est, correpta: ‘neglegens neglegenti neglegentĭa’, ‘prudens prudenti prudentĭa’, ‘misericors misericordi misericordĭa’, ‘iners inerti inertĭa’, ‘inops inopi inopĭa’, ‘ius iuri iniurĭa’, ‘nomen nomini ignominĭa’, ‘Caesar Caesari Caesarĭa’. inveniuntur tamen quaedam,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6g3lw9v2amcl2o0nv6snemwxp9t891k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263524</id>
      <parentid>263523</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>263524</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="51d8u93hzd6jp06qzuilrnpr85ebu1b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER IIII 2 — 4|119}}&lt;/noinclude&gt;n vel r, ut ‘sapientia’, ‘acrimonia’, ‘cautela’, ‘suadela’, ‘tonstrina’, ‘armatura’. inveniuntur tamen in verbalibus etiam alias consonantes ante a habentia, sed quas a verbis accipiunt, ut ‘scribo scriba’, ‘convivo conviva’, ‘colligo collega’.

&lt;p&gt;Secundae igitur declinationis nomina in ‘us’ desinentia e antecedente quotcumque sint syllabarum – nisi sint regionum nomina, quae derivantur ex his –, alia vero quacumque consonante ante ‘us’ posita tantum disyllaba et quae in ‘is’ desinentia tertiae declinationis similem habent nominativo genetivum: quae secundae quidem sunt, genetivo, quae vero tertiae, dativo assumunt ‘tia‘, ut ‘amicus amici amicitia’, ‘inimicus inimici inimicitia’, ‘pudicus pudici pudicitia’, ‘laetus laeti laetitia’, ‘durus duri duritia’, ‘maestus maesti maestitia’, ‘stultus stulti stultitia’, ‘segnis segni segnitia’, ‘tristis tristi tristitia’, i tam paenultima quam antepaenultima ubique correpta. alia vero supra dictis casibus assumunt a, paenultima i ubique in his quoque correpta: ‘controversus controversi controversĭa’, ‘ignavus ignavi ignavĭa’, ‘violentus violenti violentĭa’, ‘superbus superbi superbĭa’, ‘modestus modesti modestĭa’. ‘miser’ quoque, quamvis in ‘er’ desinat, ‘miseri miserta’, ‘astutus astuti astutia’. similiter regionum nomina pleraque: ‘Italus Itali Italia’, 
‘Gallus Galli Gallia’, ‘Sicanus Sicani Sicania’, ‘colonus coloni coloma’, ‘Hispanus Hispani Hispania’, ‘Dardanus Dardani Dardania’, ‘Tuscus Tusci Tuscia’, ‘Graecus Graeci Graecia’, ‘Teucrus’ vel ‘Teucer Teucri Teucria’. {{r|4}}similiter faciunt tertiae declinationis nomina sive participia, quae una syllaba vincunt genetivo nominativum: assumunt enim dativo a, paenultima i ubique, sicut supra dictum est, correpta: ‘neglegens neglegenti neglegentĭa’, ‘prudens prudenti prudentĭa’, ‘misericors misericordi misericordĭa’, ‘iners inerti inertĭa’, ‘inops inopi inopĭa’, ‘ius iuri iniurĭa’, ‘nomen nomini ignominĭa’, ‘Caesar Caesari Caesarĭa’. inveniuntur tamen quaedam,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>51d8u93hzd6jp06qzuilrnpr85ebu1b</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>