Orator

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Orator</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2518</id>
    <revision>
      <id>264601</id>
      <parentid>130984</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128120" sha1="qcpaev4gizjnxs1m6zep9pjz1734j3o" xml:space="preserve">&lt; [[Marcus Tullius Cicero]]&lt;br&gt;
&lt; [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)]]


{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Orator
|OperaeWikiPagina= 
|Annus= 46 a.C.n.
|SubTitulus= [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]]
|Genera=Philosophia, ars rhetorica
}}
&lt;div class=text&gt;
&lt;!--'''INDEX''--&gt;
&lt;center&gt;'''M. TVLLI CICERONIS'''&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;'''Orator'''&lt;/center&gt;

I. {{pn|1}}Vtrum difficilius aut maius esset negare tibi saepius idem roganti an efficere id quod rogares diu multumque, Brute, dubitavi. Nam et negare ei quem unice diligerem cuique me carissimum esse sentirem, praesertim et iusta petenti et praeclara cupienti, durum admodum mihi videbatur, et suscipere tantam rem, quantam non modo facultate consequi difficile esset sed etiam cogitatione complecti, vix arbitrabar esse eius qui vereretur reprehensionem doctorum atque prudentium. {{pn|2}}Quid enim est maius quam, cum tanta sit inter oratores bonos dissimilitudo, iudicare quae sit optima species et quasi figura dicendi? Quod quoniam me saepius rogas, aggrediar non tam perficiendi spe quam experiendi voluntate; malo enim, cum studio tuo sim obsecutus, desiderari a te prudentiam meam quam, si id non fecerim, benevolentiam.

{{pn|3}}Quaeris igitur idque iam saepius quod eloquentiae genus probem maxime et quale mihi videatur illud, quo nihil addi possit, quod ego summum et perfectissimum iudicem. In quo vereor ne, si id quod vis effecero eumque oratorem quem quaeris expressero, tardem studia multorum, qui desperatione debilitati experiri id nolent quod se assequi posse diffidant. {{pn|4}}Sed par est omnis omnia experiri, qui res magnas et magno opere expetendas concupiverunt. Quod si quem aut natura sua [aut] illa praestantis ingeni vis forte deficiet aut minus instructus erit magnarum artium disciplinis, teneat tamen eum cursum quem poterit; prima enim sequentem honestum est in secundis tertiisque consistere. Nam in poetis non Homero soli locus est, ut de Graecis loquar, aut Archilocho aut Sophocli aut Pindaro, sed horum vel secundis vel etiam infra secundos; {{pn|5}}nec vero Aristotelem in philosophia deterruit a scribendo amplitudo Platonis, nec ipse Aristoteles admirabili quadam scientia et copia ceterorum studia restinxit.

II. Nec solum ab optimis studiis excellentes viri deterriti non sunt, sed ne opifices quidem se ab artibus suis removerunt, qui aut Ialysi, quem Rhodi vidimus, non potuerunt aut Coae Veneris pulchritudinem imitari, nec simulacro Iovis Olympii aut doryphori statua deterriti reliqui minus experti sunt quid efficere aut quo progredi possent; quorum tanta multitudo fuit, tanta in suo cuiusque genere laus, ut, cum summa miraremur, inferiora tamen probaremus. {{pn|6}}In oratoribus vero, Graecis quidem, admirabile est quantum inter omnis unus excellat; ac tamen, cum esset Demosthenes, multi oratores magni et clari fuerunt et antea fuerant nec postea defecerunt. Qua re non est cur eorum qui se studio eloquentiae dediderunt spes infringatur aut languescat industria; nam neque illud ipsum quod est optimum desperandum est et in praestantibus rebus magna sunt ea quae sunt optimis proxima. {{pn|7}}Atque ego in summo oratore fingendo talem informabo qualis fortasse nemo fuit. Non enim quaero quis fuerit, sed quid sit illud, quo nihil esse possit praestantius, quod in perpetuitate dicendi non saepe atque haud scio an numquam, in aliqua autem parte eluceat aliquando, idem apud alios densius, apud alios fortasse rarius. {{pn|8}}Sed ego sic statuo, nihil esse in ullo genere tam pulchrum, quo non pulchrius id sit unde illud ut ex ore aliquo quasi imago exprimatur; quod neque oculis neque auribus neque ullo sensu percipi potest, cogitatione tantum et mente complectimur. Itaque et Phidiae simulacris, quibus nihil in illo genere perfectius videmus, et eis picturis quas nominavi cogitare tamen possumus pulchriora; {{pn|9}}nec vero ille artifex cum faceret Iovis formam aut Minervae, contemplabatur aliquem e quo similitudinem duceret, sed ipsius in mente insidebat species pulchritudinis eximia quaedam, quam intuens in eaque defixus ad illius similitudinem artem et manum dirigebat.

III. Vt igitur in formis et figuris est aliquid perfectum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imitando referuntur eaque sub oculos ipsa [non] cadit, sic perfectae eloquentiae speciem animo videmus, effigiem auribus quaerimus. {{pn|10}}Has rerum formas appellat ideas ille non intellegendi solum sed etiam dicendi gravissimus auctor et magister Plato, easque gigni negat et ait semper esse ac ratione et intellegentia contineri; cetera nasci occidere fluere labi nec diutius esse uno et eodem statu. Quicquid est igitur de quo ratione et via disputetur, id est ad ultimam sui generis formam speciemque redigendum.

{{pn|11}}Ac video hanc primam ingressionem meam non ex oratoriis disputationibus ductam sed e media philosophia repetitam, et eam quidem cum antiquam tum subobscuram aut reprehensionis aliquid aut certe admirationis habituram. Nam aut mirabuntur quid haec pertineant ad ea quae quaerimus--quibus satis faciet res ipsa cognita, ut non sine causa alte repetita videatur--aut reprehendent, quod inusitatas vias indagemus, tritas relinquamus. {{pn|12}}Ego autem et me saepe nova videri dicere intellego, cum pervetera dicam sed inaudita plerisque, et fateor me oratorem, si modo sim aut etiam quicumque sim, non ex rhetorum officinis sed ex Academiae spatiis exstitisse; illa enim sunt curricula multiplicium variorumque sermonum, in quibus Platonis primum sunt impressa vestigia. Sed et huius et aliorum philosophorum disputationibus et exagitatus maxime orator est et adiutus; omnis enim ubertas et quasi silva dicendi ducta ab illis est nec satis tamen instructa ad forensis causas, quas, ut illi ipsi dicere solebant, agrestioribus Musis reliquerunt. {{pn|13}}Sic eloquentia haec forensis spreta a philosophis et repudiata multis quidem illa adiumentis magnisque caruit, sed tamen ornata verbis atque sententiis iactationem habuit in populo nec paucorum iudicium reprehensionemque pertimuit: ita et doctis eloquentia popularis et disertis elegans doctrina defuit.

IV. {{pn|14}}Positum sit igitur in primis, quod post magis intellegetur, sine philosophia non posse effici quem quaerimus eloquentem, non ut in ea tamen omnia sint, sed ut sic adiuvet ut palaestra histrionem; parva enim magnis saepe rectissime conferuntur. Nam nec latius atque copiosius de magnis variisque rebus sine philosophia potest quisquam dicere;--{{pn|15}}si quidem etiam in Phaedro Platonis hoc Periclem praestitisse ceteris dicit oratoribus Socrates, quod is Anaxagorae physici fuerit auditor; a quo censet eum, cum alia praeclara quaedam et magnifica didicisse tum uberem et fecundum fuisse gnarumque, quod est eloquentiae maximum, quibus orationis modis quaeque animorum partes pellerentur; quod idem de Demosthene existimari potest, cuius ex epistulis intellegi licet quam frequens fuerit Platonis auditor;--{{pn|16}}nec vero sine philosophorum disciplina genus et speciem cuiusque rei cernere neque eam definiendo explicare nec tribuere in partis possumus nec iudicare quae vera quae falsa sint neque cernere consequentia, repugnantia videre, ambigua distinguere. Quid dicam de natura rerum, cuius cognitio magnam orationi suppeditat copiam, de vita, de officiis, de virtute, de moribus? Satisne sine multa earum ipsarum rerum disciplina aut dici aut intellegi potest?

V. {{pn|17}}Ad has tot tantasque res adhibenda sunt ornamenta innumerabilia; quae sola tum quidem tradebantur ab eis qui dicendi numerabantur magistri; quo fit ut veram illam et absolutam eloquentiam nemo consequatur, quod alia intellegendi alia dicendi disciplina est et ab aliis rerum ab aliis verborum doctrina quaeritur. {{pn|18}}Itaque M. Antonius, cui vel primas eloquentiae patrum nostrorum tribuebat aetas, vir natura peracutus et prudens, in eo libro quem unum reliquit disertos ait se vidisse multos, eloquentem omnino neminem. Insidebat videlicet in eius mente species eloquentiae, quam cernebat animo, re ipsa non videbat. Vir autem acerrimo ingenio--sic enim fuit--multa et in se et in aliis desiderans neminem plane qui recte appellari eloquens posset videbat; {{pn|19}}quod si ille nec se nec L. Crassum eloquentem putavit, habuit profecto comprehensam animo quandam formam eloquentiae, cui quoniam nihil deerat, eos quibus aliquid aut plura deerant in eam formam non poterat includere. Investigemus hunc igitur, Brute, si possumus, quem numquam vidit Antonius aut qui omnino nullus umquam fuit; quem si imitari atque exprimere non possumus, quod idem ille vix deo concessum esse dicebat, at qualis esse debeat poterimus fortasse dicere.

VI. {{pn|20}}Tria sunt omnino genera dicendi, quibus in singulis quidam floruerunt, peraeque autem, id quod volumus, perpauci in omnibus. Nam et grandiloqui, ut ita dicam, fuerunt cum ampla et sententiarum gravitate et maiestate verborum, vehementes varii, copiosi graves, ad permovendos et convertendos animos instructi et parati--quod ipsum alii aspera tristi horrida oratione neque perfecta atque conclusa consequebantur, alii levi et structa et terminata--, et contra tenues acuti, omnia docentes et dilucidiora, non ampliora facientes, subtili quadam et pressa oratione limati; in eodemque genere alii callidi, sed impoliti et consulto rudium similes et imperitorum, alii in eadem ieiunitate concinniores, id est faceti, florentes etiam et leviter ornati. {{pn|21}}Est autem quidam interiectus inter hos medius et quasi temperatus nec acumine posteriorum nec fulmine utens superiorum, vicinus amborum, in neutro excellens, utriusque particeps vel utriusque, si verum quaerimus, potius expers; isque uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluit nihil adferens praeter facilitatem et aequabilitatem aut addit aliquos ut in corona toros omnemque orationem ornamentis modicis verborum sententiarumque distinguit. {{pn|22}}Horum singulorum generum quicumque vim in singulis consecuti sunt, magnum in oratoribus nomen habuerunt. Sed quaerendum est satisne id quod volumus effecerint.

VII. Videmus enim fuisse quosdam qui idem ornate et graviter, idem versute et subtiliter dicerent. Atque utinam in Latinis talis oratoris simulacrum reperire possemus! Esset egregium non quaerere externa, domesticis esse contentos. {{pn|23}}Sed ego idem, qui in illo sermone nostro qui est eitus in Bruto multum tribuerim Latinis, vel ut hortarer alios vel quod amarem meos, recordor longe omnibus unum me anteferre Demosthenem, quem velim accommodare ad eam quam sentiam eloquentiam, non ad eam quam in aliquo ipse cognoverim. Hoc nec gravior exstitit quisquam nec callidior nec temperatior. Itaque nobis monendi sunt ei quorum sermo imperitus increbruit, qui aut dici se desiderant Atticos aut ipsi Attice volunt dicere, ut mirentur hunc maxime, quo ne Athenas quidem ipsas magis credo fuisse Atticas; quid enim sit Atticum discant eloquentiamque ipsius viribus, non imbecillitate sua metiantur. {{pn|24}}Nunc enim tantum quisque laudat quantum se posse sperat imitari. Sed tamen eos studio optimo iudicio minus firmo praeditos docere quae sit propria laus Atticorum non alienum puto.

VIII. Semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia. Omnes enim qui probari volunt voluntatem eorum qui audiunt intuentur ad eamque et ad eorum arbitrium et nutum totos se fingunt et accommodant. {{pn|25}}Itaque Caria et Phrygia et Mysia, quod minime politae minimeque elegantes sunt, asciverunt aptum suis auribus opimum quoddam et tamquam adipatae dictionis genus, quod eorum vicini non ita lato interiecto mari Rhodii numquam probaverunt [Graecia autem multo minus], Athenienses vero funditus repudiaverunt; quorum semper fuit prudens sincerumque iudicium, nihil ut possent nisi incorruptum audire et elegans. Eorum religioni cum serviret orator, nullum verbum insolens, nullum odiosum ponere audebat. {{pn|26}}Itaque hic, quem praestitisse diximus ceteris, in illa pro Ctesiphonte oratione longe optima summissius a primo, deinde, dum de legibus disputat, pressius, post sensim incendens iudices, ut vidit ardentis, in reliquis exsultavit audacius. Ac tamen in hoc ipso diligenter examinante verborum omnium pondera reprehendit Aeschines quaedam et exagitat inludensque dura odiosa intolerabilia esse dicit; quin etiam quaerit ab ipso, cum quidem eum beluam appellat, utrum illa verba an portenta sint; ut Aeschini ne Demosthenes quidem videatur Attice dicere. {{pn|27}}Facile est enim verbum aliquod ardens, ut ita dicam, notare idque restinctis iam animorum incendiis inridere. Itaque se purgans iocatur Demosthenes: negat in eo positas esse fortunas Graeciae, hocine an illo verbo usus sit, hucine an illuc manum porrexerit. Quonam igitur modo audiretur Mysus aut Phryx Athenis, cum etiam Demosthenes exagitetur ut putidus? Cum vero inclinata ululantique voce more Asiatico canere coepisset, quis eum ferret aut potius quis non iuberet auferri?

IX. {{pn|28}}Ad Atticorum igitur auris teretes et religiosas qui se accommodant, ei sunt existimandi Attice dicere. Quorum genera plura sunt; hi unum modo quale sit suspicantur. Putant enim qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum Attice dicere. Errant, quod solum; quod Attice, non falluntur. {{pn|29}}Istorum enim iudicio, si solum illud est Atticum, ne Pericles quidem dixit Attice, cui primae sine controversia deferebantur; qui si tenui genere uteretur, numquam ab Aristophane poeta fulgere tonare permiscere Graeciam dictus esset. Dicat igitur Attice venustissimus ille scriptor ac politissimus Lysias--quis enim id possit negare?--, dum intellegamus hoc esse Atticum in Lysia, non quod tenuis sit atque inornatus, sed quod [non] nihil habeat insolens aut ineptum; ornate vero et graviter et copiose dicere aut Atticorum sit aut ne sit Aeschines neve Demosthenes Atticus. {{pn|30}}Ecce autem aliqui se Thucydidios esse profitentur: novum quoddam imperitorum et inauditum genus. Nam qui Lysiam sequuntur, causidicum quendam sequuntur non illum quidem amplum atque grandem, subtilem et elegantem tamen et qui in forensibus causis possit praeclare consistere. Thucydides autem res gestas et bella narrat et proelia, graviter sane et probe, sed nihil ab eo transferri potest ad forensem usum et publicum. Ipsae illae contiones ita multas habent obscuras abditasque sententias vix ut intellegantur; quod est in oratione civili vitium vel maximum. {{pn|31}}Quae est autem in hominibus tanta perversitas, ut inventis frugibus glande vescantur? An victus hominum Atheniensium beneficio excoli potuit, oratio non potuit? Quis Porro umquam Graecorum rhetorum a Thucydide quicquam duxit? &quot;At laudatus est ab omnibus.&quot; Fateor; sed ita ut rerum explicator prudens severus gravis; non ut in iudiciis versaret causas, sed ut in historiis bella narraret; {{pn|32}}itaque numquam est numeratus orator, nec vero, si historiam non scripsisset, nomen eius exstaret, cum praesertim fuisset honoratus et nobilis. Huius tamen nemo neque verborum neque sententiarum gravitatem imitatur, sed cum mutila quaedam et hiantia locuti sunt, quae vel sine magistro facere potuerunt, germanos se putant esse Thucydidas. Nactus sum etiam qui Xenophontis similem esse se cuperet, cuius sermo est ille quidem melle dulcior, sed a forensi strepitu remotissimus.

{{pn|33}}Referamus nos igitur ad eum quem volumus incohandum et ea demum eloquentia informandum quam in nullo cognovit Antonius. X. Magnum opus omnino et arduum, Brute, conamur; sed nihil difficile amanti puto. Amo autem et semper amavi ingenium studia mores tuos. Incendor porro cotidie magis non desiderio solum, quo quidem conficior, congressus nostros, consuetudinem victus, doctissimos sermones requirens tuos, sed etiam incredibili fama virtutum admirabilium, quae specie dispares prudentia coniunguntur. {{pn|34}}Quid enim tam distans quam a severitate comitas? Quis tamen umquam te aut sanctior est habitus aut dulcior? Quid tam difficile quam in plurimorum controversiis diiudicandis ab omnibus diligi? Consequeris tamen ut eos ipsos quos contra statuas aequos placatosque dimittas. Itaque efficis ut, cum gratiae causa nihil facias, omnia tamen sint grata quae facis. Ergo omnibus ex terris una Gallia communi non ardet incendio; in qua frueris ipse te, cum in Italiae luce cognosceris versarisque in optimorum civium vel flore vel robore. Iam quantum illud est, quod in maximis occupationibus numquam intermittis studia doctrinae, semper aut ipse scribis aliquid aut me vocas ad scribendum! {{pn|35}}Itaque hoc sum adgressus statim Catone absoluto quem ipsum numquam attigissem tempora timens inimica virtuti, nisi tibi hortanti et illius memoriam mihi caram excitanti non parere nefas esse duxissem--, sed testificor me a te rogatum et recusantem haec scribere esse ausum. Volo enim mihi tecum commune esse crimen, ut, si sustinere tantam quaestionem non potuero, iniusti oneris impositi tua culpa sit, mea recepti; in quo tamen iudici nostri errorem laus tibi dati muneris compensabit.

XI. {{pn|36}}Sed in omni re difficillimum est formam, qui charakter Graece dicitur, exponere optimi, quod aliud aliis videtur optimum. Ennio delector, ait quispiam, quod non discedit a communi more verborum; Pacuvio, inquit alius: omnes apud hunc ornati elaboratique sunt versus, multo apud alterum neglegentius; fac alium Accio; varia enim sunt iudicia, ut in Graecis, nec facilis explicatio quae forma maxime excellat. In picturis alios horrida inculta, abdita et opaca, contra alios nitida laeta conlustrata delectant. Quid est quo praescriptum aliquod aut formulam exprimas, cum in suo quidque genere praestet et genera plura sint? Hac ego religione non sum ab hoc conatu repulsus existimavique in omnibus rebus esse aliquid optimum, etiam si lateret, idque ab eo posse qui eius rei gnarus esset iudicari. {{pn|37}}Sed quoniam plura sunt orationum genera eaque diversa neque in unam formam cadunt omnia, laudationum [scriptionum] et historiarum et talium suasionum, qualem Isocrates fecit Panegyricum multique alii qui sunt nominati sophistae, reliquarumque scriptionum [rerum] formam, quae absunt a forensi contentione eiusque totius generis quod Graece epideiktikon nominatur, quia quasi ad inspiciendum delectationis causa comparatum est, non complectar hoc tempore; non quo neglegenda sit; est enim ilia quasi nutrix eius oratoris quem informare volumus et de quo molimur aliquid exquisitius dicere.

XII. Ab hac et verborum copia alitur et eorum constructio et numerus liberiore quadam fruitur licentia. {{pn|38}}Datur etiam venia concinnitati sententiarum et arguti certique et circumscripti verborum ambitus conceduntur, de industriaque non ex insidiis sed aperte ac palam elaboratur, ut verba verbis quasi demensa et paria respondeant, ut crebro conferantur pugnantia comparenturque contraria et ut pariter extrema terminentur eundemque referant in cadendo sonum; quae in veritate causarum et rarius multo facimus et certe occultius. In Panathenaico autem Isocrates ea se studiose consectatum fatetur; non enim ad iudiciorum certamen, sed ad voluptatem aurium scripserat. {{pn|39}}Haec tractasse Thrasymachum Calchedonium primum et Leontinum ferunt Gorgiam, Theodorum inde Byzantium multosque alios, quos logodaidalous appellat in Phaedro Socrates; quorum satis arguta multa, sed ut modo primumque nascentia minuta et versiculorum similia quaedam nimiumque depicta. Quo magis sunt Herodotus Thucydidesque mirabiles; quorum aetas cum in eorum tempora quos nominavi incidisset, longissime tamen ipsi a talibus deliciis vel potius ineptiis afuerunt. Alter enim sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur et de bellicis rebus canit etiam quodam modo bellicum; primisque ab his, ut ait Theophrastus, historia commota est, ut auderet uberius quam superiores et ornatius dicere.

XIII. {{pn|40}}Horum aetati successit Isocrates, qui praeter ceteros eiusdem generis laudatur semper a nobis, non numquam, Brute, leniter et erudite repugnante te; sed concedas mihi fortasse, si quid in eo laudem cognoveris. Nam cum concisus ei Thrasymachus minutis numeris videretur et Gorgias, qui tamen primi traduntur arte quadam verba iunxisse, Theodorus autem praefractior nec satis, ut ita dicam, rotundus, primus instituit dilatare verbis et mollioribus numeris explere sententias; in quo cum doceret eos qui partim in dicendo partim in scribendo principes exstiterunt, domus eius officina habita eloquentiae est.

{{pn|41}}Itaque ut ego, cum a nostro Catone laudabar, vel reprehendi me a ceteris facile patiebar, sic Isocrates videtur testimonio Platonis aliorum iudicia debere contemnere. Est enim, ut scis, quasi in extrema pagina Phaedri his ipsis verbis loquens Socrates: Adulescens etiam nunc, o Phaedre, Isocrates est, sed quid de illo augurer libet dicere. Quid tandem? Inquit ille. Maiore mihi ingenio videtur esse quam ut cum orationibus Lysiae comparetur, praeterea ad virtutem maior indoles; ut minime mirum futurum sit si, cum aetate processerit, aut in hoc orationum genere cui nunc studet tantum quantum pueris reliquis praestet omnibus qui umquam orationes attigerunt aut, si contentus his non fuerit, divino aliquo animi motu maiora concupiscat; inest enim natura philosophia in huius viri mente quaedam. Haec de adulescente Socrates auguratur. {{pn|42}}At ea de seniore scribit Plato et scribit aequalis et quidem exagitator omnium rhetorum hunc miratur unum; me autem qui Isocratem non diligunt una cum Socrate et cum Platone errare patiantur. Dulce igitur orationis genus et solutum et fluens, sententiis argutum, verbis sonans est in illo epidictico genere quod diximus proprium sophistarum, pompae quam pugnae aptius, gymnasiis et palaestrae dicatum, spretum et pulsum foro. Sed quod educata huius nutrimentis eloquentia [est] ipsa se postea colorat et roborat, non alienum fuit de oratoris quasi incunabulis dicere. Verum haec ludorum atque pompae; nos autem iam in aciem dimicationemque veniamus.

XIV. {{pn|43}}Quoniam tria videnda sunt oratori: quid dicat et quo quidque loco et quo modo, dicendum omnino est quid sit optimum in singulis, sed aliquanto secus atque in tradenda arte dici solet. Nulla praecepta ponemus, neque enim id suscepimus, sed excellentis eloquentiae speciem et formam adumbrabimus; nec quibus rebus ea paretur exponemus, sed qualis nobis esse videatur. {{pn|44}}Ac duo breviter prima; sunt enim non tam insignia ad maximam laudem quam necessaria et tamen cum multis paene communia. Nam et invenire et iudicare quid dicas magna illa quidem sunt et tamquam animi instar in corpore, sed propria magis prudentiae quam eloquentiae: qua tamen in causa est vacua prudentia? Noverit igitur hic quidem orator, quem summum esse volumus, argumentorum et rationum locos. {{pn|45}}Nam quoniam, quicquid est quod in controversia aut in contentione versetur, in eo aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur:--sitne, signis; quid sit, definitionibus; quale sit, recti pravique partibus; quibus ut uti possit orator, non ille vulgaris sed hic excellens, a propriis personis et temporibus semper, si potest, avocet controversiam; latius enim de genere quam de parte disceptare licet, ut quod in universo sit probatum id in parte sit probari necesse;--{{pn|46}}haec igitur quaestio a propriis personis et temporibus ad universi generis rationem traducta appellatur thesis. In hac Aristoteles adulescentis non ad philosophorum morem tenuiter disserendi, sed ad copiam rhetorum in utramque partem, ut ornatius et uberius dici posset, exercuit; idemque locos--sic enim appellat--quasi argumentorum notas tradidit unde omnis in utramque partem traheretur oratio.

XV. {{pn|47}}Faciet igitur hic noster--non enim declamatorem aliquem de ludo aut rabulam de foro, sed doctissimum et perfectissimum quaerimus--, ut, quoniam loci certi traduntur, percurrat omnis, utatur aptis, generatim dicat; ex quo emanent etiam qui communes appellantur loci. Nec vero utetur imprudenter hac copia, sed omnia expendet et seliget; non enim semper nec in omnibus causis ex isdem locis eadem argumentorum momenta sunt. {{pn|48}}Iudicium igitur adhibebit nec inveniet solum quid dicat sed etiam expendet. Nihil enim est feracius ingeniis, eis praesertim quae disciplinis exculta sunt. Sed ut segetes fecundae et uberes non solum fruges verum herbas etiam effundunt inimicissimas frugibus, sic interdum ex illis locis aut levia quaedam aut causis aliena aut non utilia gignuntur. {{pn|49}}Quorum ab oratoris iudicio dilectus nisi magnus adhibebitur, quonam modo ille in bonis haerebit et habitabit suis aut molliet dura aut occultabit quae dilui non poterunt atque omnino opprimet, si licebit, aut abducet animos aut aliud adferet, quod oppositum probabilius sit quam illud quod obstabit? {{pn|50}}Iam vero ea quae invenerit qua diligentia conlocabit? Quoniam id secundum erat de tribus. Vestibula nimirum honesta aditusque ad causam faciet inlustris; cumque animos prima adgressione occupaverit, infirmabit excludetque contraria; de firmissimis alia prima ponet alia postrema inculcabitque leviora.

XVI. {{pn|51}}Atque in primis duabus dicendi partibus qualis esset summatim breviterque descripsimus. Sed, ut ante dictum est, in his partibus, etsi graves atque magnae sunt, minus et artis est et laboris; cum autem et quid et quo loco dicat invenerit, illud est longe maximum, videre quonam modo; scitum est enim, quod Carneades noster dicere solebat, Clitomachum eadem dicere, Charmadam autem eodem etiam modo dicere. Quod si in philosophia tantum interest quem ad modum dicas, ubi res spectatur, non verba penduntur, quid tandem in causis existimandum est quibus totis moderatur oratio? {{pn|52}}Quod quidem ego, Brute, ex tuis litteris sentiebam, non te id sciscitari, qualem ego in inveniendo et in conlocando summum esse oratorem vellem, sed id mihi quaerere videbare, quod genus ipsius orationis optimum iudicarem: rem difficilem, di immortales, atque omnium difficillimam. Nam cum est oratio mollis et tenera et ita flexibilis ut sequatur quocumque torqueas, tum et naturae variae et voluntates multum inter se distantia effecerunt genera dicendi: {{pn|53}}flumen aliis verborum volubilitasque cordi est, qui ponunt in orationis celeritate eloquentiam; distincta alios et interpuncta intervalla, morae respirationesque delectant: quid potest esse tam diversum? Tamen est in utroque aliquid excellens. Elaborant alii in lenitate et aequabilitate et puro quasi quodam et candido genere dicendi; ecce aliqui duritatem et severitatem quandam in verbis et orationis quasi maestitiam sequuntur; quodque paulo ante divisimus, ut alii graves alii tenues alii temperati vellent videri, quot orationum genera esse diximus totidem oratorum reperiuntur.

XVII. {{pn|54}}Et quoniam coepi iam cumulatius hoc munus augere quam a te postulatum est--tibi enim tantum de orationis genere quaerenti respondi etiam breviter de inveniendo et conlocando--, ne nunc quidem solum de orationis modo dicam sed etiam de actionis: ita praetermissa pars nulla erit, quando quidem de memoria nihil est hoc loco dicendum, quae communis est multarum artium. {{pn|55}}Quo modo autem dicatur, id est in duobus, in agendo et in eloquendo. Est enim actio quasi corporis quaedam eloquentia, cum constet e voce atque motu. Vocis mutationes totidem sunt quot animorum, qui maxime voce commoventur. Itaque ille perfectus, quem iam dudum nostra indicat oratio, utcumque se adfectum videri et animum audientis moveri volet, ita certum vocis admovebit sonum; de quo plura dicerem, si hoc praecipiendi tempus esset aut si tu hoc quaereres. Dicerem etiam de gestu, cum quo iunctus est vultus; quibus omnibus dici vix potest quantum intersit quem ad modum utatur orator. {{pn|56}}Nam et infantes actionis dignitate eloquentiae saepe fructum tulerunt et diserti deformitate agendi multi infantes putati sunt; ut iam non sine causa Demosthenes tribuerit et primas et secundas et tertias actioni; si enim eloquentia nulla sine hac, haec autem sine eloquentia tanta est, certe plurimum in dicendo potest. Volet igitur ille qui eloquentiae principatum petet et contenta voce atrociter dicere et summissa leniter et inclinata videri gravis et inflexa miserabilis; {{pn|57}}mira est enim quaedam natura vocis, cuius quidem e tribus omnino sonis, inflexo acuto gravi, tanta sit et tam suavis varietas perfecta in cantibus. XVIII. Est autem etiam in dicendo quidam cantus obscurior, non hic e Phrygia et Caria rhetorum epilogus paene canticum, sed ille quem significat Demosthenes et Aeschines, cum alter alteri obicit vocis flexiones; dicit plorare etiam Demosthenes istum quem saepe dicat voce dulci et clara fuisse.

{{pn|58}}In quo illud etiam notandum mihi videtur ad studium persequendae suavitatis in vocibus: ipsa enim natura, quasi modularetur hominum orationem, in omni verbo posuit acutam vocem nec una plus nec a postrema syllaba citra tertiam; quo magis naturam ducem ad aurium voluptatem sequatur industria. {{pn|59}}Ac vocis quidem bonitas optanda est; non est enim in nobis, sed tractatio atque usus in nobis. Ergo ille princeps variabit et mutabit: omnis sonorum tum intendens tum remittens persequetur gradus. Idemque motu sic utetur, nihil ut supersit. In gestu status erectus et celsus; rarus incessus nec ita longus; excursio moderata eaque rara; nulla mollitia cervicum, nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens; trunco magis toto se ipse moderans et virili laterum flexione, bracchii proiectione in contentionibus, contractione in remissis. {{pn|60}}Vultus vero, qui secundum vocem plurimum potest, quantam adferet tum dignitatem tum venustatem! In quo cum effeceris ne quid ineptum sit aut vultuosum, tum oculorum est quaedam magna moderatio. Nam ut imago est animi vultus, sic indices oculi; quorum et hilaritatis et vicissim tristitiae modum res ipsae de quibus agetur temperabunt.

XIX. {{pn|61}}Sed iam illius perfecti oratoris et summae eloquentiae species exprimenda est. Quem hoc uno excellere [id est oratione], cetera in eo latere indicat nomen ipsum; non enim inventor aut compositor aut actor qui haec complexus est omnia, sed et Graece ab eloquendo rhetor et Latine eloquens dictus est; ceterarum enim rerum quae sunt in oratore partem aliquam sibi quisque vindicat, dicendi autem, id est eloquendi, maxima vis soli huic conceditur.

{{pn|62}}Quamquam enim et philosophi quidam ornate locuti sunt--si quidem et Theophrastus a divinitate loquendi nomen invenit et Aristoteles Isocratem ipsum lacessivit et Xenophontis voce Musas quasi locutas ferunt et longe omnium quicumque scripserunt aut locuti sunt exstitit et suavitate et gravitate princeps Plato--, tamen horum oratio neque nervos neque aculeos oratorios ac forensis habet. {{pn|63}}Loquuntur cum doctis, quorum sedare animos malunt quam incitare, et de rebus placatis ac minime turbulentis docendi causa non capiendi loquuntur, ut in eo ipso, quod delectationem aliquam dicendo aucupentur, plus non nullis quam necesse sit facere videantur. Ergo ab hoc genere non difficile est hanc eloquentiam, de qua nunc agitur, secernere. {{pn|64}}Mollis est enim oratio philosophorum et umbratilis nec sententiis nec verbis instructa popularibus nec vincta numeris, sed soluta liberius; nihil iratum habet, nihil invidum, nihil atrox, nihil miserabile, nihil astutum; casta, verecunda, virgo incorrupta quodam modo. Itaque sermo potius quam oratio dicitur. Quamquam enim omnis locutio oratio est, tamen unius oratoris locutio hoc proprio signata nomine est.

{{pn|65}}Sophistarum, de quibus supra dixi, magis distinguenda similitudo videtur, qui omnes eosdem volunt flores quos adhibet orator in causis persequi. Sed hoc differunt quod, cum sit his propositum non perturbare animos, sed placare potius nec tam persuadere quam delectare, et apertius id faciunt quam nos et crebrius, concinnas magis sententias exquirunt quam probabilis, a re saepe discedunt, intexunt fabulas, verba altius transferunt eaque ita disponunt ut pictores varietatem colorum, paria paribus referunt, adversa contrariis, saepissimeque similiter extrema definiunt.

XX. {{pn|66}}Huic generi historia finitima est, in qua et narratur ornate et regio saepe aut pugna describitur; interponuntur etiam contiones et hortationes, sed in his tracta quaedam et fluens expetitur, non haec contorta et acris oratio. Ab his non multo secus quam a poetis haec eloquentia quam quaerimus sevocanda est. Nam etiam poetae quaestionem attulerunt, quidnam esset illud quo ipsi differrent ab oratoribus: numero maxime videbantur antea et versu, nunc apud oratores iam ipse numerus increbruit. {{pn|67}}Quicquid est enim quod sub aurium mensuram aliquam cadit, etiam si abest a versu--nam id quidem orationis est vitium--numerus vocatur, qui Graece rhythmos dicitur. Itaque video visum esse non nullis Platonis et Democriti locutionem, etsi absit a versu, tamen quod incitatius feratur et clarissimis verborum luminibus utatur, potius poema putandum quam comicorum poetarum; apud quos, nisi quod versiculi sunt, nihil est aliud cotidiani dissimile sermonis. Nec tamen id est poetae maximum, etsi est eo laudabilior quod virtutes oratoris persequitur, cum versu sit astrictior. {{pn|68}}Ego autem, etiam si quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse quam in nobis faciendorum iungendorumque verborum, tum etiam non nulli eorum voluntati vocibus magis quam rebus inserviunt; nec vero, si quid est unum inter eos simile--id autem est iudicium electioque verborum--, propterea ceterarum rerum dissimilitudo intellegi non potest; sed id nec dubium est et, si quid habet quaestionis, hoc tamen ipsum ad id quod propositum est non est necessarium. Seiunctus igitur orator a philosophorum eloquentia, a sophistarum, ab historicorum, a poetarum explicandus est nobis qualis futurus sit.

XXI. {{pn|69}}Erit igitur eloquens--hunc enim auctore Antonio quaerimus--is qui in foro causisque civilibus ita dicet, ut probet, ut delectet, ut flectat. Probare necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae: nam id unum ex omnibus ad obtinendas causas potest plurimum. Sed quot officia oratoris, tot sunt genera dicendi: subtile in probando, modicum in delectando, vehemens in flectendo; in quo uno vis omnis oratoris est. {{pn|70}}Magni igitur iudici, summae etiam facultatis esse debebit moderator ille et quasi temperator huius tripertitae varietatis; nam et iudicabit quid cuique opus sit et poterit quocumque modo postulabit causa dicere. Sed est eloquentiae sicut reliquarum rerum fundamentum sapientia. Vt enim in vita sic in oratione nihil est difficilius quam quid deceat videre. Prepon appellant hoc Graeci, nos dicamus sane decorum; de quo praeclare et multa praecipiuntur et res est cognitione dignissima; huius ignoratione non modo in vita sed saepissime et in poematis et in oratione peccatur. {{pn|71}}Est autem quid deceat oratori videndum non in sententiis solum sed etiam in verbis. Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas nec vero locus aut tempus aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est aut sententiarum semperque in omni parte orationis ut vitae quid deceat est considerandum; quod et in re de qua agitur positum est et in personis et eorum qui dicunt et eorum qui audiunt.

{{pn|72}}Itaque hunc locum longe et late patentem philosophi solent in officiis tractare--non cum de recto ipso disputant, nam id quidem unum est--, grammatici in poetis, eloquentes in omni et genere et parte causarum. Quam enim indecorum est, de stillicidiis cum apud unum iudicem dicas, amplissimis verbis et locis uti communibus, de maiestate populi Romani summisse et subtiliter! XXII. Hic genere toto, at persona alii peccant aut sua aut iudicum aut etiam adversariorum, nec re solum sed saepe verbo; etsi sine re nulla vis verbi est, tamen eadem res saepe aut probatur aut reicitur alio atque alio elata verbo. {{pn|73}}In omnibusque rebus videndum est quatenus; etsi enim suus cuique modus est, tamen magis offendit nimium quam parum; in quo Apelles pictores quoque eos peccare dicebat qui non sentirent quid esset satis. Magnus est locus hic, Brute, quod te non fugit, et magnum volumen aliud desiderat; sed ad id quod agitur illud satis. Cum hoc decere--quod semper usurpamus in omnibus dictis et factis, minimis et maximi--cum hoc, inquam, decere dicimus, illud non decere, et id usquequaque quantum sit appareat in alioque ponatur aliudque totum sit, utrum decere an oportere dicas; {{pn|74}}oportere enim perfectionem declarat offici, quo et semper utendum est et omnibus, decere quasi aptum esse consentaneumque tempori et personae; quod cum in factis saepissime tum in dictis valet, in vultu denique et gestu et incessu, contraque item dedecere; quod si poeta fugit ut maximum vitium, qui peccat etiam, cum probi orationem adfingit improbo stultove sapientis; si denique pictor ille vidit, cum in immolanda Iphigenia tristis Calchas esset, tristior Vlixes, maereret Menelaus, obvolvendum caput Agamemnonis esse, quoniam summum illum luctum penicillo non posset imitari; si denique histrio quid deceat quaerit, quid faciendum oratori putemus?--Sed cum hoc tantum sit, quid in causis earumque quasi membris faciat orator viderit: illud quidem perspicuum est, non modo partis orationis sed etiam causas totas alias alia forma dicendi esse tractandas.

XXIII. {{pn|75}}Sequitur ut cuiusque generis nota quaeratur et formula: magnum opus et arduum, ut saepe iam diximus; sed ingredientibus considerandum fuit quid ageremus, nunc quidem iam quocumque feremur danda nimirum vela sunt. Ac primum informandus est ille nobis quem solum quidem vocant Atticum. {{pn|76}}Summissus est et humilis, consuetudinem imitans, ab indisertis re plus quam opinione differens. Itaque eum qui audiunt, quamvis ipsi infantes sint, tamen illo modo confidunt se posse dicere. Nam orationis subtilitas imitabilis illa quidem videtur esse existimanti, sed nihil est experienti minus. Etsi enim non plurimi sanguinis est, habeat tamen sucum aliquem oportet, ut, etiam si illis maximis viribus careat, sit, ut ita dicam, integra valetudine. {{pn|77}}Primum igitur eum tamquam e vinculis numerorum eximamus. Sunt enim quidam, ut scis, oratorii numeri, de quibus mox agemus, observandi ratione quadam, sed alio in genere orationis, in hoc omnino relinquendi. Solutum quiddam sit nec vagum tamen, ut ingredi libere, non ut licenter videatur errare. Verba etiam verbis quasi coagmentare neglegat. Habet enim ille tamquam hiatus et concursus vocalium molle quiddam et quod indicet non ingratam neglegentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis. {{pn|78}}Sed erit videndum de reliquis, cum haec duo ei liberiora fuerint, circuitus conglutinatioque verborum. Illa enim ipsa contracta et minuta non neglegenter tractanda sunt, sed quaedam etiam neglegentia est diligens. Nam ut mulieres esse dicuntur non nullae inornatae, quas id ipsum deceat, sic haec subtilis oratio etiam incompta delectat; fit enim quiddam in utroque, quo sit venustius, sed non ut appareat. Tum removebitur omnis insignis ornatus quasi margaritarum, ne calamistri quidem adhibebuntur; {{pn|79}}fucati vero medicamenta candoris et ruboris omnia repellentur; elegantia modo et munditia remanebit. Sermo purus erit et Latinus, dilucide planeque dicetur, quid deceat circumspicietur; XXIV. unum aberit, quod quartum numerat Theophrastus in orationis laudibus: ornatum illud, suave et adfluens. Acutae crebraeque sententiae ponentur et nescio unde ex abdito erutae; ac--quod in hoc oratore dominabitur verecundus erit usus oratoriae quasi supellectilis.

{{pn|80}}Supellex est enim quodam modo nostra, quae est in ornamentis, alia rerum alia verborum. Ornatus autem verborum duplex: unus simplicium alter conlocatorum. Simplex probatur in propriis usitatisque verbis, quod aut optime sonat aut rem maxime explanat; in alienis aut translatum et factum aliunde ut mutuo, aut factum ab ipso ac novum aut priscum et inusitatum; sed etiam inusitata ac prisca sunt in propriis, nisi quod raro utimur. {{pn|81}}Conlocata autem verba habent ornatum, si aliquid concinnitatis efficiunt, quod verbis mutatis non maneat manente sententia; nam sententiarum ornamenta quae permanent, etiam si verba mutaveris, sunt illa quidem permulta, sed quae emineant pauciora. Ergo ille tenuis orator, modo sit elegans, nec in faciendis verbis erit audax et in transferendis verecundus et parcus et in priscis in reliquisque ornamentis et verborum et sententiarum demissior; ea translatione fortasse crebrior, qua frequentissime sermo omnis utitur non modo urbanorum, sed etiam rusticorum: si quidem est eorum gemmare vitis, sitire agros, laetas esse segetes, luxuriosa frumenta. {{pn|82}}Nihil horum parum audacter, sed aut simile est illi unde transferas, aut si res suum nullum habet nomen, docendi causa sumptum, non ludendi videtur. Hoc ornamento liberius paulo quam ceteris utetur hic summissus, nec tam licenter tamen quam si genere dicendi uteretur amplissimo; XXV. itaque illud indecorum, quod quale sit ex decoro debet intellegi, hic quoque apparet, cum verbum aliquod altius transfertur idque in oratione humili ponitur quod idem in alia deceret.

{{pn|83}}Illam autem concinnitatem, quae verborum conlocationem inluminat eis luminibus quae Graeci quasi aliquos gestus orationis schemata appellant, quod idem verbum ab eis etiam in sententiarum ornamenta transfertur, adhibet hic quidem subtilis, quem nisi quod solum ceteroqui recte quidam vocant Atticum, sed paulo parcius; nam sic ut in epularum apparatu a magnificentia recedens non se parcum solum sed etiam elegantem videri volet, et eliget quibus utatur; {{pn|84}}sunt enim pleraque apta huius ipsius oratoris de quo loquor parsimoniae. Nam illa de quibus ante dixi huic acuto fugienda sunt: paria paribus relata et similiter conclusa eodemque pacto cadentia et immutatione litterae quasi quaesitae venustates, ne elaborata concinnitas et quoddam aucupium delectationis manifesto deprehensum appareat; {{pn|85}}itemque si quae verborum iterationes contentionem aliquam et clamorem requirent, erunt ab hac summissione orationis alienae; ceteris promiscue poterit uti, continuationem verborum modo relaxet et dividat utaturque verbis quam usitatissimis, translationibus quam mollissimis; etiam illa sententiarum lumina adsumet, quae non erunt vehementer inlustria. Non faciet rem publicam loquentem nec ab inferis mortuos excitabit nec acervatim multa frequentans una complexione devinciet. Valentiorum haec laterum sunt nec ab hoc, quem informamus, aut exspectanda aut postulanda; erit enim ut voce sic etiam oratione suppressior. {{pn|86}}Sed pleraque ex illis convenient etiam huic tenuitati, quamquam isdem ornamentis utetur horridius; talem enim inducimus. Accedet actio non tragica nec scaenae, sed modica iactatione corporis, vultu tamen multa conficiens; non hoc quo dicuntur os ducere, sed illo quo significant ingenue quo sensu quidque pronuntient.

XXVI. {{pn|87}}Huic generi orationis aspergentur etiam sales, qui in dicendo nimium quantum valent; quorum duo genera sunt, unum facetiarum, alterum dicacitatis. Vtetur utroque; sed altero in narrando aliquid venuste, altero in iaciendo mittendoque ridiculo, cuius genera plura sunt; sed nunc aliud agimus. {{pn|88}}Illud admonemus tamen ridiculo sic usurum oratorem ut nec nimis frequenti ne scurrile sit, nec subobsceno ne mimicum, nec petulanti ne improbum, nec in calamitatem ne inhumanum, nec in facinus ne odii locum risus occupet, neque aut sua persona aut iudicum aut tempore alienum. haec enim ad illud indecorum referuntur. {{pn|89}}Vitabit etiam quaesita nec ex tempore ficta, sed domo adlata, quae plerumque sunt frigida. Parcet et amicitiis et dignitatibus, vitabit insanabilis contumelias, tantum modo adversarios figet nec eos tamen semper nec omnis nec omni modo. Quibus exceptis sic utetur sale et facetiis, ut ego ex istis novis Atticis talem cognoverim neminem, cum id certe sit vel maxime Atticum. {{pn|90}}Hanc ego iudico formam summissi oratoris, sed magni tamen et germani Attici; quoniam quicquid est salsum aut salubre in oratione, id proprium Atticorum est. E quibus tamen non omnes faceti: Lysias satis et Hyperides, Demades praeter ceteros fertur, Demosthenes minus habetur; quo quidem mihi nihil videtur urbanius, sed non tam dicax fuit quam facetus; est autem illud acrioris ingeni, hoc maioris artis.

{{pn|91}}Vberius est aliud aliquantoque robustius quam hoc humile de quo dictum est, summissius autem quam illud de quo iam dicetur amplissimum. Hoc in genere nervorum vel minimum, suavitatis autem est vel plurimum. Est enim plenius quam hoc enucleatum, quam autem illud ornatum copiosumque summissius.

XXVII. {{pn|92}}Huic omnia dicendi ornamenta conveniunt plurimumque est in hac orationis forma suavitatis. In qua multi floruerunt apud Graecos, sed Phalereus Demetrius meo iudicio praestitit ceteris, cuius oratio cum sedate placideque liquitur, tum inlustrant eam quasi stellae quaedam translata verba atque immutata. Translata dico, ut saepe iam, quae per similitudinem ab alia re aut suavitatis aut inopiae causa transferuntur; immutata, in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti. {{pn|93}}Quod quamquam transferendo fit, tamen alio modo transtulit cum dixit Ennius arce et urbe orba sum, alio modo, [si pro patria arcem dixisset; et] horridam Africam terribili tremere tumultu [cum dicit pro Afris immutate Africam]: hanc hypallagen rhetores, quia quasi summutantur verba pro verbis, metonymian grammatici vocant, quod nomina transferuntur; {{pn|94}}Aristoteles autem translationi et haec ipsa subiungit et abusionem nem, quam katachresin vocat, ut cum minutum dicimus animum pro parvo; et abutimur verbis propinquis, si opus est vel quod delectat vel quod decet. Iam cum fluxerunt continuo plures translationes, alia plane fit oratio; itaque genus hoc Graeci appellant allegorian: nomine recte, genere melius ille qui ista omnia translationes vocat. Haec frequentat Phalereus maxime suntque dulcissima; et quamquam translatio est apud eum multa, tamen immutationes nusquam crebriores. {{pn|95}}In idem genus orationis--loquor enim de illa modica ac temperata--verborum cadunt lumina omnia, multa etiam sententiarum; latae eruditaeque disputationes ab eodem explicabuntur et loci communes sine contentione dicentur. Quid multa? E philosophorum scholis tales fere evadunt; et nisi coram erit comparatus ille fortior, per se hic quem dico probabitur. {{pn|96}}Est enim quoddam etiam insigne et florens orationis pictum et expolitum genus, in quo omnes verborum, omnes sententiarum inligantur lepores. Hoc totum e sophistarum fontibus defluxit in forum, sed spretum a subtilibus, repulsum a gravibus in ea de qua loquor mediocritate consedit.

XXVIII. {{pn|97}}Tertius est ille amplus copiosus, gravis ornatus, in quo profecto vis maxima est. Hic est enim, cuius ornatum dicendi et copiam admiratae gentes eloquentiam in civitatibus plurimum valere passae sunt, sed hanc eloquentiam, quae cursu magno sonituque ferretur, quam suspicerent omnes, quam admirarentur, quam se adsequi posse diffiderent. Huius eloquentiae est tractare animos, huius omni modo permovere. Haec modo perfringit, modo inrepit in sensus; inserit novas opiniones, evellit insitas. {{pn|98}}Sed multum interest inter hoc dicendi genus et superiora. Qui in illo subtili et acuto elaboravit ut callide arguteque diceret, nec quicquam altius cogitavit, hoc uno perfecto magnus orator est, et si non maximus; minimeque in lubrico versabitur et, si semel constiterit, numquam cadet. Medius ille autem, quem modicum et temperatum voco, si modo suum illud satis instruxerit, non extimescet ancipites dicendi incertosque casus; etiam si quando minus succedit, ut saepe fit, magnum tamen periculum non adibit: alte enim cadere non potest. {{pn|99}}At vero hic noster, quem principem ponimus, gravis acer ardens, si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit aut huic generi studuit uni nec suam copiam cum illis duobus generibus temperavit, maxime est contemnendus. Ille enim summissus, quod acute et veteratorie dicit, sapiens iam, medius suavis, hic autem copiosissimus, si nihil aliud est, vix satis sanus videri solet. Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter, nihil partite definite distincte facete dicere, praesertim cum causae partim totae sint eo modo partim aliqua ex parte tractandae si is non praeparatis auribus inflammare rem coepit, furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari vinulentus videtur.

{{pn|100}}Tenemus igitur, Brute, quem quaerimus, sed animo; nam manu si prehendissem, ne ipse quidem sua tanta eloquentia mihi persuasisset ut se dimitterem. XXIX. Sed inventus profecto est ille eloquens, quem numquam vidit Antonius. Quis est igitur is? Complectar brevi, disseram pluribus. Is est enim eloquens, qui et humilia subtiliter et alta graviter et mediocria temperate potest dicere. Nemo is, inquies, umquam fuit. Ne fuerit. {{pn|101}}Ego enim quid desiderem, non quid viderim disputo redeoque ad illam Platonis de qua dixeram rei formam et speciem, quam etsi non cernimus, tamen animo tenere possumus. Non enim eloquentem quaero neque quicquam mortale et caducum, sed illud ipsum, cuius qui sit compos, sit eloquens; quod nihil est aliud nisi eloquentia ipsa, quam nullis nisi mentis oculis videre possumus. Is erit igitur eloquens, ut idem illud iteremus, qui poterit parva summisse, modica temperate, magna graviter dicere. {{pn|102}}Tota mihi causa pro Caecina de verbis interdicti fuit: res involutas definiendo explicavimus, mus, ius civile laudavimus, verba ambigua distinximus. Fuit ornandus in Manilia lege Pompeius: temperata oratione ornandi copiam persecuti sumus. Ius omne retinendae maiestatis Rabiri causa continebatur: ergo in ea omni genere amplificationis exarsimus. {{pn|103}}At haec interdum temperanda et varianda sunt. Quod igitur in accusationis septem libris non reperitur gentis? Quod in Habiti? Quod in Corneli? Quod in plurimis nostris defensionibus? Quae exempla selegissem, nisi vel nota esse arbitrarer vel ipsi possent legere qui quaererent. Nulla est enim ullo in genere laus [oratoris] cuius in nostris orationibus non sit aliqua si non perfectio, at conatus tamen atque adumbratio. {{pn|104}}Non adsequimur; at quid sequi deceat videmus. Nec enim nunc de nobis, sed de re dicimus; in quo tantum abest ut nostra miremur, et usque eo difficiles ac morosi sumus, ut nobis non satis faciat ipse Demosthenes; qui quamquam unus eminet inter omnis in omni genere dicendi, tamen non semper implet auris meas; ita sunt avidae et capaces et saepe aliquid immensum infinitumque desiderant.

XXX. {{pn|105}}Sed tamen, quoniam et hunc tu oratorem cum eius studiosissimo Pammene, cum esses Athenis, totum diligentissime cognovisti nec eum dimittis e manibus et tamen nostra etiam lectitas, vides profecto illum multa perficere, nos multa conari, illum posse, nos velle quocumque modo causa postulet dicere. Nam ille magnus et successit ipse magnis et maximos oratores habuit aequalis; nos minus.

Magnum fecissemus, si quidem potuissemus quo contendimus pervenire in ea urbe in qua, ut ait Antonius, auditus eloquens nemo erat. {{pn|106}}Atqui si Antonio Crassus eloquens visus non est aut sibi ipse, numquam Cotta visus esset, numquam Sulpicius, numquam Hortensius; nihil enim ample Cotta, nihil leniter Sulpicius, non multa graviter Hortensius; superiores magis ad omne genus apti, Crassum dico et Antonium. Ieiunas igitur huius multiplicis et aequabiliter in omnia genera fusae orationis auris civitatis accepimus, easque nos primi, quicumque eramus et quantulumcumque dicebamus, ad huius generis [dicendi] audiendi incredibilia studia convertimus. {{pn|107}}Quantis illa clamoribus adulescentuli diximus [de supplicio parricidarum], quae nequaquam satis defervisse post aliquanto sentire coepimus: Quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? Ita vivunt, dum possunt, ut ducere animam de caelo non queant; ita moriuntur ut eorum ossa terram non tangant; ita iactantur fluctibus ut numquam adluantur; ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem mortui conquiescant, et quae sequuntur; sunt enim omnia sic ut adulescentis non tam re et maturitate quam spe et exspectatione laudati. Ab hac etiam indole iam illa matura: &quot;Vxor generi, noverca filii, filiae paelex.&quot; {{pn|108}}Nec vero hic erat unus ardor in nobis ut hoc modo omnia diceremus. Ipsa enim illa [pro Roscio] iuvenilis redundantia multa habet attenuata, quaedam etiam paulo hilariora, ut pro Habito, pro Cornelio compluresque atiae. Nemo enim orator tam multa ne in Graeco quidem otio scripsit quam multa sunt nostra, eaque hanc ipsam habent quam probo varietatem.

XXXI. {{pn|109}}An ego Homero, Ennio, reliquis poetis et maxime tragicis concederem ut ne omnibus locis eadem contentione uterentur crebroque mutarent, non numquam etiam ad cotidianum genus sermonis accederent: ipse numquam ab illa acerrima contentione discederem? Sed quid poetas divino ingenio profero? Histriones eos vidimus quibus nihil posset in suo genere esse praestantius, qui non solum in dissimillimis personis satis faciebant, cum tamen in suis versarentur, sed et comoedum in tragoediis et tragoedum in comoediis admodum placere vidimus: ego non elaborem? {{pn|110}}Cum dico me, te, Brute, dico; nam in me quidem iam pridem effectum est quod futurum fuit; tu autem eodem modo omnis causas ages? Aut aliquod causarum genus repudiabis? Aut in isdem causis perpetuum et eundem spiritum sine ulla commutatione obtinebis? Demosthenes quidem, cuius nuper inter imagines tuas ac tuorum, quod eum credo amares, cum ad te in Tusculanum venissem, imaginem ex aere vidi, nil Lysiae subtilitate cedit, nihil argutiis et acumine Hyperidi, nil levitate Aeschini et splendore verborum. {{pn|111}}Multae sunt eius totae orationes subtiles, ut contra Leptinem; multae totae graves, ut quaedam Philippicae; multae variae, ut contra Aeschinem falsae legationis, ut contra eundem pro causa Ctesiphontis. Iam illud medium quotiens vult arripit et a gravissimo discedens eo potissimum delabitur. Clamores tamen tum movet et tum in dicendo plurimum efficit, cum gravitatis locis utitur. {{pn|112}}Sed ab hoc parumper abeamus, quando quidem de genere, non de homine quaerimus: rei potius, id est eloquentiae vim et naturam explicemus. Illud tamen quod iam ante diximus meminerimus, nihil nos praecipiendi causa esse dicturos atque ita potius acturos ut existimatores videamur loqui, non magistri. In quo tamen longius saepe progredimur, quod videmus non te haec solum esse lecturum, qui ea multo quam nos qui quasi docere videmur habeas notiora, sed hunc librum etiam si minus nostra commendatione, tuo tamen nomine divulgari necesse est.

XXXII. {{pn|113}}Esse igitur perfecte eloquentis puto non eam tantum facultatem habere quae sit eius propria, fuse lateque dicendi, sed etiam vicinam eius ac finitimam dialecticorum scientiam adsumere. Quamquam aliud videtur oratio esse aliud disputatio, nec idem loqui esse quod dicere, ac tamen utrumque in disserendo est: disputandi ratio et loquendi dialecticorum sit, oratorum autem dicendi et ornandi. Zeno quidem ille, a quo disciplina Stoicorum est, manu demonstrare solebat quid inter has artis interesset; nam cum compresserat digitos pugnumque fecerat, dialecticam aiebat eius modi esse; cum autem deduxerat et manum dilataverat, palmae illius similem eloquentiam esse dicebat. {{pn|114}}Atque etiam ante hunc Aristoteles principio artis rhetoricae dicit illam artem quasi ex altera parte respondere dialecticae, ut hoc videlicet differant inter se quod haec ratio dicendi latior sit, illa loquendi contractior. Volo igitur huic summo omnem quae ad dicendum trahi possit loquendi rationem esse notam; quae quidem res, quod te his artibus eruditum minime fallit, duplicem habuit docendi viam. Nam et ipse Aristoteles tradidit praecepta plurima disserendi et postea qui dialectici dicuntur spinosiora multa pepererunt. {{pn|115}}Ego eum censeo qui eloquentiae laude ducatur non esse earum rerum omnino rudem, sed vel illa antiqua vel hac Chrysippi disciplina institutum. Noverit primum vim, naturam, genera verborum et simplicium et copulatorum; deinde quot modis quidque dicatur; qua ratione verum falsumne sit iudicetur; quid efficiatur e quoque, quid cuique consequens sit quidve contrarium; cumque ambigue multa dicantur, quo modo quidque eorum dividi explanarique oporteat. Haec tenenda sunt oratori --saepe enim occurrunt--, sed quia sua sponte squalidiora sunt, adhibendus erit in his explicandis quidam orationis nitor.

XXXIII. {{pn|116}}Et quoniam in omnibus quae ratione docentur et via primum constituendum est quid quidque sit--nisi enim inter eos qui disceptant convenit quid sit illud quod ambigitur, nec recte disseri umquam nec ad exitum perveniri potest--, explicanda est saepe verbis mens nostra de quaque re atque involuta rei notitia definiendo aperienda est, si quidem est definitio oratio, quae quid sit id de quo agitur ostendit quam brevissime; tum, ut scis, explicato genere cuiusque rei videndum est quae sint eius generis sive formae sive partes, ut in eas tribuatur omnis oratio. {{pn|117}}Erit igitur haec facultas in eo quem volumus esse eloquentem, ut definire rem possit nec id faciat tam presse et anguste quam in illis eruditissimis disputationibus fieri solet, sed cum explanatius tum etiam uberius et ad commune iudicium popularemque intellegentiam accommodatius; idemque etiam, cum res postulabit, genus universum in species certas, ut nulla neque praetermittatur neque redundet, partietur ac dividet. Quando autem id faciat aut quo modo, nihil ad hoc tempus, quoniam, ut supra dixi, iudicem esse me, non doctorem volo. {{pn|118}}Nec vero a dialecticis modo sit instructus et habeat omnis philosophiae notos ac tractatos locos. Nihil enim de religione, nihil de morte, nihil de pietate, nihil de caritate patriae, nihil de bonis rebus aut malis, nihil de virtutibus aut vitiis, nihil de officio, nihil de dolore, nihil de voluptate, nihil de perturbationibus animi et erroribus, quae saepe cadunt in causas et ieiunius aguntur, nihil, inquam, sine ea scientia quam dixi graviter ample copiose dici et explicari potest.

XXXIV. {{pn|119}}De materia loquor orationis etiam nunc, non de ipso genere dicendi. Volo enim prius habeat orator rem de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam cogitet quibus verbis quidque dicat [aut quo modo]--quem etiam, quo grandior sit et quodam modo excelsior, ut de Pericle dixi supra, ne physicorum quidem esse ignarum volo. Omnia profecto, cum se a caelestibus rebus referet ad humanas, excelsius magnificentiusque et dicet et sentiet. {{pn|120}}Cum illa divina cognoverit, nolo ignoret ne haec quidem humana. Ius civile teneat, quo egent causae forenses cotidie. Quid est enim turpius quam legitimarum et civilium controversiarum patrocinia suscipere, cum sis legum et civilis iuris ignarus? Cognoscat etiam rerum gestarum et memoriae veteris ordinem, maxime scilicet nostrae civitatis, sed etiam imperiosorum populorum et regum inlustrium; quem laborem nobis Attici nostri levavit labor, qui conservatis notatisque temporibus, nihil cum inlustre praetermitteret, annorum septingentorum memoriam uno libro conligavit. Nescire autem quid ante quam natus sis acciderit, id est semper esse puerum. Quid enim est aetas hominis, nisi ea memoria rerum veterum cum superiorum aetate contexitur? Commemoratio autem antiquitatis exemplorumque prolatio summa cum delectatione et auctoritatem orationi adfert et fidem. {{pn|121}}Sic igitur instructus veniet ad causas, quarum habebit genera primum ipsa cognita. Erit enim ei perspectum nihil ambigi posse in quo non aut res controversiam faciat aut verba: res aut de vero aut de recto aut de nomine, verba aut de ambiguo aut de contrario. Nam si quando aliud in sententia videtur esse aliud in verbis, genus est quoddam ambigui quod ex praeterito verbo fieri solet, in quo quod est ambiguorum proprium res duas significari videmus.

XXXV. {{pn|122}}Cum tam pauca sint genera causarum, etiam argumentorum praecepta pauca sunt. Traditi sunt e quibus ea ducantur duplices loci: uni e rebus ipsis, alteri adsumpti. Tractatio igitur rerum efficit admirabilem orationem; nam ipsae quidem res in perfacili cognitione versantur. Quid enim iam sequitur, quod quidem artis sit, nisi ordiri orationem, in quo aut concilietur auditor aut erigatur aut paret se ad discendum; rem breviter exponere et probabiliter et aperte, ut quid agatur intellegi possit; sua confirmare, adversaria evertere, eaque efficere non perturbate, sed singulis argumentationibus ita concludendis, ut efficiatur quod sit consequens eis quae sumentur ad quamque rem confirmandam; post omnia peroratione inflammantem restinguentemve concludere? Has partis quem ad modum tractet singulas difficile dictu est hoc loco; nec enim semper tractantur uno modo. {{pn|123}}Quoniam autem non quem doceam quaero, sed quem probem, probabo primum eum qui quid deceat viderit. Haec enim sapientia maxime adhibenda eloquenti est, ut sit temporum personarumque moderator. Nam nec semper nec apud omnis nec contra omnis nec pro omnibus nec cum omnibus eodem modo dicendum arbitror. XXXVI. Is erit ergo eloquens qui ad id quodcumque decebit poterit accommodare orationem. Quod cum statuerit, tum ut quidque erit dicendum ita dicet, nec satura ieiune nec grandia minute nec item contra, sed erit rebus ipsis par et aequalis oratio.

{{pn|124}}Principia verecunda, nondum elatis incensa verbis, sed acuta sententiis vel ad offensionem adversarii vel ad commendationem sui. Narrationes credibiles nec historico sed prope cotidiano sermone explicatae dilucide. Dein si tenuis causa est, tum etiam argumentandi tenue filum et in docendo et in refellendo, idque ita tenebitur, ut quanta ad rem tanta ad orationem fiat accessio. {{pn|125}}Cum vero causa ea inciderit in qua vis eloquentiae possit expromi, tum se latius fundet orator, tum reget et flectet animos et sic adficiet ut volet, id est ut causae natura et ratio temporis postulabit. Sed erit duplex eius omnis ornatus ille admirabilis, propter quem ascendit in tantum honorem eloquentia. Nam cum omnis pars orationis esse debet laudabilis, sic ut verbum nullum nisi aut grave aut elegans excidat, tum sunt maxime luminosae et quasi actuosae partes duae: quarum alteram in universi generis quaestione pono, quam, ut supra dixi, Graeci appellant thesin, alteram in augendis amplificandisque rebus, quae ab isdem auxesis est nominata. {{pn|126}}Quae etsi aequabiliter toto corpore orationis fusa esse debet, tamen in communibus locis maxime excellet; qui communes sunt appellati eo quod videntur multarum idem esse causarum, sed proprii singularum esse debebunt. At vero illa pars orationis, quae est de genere universo, totas causas saepe continet. Quicquid est enim illud in quo quasi certamen est controversiae, quod Graece krinomenon dicitur, id ita dici placet, ut traducatur ad perpetuam quaestionem atque uti de universo genere dicatur, nisi cum de vero ambigitur, quod quaeri coniectura solet. {{pn|127}}Dicetur autem non Peripateticorum more--est enim illorum exercitatio elegans iam inde ab Aristotele constituta--, sed aliquanto nervosius et ita de re communia dicentur, ut et pro reis multa leniter dicantur et in adversarios aspere. Augendis vero rebus et contra abiciendis nihil est quod non perficere possit oratio; quod [et] inter media argumenta faciendum est quotiescumque dabitur vel amplificandi vel minuendi locus, et paene infinite in perorando.

XXXVII. {{pn|128}}Duo restant enim, quae bene tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciunt. Quorum alterum est, quod Graeci ethikon vocant, ad naturas et ad mores et ad omnem vitae consuetudinem accommodatum; alterum, quod idem pathetikon nominant, quo perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. Illud superius come iucundum, ad benevolentiam conciliandam paratum; hoc vehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur: quod cum rapide fertur, sustineri nullo pacto potest. {{pn|129}}Quo genere nos mediocres aut multo etiam minus, sed magno semper usi impetu saepe adversarios de statu omni deiecimus. Nobis pro familiari reo summus orator non respondit Hortensius; a nobis homo audacissimus Catilina in senatu accusatus obmutuit; nobis privata in causa magna et gravi cum coepisset Curio pater respondere, subito adsedit, cum sibi venenis ereptam memoriam diceret. {{pn|130}}Quid ego de miserationibus loquar? Quibus eo sum usus pluribus quod, etiam si plures dicebamus, perorationem mihi tamen omnes relinquebant; in quo ut viderer excellere non ingenio sed dolore adsequebar. Quae qualiacumque in me sunt--me [enim] ipsum paenitet quanta sint--, sed apparent in orationibus, etsi carent libri spiritu illo, propter quem maiora eadem illa cum aguntur quam cum leguntur videri solent.

XXXVIII. {{pn|131}}Nec vero miseratione solum mens iudicum permovenda est--qua nos ita dolenter uti solemus ut puerum infantem in manibus perorantes tenuerimus, ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione complerimus forum--, sed est faciendum etiam ut irascatur iudex mitigetur, invideat faveat, contemnat admiretur, oderit diligat, cupiat fastidiat, speret metuat, laetetur doleat; qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla, mitiorum defensiones meae. {{pn|132}}Nullo enim modo animus audientis aut incitari aut leniri potest, qui modus a me non temptatus sit,--dicerem perfectum, si ita iudicarem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerem; sed, ut supra dixi, nulla me ingeni sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam; nec umquam is qui audiret incenderetur, nisi ardens ad eum perveniret oratio. Vterer exemplis domesticis, nisi ea legisses, uterer alienis vel Latinis, si ulla reperirem, vel Graecis, si deceret. Sed Crassi perpauca sunt nec ea iudiciorum, nihil Antoni, nihil Cottae, nihil Sulpici; dicebat melius quam scripsit, Hortensius. {{pn|133}}Verum haec vis, quam quaerimus, quanta sit suspicemur, quoniam exemplum non habemus, aut si exempla sequimur, a Demosthene sumamus et quidem perpetuae dictionis ex eo loco unde in Ctesiphontis iudicio de suis factis, consiliis, meritis in rem publicam adgressus est dicere. Ea profecto oratio in eam formam quae est insita in mentibus nostris includi sic potest, ut maior eloquentia ne requiratur quidem.

XXXIX. {{pn|134}}Sed iam forma [ipsa] restat et charakter ille qui dicitur; qui qualis esse debeat ex his quae supra dicta sunt intellegi potest. Nam et singulorum verborum et conlocatorum lumina attigimus; quibus sic abundabit, ex ore nullum nisi aut elegans aut grave exeat, ex omnique genere frequentissimae translationes erunt, quod eae propter similitudinem transferunt animos et referunt ac movent huc et illuc, qui motus cogitationis celeriter agitatus per se ipse delectat. Et reliqua ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina magnum adferunt ornatum orationi; sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scaenae aut fori appellantur insignia, non quia sola ornent, sed quod excellant. {{pn|135}}Eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia: cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem conicitur aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur aut continenter unum verbum non in eadem sententia ponitur; aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; aut cum sunt contrariis relata contraria; aut cum gradatim sursum versus reditur; aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur; aut cum aliquid praetereuntes cur id faciamus ostendimus; aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes; aut si est aliqua exclamatio vel admirationis vel questionis; aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.

{{pn|136}}Sed sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utitur, sunt qui putent idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vero nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur; nec quicquam est aliud dicere nisi omnis aut certe plerasque aliqua specie inluminare sententias: quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? Tantum modo notetur locus.

XL. {{pn|137}}Sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem et una in re haereat in eademque commoretur sententia; saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut inrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet; ut quod dixit iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse respondeat; ut contra ac dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet ecquid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partis; ut aliquid relinquat ac neglegat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso in quo reprehendatur culpam in adversarium conferat; {{pn|138}}ut saepe cum eis qui audiunt, non numquam etiam cum adversario quasi deliberet; ut hominum sermones moresque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur avertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videatur opponi; ut comparet similitudines; ut utatur exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum; ut optet, ut exsecretur; ut fiat eis apud quos dicet familiaris. {{pn|139}}Atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur: brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio: saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. XLI. Hoc in genere--nam quasi silvam vides--omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.

{{pn|140}}Sed haec nisi conlocata et quasi structa et nexa verbis ad eam laudem quam volumus aspirare non possunt. De quo cum mihi deinceps viderem esse dicendum, etsi movebant iam me illa quae supra dixeram tamen eis quae sequuntur perturbabar magis. Occurrebat enim posse reperiri non invidos solum, quibus referta sunt omnia, sed fautores etiam laudum mearum, qui non censerent eius viri esse, de cuius meritis senatus tanta iudicia fecisset comprobante populo Romano quanta de nullo, de artificio dicendi litteris tam multa mandare. Quibus si nihil aliud responderem nisi me M. Bruto negare roganti noluisse, iusta esset excusatio, cum et amicissimo et praestantissimo viro et recta et honesta petenti satis facere voluissem. {{pn|141}}Sed si profiterer--quod utinam possem!--Me studiosis dicendi praecepta et quasi vias quae ad eloquentiam ferrent traditurum, quis tandem id iustus rerum existimator reprehenderet? Nam quis umquam dubitavit quin in re publica nostra primas eloquentia tenuerit semper urbanis pacatisque rebus, secundas iuris scientia? Cum in altera gratiae, gloriae, praesidi plurimum esset, in altera praescriptionum cautionumque praeceptio, quae quidem ipsa auxilium ab eloquentia saepe peteret, ea vero repugnante vix suas regiones finisque defenderet. {{pn|142}}Cur igitur ius civile docere semper pulchrum fuit hominumque clarissimorum discipulis floruerunt domus: ad dicendum si quis acuat aut adiuvet in eo iuventutem, vituperetur? Nam si vitiosum est dicere ornate, pellatur omnino e civitate eloquentia; sin ea non modo eos ornat penes quos est, sed etiam iuvat universam rem publicam, cur aut discere turpe est quod scire honestum est aut quod posse pulcherrimum est id non gloriosum est docere?

XLII. {{pn|143}}&quot;At alterum factitatum est, alterum novum.&quot; Fateor; sed utriusque rei causa est. Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ei qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent, sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus; alteri, cum domesticum tempus in cognoscendis componendisque causis, forense in agendis, reliquum in sese ipsis reficiendis omne consumerent, quem habebant instituendi aut docendi locum? Atque haud scio an plerique nostrorum oratorum [contra atque nos] ingenio plus valuerint quam doctrina; itaque illi dicere melius quam praecipere, nos contra fortasse possumus. {{pn|144}}&quot;At dignitatem docere non habet.&quot; Certe, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicando, si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio [cur] cum docendo etiam aliquid aliquando [si] possis meliores facere, cur nolis? An quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est, [ut est]: quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est? {{pn|145}}&quot;At ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiam autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen ea se valere dissimulant.&quot; Propterea quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere? {{pn|146}}Ac fortasse ceteri tectiores; ego semper me didicisse prae me tuli. Qui enim possem, cum [et] afuissem domo adulescens et horum studiorum causa maria transissem et doctissimis hominibus referta domus esset et aliquae fortasse inessent in sermone nostro doctrinarum notae cumque vulgo scripta nostra legerentur, dissimulare me didicisse? Quid [erat cur] probarem nisi quod parum fortasse profeceram?

XLIII. Quod cum ita sit, tamen ea quae supra dicta sunt plus in disputando quam ea de quibus dicendum est dignitatis habuerunt. {{pn|147}}De verbis enim componendis et de syllabis prope modum dinumerandis et dimetiendis loquemur; quae etiam si sunt, sicuti mihi videntur, necessaria, tamen fiunt magnificentius quam docentur. Est id omnino verum, at proprie in hoc dicitur. Nam omnium magnarum artium sicut arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item; sed esse illa sine his non potest. Me autem sive pervulgatissimus ille versus, qui vetat artem pudere proloqui quam factites, dissimulare non sinit qui delecter, sive tuum studium a me hoc volumen expressit, tamen eis quos aliquid reprehensuros suspicabar respondendum fuit. {{pn|148}}Quod si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem? Quae quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximis rebus forensibus nostris [et externis] inclusae [et domesticae] litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.

XLIV. {{pn|149}}Conlocabuntur igitur verba, aut ut inter se quam aptissime cohaereant extrema cum primis eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut forma ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem suum, aut ut comprehensio numerose et apte cadat. Atque illud primum videamus quale sit, quod vel maxime desiderat diligentiam, ut fiat quasi structura quaedam nec tamen fiat operose; nam esset cum infinitus tum puerilis labor; quod apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola:

        quam lepide lexis compostae ut tesserulae omnes
        arte pavimento atque emblemate vermiculato!

{{pn|150}}Nolo haec tam minuta constructio appareat; sed tamen stilus exercitatus efficiet facile formulam componendi. Nam ut in legendo oculus sic animus in dicendo prospiciet quid sequatur, ne extremorum verborum cum insequentibus primis concursus aut hiulcas voces efficiat aut asperas. Quamvis enim suaves gravesque sententiae tamen, si in condite positis verbis efferuntur, offendent auris, quarum est iudicium superbissimum. Quod quidem Latina lingua sic observat, nemo ut tam rusticus sit qui vocalis nolit coniungere. {{pn|151}}In quo quidam etiam Theopompum reprehendunt, quod eas litteras tanto opere fugerit, etsi idem magister eius Isocrates fecerat; at non Thucydides, ne ille quidem haud paulo maior scriptor Plato nec solum in eis sermonibus qui dialogoi dicuntur, ubi etiam de industria id faciendum fuit sed in populari oratione, qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti; quae sic probata est, ut eam quotannis, ut scis, illo die recitari necesse sit. In ea est crebra ista vocalium concursio, quam magna ex parte ut vitiosam fugit Demosthenes.

XLV. {{pn|152}}Sed Graeci viderint; nobis ne si cupiamus quidem distrahere voces conceditur. Indicant orationes illae ipsae horridulae Catonis, indicant omnes poetae praeter eos qui, ut versum facerent, saepe hiabant, ut Naevius:

        vos, qui accolitis Histrum         fluvium atque algidam
         et ibidem:
         quam numquam vobis Grai atque barbari.
        At Ennius saepe
        Scipio invicte,
        et semel quidem nos:
         hoc motu radiantis etesiae in vada ponti.

{{pn|153}}Hoc idem nostri saepius non tulissent, quod Graeci laudare etiam solent. Sed quid ego vocalis? Sine vocalibus saepe brevitatis causa contrahebant, ut ita dicerent: multi' modis, in vas' argenteis, palmi' crinibus, tecti' fractis. Quid vero licentius quam quod hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora? Nam ut duellum bellum, [et] duis bis, sic Duellium cum qui Poenos classe devicit Bellium nominaverunt, cum superiores appellati essent semper Duellii. Quin etiam verba saepe contrahuntur non usus causa sed aurium. Quo modo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris? Quam litteram etiam e maxillis et taxillis et paxillo et vexillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit. {{pn|154}}Libenter etiam copulando verba iungebant, ut sodes pro si audes, sis pro si vis. Iam in uno capsis tria verba sunt. Ain pro aisne, nequire pro non quire, malle pro magis velle, nolle pro non velle, dein etiam saepe et exin pro deinde et pro exinde dicimus. Quid, illud non olet unde sit, quod dicitur cum illis, cum autem nobis non dicitur, sed nobiscum? Quia si ita diceretur, obscaenius concurrerent litterae, ut etiam modo, nisi autem interposuissem, concurrissent. Ex eo est mecum et tecum, non cum me et cum te, ut esset simile illis nobiscum atque vobiscum.

XLVI. {{pn|155}}Atque etiam a quibusdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec reprehendunt. Nam pro deum atque hominum fidem deorum aiunt. Ita credo hoc illi nesciebant: an dabat hanc consuetudo licentiam? Itaque idem poeta qui inusitatius contraxerat:

        patris mei meum factum pudet
        pro meorum factorum, et
        texitur, exitium examen rapit

pro exitiorum, non dicit liberum, ut plerique loquimur, cum cupidos liberum aut in liberum loco dicimus, sed ut isti volunt:

        neque tuom umquam in gremium extollas liberorum ex te genus,

et idem:

        namque Aesculapi liberorum.

At ille alter in Chryse non solum:

         cives, antiqui amici maiorum meum,

quod erat usitatum, sed durius etiam:

        consilium socii, augurium atque extum interpretes;

idemque pergit:

        postquam prodigium horriferum, portentum pavos;

quae non sane sunt in omnibus neutris usitata. Nec enim dixerim tam libenter armum iudicium,--etsi est apud eundem:

        nihilne ad te de iudicio armum accidit?

{{pn|156}}quam centuriam fabrum et procum, ut censoriae tabulae loquuntur, audeo dicere, non fabrorum aut procorum; planeque duorum virorum iudicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus iudicandis dico numquam. Et quid dixit Accius?

        video sepulcra duo duorum corporum;

idemque

        mulier una duum virum.

Quid verum sit intellego; sed alias ita loquor ut concessum est, ut hoc [vel] pro deum dico vel pro deorum, alias ut necesse est, cum trium virum, non virorum, et sestertium nummum, non sestertiorum nummorum, quod in his consuetudo varia non est.

XLVII. {{pn|157}}Quid quod sic loqui, nosse, iudicasse vetant, novisse iubent et iudicavisse? Quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum recte dici et imminutum usitate. Itaque utrumque Terentius:

eho tu, cognatum tuom non noras?

Post idem

Stilponem inquam noveras.

Sient plenum est, sint imminutum; licet utare utroque.

Ergo ibidem:

quae quam sint cara post carendo intellegunt,

quamque attinendi magni dominatus sient.

Nec vero reprehenderim

scripsere alii rem

et scripserunt esse verius sentio, sed consuetudini auribus indulgenti libenter obsequor.

isdem campus habet

inquit Ennius; et in templis: EIDEM PROBAVIT; at isdem erat verius, nec tamen eisdem ut opimius; male sonabat isdem: impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis causa liceret. Et posmeridianas quadrigas quam postmeridianas quadriiugas libentius dixerim et me hercule quam me hercules. Non scire quidem barbarum iam videtur, nescire dulcius. Ipsum meridiem cur non medidiem? Credo, quod erat insuavius. {{pn|158}}Vna praepositio est af, quae nunc tantum in accepti tabulis manet ac ne his quidem omnium, in reliquo sermone mutata est; nam amovit dicimus et abegit et abstulit, ut iam nescias a'ne verum sit an ab an abs. Quid si etiam abfugit turpe visum est et abfer noluerunt, aufugit et aufer maluerunt? Quae praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo reperietur. Noti erant et navi et nari, quibus cum IN praeponi oporteret, dulcius visum est ignotos, ignavos, ignaros dicere quam ut veritas postulabat. Ex usu dicunt et e re publica, quod in altero vocalis excipiebat, in altero esset asperitas, nisi litteram sustulisses, ut exegit, edixit; refecit, rettulit, reddidit: adiuncti verbi prima littera praepositionem commutavit, ut subegit, summovit, sustulit.

XLVIII. {{pn|159}}Quid in verbis iunctis? Quam scite insipientem non insapientem, iniquum non inaequum, tricipitem non tricapitem, concisum non concaesum! Ex quo quidam pertisum etiam volunt, quod eadem consuetudo non probavit. Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? Indoctus dicimus brevi prima littera, insatius producta, inhumanus brevi, infelix longa. Et, ne multis, quibus in verbis eae primae litterae sunt quae in sapiente atque felice, producte dicitur, in ceteris omnibus breviter; itemque composuit, consuevit, concrepuit, confecit. Consule veritatem: reprehendet; refer ad auris: probabunt. Quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio. {{pn|160}}Quin ego ipse, cum scirem ita maiores locutos esse, ut nusquam nisi in vocali aspiratione uterentur, loquebar sic, ut pulcros, Cetegos, triumpos, Cartaginem dicerem; aliquando, idque sero, convicio aurium cum extorta mihi veritas esset, usum loquendi populo concessi, scientiam mihi reservavi. Orcivios tamen et Matones, Otones, Caepiones, sepulcra, coronas, lacrimas dicimus, quia per aurium iudicium licet. Burrum semper Ennius, numquam Pyrrhum;

vi patefecerunt Bruges,

non Phryges, ipsius antiqui declarant libri. Nec enim Graecam litteram adhibebant, nunc autem etiam duas, et cum Phrygum et Phrygibus dicendum esset, absurdum erat aut etiam in barbaris casibus Graecam litteram adhibere aut recto casu solum Graece loqui; tamen et Phryges, et Pyrrhum aurium causa dicimus. {{pn|161}}Quin etiam, quod iam subrusticum videtur, olim autem politius, eorum verborum, quorum eaedem erant postremae duae litterae, quae sunt in optimus, postremam litteram detrahebant, nisi vocalis insequebatur. Ita non erat ea offensio in versibus quam nunc fugiunt poetae novi. Sic enim loquebamur:

qui est omnibu' princeps

non omnibus princeps, et:

vita illa dignu' locoque

non dignus. Quod si indocta consuetudo tam est artifex suavitatis, quid ab ipsa tandem arte et doctrina postulari putamus? {{pn|162}}Haec dixi brevius quam si haec de re una disputarem--est enim locus hic late patens de natura usuque verborum--longius autem quam instituta ratio postulabat.

XLIX. Sed quia rerum verborumque iudicium in prudentia est, vocum autem et numerorum aures sunt iudices, et quod illa ad intellegentiam referuntur, haec ad voluptatem, in illis ratio invenit, in his sensus artem. Aut enim neglegenda fuit nobis voluntas aurium, quibus probari nitebamur, aut ars eius conciliandae reperienda. {{pn|163}}Duae sunt igitur res quae permulceant auris, sonus et numerus. De numero mox, nunc de sono quaerimus. Verba, ut supra diximus, legenda sunt potissimum bene sonantia, sed ea non ut poetae exquisita ad sonum, sed sumpta de medio.

Qua pontus Helles, [supera Tmolum ac Tauricos: locorum splendidis nominibus inluminatus est versus, sed proximus inquinatus insuavissima littera:

finis frugifera et efferta arva Asiae tenet.

{{pn|164}}Qua re bonitate potius nostrorum verborum utamur quam splendore Graecorum, nisi forte sic loqui paenitet:

qua tempestate Helenam Paris

et quae sequuntur. Immo vero ista sequamur asperitatemque fugiamus:

habeo istanc ego perterricrepam

itemque:

versutiloquas malitias.

Nec solum componentur verba ratione, sed etiam finientur, quoniam id iudicium esse alterum aurium diximus. Et finiuntur aut ipsa compositione et quasi sua sponte, aut quodam genere verborum, in quibus ipsis concinnitas inest; quae sive casus habent in exitu similis sive paribus paria redduntur sive opponuntur contraria, suapte natura numerosa sunt, etiam si nihil est factum de industria. {{pn|165}}In huius concinnitatis consectatione Gorgiam fuisse principem accepimus; quo de genere illa nostra sunt in Miloniana: Est enim, iudices, haec non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti sumus. Haec enim talia sunt, ut, quia referuntur eo quo debent referri, intellegamus non quaesitum esse numerum, sed secutum. {{pn|166}}Quod fit item in contrariis referendis, ut illa sunt quibus non modo numerosa oratio sed etiam versus efficitur:

eam quam nihil accusas damnas

condemnas dixisset qui versum effugere vellet--,

bene quam meritam esse autumas [dicis]

male merere? Id quod scis prodest nihil;

id quod nescis obest?

Versum efficit ipsa relatio contrariorum. Idem esset in oratione numerosum: Quod scis nihil prodest; quod nescis multum obest.

L. Semper haec, quae Graeci antitheta nominant, cum contrariis opponuntur contraria, numerum oratorium necessitate ipsa efficiunt etiam sine industria. {{pn|167}}Hoc genere antiqui iam ante Isocratem delectabantur et maxime Gorgias, cuius in oratione plerumque efficit numerum ipsa concinnitas. Nos etiam in hoc genere frequentes, ut illa sunt in quarto accusationis: Conferte hanc pacem cum illo bello, huius praetoris adventum cum illius imperatoris victoria, huius cohortem impuram cum illius exercitu invicto, huius libidines cum illius continentia: ab illo qui cepit conditas, ab hoc qui constitutas accepit captas dicetis Syracusas.

{{pn|168}}Ergo et hi numeri sint cogniti et genus illud tertium explicetur quale sit, numerosae et aptae orationis. Quod qui non sentiunt, quas auris habeant aut quid in his hominis simile sit nescio. Meae quidem et perfecto completoque verborum ambitu gaudent et curta sentiunt nec amant redundantia. Quid dico meas? Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Id enim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia. &quot;Non erat hoc apud antiquos.&quot; Et quidem nihil aliud fere non erat; nam et verba eligebant et sententias gravis et suavis reperiebant, sed eas aut vinciebant aut explebant parum. {{pn|169}}&quot;Hoc me ipsum delectat&quot; inquiunt. Quid si antiquissima illa pictura paucorum colorum magis quam haec iam perfecta delectet, illa nobis sit credo repetenda, haec scilicet repudianda! Nominibus veterum gloriantur. Habet autem ut in aetatibus auctoritatem senectus, sic in exemplis antiquitas, quae quidem apud me ipsum valet plurimum. Nec ego id quod deest antiquitati flagito potius quam laudo quod est; praesertim cum [ea] maiora iudicem quae sunt quam illa quae desunt. Plus est enim in verbis et in sententiis boni, quibus illi excellunt, quam in conclusione sententiarum, quam non habent.

LI. Post inventa conclusio est, qua credo usuros veteres illos fuisse, si iam nota atque usurpata res esset; qua inventa omnis usos magnos oratores videmus. {{pn|170}}Sed habet nomen invidiam, cum in oratione iudiciali et forensi numerus [Latine, Graece rhythmos] inesse dicitur. Nimis enim insidiarum ad capiendas auris adhiberi videtur, si etiam in dicendo numeri ab oratore quaeruntur. Hoc freti isti et ipsi infracta et amputata loquuntur et eos vituperant qui apta et finita pronuntiant; si inanibus verbis levibusque sententiis, iure; sin probae res, lecta verba, quid est cur claudere aut insistere orationem malint quam cum sententia pariter excurrere? Hic enim invidiosus numerus nihil adfert aliud nisi ut sit apte verbis comprehensa sententia; quod fit etiam ab antiquis, sed plerumque casu saepe natura; et quae valde laudantur apud illos, ea fere quia sunt conclusa laudantur. {{pn|171}}Et apud Graecos quidem iam anni prope quadringenti sunt cum hoc probatur; nos nuper agnovimus. Ergo Ennio licuit vetera contemnenti dicere:

versibus, quos olim Fauni vatesque canebant,

mihi de antiquis eodem modo non licebit? Praesertim cum dicturus non sim ante hunc, ut ille, nec quae sequuntur: Nos ausi reserare;--legi enim audivique non nullos, quorum prope modum absolute concluderetur oratio. Quod qui non possunt, non est eis satis non contemni, laudari etiam volunt. Ego autem illos ipsos laudo idque merito, quorum se isti imitatores esse dicunt, etsi in eis aliquid desidero, hos vero minime, qui nihil illorum nisi vitium sequuntur, cum a bonis absint longissime.

{{pn|172}}Quod si auris tam inhumanas tamque agrestis habent, ne doctissimorum quidem virorum eos movebit auctoritas? Omitto Isocratem discipulosque eius Ephorum et Naucratem, quamquam orationis faciendae et ornandae auctores locupletissimi summi ipsi oratores esse debebant. Sed quis omnium doctior, quis acutior, quis in rebus vel inveniendis vel iudicandis acrior Aristotele fuit? Quis porro Isocrati est adversatus infensius? Is igitur versum in oratione vetat esse, numerum iubet. Eius auditor Theodectes in primis, ut Aristoteles saepe significat, politus scriptor atque artifex hoc idem et sentit et praecipit; Theophrastus vero eisdem de rebus etiam accuratius. Quis ergo istos ferat, qui hos auctores non probent? Nisi omnino haec esse ab eis praecepta nesciunt. {{pn|173}}Quod si ita est--nec vero aliter existimo--quid, ipsi suis sensibus non moventur? Nihilne eis inane videtur, nihil inconditum, nihil curtum, nihil claudicans, nihil redundans? In versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos numeros tenet nec illud quod offendit aut curat aut in quo offendit intellegit; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit.

LII. {{pn|174}}Visne igitur, Brute, totum hunc locum accuratius etiam explicemus quam illi ipsi, qui et haec et alia nobis tradiderunt, an his contenti esse quae ab illis dicta sunt possumus? Sed quid quaero velisne, cum litteris tuis eruditissime scriptis te id vel maxime velle perspexerim? Primum ergo origo, deinde causa, post natura, tum ad extremum usus ipse explicetur orationis aptae atque numerosae.

Nam qui Isocratem maxime mirantur, hoc in eius summis laudibus ferunt, quod verbis solutis numeros primum adiunxerit. Cum enim videret oratores cum severitate audiri, poetas autem cum voluptate, tum dicitur numeros secutus, quibus etiam in oratione uteretur, cum iucunditatis causa tum ut varietas occurreret satietati. {{pn|175}}Quod ab eis vere quadam ex parte, non totum dicitur. Nam neminem in eo genere scientius versatum Isocrate confitendum est, sed princeps inveniendi fuit Thrasymachus, cuius omnia nimis etiam exstant scripta numerose. Nam, ut paulo ante dixi, paria paribus adiuncta et similiter definita itemque contrariis relata contraria, quae sua sponte, etiam si id non agas, cadunt plerumque numerose, Gorgias primum invenit, sed eis est usus intemperatius. Id autem est genus, ut ante dictum est, ex tribus partibus conlocationis alterum. {{pn|176}}Horum uterque Isocratem aetate praecurrit, ut eos ille moderatione, non inventione vicerit. Est enim, ut in transferendis faciendisque verbis tranquillior sic in ipsis numeris sedatior. Gorgias autem avidior est generis eius et his festivitatibus sic enim ipse censet--insolentius abutitur; quas Isocrates tamen, cum audivisset adulescens in Thessalia senem iam Gorgiam, moderatius temperavit. Quin etiam se ipse tantum quantum aetate procedebat--prope enim centum confecit annos--relaxabat a nimia necessitate numerorum, quod declarat in eo libro quem ad Philippum Macedonem scripsit, cum iam admodum esset senex; in quo dicit sese minus iam servire numeris quam solitus esset. Ita non modo superiores sed etiam se ipse correxerat.

LIII. {{pn|177}}Quoniam igitur habemus aptae orationis eos principes auctoresque quos diximus et origo inventa est, causa quaeratur. Quae sic aperta est, ut mirer veteres non esse commotos, praesertim cum, ut fit, fortuito saepe aliquid concluse apteque dicerent. Quod cum animos hominum aurisque pepulisset, ut intellegi posset id quod casus effudisset cecidisse iucunde, notandum certe genus atque ipsi sibi imitandi fuerunt. Ipsae enim aures vel animus aurium nuntio naturalem quandam in se continet vocum omnium mensionem. {{pn|178}}Itaque et longiora et breviora iudicat et perfecta ac moderata semper exspectat; mutila sentit quaedam et quasi decurtata, quibus tamquam debito fraudetur offenditur, productiora alia et quasi immoderatius excurrentia, quae magis etiam aspernantur aures; quod cum in plerisque tum in hoc genere nimium quod est offendit vehementius quam id quod videtur parum. Vt igitur poeticae versus inventus est terminatione aurium, observatione prudentium, sic in oratione animadversum est, multo illud quidem serius, sed eadem natura admonente, esse quosdam certos cursus conclusionesque verborum.

{{pn|179}}Quoniam igitur causam quoque ostendimus, naturam nunc--id enim erat tertium--si placet explicemus; quae disputatio non huius instituti sermonis est, sed artis intimae. Quaeri enim potest, qui sit orationis numerus et ubi sit positus et natus ex quo, et is unusne sit an duo an plures quaque ratione componatur et ad quam rem et quando et quo loco et quem ad modum adhibitus aliquid voluptatis adferat. {{pn|180}}Sed ut in plerisque rebus sic in hac duplex est considerandi via quarum altera est longior, brevior altera, eadem etiam planior.

LIV. Est autem longioris prima illa quaestio sitne omnino ulla numerosa oratio; quibusdam enim non videtur, quia nihil insit in ea certi ut in versibus, et quod ipsi, qui adfirment esse eos numeros, rationem cur sint non queant reddere. Deinde, si sit numerus in oratione, qualis sit aut quales, et e poeticisne numeris an ex alio genere quodam et, si e poeticis, quis eorum sit aut qui; namque aliis unus modo aliis plures aliis omnes idem videntur. Deinde, quicumque sunt sive unus sive plures, communesne sint omni generi orationis--quoniam aliud genus est narrandi aliud persuadendi aliud docendi an dispares numeri cuique orationis generi accommodentur; si communes, qui sint; si dispares, quid intersit, et cur non aeque in oratione atque in versu numerus appareat. {{pn|181}}Deinde, quod dicitur in oratione numerosum, id utrum numero solum efficiatur, an etiam vel compositione quadam vel genere verborum; an sit suum cuiusque, ut numerus intervallis, compositio vocibus, genus ipsum verborum quasi quadam forma et lumine orationis appareat, sitque omnium fons compositio ex eaque et numerus efficiatur et ea quae dicuntur orationis quasi formae et lumina, quae, ut dixi, Graeci vocant schemata. {{pn|182}}At non est unum nec idem quod voce iucundum est et quod moderatione absolutum et quod inluminatum genere verborum; quamquam id quidem finitimum est numero, quia per se plerumque perfectum est; compositio autem ab utroque differt, quae tota servit gravitati vocum aut suavitati. Haec igitur fere sunt in quibus rei natura quaerenda sit.

LV. {{pn|183}}Esse ergo in oratione numerum quendam non est difficile cognoscere. Iudicat enim sensus; in quo est iniquum quod accidit non agnoscere, si cur id accidat reperire nequeamus. Neque enim ipse versus ratione est cognitus, sed natura atque sensu, quem dimensa ratio docuit quid accideret. Ita notatio naturae et animadversio peperit artem. Sed in versibus res est apertior, quamquam etiam a modis quibusdam cantu remoto soluta esse videtur oratio maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui lyricoi a Graecis nominantur, quos cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio. {{pn|184}}Quorum similia sunt quaedam etiam apud nostros, velut illa in Thyeste:

quemnam te esse dicam? Qui tarda in senecta

et quae sequuntur; quae, nisi cum tibicen accessit, orationis sunt solutae simillima. At comicorum senarii propter similitudinem sermonis sic saepe sunt abiecti, ut non numquam vix in eis numerus et versus intellegi possit. Quo est ad inveniendum difficilior in oratione numerus quam in versibus. {{pn|185}}Omnino duo sunt quae condiant orationem, verborum numerorumque iucunditas. In verbis inest quasi materia quaedam, in numero autem expolitio. Sed ut ceteris in rebus necessitatis inventa antiquiora sunt quam voluptatis. {{pn|186}}[Itaque et Herodotus et eadem superiorque aetas numero caruit nisi quando temere ac fortuito, et scriptores perveteres de numero nihil omnino, de oratione praecepta multa nobis reliquerunt.]--Nam quod et facilius est et magis necessarium, id semper ante cognoscitur

LVI. ita translata aut facta aut coniuncta verba facile sunt cognita, quia sumebantur e consuetudine cotidianoque sermone. Numerus autem non domo depromebatur neque habebat aliquam necessitudinem aut cognationem cum oratione. Itaque serius aliquanto notatus et cognitus quasi quandam palaestram et extrema liniamenta orationi attulit. {{pn|187}}Quod si et angusta quaedam atque concisa et alia est dilatata et fusa oratio, necesse est id non litterarum accidere natura, sed intervallorum longorum et brevium varietate; quibus implicata atque permixta oratio quoniam tum stabilis est tum volubilis, necesse est eius modi vi naturam numeri contineri. Nam circuitus ille, quem saepe iam diximus, incitatior numero ipso fertur et labitur, quoad perveniat ad finem et insistat. Perspicuum est igitur numeris astrictam orationem esse debere, carere versibus.

{{pn|188}}Sed hi numeri poeticine sint an ex alio genere quodam deinceps est videndum. Nullus est igitur numerus extra poeticos, propterea quod definita sunt genera numerorum. Nam omnis talis est, ut unus sit e tribus. Pes enim, qui adhibetur ad numeros, partitur in tria, ut necesse sit partem pedis aut aequalem esse alteri parti aut altero tanto aut sesqui esse maiorem. Ita fit aequalis dactylus, duplex iambus, sesquiplex paean; qui pedes in orationem non cadere qui possunt? Quibus ordine locatis quod efficitur numerosum sit necesse est. {{pn|189}}Sed quaeritur quo numero aut quibus potissimum sit utendum. Incidere vero omnis in orationem etiam ex hoc intellegi potest, quod versus saepe in oratione per imprudentiam dicimus. Est id vehementer vitiosum, sed non attendimus neque exaudimus nosmet ipsos; senarios vero et Hipponacteos effugere vix possumus; magnam enim partem ex iambis nostra constat oratio. Sed tamen eos versus facile agnoscit auditor; sunt enim usitatissimi; inculcamus autem per imprudentiam saepe etiam minus usitatos, sed tamen versus: vitiosum genus et longa animi provisione fugiendum. {{pn|190}}Elegit ex multis Isocrati libris triginta fortasse versus Hieronymus Peripateticus in primis nobilis, plerosque senarios, sed etiam anapaestos; quo quid potest esse turpius? Etsi in legendo fecit malitiose; prima enim syllaba dempta ex primo verbo sententiae postremum ad verbum primam rursus syllabam adiunxit insequentis sententiae; ita factus est anapaestus is qui Aristophaneus nominatur; quod ne accidat observari nec potest nec necesse est. Sed tamen hic corrector in eo ipso loco quo reprehendit, ut a me animum adversum est studiose inquirente in eum, immittit imprudens ipse senarium. Sit igitur hoc cognitum in solutis etiam verbis inesse numeros eosdemque esse oratorios qui sint poetici.

LVII. {{pn|191}}Sequitur ergo ut qui maxime cadant in orationem aptam numeri videndum sit. Sunt enim qui iambicum putent, quod sit orationis simillimus, qua de causa fieri ut is potissimum propter similitudinem veritatis adhibeatur in fabulis, quod ille dactylicus numerus hexametrorum magniloquentiae sit accommodatior. Ephorus autem, levis ipse orator et profectus ex optima disciplina, paeana sequitur aut dactylum, fugit autem spondeum et trochaeum. Quod enim paean habebat tris brevis, dactylus autem duas, brevitate et celeritate syllabarum labi putat verba proclivius contraque accidere in spondeo et trochaeo; quorum quod alter e longis constet alter e brevibus, fieri alteram nimis incitatam alteram nimis tardam orationem, neutram temperatam. {{pn|192}}Sed et illi priores errant et Ephorus in culpa est. Nam et qui paeana praetereunt, non vident mollissimum a sese numerum eundemque amplissimum praeteriri. Quod longe Aristoteli videtur secus, qui iudicat heroum numerum grandiorem quam desideret soluta oratio, iambum autem nimis e vulgari esse sermone. Ita neque humilem et abiectam orationem nec nimis altam et exaggeratam probat, plenam tamen eam vult esse gravitatis, ut eos qui audient ad maiorem admirationem possit traducere. {{pn|193}}Trochaeum autem, qui est eodem spatio quo choreus, cordacem appellat, quia contractio et brevitas dignitatem non habeat. Ita paeana probat eoque ait uti omnis, sed ipsos non sentire cum utantur; esse autem tertium ac medium inter illos, et ita factos eos pedes esse, ut in eis singulis modus insit aut sesquiplex aut duplex aut par. Itaque illi de quibus ante dixi tantum modo commoditatis habuerunt rationem, nullam dignitatis. {{pn|194}}Iambus enim et dactylus in versum cadunt maxime; itaque ut versum fugimus in oratione, sic hi sunt evitandi continuati pedes; aliud enim quiddam est oratio nec quicquam inimicius quam illa versibus; paean autem minime est aptus ad versum, quo libentius eum recepit oratio. Ephorus vero ne spondeum quidem, quem fugit, intellegit esse aequalem dactylo, quem probat. Syllabis enim metiendos pedes, non intervallis existimat; quod idem facit in trochaeo, qui temporibus et intervallis est par iambo, sed eo vitiosus in oratione, si ponatur extremus, quod verba melius in syllabas longiores cadunt. Atque haec, quae sunt apud Aristotelem, eadem a Theophrasto Theodecteque de paeane dicuntur. {{pn|195}}Ego autem sentio omnis in oratione esse quasi permixtos et confusos pedes, nec enim effugere possemus animadversionem, si semper isdem uteremur, quia nec numerosa esse, ut poema, neque extra numerum, ut sermo vulgi, esse debet oratio--alterum nimis est vinctum, ut de industria factum appareat, alterum nimis dissolutum, ut pervagatum ac vulgare videatur; ut ab altero non delectere, alterum oderis--; {{pn|196}}sit igitur, ut supra dixi, permixta et temperata numeris nec dissoluta nec tota numerosa, paeane maxime, quoniam optimus auctor ita censet, sed reliquis etiam numeris, quos ille praeterit, temperata.

LVIII. Quos autem numeros cum quibus tamquam purpuram misceri oporteat nunc dicendum est atque etiam quibus orationis generibus sint quique accommodatissimi. Iambus enim frequentissimus est in eis quae demisso atque humili sermone dicuntur; {{pn|197}}paean autem in amplioribus, in utroque dactylus. Itaque in varia et perpetua oratione hi sunt inter se miscendi et temperandi. Sic minime animadvertetur delectationis aucupium et quadrandae orationis industria; quae latebit eo magis, si et verborum et sententiarum ponderibus utemur. Nam qui audiunt haec duo animadvertunt et iucunda sibi censent, verba dico, et sententias, eaque dum animis attentis admirantes excipiunt, fugit eos et praetervolat numerus; qui tamen si abesset, illa ipsa delectarent minus. {{pn|198}}Nec vero is cursus est numerorum--orationis dico, nam est longe aliter in versibus--, nihil ut fiat extra modum; nam id quidem esset poema; sed omnis nec claudicans nec quasi fluctuans sed aequabiliter constanterque ingrediens numerosa habetur oratio. Atque id in dicendo numerosum putatur, non quod totum constat e numeris, sed quod ad numeros proxime accedit; quo etiam difficilius est oratione uti quam versibus, quod in illis certa quaedam et definita lex est, quam sequi sit necesse; in dicendo autem nihil est propositum, nisi ut ne immoderata aut angusta aut dissoluta aut fluens sit oratio. Itaque non sunt in ea tamquam tibicini percussionum modi, sed universa comprehensio et species orationis clausa et terminata est, quod voluptate aurium iudicatur.

LIX. {{pn|199}}Solet autem quaeri totone in ambitu verborum numeri tenendi sint an in primis partibus atque in extremis; plerique enim censent cadere tantum numerose oportere terminarique sententiam. Est autem, ut id maxime deceat? non ut solum; ponendus est enim ille ambitus, non abiciendus. Qua re cum aures extremum semper exspectent in eoque acquiescant, id vacare numero non oportet, sed ad hunc exitum iam a principio ferri debet verborum illa comprehensio et tota a capite ita fluere, ut ad extremum veniens ipsa consistat. {{pn|200}}Id autem bona disciplina exercitatis, qui et multa scripserint et quaecumque etiam sine scripto dicent similia scriptorum effecerint, non erit difficillimum. Ante enim circumscribitur mente sententia confestimque verba concurrunt, quae mens eadem, qua nihil est celerius, statim dimittit, ut suo quodque loco respondeant; quorum discriptus ordo alias alia terminatione concluditur. Atque omnia illa et prima et media verba spectare debent ad ultimum. {{pn|201}}Interdum enim cursus est in oratione incitatior, interdum moderata ingressio, ut iam a principio videndum sit quem ad modum velis venire ad extremum. Nec in numeris magis quam in reliquis ornamentis orationis, eadem cum faciamus quae poetae, effugimus tamen in oratione poematis similitudinem. Est enim in utroque et materia et tractatio: materia in verbis, tractatio in conlocatione verborum.

LX. Ternae autem sunt utriusque partes: verborum translatum, novum, priscum .- nam de propriis nihil hoc loco dicimus--; conlocationis autem eae quas diximus, compositio, concinnitas, numerus. {{pn|202}}Sed in utroque frequentiores sunt et liberiores poetae; nam et transferunt verba cum crebrius tum etiam audacius et priscis libentius utuntur et liberius novis. Quod idem fit in numeris, in quibus quasi necessitati parere coguntur. Sed tamen haec nec nimis esse diversa eque nullo modo coniuncta intellegi licet. Ita fit ut non item in oratione ut in versu numerus exstet idque quod numerosum in oratione dicitur non semper numero fiat, sed non numquam aut concinnitate aut constructione verborum. {{pn|203}}Ita si numerus orationis quaeritur qui sit, omnis est, sed alius alio melior atque aptior; si locus, in omni parte verborum; si unde ortus sit, ex aurium voluptate; si componendorum ratio, dicetur alio loco, quia pertinet ad usum, quae pars quarta et extrema nobis in dividendo fuit; si ad quam rem adhibeatur, ad delectationem; si quando, semper; si quo loco, in tota continuatione verborum; si quae res efficiat voluptatem, eadem quae in versibus, quorum modum notat ars, sed aures ipsae tacito eum sensu sine arte definiunt.

LXI. {{pn|204}}Satis multa de natura; sequitur usus, de quo est accuratius disputandum. In quo quaesitum est in totone circuitu illo orationis, quem Graeci periodon, nos tum ambitum, tum circuitum, tum comprehensionem aut continuationem aut circumscriptionem dicimus, an in principiis solum an in extremis an in utraque parte numerus tenendus sit; deinde cum aliud videatur esse numerus aliud numerosum, quid intersit. {{pn|205}}Tum autem in omnibusne numeris aequaliter particulas deceat incidere an facere alias breviores alias longiores, idque quando aut cur; quibusque partibus, pluribusne an singulis, imparibus an aequalibus, et quando aut istis aut illis sit utendum; quaeque inter se aptissime conlocentur et quo modo, an omnino nulla sit in eo genere distinctio; quodque ad rem maxime pertinet, qua ratione numerosa fiat oratio. {{pn|206}}Explicandum etiam est unde orta sit forma verborum dicendumque quantos circuitus facere deceat deque eorum particulis et tamquam incisionibus disserendum est quaerendumque utrum una species et longitudo sit earum anne plures et, si plures, quo loco aut quando quoque genere uti oporteat. Postremo totius generis utilitas explicanda est, quae quidem patet latius; non ad unam enim rem aliquam, sed ad pluris accommodatur.

{{pn|207}}Ac licet non ad singula respondentem de universo genere sic dicere, ut etiam singulis satis responsum esse videatur. Remotis igitur reliquis generibus unum selegimus hoc, quod in causis foroque versatur, de quo diceremus. Ergo in aliis, id est in historia et in eo quod appellamus epideiktikon placet omnia dici Isocrateo Theopompeoque more illa circumscriptione ambituque, ut tamquam in orbe inclusa currat oratio, quoad insistat in singulis perfectis absolutisque sententiis. {{pn|208}}Itaque postea quam est nata haec vel circumscriptio vel comprehensio vel continuatio vel ambitus, si ita licet dicere, nemo, qui aliquo esset in numero, scripsit orationem generis eius quod esset ad delectationem comparatum remotumque a iudiciis forensique certamine, quin redigeret omnis fere in quadrum numerumque sententias. Nam cum is est auditor qui non vereatur ne compositae orationis insidiis sua fides attemptetur, gratiam quoque habet oratori voluptati aurium servienti.

LXII. {{pn|209}}Genus autem hoc orationis neque totum adsumendum est ad causas forensis neque omnino repudiandum, si enim semper utare, cum satietatem adfert tum quale sit etiam ab imperitis agnoscitur; detrahit praeterea actionis dolorem, aufert humanum sensum auditoris, tollit funditus veritatem et fidem. Sed quoniam adhibenda non numquam est, primum videndum est quo loco, deinde quam diu retinenda sit, tum quot modis commutanda. {{pn|210}}Adhibenda est igitur numerosa oratio, si aut laudandum est aliquid ornatius, ut nos in accusationis secundo de Siciliae laude diximus, ut in senatu de consulatu meo, aut exponenda narratio, quae plus dignitatis desiderat quam doloris, ut in quarto accusationis de Hennensi Cerere, de Segestana Diana, de Syracusarum situ diximus. Saepe etiam in amplificanda re concessu omnium funditur numerose et volubiliter oratio. Id nos fortasse non perfecimus, conati quidem saepissime sumus; quod plurimis locis perorationes nostrae voluisse nos atque animo contendisse declarant. Id autem tum valet cum is qui audit ab oratore iam obsessus est ac tenetur. Non enim id agit ut insidietur et observet, sed iam favet processumque vult dicendique vim admirans non anquirit quid reprehendat. {{pn|211}}Haec autem forma retinenda non diu est, nec dico in peroratione, quam ipsam includit, sed in orationis reliquis partibus. Nam cum sis eis locis usus quibus ostendi licere, transferenda tota dictio est ad illa quae nescio cur, cum Graeci kommata et kola nominent, nos non recte incisa et membra dicamus. Neque enim esse possunt rebus ignotis nota nomina, sed cum verba aut suavitatis aut inopiae causa transferre soleamus, in omnibus hoc fit artibus, ut, cum id appellandum sit quod propter rerum ignorationem ipsarum nullum habuerit ante nomen, necessitas cogat aut novum facere verbum aut a simili mutuari.

LXIII. {{pn|212}}Quo autem pacto deceat incise membratimve dici iam videbimus; nunc quot modis mutentur comprehensiones conclusionesque dicendum est. Fluit omnino numerus a primo tum incitatius brevitate pedum, tum proceritate tardius. Cursum contentiones magis requirunt, eitiones rerum tarditatem. Insistit autem ambitus modis pluribus, e quibus unum est secuta Asia maxime, qui dichoreus vocatur, cum duo extremi chorei sunt, id est e singulis longis et brevibus. Explanandum est enim, quod ab aliis eidem pedes aliis vocabulis nominantur. {{pn|213}}Dichoreus non est ille quidem sua sponte vitiosus in clausulis, sed in orationis numero nihil est tam vitiosum quam si semper est idem. Cadit autem per se ille ipse praeclare, quo etiam satietas formidanda est magis. Me stante C. Carbo C. F. tribunus plebis in contione dixit his verbis: O Marce Druse, patrem appello--haec quidem duo binis pedibus incisim; dein membratim: Tu dicere solebas sacram esse rem publicam;--haec item membra ternis; {{pn|214}}post ambitus: &quot;Quicumque eam violavissent, ab omnibus esse ei poenas persolutas&quot;--dichoreus; nihil enim ad rem, extrema illa longa sit an brevis; deinde: Patris dictum sapiens temeritas fili comprobavit--hoc dichoreo tantus clamor contionis excitatus est, ut admirabile esset. Quaero nonne id numerus effecerit? Verborum ordinem immuta, fac sic: &quot;Comprobavit fili temeritas, iam nihil erit, etsi temeritas ex tribus brevibus et longa est, quem Aristoteles ut optimum probat, a quo dissentio.&quot; {{pn|215}}&quot;At eadem verba, eadem sententia.&quot; Animo istuc satis est, auribus non satis. Sed id crebrius fieri non oportet; primum enim numerus agnoscitur, deinde satiat, postea cognita facilitate contemnitur.

LXIV. Sed sunt clausulae plures, quae numerose et iucunde cadant. Nam et creticus, qui est e longa et brevi et longa, et eius aequalis paean, qui spatio par est, syllaba longior, quam commodissime putatur in solutam orationem inligari, cum sit duplex. Nam aut e longa est et tribus brevibus, qui numerus in primo viget, iacet in extremo, aut e totidem brevibus et longa, [in] quem optime cadere censent veteres; ego non plane reicio, sed alios antepono. {{pn|216}}Ne spondeus quidem funditus est repudiandus, etsi, quod est e longis duabus, hebetior videtur et tardior; habet tamen stabilem quendam et non expertem dignitatis gradum, in incisionibus vero multo magis et in membris; paucitatem enim pedum gravitate sua et tarditate compensat. Sed hos cum in clausulis pedes nomino, non loquor de uno pede extremo: adiungo, quod minimum sit, proximum superiorem, saepe etiam tertium. {{pn|217}}Ne iambus quidem, qui est e brevi et longa, aut par choreo qui habet tris brevis trochaeus, sed spatio par, non syllabis, aut etiam dactylus, qui est e longa et duabus brevibus, si est proximus a postremo, parum volubiliter pervenit ad extremum, si est extremus choreus aut spondeus; numquam enim interest uter sit eorum in pede extremo. Sed idem hi tres pedes male concludunt, si quis eorum in extremo locatus est, nisi cum pro cretico postremus est dactylus; nihil enim interest dactylus sit extremus an creticus, quia postrema syllaba brevis an longa sit ne in versu quidem refert. {{pn|218}}Qua re etiam paeana qui dixit aptiorem, in quo esset longa postrema, vidit parum, quoniam nihil ad rem est, postrema quam longa sit. Iam paean, quod pluris habeat syllabas quam tris, numerus a quibusdam, non pes habetur. Est quidem, ut inter omnis constat antiquos, Aristotelem, Theophrastum, Theodectem, Ephorum, unus aptissimus orationi vel orienti vel mediae; putant illi etiam cadenti, quo loco mihi videtur aptior creticus. Dochmius autem e quinque syllabis, brevi, duabus longis, brevi, longa, ut est hoc: amicos tenes, quovis loco aptus est, dum semel ponatur: iteratus aut continuatus numerum apertum et nimis insignem facit.

LXV. {{pn|219}}His igitur tot commutationibus tamque variis si utemur, nec deprehendetur manifesto quid a nobis de industria fiat et occurretur satietati. Et quia non numero solum numerosa oratio sed et compositione fit et genere, quod ante dictum est, concinnitatis--compositione potest intellegi, cum ita structa verba sunt, ut numerus non quaesitus sed ipse secutus esse videatur, ut apud Crassum: Nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est; ordo enim verborum efficit numerum sine ulla aperta oratoris industria--; itaque si quae veteres illi, Herodotum dico et Thucydidem totamque eam aetatem, apte numeroseque dixerunt, ea non numero quaesito, sed verborum conlocatione ceciderunt. {{pn|220}}Formae vero quaedam sunt orationis, in quibus ea concinnitas est ut sequatur numerus necessario. Nam cum aut par pari refertur aut contrarium contrario opponitur aut quae similiter cadunt verba verbis comparantur, quidquid ita concluditur, plerumque fit ut numerose cadat, quo de genere cum exemplis supra diximus; ut haec quoque copia facultatem adferat non semper eodem modo desinendi. Nec tamen haec ita sunt arta et astricta, ut ea, cum velimus, laxare nequeamus. Multum interest utrum numerosa sit, id est similis numerorum, an plane e numeris constet oratio; alterum si fit, intolerabile vitium est, alterum nisi fit, dissipata et inculta et fluens est oratio.

LXVI. {{pn|221}}Sed quoniam non modo non frequenter verum etiam raro in veris causis aut forensibus circumscripte numeroseque dicendum est, sequi videtur, ut videamus quae sint illa quae supra dixi incisa, quae membra. Haec enim in veris causis maximam partem orationis obtinent. Constat enim ille ambitus et plena comprehensio e quattuor fere partibus, quae membra dicimus, ut et auris impleat et neque brevior sit quam satis sit neque longior. Quamquam utrumque non numquam vel potius saepe accidit, ut aut citius insistendum sit aut longius procedendum, ne brevitas defrudasse auris videatur neve longitudo obtudisse. Sed habeo mediocritatis rationem; nec enim loquor de versu et est liberior aliquanto oratio. {{pn|222}}[E quattuor igitur quasi hexametrorum instar versuum quod sit constat fere plena comprehensio.] His igitur singulis versibus quasi nodi apparent continuationis, quos in ambitu coniungimus. Sin membratim volumus dicere, insistimus atque, cum opus est, ab isto cursu invidioso facile nos et saepe diiungimus. Sed nihil tam debet esse numerosum quam hoc, quod minime apparet et valet plurimum. Ex hoc genere illud est Crassi: &quot;Missos faciant patronos; ipsi prodeant&quot;;--nisi intervallo dixisset &quot;ipsi prodeant&quot;, sensisset profecto se fudisse senarium; omnino melius caderet prodeant ipsi; sed de genere nunc disputo; {{pn|223}}--&quot;cur clandestinis consiliis nos oppugnant? Cur de perfugis nostris copias comparant contra nos?&quot; Prima sunt illa duo, quae kommata Graeci vocant, nos incisa dicimus; deinde tertium kolon illi, nos membrum; sequitur non longa--ex duobus enim versibus, id est membris, perfecta comprehensio est et in spondeos cadit; et Crassus quidem sic plerumque dicebat, idque ipse genus dicendi maxime probo.

LXVII. Sed quae incisim aut membratim efferuntur, ea vel aptissime cadere debent, ut est apud me: &quot;Domus tibi deerat? At habebas.

Pecunia superabat? At egebas&quot;; haec incise dicta sunt quattuor; {{pn|224}}at membratim quae sequuntur duo: &quot;Incurristi amens in columnas, in alienos insanus insanisti&quot;. Deinde omnia tamquam crepidine quadam comprehensione longiore sustinentur: &quot;Depressam, caecam, iacentem domum pluris quam te et quam fortunas tuas aestimasti&quot;. Dichoreo finitur. At spondeis proximum illud. Nam in his, quibus ut pugiunculis uti oportet, brevitas faciet ipsa liberiores pedes; saepe enim singulis utendum est, plerumque binis, et utrisque addi pedis potest, non fere ternis amplius. {{pn|225}}Incisim autem et membratim tractata oratio in veris causis plurimum valet, maximeque eis locis, cum aut arguas aut refellas, ut nos in Corneliana secunda: &quot;O callidos homines, o rem excogitatam, o ingenia metuenda!&quot; Membratim adhuc; deinde caesim: Diximus, rursus membratim: &quot;Testis dare volumus&quot;. Extrema sequitur comprehensio, sed ex duobus membris, qua non potest esse brevior: &quot;Quem, quaeso, nostrum fefellit ita vos esse facturos?&quot; {{pn|226}}Nec ullum genus est dicendi aut melius aut fortius quam binis aut ternis ferire verbis, non numquam singulis, paulo alias pluribus, inter quae variis clausulis interponit se raro numerosa comprehensio; quam perverse fugiens Hegesias, dum ille quoque imitari Lysiam vult alterum paene Demosthenem, saltat incidens particulas. Et is quidem non minus sententiis peccat quam verbis, ut non quaerat quem appellet ineptum qui illum cognoverit. Sed ego illa Crassi et nostra posui, ut qui vellet auribus ipsis quid numerosum etiam in minimis particulis orationis esset iudicaret. Et quoniam plura de numerosa oratione diximus quam quisquam ante nos, nunc de eius generis utilitate dicemus.

LXVIII. {{pn|227}}Nihil enim est aliud, Brute, quod quidem tu minime omnium ignoras, pulchre et oratorie dicere nisi optimis sententiis verbisque lectissimis dicere. Et nec sententia ulla est quae fructum oratori ferat, nisi apte eita atque absolute, nec verborum lumen apparet nisi diligenter conlocatorum, et horum utrumque numerus inlustrat; numerus autem--saepe enim hoc testandum est--non modo non poetice vinctus verum etiam fugiens illum eique omnium dissimillimus; non quin idem sint numeri non modo oratorum et poetarum verum omnino loquentium, denique etiam sonantium omnium quae metiri auribus possumus, sed ordo pedum facit, ut id quod pronuntiatur aut orationis aut poematis simile videatur. {{pn|228}}Hanc igitur, sive compositionem sive perfectionem sive numerum vocari placet, [et] adhibere necesse est, si ornate velis dicere, non solum, quod ait Aristoteles et Theophrastus, ne infinite feratur ut flumen oratio, quae non aut spiritu pronuntiantis aut interductu librari, sed numero coacta debet insistere, verum etiam quod multo maiorem habent apta vim quam soluta. Vt enim athletas nec multo secus gladiatores videmus nihil nec vitando facere caute nec petendo vehementer, in quo non motus hic habeat palaestram quandam, ut quicquid in his rebus fiat utiliter ad pugnam idem ad aspectum etiam sit venustum, sic orator nec plagam gravem facit, nisi petitio fuit apta, nec satis tecte declinat impetum, nisi etiam in cedendo quid deceat intellegit. {{pn|229}}Itaque qualis eorum motus quos apalaistrous Graeci vocant, talis horum mihi videtur oratio qui non claudunt numeris sententias, tantumque abest ut quod ei qui hoc aut magistrorum inopia aut ingeni tarditate aut laboris fuga non sunt adsecuti solent dicere--enervetur oratio compositione verborum, ut aliter in ea nec impetus ullus nec vis esse possit.

LXIX. Sed magnam exercitationem res flagitat, ne quid eorum qui genus hoc secuti non tenuerunt simile faciamus, ne aut verba traiciamus aperte, quo melius aut cadat aut volvatur oratio; {{pn|230}}quod se L. Caelius Antipater in prooemio belli Punici nisi necessario facturum negat. O virum simplicem qui nos nihil celet, sapientem qui serviendum necessitati putet! Sed hic omnino rudis; nobis autem in scribendo atque in dicendo necessitatis excusatio non probatur; nihil est enim necesse et, si quid esset, id necesse tamen non erat confiteri. Et hic quidem, qui hanc a Laelio, ad quem scripsit, cui se purgat, veniam petit, et utitur ea traiectione verborum et nihilo tamen aptius explet concluditque sententias. Apud alios autem et Asiaticos maxime numero servientes inculcata reperias inania quaedam verba quasi complementa numerorum. Sunt etiam qui illo vitio, quod ab Hegesia maxime fluxit, infringendis concidendisque numeris in quoddam genus abiectum incidant versiculorum simillimum. {{pn|231}}Tertium est, in quo fuerunt fratres illi Asiaticorum rhetorum principes Hierocles et Menecles minime mea sententia contemnendi. Etsi enim a forma veritatis et ab Atticorum regula absunt, tamen hoc vitium compensant vel facultate vel copia. Sed apud eos varietas non erat, quod omnia fere concludebantur uno modo. Quae vitia qui fugerit, ut neque verbum ita traiciat ut id de industria factum intellegatur, neque inferciens verba quasi rimas expleat, nec minutos numeros sequens concidat delumbetque sententias, nec sine ulla commutatione in eodem semper versetur genere numerorum, is omnia fere vitia vitaverit. Nam de laudibus multa diximus, quibus sunt illa perspicue vitia contraria.

LXX. {{pn|232}}Quantum autem sit apte dicere, experiri licet, si aut compositi oratoris bene structam conlocationem dissolvas permutatione verborum;--corrumpatur enim tota res, ut [et] haec nostra in Corneliana et deinceps omnia: &quot;Neque me divitiae movent, quibus omnis Africanos et Laelios multi venalicii mercatoresque superarunt&quot;: immuta paululum, ut sit multi superarunt mercatores venaliciique, perierit tota res; et quae sequuntur: &quot;Neque vestis aut caelatum aurum et argentum, quo nostros veteres Marcellos Maximosque multi eunuchi e Syria Aegyptoque vicerunt&quot;; verba permuta sic, ut sit &quot;vicerunt eunuchi e Syria Aegyptoque&quot;: adde tertium: &quot;Neque vero ornamenta ista villarum, quibus L. Paullum et L. Mummium, qui rebus his urbem Italiamque omnem referserunt, ab aliquo video perfacile Deliaco aut Syro potuisse superari&quot;; fac ita: &quot;potuisse superari ab aliquo Syro aut Deliaco&quot;; {{pn|233}}videsne, ut ordine verborum paululum commutato, isdem tamen verbis stante sententia, ad nihilum omnia recidant, cum sint ex aptis dissoluta? Aut si alicuius inconditi arripias dissipatam aliquam sententiam eamque ordine verborum paululum commutato in quadrum redigas, efficiatur aptum illud, quod fuerit antea diffluens ac solutum. Age sume de Gracchi apud censores illud: &quot;Abesse non potest quin eiusdem hominis sit probos improbare qui improbos probet&quot;; quanto aptius, si ita dixisset: &quot;Quin eiusdem hominis sit qui improbos probet probos improbare!&quot; {{pn|234}}Hoc modo dicere nemo umquam noluit nemoque potuit quin dixerit; qui autem aliter dixerunt, hoc adsequi non potuerunt. Ita facti sunt repente Attici; quasi vero Trallianus fuerit Demosthenes! Cuius non tam vibrarent fulmina illa, nisi numeris contorta ferrentur.

LXXI. Sed si quem magis delectant soluta, sequatur ea sane, modo sic ut, si quis Phidiae clipeum dissolverit, conlocationis universam speciem sustulerit, non singulorum operum venustatem; ut in Thucydide orbem modo orationis desidero, ornamenta comparent. {{pn|235}}Isti autem cum dissolvunt orationem, in qua nec res nec verbum ullum est nisi abiectum, non clipeum, sed, ut in proverbio est--etsi humilius dictum est [tamen simile est]--, scopas (ut ita dicam) mihi videntur dissolvere. Atque ut plane genus hoc, quod ego laudo, contempsisse videantur, aut scribant aliquid vel Isocrateo more vel quo Aeschines aut Demosthenes utitur, tum illos existimabo non desperatione reformidavisse genus hoc, sed iudicio refugisse; aut reperiam ipse eadem condicione qui uti velit, ut aut dicat aut scribat utra voles lingua eo genere quo illi volunt; facilius est enim apta dissolvere quam dissipata conectere. {{pn|236}}Res se autem sic habet, ut brevissime dicam quod sentio: composite et apte sine sententiis dicere insania est, sententiose autem sine verborum et ordine et modo infantia, sed eius modi tamen infantia, ut ea qui utantur non stulti homines haberi possint, etiam plerumque prudentes; quo qui est contentus utatur. Eloquens vero, qui non approbationes solum sed admirationes, clamores, plausus, si liceat, movere debet, omnibus oportet ita rebus excellat, ut ei turpe sit quicquam aut exspectari aut audiri libentius.

{{pn|237}}Habes meum de oratore, Brute, iudicium; quod aut sequere, si probaveris, aut tuo stabis, si aliud quoddam est tuum. In quo neque pugnabo tecum neque hoc meum, de quo tanto opere hoc libro adseveravi, umquam adfirmabo esse verius quam tuum. Potest enim non solum aliud mihi ac tibi, sed mihimet ipsi aliud alias videri. Nec in hac is modo re quae ad vulgi adsensum spectet et ad aurium voluptatem, quae duo sunt ad iudicandum levissima, sed ne in maximis quidem rebus quicquam adhuc inveni firmius, quod tenerem aut quo iudicium meum derigerem, quam id quodcumque mihi quam simillimum veri videretur, cum ipsum illud verum tamen in occulto lateret. {{pn|238}}Tu autem velim, si tibi ea quae disputata sunt minus probabuntur, ut aut maius opus institutum putes quam effici potuerit, aut, dum tibi roganti voluerim obsequi, verecundia negandi scribendi me impudentiam suscepisse. 
&lt;/div&gt;{{finis}}</text>
      <sha1>qcpaev4gizjnxs1m6zep9pjz1734j3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264602</id>
      <parentid>264601</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128342" sha1="r5etsod7mva7yw54lnhuche7cxm21mf" xml:space="preserve">&lt; [[Marcus Tullius Cicero]]&lt;br&gt;
&lt; [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)]]


{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Orator
|OperaeWikiPagina= 
|Annus= 46 a.C.n.
|SubTitulus= [[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|Opera philosophica]]
|Genera=Philosophia, ars rhetorica
}}
&lt;div class=text&gt;
&lt;!--'''INDEX''--&gt;

==I.==
{{pn|1}}Vtrum difficilius aut maius esset negare tibi saepius idem roganti an efficere id quod rogares diu multumque, Brute, dubitavi. Nam et negare ei quem unice diligerem cuique me carissimum esse sentirem, praesertim et iusta petenti et praeclara cupienti, durum admodum mihi videbatur, et suscipere tantam rem, quantam non modo facultate consequi difficile esset sed etiam cogitatione complecti, vix arbitrabar esse eius qui vereretur reprehensionem doctorum atque prudentium. {{pn|2}}Quid enim est maius quam, cum tanta sit inter oratores bonos dissimilitudo, iudicare quae sit optima species et quasi figura dicendi? Quod quoniam me saepius rogas, aggrediar non tam perficiendi spe quam experiendi voluntate; malo enim, cum studio tuo sim obsecutus, desiderari a te prudentiam meam quam, si id non fecerim, benevolentiam.

{{pn|3}}Quaeris igitur idque iam saepius quod eloquentiae genus probem maxime et quale mihi videatur illud, quo nihil addi possit, quod ego summum et perfectissimum iudicem. In quo vereor ne, si id quod vis effecero eumque oratorem quem quaeris expressero, tardem studia multorum, qui desperatione debilitati experiri id nolent quod se assequi posse diffidant. {{pn|4}}Sed par est omnis omnia experiri, qui res magnas et magno opere expetendas concupiverunt. Quod si quem aut natura sua [aut] illa praestantis ingeni vis forte deficiet aut minus instructus erit magnarum artium disciplinis, teneat tamen eum cursum quem poterit; prima enim sequentem honestum est in secundis tertiisque consistere. Nam in poetis non Homero soli locus est, ut de Graecis loquar, aut Archilocho aut Sophocli aut Pindaro, sed horum vel secundis vel etiam infra secundos; {{pn|5}}nec vero Aristotelem in philosophia deterruit a scribendo amplitudo Platonis, nec ipse Aristoteles admirabili quadam scientia et copia ceterorum studia restinxit.

==II.==
Nec solum ab optimis studiis excellentes viri deterriti non sunt, sed ne opifices quidem se ab artibus suis removerunt, qui aut Ialysi, quem Rhodi vidimus, non potuerunt aut Coae Veneris pulchritudinem imitari, nec simulacro Iovis Olympii aut doryphori statua deterriti reliqui minus experti sunt quid efficere aut quo progredi possent; quorum tanta multitudo fuit, tanta in suo cuiusque genere laus, ut, cum summa miraremur, inferiora tamen probaremus. {{pn|6}}In oratoribus vero, Graecis quidem, admirabile est quantum inter omnis unus excellat; ac tamen, cum esset Demosthenes, multi oratores magni et clari fuerunt et antea fuerant nec postea defecerunt. Qua re non est cur eorum qui se studio eloquentiae dediderunt spes infringatur aut languescat industria; nam neque illud ipsum quod est optimum desperandum est et in praestantibus rebus magna sunt ea quae sunt optimis proxima. {{pn|7}}Atque ego in summo oratore fingendo talem informabo qualis fortasse nemo fuit. Non enim quaero quis fuerit, sed quid sit illud, quo nihil esse possit praestantius, quod in perpetuitate dicendi non saepe atque haud scio an numquam, in aliqua autem parte eluceat aliquando, idem apud alios densius, apud alios fortasse rarius. {{pn|8}}Sed ego sic statuo, nihil esse in ullo genere tam pulchrum, quo non pulchrius id sit unde illud ut ex ore aliquo quasi imago exprimatur; quod neque oculis neque auribus neque ullo sensu percipi potest, cogitatione tantum et mente complectimur. Itaque et Phidiae simulacris, quibus nihil in illo genere perfectius videmus, et eis picturis quas nominavi cogitare tamen possumus pulchriora; {{pn|9}}nec vero ille artifex cum faceret Iovis formam aut Minervae, contemplabatur aliquem e quo similitudinem duceret, sed ipsius in mente insidebat species pulchritudinis eximia quaedam, quam intuens in eaque defixus ad illius similitudinem artem et manum dirigebat.

==III.==
Vt igitur in formis et figuris est aliquid perfectum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imitando referuntur eaque sub oculos ipsa [non] cadit, sic perfectae eloquentiae speciem animo videmus, effigiem auribus quaerimus. {{pn|10}}Has rerum formas appellat ideas ille non intellegendi solum sed etiam dicendi gravissimus auctor et magister Plato, easque gigni negat et ait semper esse ac ratione et intellegentia contineri; cetera nasci occidere fluere labi nec diutius esse uno et eodem statu. Quicquid est igitur de quo ratione et via disputetur, id est ad ultimam sui generis formam speciemque redigendum.

{{pn|11}}Ac video hanc primam ingressionem meam non ex oratoriis disputationibus ductam sed e media philosophia repetitam, et eam quidem cum antiquam tum subobscuram aut reprehensionis aliquid aut certe admirationis habituram. Nam aut mirabuntur quid haec pertineant ad ea quae quaerimus--quibus satis faciet res ipsa cognita, ut non sine causa alte repetita videatur--aut reprehendent, quod inusitatas vias indagemus, tritas relinquamus. {{pn|12}}Ego autem et me saepe nova videri dicere intellego, cum pervetera dicam sed inaudita plerisque, et fateor me oratorem, si modo sim aut etiam quicumque sim, non ex rhetorum officinis sed ex Academiae spatiis exstitisse; illa enim sunt curricula multiplicium variorumque sermonum, in quibus Platonis primum sunt impressa vestigia. Sed et huius et aliorum philosophorum disputationibus et exagitatus maxime orator est et adiutus; omnis enim ubertas et quasi silva dicendi ducta ab illis est nec satis tamen instructa ad forensis causas, quas, ut illi ipsi dicere solebant, agrestioribus Musis reliquerunt. {{pn|13}}Sic eloquentia haec forensis spreta a philosophis et repudiata multis quidem illa adiumentis magnisque caruit, sed tamen ornata verbis atque sententiis iactationem habuit in populo nec paucorum iudicium reprehensionemque pertimuit: ita et doctis eloquentia popularis et disertis elegans doctrina defuit.

==IV.==
{{pn|14}}Positum sit igitur in primis, quod post magis intellegetur, sine philosophia non posse effici quem quaerimus eloquentem, non ut in ea tamen omnia sint, sed ut sic adiuvet ut palaestra histrionem; parva enim magnis saepe rectissime conferuntur. Nam nec latius atque copiosius de magnis variisque rebus sine philosophia potest quisquam dicere;--{{pn|15}}si quidem etiam in Phaedro Platonis hoc Periclem praestitisse ceteris dicit oratoribus Socrates, quod is Anaxagorae physici fuerit auditor; a quo censet eum, cum alia praeclara quaedam et magnifica didicisse tum uberem et fecundum fuisse gnarumque, quod est eloquentiae maximum, quibus orationis modis quaeque animorum partes pellerentur; quod idem de Demosthene existimari potest, cuius ex epistulis intellegi licet quam frequens fuerit Platonis auditor;--{{pn|16}}nec vero sine philosophorum disciplina genus et speciem cuiusque rei cernere neque eam definiendo explicare nec tribuere in partis possumus nec iudicare quae vera quae falsa sint neque cernere consequentia, repugnantia videre, ambigua distinguere. Quid dicam de natura rerum, cuius cognitio magnam orationi suppeditat copiam, de vita, de officiis, de virtute, de moribus? Satisne sine multa earum ipsarum rerum disciplina aut dici aut intellegi potest?

==V.==
{{pn|17}}Ad has tot tantasque res adhibenda sunt ornamenta innumerabilia; quae sola tum quidem tradebantur ab eis qui dicendi numerabantur magistri; quo fit ut veram illam et absolutam eloquentiam nemo consequatur, quod alia intellegendi alia dicendi disciplina est et ab aliis rerum ab aliis verborum doctrina quaeritur. {{pn|18}}Itaque M. Antonius, cui vel primas eloquentiae patrum nostrorum tribuebat aetas, vir natura peracutus et prudens, in eo libro quem unum reliquit disertos ait se vidisse multos, eloquentem omnino neminem. Insidebat videlicet in eius mente species eloquentiae, quam cernebat animo, re ipsa non videbat. Vir autem acerrimo ingenio--sic enim fuit--multa et in se et in aliis desiderans neminem plane qui recte appellari eloquens posset videbat; {{pn|19}}quod si ille nec se nec L. Crassum eloquentem putavit, habuit profecto comprehensam animo quandam formam eloquentiae, cui quoniam nihil deerat, eos quibus aliquid aut plura deerant in eam formam non poterat includere. Investigemus hunc igitur, Brute, si possumus, quem numquam vidit Antonius aut qui omnino nullus umquam fuit; quem si imitari atque exprimere non possumus, quod idem ille vix deo concessum esse dicebat, at qualis esse debeat poterimus fortasse dicere.

==VI.==
{{pn|20}}Tria sunt omnino genera dicendi, quibus in singulis quidam floruerunt, peraeque autem, id quod volumus, perpauci in omnibus. Nam et grandiloqui, ut ita dicam, fuerunt cum ampla et sententiarum gravitate et maiestate verborum, vehementes varii, copiosi graves, ad permovendos et convertendos animos instructi et parati--quod ipsum alii aspera tristi horrida oratione neque perfecta atque conclusa consequebantur, alii levi et structa et terminata--, et contra tenues acuti, omnia docentes et dilucidiora, non ampliora facientes, subtili quadam et pressa oratione limati; in eodemque genere alii callidi, sed impoliti et consulto rudium similes et imperitorum, alii in eadem ieiunitate concinniores, id est faceti, florentes etiam et leviter ornati. {{pn|21}}Est autem quidam interiectus inter hos medius et quasi temperatus nec acumine posteriorum nec fulmine utens superiorum, vicinus amborum, in neutro excellens, utriusque particeps vel utriusque, si verum quaerimus, potius expers; isque uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluit nihil adferens praeter facilitatem et aequabilitatem aut addit aliquos ut in corona toros omnemque orationem ornamentis modicis verborum sententiarumque distinguit. {{pn|22}}Horum singulorum generum quicumque vim in singulis consecuti sunt, magnum in oratoribus nomen habuerunt. Sed quaerendum est satisne id quod volumus effecerint.

==VII.==
Videmus enim fuisse quosdam qui idem ornate et graviter, idem versute et subtiliter dicerent. Atque utinam in Latinis talis oratoris simulacrum reperire possemus! Esset egregium non quaerere externa, domesticis esse contentos. {{pn|23}}Sed ego idem, qui in illo sermone nostro qui est eitus in Bruto multum tribuerim Latinis, vel ut hortarer alios vel quod amarem meos, recordor longe omnibus unum me anteferre Demosthenem, quem velim accommodare ad eam quam sentiam eloquentiam, non ad eam quam in aliquo ipse cognoverim. Hoc nec gravior exstitit quisquam nec callidior nec temperatior. Itaque nobis monendi sunt ei quorum sermo imperitus increbruit, qui aut dici se desiderant Atticos aut ipsi Attice volunt dicere, ut mirentur hunc maxime, quo ne Athenas quidem ipsas magis credo fuisse Atticas; quid enim sit Atticum discant eloquentiamque ipsius viribus, non imbecillitate sua metiantur. {{pn|24}}Nunc enim tantum quisque laudat quantum se posse sperat imitari. Sed tamen eos studio optimo iudicio minus firmo praeditos docere quae sit propria laus Atticorum non alienum puto.

==VIII.==
Semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia. Omnes enim qui probari volunt voluntatem eorum qui audiunt intuentur ad eamque et ad eorum arbitrium et nutum totos se fingunt et accommodant. {{pn|25}}Itaque Caria et Phrygia et Mysia, quod minime politae minimeque elegantes sunt, asciverunt aptum suis auribus opimum quoddam et tamquam adipatae dictionis genus, quod eorum vicini non ita lato interiecto mari Rhodii numquam probaverunt [Graecia autem multo minus], Athenienses vero funditus repudiaverunt; quorum semper fuit prudens sincerumque iudicium, nihil ut possent nisi incorruptum audire et elegans. Eorum religioni cum serviret orator, nullum verbum insolens, nullum odiosum ponere audebat. {{pn|26}}Itaque hic, quem praestitisse diximus ceteris, in illa pro Ctesiphonte oratione longe optima summissius a primo, deinde, dum de legibus disputat, pressius, post sensim incendens iudices, ut vidit ardentis, in reliquis exsultavit audacius. Ac tamen in hoc ipso diligenter examinante verborum omnium pondera reprehendit Aeschines quaedam et exagitat inludensque dura odiosa intolerabilia esse dicit; quin etiam quaerit ab ipso, cum quidem eum beluam appellat, utrum illa verba an portenta sint; ut Aeschini ne Demosthenes quidem videatur Attice dicere. {{pn|27}}Facile est enim verbum aliquod ardens, ut ita dicam, notare idque restinctis iam animorum incendiis inridere. Itaque se purgans iocatur Demosthenes: negat in eo positas esse fortunas Graeciae, hocine an illo verbo usus sit, hucine an illuc manum porrexerit. Quonam igitur modo audiretur Mysus aut Phryx Athenis, cum etiam Demosthenes exagitetur ut putidus? Cum vero inclinata ululantique voce more Asiatico canere coepisset, quis eum ferret aut potius quis non iuberet auferri?

==IX.==
{{pn|28}}Ad Atticorum igitur auris teretes et religiosas qui se accommodant, ei sunt existimandi Attice dicere. Quorum genera plura sunt; hi unum modo quale sit suspicantur. Putant enim qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum Attice dicere. Errant, quod solum; quod Attice, non falluntur. {{pn|29}}Istorum enim iudicio, si solum illud est Atticum, ne Pericles quidem dixit Attice, cui primae sine controversia deferebantur; qui si tenui genere uteretur, numquam ab Aristophane poeta fulgere tonare permiscere Graeciam dictus esset. Dicat igitur Attice venustissimus ille scriptor ac politissimus Lysias--quis enim id possit negare?--, dum intellegamus hoc esse Atticum in Lysia, non quod tenuis sit atque inornatus, sed quod [non] nihil habeat insolens aut ineptum; ornate vero et graviter et copiose dicere aut Atticorum sit aut ne sit Aeschines neve Demosthenes Atticus. {{pn|30}}Ecce autem aliqui se Thucydidios esse profitentur: novum quoddam imperitorum et inauditum genus. Nam qui Lysiam sequuntur, causidicum quendam sequuntur non illum quidem amplum atque grandem, subtilem et elegantem tamen et qui in forensibus causis possit praeclare consistere. Thucydides autem res gestas et bella narrat et proelia, graviter sane et probe, sed nihil ab eo transferri potest ad forensem usum et publicum. Ipsae illae contiones ita multas habent obscuras abditasque sententias vix ut intellegantur; quod est in oratione civili vitium vel maximum. {{pn|31}}Quae est autem in hominibus tanta perversitas, ut inventis frugibus glande vescantur? An victus hominum Atheniensium beneficio excoli potuit, oratio non potuit? Quis Porro umquam Graecorum rhetorum a Thucydide quicquam duxit? &quot;At laudatus est ab omnibus.&quot; Fateor; sed ita ut rerum explicator prudens severus gravis; non ut in iudiciis versaret causas, sed ut in historiis bella narraret; {{pn|32}}itaque numquam est numeratus orator, nec vero, si historiam non scripsisset, nomen eius exstaret, cum praesertim fuisset honoratus et nobilis. Huius tamen nemo neque verborum neque sententiarum gravitatem imitatur, sed cum mutila quaedam et hiantia locuti sunt, quae vel sine magistro facere potuerunt, germanos se putant esse Thucydidas. Nactus sum etiam qui Xenophontis similem esse se cuperet, cuius sermo est ille quidem melle dulcior, sed a forensi strepitu remotissimus.

{{pn|33}}Referamus nos igitur ad eum quem volumus incohandum et ea demum eloquentia informandum quam in nullo cognovit Antonius.

==X.==
Magnum opus omnino et arduum, Brute, conamur; sed nihil difficile amanti puto. Amo autem et semper amavi ingenium studia mores tuos. Incendor porro cotidie magis non desiderio solum, quo quidem conficior, congressus nostros, consuetudinem victus, doctissimos sermones requirens tuos, sed etiam incredibili fama virtutum admirabilium, quae specie dispares prudentia coniunguntur. {{pn|34}}Quid enim tam distans quam a severitate comitas? Quis tamen umquam te aut sanctior est habitus aut dulcior? Quid tam difficile quam in plurimorum controversiis diiudicandis ab omnibus diligi? Consequeris tamen ut eos ipsos quos contra statuas aequos placatosque dimittas. Itaque efficis ut, cum gratiae causa nihil facias, omnia tamen sint grata quae facis. Ergo omnibus ex terris una Gallia communi non ardet incendio; in qua frueris ipse te, cum in Italiae luce cognosceris versarisque in optimorum civium vel flore vel robore. Iam quantum illud est, quod in maximis occupationibus numquam intermittis studia doctrinae, semper aut ipse scribis aliquid aut me vocas ad scribendum! {{pn|35}}Itaque hoc sum adgressus statim Catone absoluto quem ipsum numquam attigissem tempora timens inimica virtuti, nisi tibi hortanti et illius memoriam mihi caram excitanti non parere nefas esse duxissem--, sed testificor me a te rogatum et recusantem haec scribere esse ausum. Volo enim mihi tecum commune esse crimen, ut, si sustinere tantam quaestionem non potuero, iniusti oneris impositi tua culpa sit, mea recepti; in quo tamen iudici nostri errorem laus tibi dati muneris compensabit.

==XI.==
{{pn|36}}Sed in omni re difficillimum est formam, qui charakter Graece dicitur, exponere optimi, quod aliud aliis videtur optimum. Ennio delector, ait quispiam, quod non discedit a communi more verborum; Pacuvio, inquit alius: omnes apud hunc ornati elaboratique sunt versus, multo apud alterum neglegentius; fac alium Accio; varia enim sunt iudicia, ut in Graecis, nec facilis explicatio quae forma maxime excellat. In picturis alios horrida inculta, abdita et opaca, contra alios nitida laeta conlustrata delectant. Quid est quo praescriptum aliquod aut formulam exprimas, cum in suo quidque genere praestet et genera plura sint? Hac ego religione non sum ab hoc conatu repulsus existimavique in omnibus rebus esse aliquid optimum, etiam si lateret, idque ab eo posse qui eius rei gnarus esset iudicari. {{pn|37}}Sed quoniam plura sunt orationum genera eaque diversa neque in unam formam cadunt omnia, laudationum [scriptionum] et historiarum et talium suasionum, qualem Isocrates fecit Panegyricum multique alii qui sunt nominati sophistae, reliquarumque scriptionum [rerum] formam, quae absunt a forensi contentione eiusque totius generis quod Graece epideiktikon nominatur, quia quasi ad inspiciendum delectationis causa comparatum est, non complectar hoc tempore; non quo neglegenda sit; est enim ilia quasi nutrix eius oratoris quem informare volumus et de quo molimur aliquid exquisitius dicere.

==XII.==
Ab hac et verborum copia alitur et eorum constructio et numerus liberiore quadam fruitur licentia. {{pn|38}}Datur etiam venia concinnitati sententiarum et arguti certique et circumscripti verborum ambitus conceduntur, de industriaque non ex insidiis sed aperte ac palam elaboratur, ut verba verbis quasi demensa et paria respondeant, ut crebro conferantur pugnantia comparenturque contraria et ut pariter extrema terminentur eundemque referant in cadendo sonum; quae in veritate causarum et rarius multo facimus et certe occultius. In Panathenaico autem Isocrates ea se studiose consectatum fatetur; non enim ad iudiciorum certamen, sed ad voluptatem aurium scripserat. {{pn|39}}Haec tractasse Thrasymachum Calchedonium primum et Leontinum ferunt Gorgiam, Theodorum inde Byzantium multosque alios, quos logodaidalous appellat in Phaedro Socrates; quorum satis arguta multa, sed ut modo primumque nascentia minuta et versiculorum similia quaedam nimiumque depicta. Quo magis sunt Herodotus Thucydidesque mirabiles; quorum aetas cum in eorum tempora quos nominavi incidisset, longissime tamen ipsi a talibus deliciis vel potius ineptiis afuerunt. Alter enim sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur et de bellicis rebus canit etiam quodam modo bellicum; primisque ab his, ut ait Theophrastus, historia commota est, ut auderet uberius quam superiores et ornatius dicere.

==XIII.==
{{pn|40}}Horum aetati successit Isocrates, qui praeter ceteros eiusdem generis laudatur semper a nobis, non numquam, Brute, leniter et erudite repugnante te; sed concedas mihi fortasse, si quid in eo laudem cognoveris. Nam cum concisus ei Thrasymachus minutis numeris videretur et Gorgias, qui tamen primi traduntur arte quadam verba iunxisse, Theodorus autem praefractior nec satis, ut ita dicam, rotundus, primus instituit dilatare verbis et mollioribus numeris explere sententias; in quo cum doceret eos qui partim in dicendo partim in scribendo principes exstiterunt, domus eius officina habita eloquentiae est.

{{pn|41}}Itaque ut ego, cum a nostro Catone laudabar, vel reprehendi me a ceteris facile patiebar, sic Isocrates videtur testimonio Platonis aliorum iudicia debere contemnere. Est enim, ut scis, quasi in extrema pagina Phaedri his ipsis verbis loquens Socrates: Adulescens etiam nunc, o Phaedre, Isocrates est, sed quid de illo augurer libet dicere. Quid tandem? Inquit ille. Maiore mihi ingenio videtur esse quam ut cum orationibus Lysiae comparetur, praeterea ad virtutem maior indoles; ut minime mirum futurum sit si, cum aetate processerit, aut in hoc orationum genere cui nunc studet tantum quantum pueris reliquis praestet omnibus qui umquam orationes attigerunt aut, si contentus his non fuerit, divino aliquo animi motu maiora concupiscat; inest enim natura philosophia in huius viri mente quaedam. Haec de adulescente Socrates auguratur. {{pn|42}}At ea de seniore scribit Plato et scribit aequalis et quidem exagitator omnium rhetorum hunc miratur unum; me autem qui Isocratem non diligunt una cum Socrate et cum Platone errare patiantur. Dulce igitur orationis genus et solutum et fluens, sententiis argutum, verbis sonans est in illo epidictico genere quod diximus proprium sophistarum, pompae quam pugnae aptius, gymnasiis et palaestrae dicatum, spretum et pulsum foro. Sed quod educata huius nutrimentis eloquentia [est] ipsa se postea colorat et roborat, non alienum fuit de oratoris quasi incunabulis dicere. Verum haec ludorum atque pompae; nos autem iam in aciem dimicationemque veniamus.

==XIV.==
{{pn|43}}Quoniam tria videnda sunt oratori: quid dicat et quo quidque loco et quo modo, dicendum omnino est quid sit optimum in singulis, sed aliquanto secus atque in tradenda arte dici solet. Nulla praecepta ponemus, neque enim id suscepimus, sed excellentis eloquentiae speciem et formam adumbrabimus; nec quibus rebus ea paretur exponemus, sed qualis nobis esse videatur. {{pn|44}}Ac duo breviter prima; sunt enim non tam insignia ad maximam laudem quam necessaria et tamen cum multis paene communia. Nam et invenire et iudicare quid dicas magna illa quidem sunt et tamquam animi instar in corpore, sed propria magis prudentiae quam eloquentiae: qua tamen in causa est vacua prudentia? Noverit igitur hic quidem orator, quem summum esse volumus, argumentorum et rationum locos. {{pn|45}}Nam quoniam, quicquid est quod in controversia aut in contentione versetur, in eo aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur:--sitne, signis; quid sit, definitionibus; quale sit, recti pravique partibus; quibus ut uti possit orator, non ille vulgaris sed hic excellens, a propriis personis et temporibus semper, si potest, avocet controversiam; latius enim de genere quam de parte disceptare licet, ut quod in universo sit probatum id in parte sit probari necesse;--{{pn|46}}haec igitur quaestio a propriis personis et temporibus ad universi generis rationem traducta appellatur thesis. In hac Aristoteles adulescentis non ad philosophorum morem tenuiter disserendi, sed ad copiam rhetorum in utramque partem, ut ornatius et uberius dici posset, exercuit; idemque locos--sic enim appellat--quasi argumentorum notas tradidit unde omnis in utramque partem traheretur oratio.

==XV.==
{{pn|47}}Faciet igitur hic noster--non enim declamatorem aliquem de ludo aut rabulam de foro, sed doctissimum et perfectissimum quaerimus--, ut, quoniam loci certi traduntur, percurrat omnis, utatur aptis, generatim dicat; ex quo emanent etiam qui communes appellantur loci. Nec vero utetur imprudenter hac copia, sed omnia expendet et seliget; non enim semper nec in omnibus causis ex isdem locis eadem argumentorum momenta sunt. {{pn|48}}Iudicium igitur adhibebit nec inveniet solum quid dicat sed etiam expendet. Nihil enim est feracius ingeniis, eis praesertim quae disciplinis exculta sunt. Sed ut segetes fecundae et uberes non solum fruges verum herbas etiam effundunt inimicissimas frugibus, sic interdum ex illis locis aut levia quaedam aut causis aliena aut non utilia gignuntur. {{pn|49}}Quorum ab oratoris iudicio dilectus nisi magnus adhibebitur, quonam modo ille in bonis haerebit et habitabit suis aut molliet dura aut occultabit quae dilui non poterunt atque omnino opprimet, si licebit, aut abducet animos aut aliud adferet, quod oppositum probabilius sit quam illud quod obstabit? {{pn|50}}Iam vero ea quae invenerit qua diligentia conlocabit? Quoniam id secundum erat de tribus. Vestibula nimirum honesta aditusque ad causam faciet inlustris; cumque animos prima adgressione occupaverit, infirmabit excludetque contraria; de firmissimis alia prima ponet alia postrema inculcabitque leviora.

==XVI.==
{{pn|51}}Atque in primis duabus dicendi partibus qualis esset summatim breviterque descripsimus. Sed, ut ante dictum est, in his partibus, etsi graves atque magnae sunt, minus et artis est et laboris; cum autem et quid et quo loco dicat invenerit, illud est longe maximum, videre quonam modo; scitum est enim, quod Carneades noster dicere solebat, Clitomachum eadem dicere, Charmadam autem eodem etiam modo dicere. Quod si in philosophia tantum interest quem ad modum dicas, ubi res spectatur, non verba penduntur, quid tandem in causis existimandum est quibus totis moderatur oratio? {{pn|52}}Quod quidem ego, Brute, ex tuis litteris sentiebam, non te id sciscitari, qualem ego in inveniendo et in conlocando summum esse oratorem vellem, sed id mihi quaerere videbare, quod genus ipsius orationis optimum iudicarem: rem difficilem, di immortales, atque omnium difficillimam. Nam cum est oratio mollis et tenera et ita flexibilis ut sequatur quocumque torqueas, tum et naturae variae et voluntates multum inter se distantia effecerunt genera dicendi: {{pn|53}}flumen aliis verborum volubilitasque cordi est, qui ponunt in orationis celeritate eloquentiam; distincta alios et interpuncta intervalla, morae respirationesque delectant: quid potest esse tam diversum? Tamen est in utroque aliquid excellens. Elaborant alii in lenitate et aequabilitate et puro quasi quodam et candido genere dicendi; ecce aliqui duritatem et severitatem quandam in verbis et orationis quasi maestitiam sequuntur; quodque paulo ante divisimus, ut alii graves alii tenues alii temperati vellent videri, quot orationum genera esse diximus totidem oratorum reperiuntur.

==XVII.==
{{pn|54}}Et quoniam coepi iam cumulatius hoc munus augere quam a te postulatum est--tibi enim tantum de orationis genere quaerenti respondi etiam breviter de inveniendo et conlocando--, ne nunc quidem solum de orationis modo dicam sed etiam de actionis: ita praetermissa pars nulla erit, quando quidem de memoria nihil est hoc loco dicendum, quae communis est multarum artium. {{pn|55}}Quo modo autem dicatur, id est in duobus, in agendo et in eloquendo. Est enim actio quasi corporis quaedam eloquentia, cum constet e voce atque motu. Vocis mutationes totidem sunt quot animorum, qui maxime voce commoventur. Itaque ille perfectus, quem iam dudum nostra indicat oratio, utcumque se adfectum videri et animum audientis moveri volet, ita certum vocis admovebit sonum; de quo plura dicerem, si hoc praecipiendi tempus esset aut si tu hoc quaereres. Dicerem etiam de gestu, cum quo iunctus est vultus; quibus omnibus dici vix potest quantum intersit quem ad modum utatur orator. {{pn|56}}Nam et infantes actionis dignitate eloquentiae saepe fructum tulerunt et diserti deformitate agendi multi infantes putati sunt; ut iam non sine causa Demosthenes tribuerit et primas et secundas et tertias actioni; si enim eloquentia nulla sine hac, haec autem sine eloquentia tanta est, certe plurimum in dicendo potest. Volet igitur ille qui eloquentiae principatum petet et contenta voce atrociter dicere et summissa leniter et inclinata videri gravis et inflexa miserabilis; {{pn|57}}mira est enim quaedam natura vocis, cuius quidem e tribus omnino sonis, inflexo acuto gravi, tanta sit et tam suavis varietas perfecta in cantibus.

==XVIII.==
Est autem etiam in dicendo quidam cantus obscurior, non hic e Phrygia et Caria rhetorum epilogus paene canticum, sed ille quem significat Demosthenes et Aeschines, cum alter alteri obicit vocis flexiones; dicit plorare etiam Demosthenes istum quem saepe dicat voce dulci et clara fuisse.

{{pn|58}}In quo illud etiam notandum mihi videtur ad studium persequendae suavitatis in vocibus: ipsa enim natura, quasi modularetur hominum orationem, in omni verbo posuit acutam vocem nec una plus nec a postrema syllaba citra tertiam; quo magis naturam ducem ad aurium voluptatem sequatur industria. {{pn|59}}Ac vocis quidem bonitas optanda est; non est enim in nobis, sed tractatio atque usus in nobis. Ergo ille princeps variabit et mutabit: omnis sonorum tum intendens tum remittens persequetur gradus. Idemque motu sic utetur, nihil ut supersit. In gestu status erectus et celsus; rarus incessus nec ita longus; excursio moderata eaque rara; nulla mollitia cervicum, nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens; trunco magis toto se ipse moderans et virili laterum flexione, bracchii proiectione in contentionibus, contractione in remissis. {{pn|60}}Vultus vero, qui secundum vocem plurimum potest, quantam adferet tum dignitatem tum venustatem! In quo cum effeceris ne quid ineptum sit aut vultuosum, tum oculorum est quaedam magna moderatio. Nam ut imago est animi vultus, sic indices oculi; quorum et hilaritatis et vicissim tristitiae modum res ipsae de quibus agetur temperabunt.

==XIX.==
{{pn|61}}Sed iam illius perfecti oratoris et summae eloquentiae species exprimenda est. Quem hoc uno excellere [id est oratione], cetera in eo latere indicat nomen ipsum; non enim inventor aut compositor aut actor qui haec complexus est omnia, sed et Graece ab eloquendo rhetor et Latine eloquens dictus est; ceterarum enim rerum quae sunt in oratore partem aliquam sibi quisque vindicat, dicendi autem, id est eloquendi, maxima vis soli huic conceditur.

{{pn|62}}Quamquam enim et philosophi quidam ornate locuti sunt--si quidem et Theophrastus a divinitate loquendi nomen invenit et Aristoteles Isocratem ipsum lacessivit et Xenophontis voce Musas quasi locutas ferunt et longe omnium quicumque scripserunt aut locuti sunt exstitit et suavitate et gravitate princeps Plato--, tamen horum oratio neque nervos neque aculeos oratorios ac forensis habet. {{pn|63}}Loquuntur cum doctis, quorum sedare animos malunt quam incitare, et de rebus placatis ac minime turbulentis docendi causa non capiendi loquuntur, ut in eo ipso, quod delectationem aliquam dicendo aucupentur, plus non nullis quam necesse sit facere videantur. Ergo ab hoc genere non difficile est hanc eloquentiam, de qua nunc agitur, secernere. {{pn|64}}Mollis est enim oratio philosophorum et umbratilis nec sententiis nec verbis instructa popularibus nec vincta numeris, sed soluta liberius; nihil iratum habet, nihil invidum, nihil atrox, nihil miserabile, nihil astutum; casta, verecunda, virgo incorrupta quodam modo. Itaque sermo potius quam oratio dicitur. Quamquam enim omnis locutio oratio est, tamen unius oratoris locutio hoc proprio signata nomine est.

{{pn|65}}Sophistarum, de quibus supra dixi, magis distinguenda similitudo videtur, qui omnes eosdem volunt flores quos adhibet orator in causis persequi. Sed hoc differunt quod, cum sit his propositum non perturbare animos, sed placare potius nec tam persuadere quam delectare, et apertius id faciunt quam nos et crebrius, concinnas magis sententias exquirunt quam probabilis, a re saepe discedunt, intexunt fabulas, verba altius transferunt eaque ita disponunt ut pictores varietatem colorum, paria paribus referunt, adversa contrariis, saepissimeque similiter extrema definiunt.

==XX.==
{{pn|66}}Huic generi historia finitima est, in qua et narratur ornate et regio saepe aut pugna describitur; interponuntur etiam contiones et hortationes, sed in his tracta quaedam et fluens expetitur, non haec contorta et acris oratio. Ab his non multo secus quam a poetis haec eloquentia quam quaerimus sevocanda est. Nam etiam poetae quaestionem attulerunt, quidnam esset illud quo ipsi differrent ab oratoribus: numero maxime videbantur antea et versu, nunc apud oratores iam ipse numerus increbruit. {{pn|67}}Quicquid est enim quod sub aurium mensuram aliquam cadit, etiam si abest a versu--nam id quidem orationis est vitium--numerus vocatur, qui Graece rhythmos dicitur. Itaque video visum esse non nullis Platonis et Democriti locutionem, etsi absit a versu, tamen quod incitatius feratur et clarissimis verborum luminibus utatur, potius poema putandum quam comicorum poetarum; apud quos, nisi quod versiculi sunt, nihil est aliud cotidiani dissimile sermonis. Nec tamen id est poetae maximum, etsi est eo laudabilior quod virtutes oratoris persequitur, cum versu sit astrictior. {{pn|68}}Ego autem, etiam si quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse quam in nobis faciendorum iungendorumque verborum, tum etiam non nulli eorum voluntati vocibus magis quam rebus inserviunt; nec vero, si quid est unum inter eos simile--id autem est iudicium electioque verborum--, propterea ceterarum rerum dissimilitudo intellegi non potest; sed id nec dubium est et, si quid habet quaestionis, hoc tamen ipsum ad id quod propositum est non est necessarium. Seiunctus igitur orator a philosophorum eloquentia, a sophistarum, ab historicorum, a poetarum explicandus est nobis qualis futurus sit.

==XXI.==
{{pn|69}}Erit igitur eloquens--hunc enim auctore Antonio quaerimus--is qui in foro causisque civilibus ita dicet, ut probet, ut delectet, ut flectat. Probare necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae: nam id unum ex omnibus ad obtinendas causas potest plurimum. Sed quot officia oratoris, tot sunt genera dicendi: subtile in probando, modicum in delectando, vehemens in flectendo; in quo uno vis omnis oratoris est. {{pn|70}}Magni igitur iudici, summae etiam facultatis esse debebit moderator ille et quasi temperator huius tripertitae varietatis; nam et iudicabit quid cuique opus sit et poterit quocumque modo postulabit causa dicere. Sed est eloquentiae sicut reliquarum rerum fundamentum sapientia. Vt enim in vita sic in oratione nihil est difficilius quam quid deceat videre. Prepon appellant hoc Graeci, nos dicamus sane decorum; de quo praeclare et multa praecipiuntur et res est cognitione dignissima; huius ignoratione non modo in vita sed saepissime et in poematis et in oratione peccatur. {{pn|71}}Est autem quid deceat oratori videndum non in sententiis solum sed etiam in verbis. Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas nec vero locus aut tempus aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est aut sententiarum semperque in omni parte orationis ut vitae quid deceat est considerandum; quod et in re de qua agitur positum est et in personis et eorum qui dicunt et eorum qui audiunt.

{{pn|72}}Itaque hunc locum longe et late patentem philosophi solent in officiis tractare--non cum de recto ipso disputant, nam id quidem unum est--, grammatici in poetis, eloquentes in omni et genere et parte causarum. Quam enim indecorum est, de stillicidiis cum apud unum iudicem dicas, amplissimis verbis et locis uti communibus, de maiestate populi Romani summisse et subtiliter!

==XXII.==
Hic genere toto, at persona alii peccant aut sua aut iudicum aut etiam adversariorum, nec re solum sed saepe verbo; etsi sine re nulla vis verbi est, tamen eadem res saepe aut probatur aut reicitur alio atque alio elata verbo. {{pn|73}}In omnibusque rebus videndum est quatenus; etsi enim suus cuique modus est, tamen magis offendit nimium quam parum; in quo Apelles pictores quoque eos peccare dicebat qui non sentirent quid esset satis. Magnus est locus hic, Brute, quod te non fugit, et magnum volumen aliud desiderat; sed ad id quod agitur illud satis. Cum hoc decere--quod semper usurpamus in omnibus dictis et factis, minimis et maximi--cum hoc, inquam, decere dicimus, illud non decere, et id usquequaque quantum sit appareat in alioque ponatur aliudque totum sit, utrum decere an oportere dicas; {{pn|74}}oportere enim perfectionem declarat offici, quo et semper utendum est et omnibus, decere quasi aptum esse consentaneumque tempori et personae; quod cum in factis saepissime tum in dictis valet, in vultu denique et gestu et incessu, contraque item dedecere; quod si poeta fugit ut maximum vitium, qui peccat etiam, cum probi orationem adfingit improbo stultove sapientis; si denique pictor ille vidit, cum in immolanda Iphigenia tristis Calchas esset, tristior Vlixes, maereret Menelaus, obvolvendum caput Agamemnonis esse, quoniam summum illum luctum penicillo non posset imitari; si denique histrio quid deceat quaerit, quid faciendum oratori putemus?--Sed cum hoc tantum sit, quid in causis earumque quasi membris faciat orator viderit: illud quidem perspicuum est, non modo partis orationis sed etiam causas totas alias alia forma dicendi esse tractandas.

==XXIII.==
{{pn|75}}Sequitur ut cuiusque generis nota quaeratur et formula: magnum opus et arduum, ut saepe iam diximus; sed ingredientibus considerandum fuit quid ageremus, nunc quidem iam quocumque feremur danda nimirum vela sunt. Ac primum informandus est ille nobis quem solum quidem vocant Atticum. {{pn|76}}Summissus est et humilis, consuetudinem imitans, ab indisertis re plus quam opinione differens. Itaque eum qui audiunt, quamvis ipsi infantes sint, tamen illo modo confidunt se posse dicere. Nam orationis subtilitas imitabilis illa quidem videtur esse existimanti, sed nihil est experienti minus. Etsi enim non plurimi sanguinis est, habeat tamen sucum aliquem oportet, ut, etiam si illis maximis viribus careat, sit, ut ita dicam, integra valetudine. {{pn|77}}Primum igitur eum tamquam e vinculis numerorum eximamus. Sunt enim quidam, ut scis, oratorii numeri, de quibus mox agemus, observandi ratione quadam, sed alio in genere orationis, in hoc omnino relinquendi. Solutum quiddam sit nec vagum tamen, ut ingredi libere, non ut licenter videatur errare. Verba etiam verbis quasi coagmentare neglegat. Habet enim ille tamquam hiatus et concursus vocalium molle quiddam et quod indicet non ingratam neglegentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis. {{pn|78}}Sed erit videndum de reliquis, cum haec duo ei liberiora fuerint, circuitus conglutinatioque verborum. Illa enim ipsa contracta et minuta non neglegenter tractanda sunt, sed quaedam etiam neglegentia est diligens. Nam ut mulieres esse dicuntur non nullae inornatae, quas id ipsum deceat, sic haec subtilis oratio etiam incompta delectat; fit enim quiddam in utroque, quo sit venustius, sed non ut appareat. Tum removebitur omnis insignis ornatus quasi margaritarum, ne calamistri quidem adhibebuntur; {{pn|79}}fucati vero medicamenta candoris et ruboris omnia repellentur; elegantia modo et munditia remanebit. Sermo purus erit et Latinus, dilucide planeque dicetur, quid deceat circumspicietur;

==XXIV.==
unum aberit, quod quartum numerat Theophrastus in orationis laudibus: ornatum illud, suave et adfluens. Acutae crebraeque sententiae ponentur et nescio unde ex abdito erutae; ac--quod in hoc oratore dominabitur verecundus erit usus oratoriae quasi supellectilis.

{{pn|80}}Supellex est enim quodam modo nostra, quae est in ornamentis, alia rerum alia verborum. Ornatus autem verborum duplex: unus simplicium alter conlocatorum. Simplex probatur in propriis usitatisque verbis, quod aut optime sonat aut rem maxime explanat; in alienis aut translatum et factum aliunde ut mutuo, aut factum ab ipso ac novum aut priscum et inusitatum; sed etiam inusitata ac prisca sunt in propriis, nisi quod raro utimur. {{pn|81}}Conlocata autem verba habent ornatum, si aliquid concinnitatis efficiunt, quod verbis mutatis non maneat manente sententia; nam sententiarum ornamenta quae permanent, etiam si verba mutaveris, sunt illa quidem permulta, sed quae emineant pauciora. Ergo ille tenuis orator, modo sit elegans, nec in faciendis verbis erit audax et in transferendis verecundus et parcus et in priscis in reliquisque ornamentis et verborum et sententiarum demissior; ea translatione fortasse crebrior, qua frequentissime sermo omnis utitur non modo urbanorum, sed etiam rusticorum: si quidem est eorum gemmare vitis, sitire agros, laetas esse segetes, luxuriosa frumenta. {{pn|82}}Nihil horum parum audacter, sed aut simile est illi unde transferas, aut si res suum nullum habet nomen, docendi causa sumptum, non ludendi videtur. Hoc ornamento liberius paulo quam ceteris utetur hic summissus, nec tam licenter tamen quam si genere dicendi uteretur amplissimo; 

==XXV.==
itaque illud indecorum, quod quale sit ex decoro debet intellegi, hic quoque apparet, cum verbum aliquod altius transfertur idque in oratione humili ponitur quod idem in alia deceret.

{{pn|83}}Illam autem concinnitatem, quae verborum conlocationem inluminat eis luminibus quae Graeci quasi aliquos gestus orationis schemata appellant, quod idem verbum ab eis etiam in sententiarum ornamenta transfertur, adhibet hic quidem subtilis, quem nisi quod solum ceteroqui recte quidam vocant Atticum, sed paulo parcius; nam sic ut in epularum apparatu a magnificentia recedens non se parcum solum sed etiam elegantem videri volet, et eliget quibus utatur; {{pn|84}}sunt enim pleraque apta huius ipsius oratoris de quo loquor parsimoniae. Nam illa de quibus ante dixi huic acuto fugienda sunt: paria paribus relata et similiter conclusa eodemque pacto cadentia et immutatione litterae quasi quaesitae venustates, ne elaborata concinnitas et quoddam aucupium delectationis manifesto deprehensum appareat; {{pn|85}}itemque si quae verborum iterationes contentionem aliquam et clamorem requirent, erunt ab hac summissione orationis alienae; ceteris promiscue poterit uti, continuationem verborum modo relaxet et dividat utaturque verbis quam usitatissimis, translationibus quam mollissimis; etiam illa sententiarum lumina adsumet, quae non erunt vehementer inlustria. Non faciet rem publicam loquentem nec ab inferis mortuos excitabit nec acervatim multa frequentans una complexione devinciet. Valentiorum haec laterum sunt nec ab hoc, quem informamus, aut exspectanda aut postulanda; erit enim ut voce sic etiam oratione suppressior. {{pn|86}}Sed pleraque ex illis convenient etiam huic tenuitati, quamquam isdem ornamentis utetur horridius; talem enim inducimus. Accedet actio non tragica nec scaenae, sed modica iactatione corporis, vultu tamen multa conficiens; non hoc quo dicuntur os ducere, sed illo quo significant ingenue quo sensu quidque pronuntient.

==XXVI.==
{{pn|87}}Huic generi orationis aspergentur etiam sales, qui in dicendo nimium quantum valent; quorum duo genera sunt, unum facetiarum, alterum dicacitatis. Vtetur utroque; sed altero in narrando aliquid venuste, altero in iaciendo mittendoque ridiculo, cuius genera plura sunt; sed nunc aliud agimus. {{pn|88}}Illud admonemus tamen ridiculo sic usurum oratorem ut nec nimis frequenti ne scurrile sit, nec subobsceno ne mimicum, nec petulanti ne improbum, nec in calamitatem ne inhumanum, nec in facinus ne odii locum risus occupet, neque aut sua persona aut iudicum aut tempore alienum. haec enim ad illud indecorum referuntur. {{pn|89}}Vitabit etiam quaesita nec ex tempore ficta, sed domo adlata, quae plerumque sunt frigida. Parcet et amicitiis et dignitatibus, vitabit insanabilis contumelias, tantum modo adversarios figet nec eos tamen semper nec omnis nec omni modo. Quibus exceptis sic utetur sale et facetiis, ut ego ex istis novis Atticis talem cognoverim neminem, cum id certe sit vel maxime Atticum. {{pn|90}}Hanc ego iudico formam summissi oratoris, sed magni tamen et germani Attici; quoniam quicquid est salsum aut salubre in oratione, id proprium Atticorum est. E quibus tamen non omnes faceti: Lysias satis et Hyperides, Demades praeter ceteros fertur, Demosthenes minus habetur; quo quidem mihi nihil videtur urbanius, sed non tam dicax fuit quam facetus; est autem illud acrioris ingeni, hoc maioris artis.

{{pn|91}}Vberius est aliud aliquantoque robustius quam hoc humile de quo dictum est, summissius autem quam illud de quo iam dicetur amplissimum. Hoc in genere nervorum vel minimum, suavitatis autem est vel plurimum. Est enim plenius quam hoc enucleatum, quam autem illud ornatum copiosumque summissius.

==XXVII.==
{{pn|92}}Huic omnia dicendi ornamenta conveniunt plurimumque est in hac orationis forma suavitatis. In qua multi floruerunt apud Graecos, sed Phalereus Demetrius meo iudicio praestitit ceteris, cuius oratio cum sedate placideque liquitur, tum inlustrant eam quasi stellae quaedam translata verba atque immutata. Translata dico, ut saepe iam, quae per similitudinem ab alia re aut suavitatis aut inopiae causa transferuntur; immutata, in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti. {{pn|93}}Quod quamquam transferendo fit, tamen alio modo transtulit cum dixit Ennius arce et urbe orba sum, alio modo, [si pro patria arcem dixisset; et] horridam Africam terribili tremere tumultu [cum dicit pro Afris immutate Africam]: hanc hypallagen rhetores, quia quasi summutantur verba pro verbis, metonymian grammatici vocant, quod nomina transferuntur; {{pn|94}}Aristoteles autem translationi et haec ipsa subiungit et abusionem nem, quam katachresin vocat, ut cum minutum dicimus animum pro parvo; et abutimur verbis propinquis, si opus est vel quod delectat vel quod decet. Iam cum fluxerunt continuo plures translationes, alia plane fit oratio; itaque genus hoc Graeci appellant allegorian: nomine recte, genere melius ille qui ista omnia translationes vocat. Haec frequentat Phalereus maxime suntque dulcissima; et quamquam translatio est apud eum multa, tamen immutationes nusquam crebriores. {{pn|95}}In idem genus orationis--loquor enim de illa modica ac temperata--verborum cadunt lumina omnia, multa etiam sententiarum; latae eruditaeque disputationes ab eodem explicabuntur et loci communes sine contentione dicentur. Quid multa? E philosophorum scholis tales fere evadunt; et nisi coram erit comparatus ille fortior, per se hic quem dico probabitur. {{pn|96}}Est enim quoddam etiam insigne et florens orationis pictum et expolitum genus, in quo omnes verborum, omnes sententiarum inligantur lepores. Hoc totum e sophistarum fontibus defluxit in forum, sed spretum a subtilibus, repulsum a gravibus in ea de qua loquor mediocritate consedit.

==XXVIII.==
{{pn|97}}Tertius est ille amplus copiosus, gravis ornatus, in quo profecto vis maxima est. Hic est enim, cuius ornatum dicendi et copiam admiratae gentes eloquentiam in civitatibus plurimum valere passae sunt, sed hanc eloquentiam, quae cursu magno sonituque ferretur, quam suspicerent omnes, quam admirarentur, quam se adsequi posse diffiderent. Huius eloquentiae est tractare animos, huius omni modo permovere. Haec modo perfringit, modo inrepit in sensus; inserit novas opiniones, evellit insitas. {{pn|98}}Sed multum interest inter hoc dicendi genus et superiora. Qui in illo subtili et acuto elaboravit ut callide arguteque diceret, nec quicquam altius cogitavit, hoc uno perfecto magnus orator est, et si non maximus; minimeque in lubrico versabitur et, si semel constiterit, numquam cadet. Medius ille autem, quem modicum et temperatum voco, si modo suum illud satis instruxerit, non extimescet ancipites dicendi incertosque casus; etiam si quando minus succedit, ut saepe fit, magnum tamen periculum non adibit: alte enim cadere non potest. {{pn|99}}At vero hic noster, quem principem ponimus, gravis acer ardens, si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit aut huic generi studuit uni nec suam copiam cum illis duobus generibus temperavit, maxime est contemnendus. Ille enim summissus, quod acute et veteratorie dicit, sapiens iam, medius suavis, hic autem copiosissimus, si nihil aliud est, vix satis sanus videri solet. Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter, nihil partite definite distincte facete dicere, praesertim cum causae partim totae sint eo modo partim aliqua ex parte tractandae si is non praeparatis auribus inflammare rem coepit, furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari vinulentus videtur.

{{pn|100}}Tenemus igitur, Brute, quem quaerimus, sed animo; nam manu si prehendissem, ne ipse quidem sua tanta eloquentia mihi persuasisset ut se dimitterem. 

==XXIX.==
Sed inventus profecto est ille eloquens, quem numquam vidit Antonius. Quis est igitur is? Complectar brevi, disseram pluribus. Is est enim eloquens, qui et humilia subtiliter et alta graviter et mediocria temperate potest dicere. Nemo is, inquies, umquam fuit. Ne fuerit. {{pn|101}}Ego enim quid desiderem, non quid viderim disputo redeoque ad illam Platonis de qua dixeram rei formam et speciem, quam etsi non cernimus, tamen animo tenere possumus. Non enim eloquentem quaero neque quicquam mortale et caducum, sed illud ipsum, cuius qui sit compos, sit eloquens; quod nihil est aliud nisi eloquentia ipsa, quam nullis nisi mentis oculis videre possumus. Is erit igitur eloquens, ut idem illud iteremus, qui poterit parva summisse, modica temperate, magna graviter dicere. {{pn|102}}Tota mihi causa pro Caecina de verbis interdicti fuit: res involutas definiendo explicavimus, mus, ius civile laudavimus, verba ambigua distinximus. Fuit ornandus in Manilia lege Pompeius: temperata oratione ornandi copiam persecuti sumus. Ius omne retinendae maiestatis Rabiri causa continebatur: ergo in ea omni genere amplificationis exarsimus. {{pn|103}}At haec interdum temperanda et varianda sunt. Quod igitur in accusationis septem libris non reperitur gentis? Quod in Habiti? Quod in Corneli? Quod in plurimis nostris defensionibus? Quae exempla selegissem, nisi vel nota esse arbitrarer vel ipsi possent legere qui quaererent. Nulla est enim ullo in genere laus [oratoris] cuius in nostris orationibus non sit aliqua si non perfectio, at conatus tamen atque adumbratio. {{pn|104}}Non adsequimur; at quid sequi deceat videmus. Nec enim nunc de nobis, sed de re dicimus; in quo tantum abest ut nostra miremur, et usque eo difficiles ac morosi sumus, ut nobis non satis faciat ipse Demosthenes; qui quamquam unus eminet inter omnis in omni genere dicendi, tamen non semper implet auris meas; ita sunt avidae et capaces et saepe aliquid immensum infinitumque desiderant.

==XXX.==
{{pn|105}}Sed tamen, quoniam et hunc tu oratorem cum eius studiosissimo Pammene, cum esses Athenis, totum diligentissime cognovisti nec eum dimittis e manibus et tamen nostra etiam lectitas, vides profecto illum multa perficere, nos multa conari, illum posse, nos velle quocumque modo causa postulet dicere. Nam ille magnus et successit ipse magnis et maximos oratores habuit aequalis; nos minus.

Magnum fecissemus, si quidem potuissemus quo contendimus pervenire in ea urbe in qua, ut ait Antonius, auditus eloquens nemo erat. {{pn|106}}Atqui si Antonio Crassus eloquens visus non est aut sibi ipse, numquam Cotta visus esset, numquam Sulpicius, numquam Hortensius; nihil enim ample Cotta, nihil leniter Sulpicius, non multa graviter Hortensius; superiores magis ad omne genus apti, Crassum dico et Antonium. Ieiunas igitur huius multiplicis et aequabiliter in omnia genera fusae orationis auris civitatis accepimus, easque nos primi, quicumque eramus et quantulumcumque dicebamus, ad huius generis [dicendi] audiendi incredibilia studia convertimus. {{pn|107}}Quantis illa clamoribus adulescentuli diximus [de supplicio parricidarum], quae nequaquam satis defervisse post aliquanto sentire coepimus: Quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? Ita vivunt, dum possunt, ut ducere animam de caelo non queant; ita moriuntur ut eorum ossa terram non tangant; ita iactantur fluctibus ut numquam adluantur; ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem mortui conquiescant, et quae sequuntur; sunt enim omnia sic ut adulescentis non tam re et maturitate quam spe et exspectatione laudati. Ab hac etiam indole iam illa matura: &quot;Vxor generi, noverca filii, filiae paelex.&quot; {{pn|108}}Nec vero hic erat unus ardor in nobis ut hoc modo omnia diceremus. Ipsa enim illa [pro Roscio] iuvenilis redundantia multa habet attenuata, quaedam etiam paulo hilariora, ut pro Habito, pro Cornelio compluresque atiae. Nemo enim orator tam multa ne in Graeco quidem otio scripsit quam multa sunt nostra, eaque hanc ipsam habent quam probo varietatem.

==XXXI.==
{{pn|109}}An ego Homero, Ennio, reliquis poetis et maxime tragicis concederem ut ne omnibus locis eadem contentione uterentur crebroque mutarent, non numquam etiam ad cotidianum genus sermonis accederent: ipse numquam ab illa acerrima contentione discederem? Sed quid poetas divino ingenio profero? Histriones eos vidimus quibus nihil posset in suo genere esse praestantius, qui non solum in dissimillimis personis satis faciebant, cum tamen in suis versarentur, sed et comoedum in tragoediis et tragoedum in comoediis admodum placere vidimus: ego non elaborem? {{pn|110}}Cum dico me, te, Brute, dico; nam in me quidem iam pridem effectum est quod futurum fuit; tu autem eodem modo omnis causas ages? Aut aliquod causarum genus repudiabis? Aut in isdem causis perpetuum et eundem spiritum sine ulla commutatione obtinebis? Demosthenes quidem, cuius nuper inter imagines tuas ac tuorum, quod eum credo amares, cum ad te in Tusculanum venissem, imaginem ex aere vidi, nil Lysiae subtilitate cedit, nihil argutiis et acumine Hyperidi, nil levitate Aeschini et splendore verborum. {{pn|111}}Multae sunt eius totae orationes subtiles, ut contra Leptinem; multae totae graves, ut quaedam Philippicae; multae variae, ut contra Aeschinem falsae legationis, ut contra eundem pro causa Ctesiphontis. Iam illud medium quotiens vult arripit et a gravissimo discedens eo potissimum delabitur. Clamores tamen tum movet et tum in dicendo plurimum efficit, cum gravitatis locis utitur. {{pn|112}}Sed ab hoc parumper abeamus, quando quidem de genere, non de homine quaerimus: rei potius, id est eloquentiae vim et naturam explicemus. Illud tamen quod iam ante diximus meminerimus, nihil nos praecipiendi causa esse dicturos atque ita potius acturos ut existimatores videamur loqui, non magistri. In quo tamen longius saepe progredimur, quod videmus non te haec solum esse lecturum, qui ea multo quam nos qui quasi docere videmur habeas notiora, sed hunc librum etiam si minus nostra commendatione, tuo tamen nomine divulgari necesse est.

==XXXII.==
{{pn|113}}Esse igitur perfecte eloquentis puto non eam tantum facultatem habere quae sit eius propria, fuse lateque dicendi, sed etiam vicinam eius ac finitimam dialecticorum scientiam adsumere. Quamquam aliud videtur oratio esse aliud disputatio, nec idem loqui esse quod dicere, ac tamen utrumque in disserendo est: disputandi ratio et loquendi dialecticorum sit, oratorum autem dicendi et ornandi. Zeno quidem ille, a quo disciplina Stoicorum est, manu demonstrare solebat quid inter has artis interesset; nam cum compresserat digitos pugnumque fecerat, dialecticam aiebat eius modi esse; cum autem deduxerat et manum dilataverat, palmae illius similem eloquentiam esse dicebat. {{pn|114}}Atque etiam ante hunc Aristoteles principio artis rhetoricae dicit illam artem quasi ex altera parte respondere dialecticae, ut hoc videlicet differant inter se quod haec ratio dicendi latior sit, illa loquendi contractior. Volo igitur huic summo omnem quae ad dicendum trahi possit loquendi rationem esse notam; quae quidem res, quod te his artibus eruditum minime fallit, duplicem habuit docendi viam. Nam et ipse Aristoteles tradidit praecepta plurima disserendi et postea qui dialectici dicuntur spinosiora multa pepererunt. {{pn|115}}Ego eum censeo qui eloquentiae laude ducatur non esse earum rerum omnino rudem, sed vel illa antiqua vel hac Chrysippi disciplina institutum. Noverit primum vim, naturam, genera verborum et simplicium et copulatorum; deinde quot modis quidque dicatur; qua ratione verum falsumne sit iudicetur; quid efficiatur e quoque, quid cuique consequens sit quidve contrarium; cumque ambigue multa dicantur, quo modo quidque eorum dividi explanarique oporteat. Haec tenenda sunt oratori --saepe enim occurrunt--, sed quia sua sponte squalidiora sunt, adhibendus erit in his explicandis quidam orationis nitor.

==XXXIII.==
{{pn|116}}Et quoniam in omnibus quae ratione docentur et via primum constituendum est quid quidque sit--nisi enim inter eos qui disceptant convenit quid sit illud quod ambigitur, nec recte disseri umquam nec ad exitum perveniri potest--, explicanda est saepe verbis mens nostra de quaque re atque involuta rei notitia definiendo aperienda est, si quidem est definitio oratio, quae quid sit id de quo agitur ostendit quam brevissime; tum, ut scis, explicato genere cuiusque rei videndum est quae sint eius generis sive formae sive partes, ut in eas tribuatur omnis oratio. {{pn|117}}Erit igitur haec facultas in eo quem volumus esse eloquentem, ut definire rem possit nec id faciat tam presse et anguste quam in illis eruditissimis disputationibus fieri solet, sed cum explanatius tum etiam uberius et ad commune iudicium popularemque intellegentiam accommodatius; idemque etiam, cum res postulabit, genus universum in species certas, ut nulla neque praetermittatur neque redundet, partietur ac dividet. Quando autem id faciat aut quo modo, nihil ad hoc tempus, quoniam, ut supra dixi, iudicem esse me, non doctorem volo. {{pn|118}}Nec vero a dialecticis modo sit instructus et habeat omnis philosophiae notos ac tractatos locos. Nihil enim de religione, nihil de morte, nihil de pietate, nihil de caritate patriae, nihil de bonis rebus aut malis, nihil de virtutibus aut vitiis, nihil de officio, nihil de dolore, nihil de voluptate, nihil de perturbationibus animi et erroribus, quae saepe cadunt in causas et ieiunius aguntur, nihil, inquam, sine ea scientia quam dixi graviter ample copiose dici et explicari potest.

==XXXIV.==
{{pn|119}}De materia loquor orationis etiam nunc, non de ipso genere dicendi. Volo enim prius habeat orator rem de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam cogitet quibus verbis quidque dicat [aut quo modo]--quem etiam, quo grandior sit et quodam modo excelsior, ut de Pericle dixi supra, ne physicorum quidem esse ignarum volo. Omnia profecto, cum se a caelestibus rebus referet ad humanas, excelsius magnificentiusque et dicet et sentiet. {{pn|120}}Cum illa divina cognoverit, nolo ignoret ne haec quidem humana. Ius civile teneat, quo egent causae forenses cotidie. Quid est enim turpius quam legitimarum et civilium controversiarum patrocinia suscipere, cum sis legum et civilis iuris ignarus? Cognoscat etiam rerum gestarum et memoriae veteris ordinem, maxime scilicet nostrae civitatis, sed etiam imperiosorum populorum et regum inlustrium; quem laborem nobis Attici nostri levavit labor, qui conservatis notatisque temporibus, nihil cum inlustre praetermitteret, annorum septingentorum memoriam uno libro conligavit. Nescire autem quid ante quam natus sis acciderit, id est semper esse puerum. Quid enim est aetas hominis, nisi ea memoria rerum veterum cum superiorum aetate contexitur? Commemoratio autem antiquitatis exemplorumque prolatio summa cum delectatione et auctoritatem orationi adfert et fidem. {{pn|121}}Sic igitur instructus veniet ad causas, quarum habebit genera primum ipsa cognita. Erit enim ei perspectum nihil ambigi posse in quo non aut res controversiam faciat aut verba: res aut de vero aut de recto aut de nomine, verba aut de ambiguo aut de contrario. Nam si quando aliud in sententia videtur esse aliud in verbis, genus est quoddam ambigui quod ex praeterito verbo fieri solet, in quo quod est ambiguorum proprium res duas significari videmus.

==XXXV.==
{{pn|122}}Cum tam pauca sint genera causarum, etiam argumentorum praecepta pauca sunt. Traditi sunt e quibus ea ducantur duplices loci: uni e rebus ipsis, alteri adsumpti. Tractatio igitur rerum efficit admirabilem orationem; nam ipsae quidem res in perfacili cognitione versantur. Quid enim iam sequitur, quod quidem artis sit, nisi ordiri orationem, in quo aut concilietur auditor aut erigatur aut paret se ad discendum; rem breviter exponere et probabiliter et aperte, ut quid agatur intellegi possit; sua confirmare, adversaria evertere, eaque efficere non perturbate, sed singulis argumentationibus ita concludendis, ut efficiatur quod sit consequens eis quae sumentur ad quamque rem confirmandam; post omnia peroratione inflammantem restinguentemve concludere? Has partis quem ad modum tractet singulas difficile dictu est hoc loco; nec enim semper tractantur uno modo. {{pn|123}}Quoniam autem non quem doceam quaero, sed quem probem, probabo primum eum qui quid deceat viderit. Haec enim sapientia maxime adhibenda eloquenti est, ut sit temporum personarumque moderator. Nam nec semper nec apud omnis nec contra omnis nec pro omnibus nec cum omnibus eodem modo dicendum arbitror.

==XXXVI.==
Is erit ergo eloquens qui ad id quodcumque decebit poterit accommodare orationem. Quod cum statuerit, tum ut quidque erit dicendum ita dicet, nec satura ieiune nec grandia minute nec item contra, sed erit rebus ipsis par et aequalis oratio.

{{pn|124}}Principia verecunda, nondum elatis incensa verbis, sed acuta sententiis vel ad offensionem adversarii vel ad commendationem sui. Narrationes credibiles nec historico sed prope cotidiano sermone explicatae dilucide. Dein si tenuis causa est, tum etiam argumentandi tenue filum et in docendo et in refellendo, idque ita tenebitur, ut quanta ad rem tanta ad orationem fiat accessio. {{pn|125}}Cum vero causa ea inciderit in qua vis eloquentiae possit expromi, tum se latius fundet orator, tum reget et flectet animos et sic adficiet ut volet, id est ut causae natura et ratio temporis postulabit. Sed erit duplex eius omnis ornatus ille admirabilis, propter quem ascendit in tantum honorem eloquentia. Nam cum omnis pars orationis esse debet laudabilis, sic ut verbum nullum nisi aut grave aut elegans excidat, tum sunt maxime luminosae et quasi actuosae partes duae: quarum alteram in universi generis quaestione pono, quam, ut supra dixi, Graeci appellant thesin, alteram in augendis amplificandisque rebus, quae ab isdem auxesis est nominata. {{pn|126}}Quae etsi aequabiliter toto corpore orationis fusa esse debet, tamen in communibus locis maxime excellet; qui communes sunt appellati eo quod videntur multarum idem esse causarum, sed proprii singularum esse debebunt. At vero illa pars orationis, quae est de genere universo, totas causas saepe continet. Quicquid est enim illud in quo quasi certamen est controversiae, quod Graece krinomenon dicitur, id ita dici placet, ut traducatur ad perpetuam quaestionem atque uti de universo genere dicatur, nisi cum de vero ambigitur, quod quaeri coniectura solet. {{pn|127}}Dicetur autem non Peripateticorum more--est enim illorum exercitatio elegans iam inde ab Aristotele constituta--, sed aliquanto nervosius et ita de re communia dicentur, ut et pro reis multa leniter dicantur et in adversarios aspere. Augendis vero rebus et contra abiciendis nihil est quod non perficere possit oratio; quod [et] inter media argumenta faciendum est quotiescumque dabitur vel amplificandi vel minuendi locus, et paene infinite in perorando.

==XXXVII.==
{{pn|128}}Duo restant enim, quae bene tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciunt. Quorum alterum est, quod Graeci ethikon vocant, ad naturas et ad mores et ad omnem vitae consuetudinem accommodatum; alterum, quod idem pathetikon nominant, quo perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. Illud superius come iucundum, ad benevolentiam conciliandam paratum; hoc vehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur: quod cum rapide fertur, sustineri nullo pacto potest. {{pn|129}}Quo genere nos mediocres aut multo etiam minus, sed magno semper usi impetu saepe adversarios de statu omni deiecimus. Nobis pro familiari reo summus orator non respondit Hortensius; a nobis homo audacissimus Catilina in senatu accusatus obmutuit; nobis privata in causa magna et gravi cum coepisset Curio pater respondere, subito adsedit, cum sibi venenis ereptam memoriam diceret. {{pn|130}}Quid ego de miserationibus loquar? Quibus eo sum usus pluribus quod, etiam si plures dicebamus, perorationem mihi tamen omnes relinquebant; in quo ut viderer excellere non ingenio sed dolore adsequebar. Quae qualiacumque in me sunt--me [enim] ipsum paenitet quanta sint--, sed apparent in orationibus, etsi carent libri spiritu illo, propter quem maiora eadem illa cum aguntur quam cum leguntur videri solent.

==XXXVIII.==
{{pn|131}}Nec vero miseratione solum mens iudicum permovenda est--qua nos ita dolenter uti solemus ut puerum infantem in manibus perorantes tenuerimus, ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione complerimus forum--, sed est faciendum etiam ut irascatur iudex mitigetur, invideat faveat, contemnat admiretur, oderit diligat, cupiat fastidiat, speret metuat, laetetur doleat; qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla, mitiorum defensiones meae. {{pn|132}}Nullo enim modo animus audientis aut incitari aut leniri potest, qui modus a me non temptatus sit,--dicerem perfectum, si ita iudicarem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerem; sed, ut supra dixi, nulla me ingeni sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam; nec umquam is qui audiret incenderetur, nisi ardens ad eum perveniret oratio. Vterer exemplis domesticis, nisi ea legisses, uterer alienis vel Latinis, si ulla reperirem, vel Graecis, si deceret. Sed Crassi perpauca sunt nec ea iudiciorum, nihil Antoni, nihil Cottae, nihil Sulpici; dicebat melius quam scripsit, Hortensius. {{pn|133}}Verum haec vis, quam quaerimus, quanta sit suspicemur, quoniam exemplum non habemus, aut si exempla sequimur, a Demosthene sumamus et quidem perpetuae dictionis ex eo loco unde in Ctesiphontis iudicio de suis factis, consiliis, meritis in rem publicam adgressus est dicere. Ea profecto oratio in eam formam quae est insita in mentibus nostris includi sic potest, ut maior eloquentia ne requiratur quidem.

==XXXIX.==
{{pn|134}}Sed iam forma [ipsa] restat et charakter ille qui dicitur; qui qualis esse debeat ex his quae supra dicta sunt intellegi potest. Nam et singulorum verborum et conlocatorum lumina attigimus; quibus sic abundabit, ex ore nullum nisi aut elegans aut grave exeat, ex omnique genere frequentissimae translationes erunt, quod eae propter similitudinem transferunt animos et referunt ac movent huc et illuc, qui motus cogitationis celeriter agitatus per se ipse delectat. Et reliqua ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina magnum adferunt ornatum orationi; sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scaenae aut fori appellantur insignia, non quia sola ornent, sed quod excellant. {{pn|135}}Eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia: cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem conicitur aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur aut continenter unum verbum non in eadem sententia ponitur; aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; aut cum sunt contrariis relata contraria; aut cum gradatim sursum versus reditur; aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur; aut cum aliquid praetereuntes cur id faciamus ostendimus; aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes; aut si est aliqua exclamatio vel admirationis vel questionis; aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.

{{pn|136}}Sed sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utitur, sunt qui putent idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vero nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur; nec quicquam est aliud dicere nisi omnis aut certe plerasque aliqua specie inluminare sententias: quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? Tantum modo notetur locus.

==XL.==
{{pn|137}}Sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem et una in re haereat in eademque commoretur sententia; saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut inrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet; ut quod dixit iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse respondeat; ut contra ac dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet ecquid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partis; ut aliquid relinquat ac neglegat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso in quo reprehendatur culpam in adversarium conferat; {{pn|138}}ut saepe cum eis qui audiunt, non numquam etiam cum adversario quasi deliberet; ut hominum sermones moresque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur avertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videatur opponi; ut comparet similitudines; ut utatur exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum; ut optet, ut exsecretur; ut fiat eis apud quos dicet familiaris. {{pn|139}}Atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur: brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio: saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. 

==XLI.==
Hoc in genere--nam quasi silvam vides--omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.

{{pn|140}}Sed haec nisi conlocata et quasi structa et nexa verbis ad eam laudem quam volumus aspirare non possunt. De quo cum mihi deinceps viderem esse dicendum, etsi movebant iam me illa quae supra dixeram tamen eis quae sequuntur perturbabar magis. Occurrebat enim posse reperiri non invidos solum, quibus referta sunt omnia, sed fautores etiam laudum mearum, qui non censerent eius viri esse, de cuius meritis senatus tanta iudicia fecisset comprobante populo Romano quanta de nullo, de artificio dicendi litteris tam multa mandare. Quibus si nihil aliud responderem nisi me M. Bruto negare roganti noluisse, iusta esset excusatio, cum et amicissimo et praestantissimo viro et recta et honesta petenti satis facere voluissem. {{pn|141}}Sed si profiterer--quod utinam possem!--Me studiosis dicendi praecepta et quasi vias quae ad eloquentiam ferrent traditurum, quis tandem id iustus rerum existimator reprehenderet? Nam quis umquam dubitavit quin in re publica nostra primas eloquentia tenuerit semper urbanis pacatisque rebus, secundas iuris scientia? Cum in altera gratiae, gloriae, praesidi plurimum esset, in altera praescriptionum cautionumque praeceptio, quae quidem ipsa auxilium ab eloquentia saepe peteret, ea vero repugnante vix suas regiones finisque defenderet. {{pn|142}}Cur igitur ius civile docere semper pulchrum fuit hominumque clarissimorum discipulis floruerunt domus: ad dicendum si quis acuat aut adiuvet in eo iuventutem, vituperetur? Nam si vitiosum est dicere ornate, pellatur omnino e civitate eloquentia; sin ea non modo eos ornat penes quos est, sed etiam iuvat universam rem publicam, cur aut discere turpe est quod scire honestum est aut quod posse pulcherrimum est id non gloriosum est docere?

==XLII.==
{{pn|143}}&quot;At alterum factitatum est, alterum novum.&quot; Fateor; sed utriusque rei causa est. Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ei qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent, sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus; alteri, cum domesticum tempus in cognoscendis componendisque causis, forense in agendis, reliquum in sese ipsis reficiendis omne consumerent, quem habebant instituendi aut docendi locum? Atque haud scio an plerique nostrorum oratorum [contra atque nos] ingenio plus valuerint quam doctrina; itaque illi dicere melius quam praecipere, nos contra fortasse possumus. {{pn|144}}&quot;At dignitatem docere non habet.&quot; Certe, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicando, si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio [cur] cum docendo etiam aliquid aliquando [si] possis meliores facere, cur nolis? An quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est, [ut est]: quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est? {{pn|145}}&quot;At ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiam autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen ea se valere dissimulant.&quot; Propterea quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere? {{pn|146}}Ac fortasse ceteri tectiores; ego semper me didicisse prae me tuli. Qui enim possem, cum [et] afuissem domo adulescens et horum studiorum causa maria transissem et doctissimis hominibus referta domus esset et aliquae fortasse inessent in sermone nostro doctrinarum notae cumque vulgo scripta nostra legerentur, dissimulare me didicisse? Quid [erat cur] probarem nisi quod parum fortasse profeceram?

==XLIII.==
Quod cum ita sit, tamen ea quae supra dicta sunt plus in disputando quam ea de quibus dicendum est dignitatis habuerunt. {{pn|147}}De verbis enim componendis et de syllabis prope modum dinumerandis et dimetiendis loquemur; quae etiam si sunt, sicuti mihi videntur, necessaria, tamen fiunt magnificentius quam docentur. Est id omnino verum, at proprie in hoc dicitur. Nam omnium magnarum artium sicut arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item; sed esse illa sine his non potest. Me autem sive pervulgatissimus ille versus, qui vetat artem pudere proloqui quam factites, dissimulare non sinit qui delecter, sive tuum studium a me hoc volumen expressit, tamen eis quos aliquid reprehensuros suspicabar respondendum fuit. {{pn|148}}Quod si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem? Quae quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximis rebus forensibus nostris [et externis] inclusae [et domesticae] litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.

==XLIV.==
{{pn|149}}Conlocabuntur igitur verba, aut ut inter se quam aptissime cohaereant extrema cum primis eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut forma ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem suum, aut ut comprehensio numerose et apte cadat. Atque illud primum videamus quale sit, quod vel maxime desiderat diligentiam, ut fiat quasi structura quaedam nec tamen fiat operose; nam esset cum infinitus tum puerilis labor; quod apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola:

        quam lepide lexis compostae ut tesserulae omnes
        arte pavimento atque emblemate vermiculato!

{{pn|150}}Nolo haec tam minuta constructio appareat; sed tamen stilus exercitatus efficiet facile formulam componendi. Nam ut in legendo oculus sic animus in dicendo prospiciet quid sequatur, ne extremorum verborum cum insequentibus primis concursus aut hiulcas voces efficiat aut asperas. Quamvis enim suaves gravesque sententiae tamen, si in condite positis verbis efferuntur, offendent auris, quarum est iudicium superbissimum. Quod quidem Latina lingua sic observat, nemo ut tam rusticus sit qui vocalis nolit coniungere. {{pn|151}}In quo quidam etiam Theopompum reprehendunt, quod eas litteras tanto opere fugerit, etsi idem magister eius Isocrates fecerat; at non Thucydides, ne ille quidem haud paulo maior scriptor Plato nec solum in eis sermonibus qui dialogoi dicuntur, ubi etiam de industria id faciendum fuit sed in populari oratione, qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti; quae sic probata est, ut eam quotannis, ut scis, illo die recitari necesse sit. In ea est crebra ista vocalium concursio, quam magna ex parte ut vitiosam fugit Demosthenes.

==XLV.==
{{pn|152}}Sed Graeci viderint; nobis ne si cupiamus quidem distrahere voces conceditur. Indicant orationes illae ipsae horridulae Catonis, indicant omnes poetae praeter eos qui, ut versum facerent, saepe hiabant, ut Naevius:

        vos, qui accolitis Histrum         fluvium atque algidam
         et ibidem:
         quam numquam vobis Grai atque barbari.
        At Ennius saepe
        Scipio invicte,
        et semel quidem nos:
         hoc motu radiantis etesiae in vada ponti.

{{pn|153}}Hoc idem nostri saepius non tulissent, quod Graeci laudare etiam solent. Sed quid ego vocalis? Sine vocalibus saepe brevitatis causa contrahebant, ut ita dicerent: multi' modis, in vas' argenteis, palmi' crinibus, tecti' fractis. Quid vero licentius quam quod hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora? Nam ut duellum bellum, [et] duis bis, sic Duellium cum qui Poenos classe devicit Bellium nominaverunt, cum superiores appellati essent semper Duellii. Quin etiam verba saepe contrahuntur non usus causa sed aurium. Quo modo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris? Quam litteram etiam e maxillis et taxillis et paxillo et vexillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit. {{pn|154}}Libenter etiam copulando verba iungebant, ut sodes pro si audes, sis pro si vis. Iam in uno capsis tria verba sunt. Ain pro aisne, nequire pro non quire, malle pro magis velle, nolle pro non velle, dein etiam saepe et exin pro deinde et pro exinde dicimus. Quid, illud non olet unde sit, quod dicitur cum illis, cum autem nobis non dicitur, sed nobiscum? Quia si ita diceretur, obscaenius concurrerent litterae, ut etiam modo, nisi autem interposuissem, concurrissent. Ex eo est mecum et tecum, non cum me et cum te, ut esset simile illis nobiscum atque vobiscum.

==XLVI.==
{{pn|155}}Atque etiam a quibusdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec reprehendunt. Nam pro deum atque hominum fidem deorum aiunt. Ita credo hoc illi nesciebant: an dabat hanc consuetudo licentiam? Itaque idem poeta qui inusitatius contraxerat:

        patris mei meum factum pudet
        pro meorum factorum, et
        texitur, exitium examen rapit

pro exitiorum, non dicit liberum, ut plerique loquimur, cum cupidos liberum aut in liberum loco dicimus, sed ut isti volunt:

        neque tuom umquam in gremium extollas liberorum ex te genus,

et idem:

        namque Aesculapi liberorum.

At ille alter in Chryse non solum:

         cives, antiqui amici maiorum meum,

quod erat usitatum, sed durius etiam:

        consilium socii, augurium atque extum interpretes;

idemque pergit:

        postquam prodigium horriferum, portentum pavos;

quae non sane sunt in omnibus neutris usitata. Nec enim dixerim tam libenter armum iudicium,--etsi est apud eundem:

        nihilne ad te de iudicio armum accidit?

{{pn|156}}quam centuriam fabrum et procum, ut censoriae tabulae loquuntur, audeo dicere, non fabrorum aut procorum; planeque duorum virorum iudicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus iudicandis dico numquam. Et quid dixit Accius?

        video sepulcra duo duorum corporum;

idemque

        mulier una duum virum.

Quid verum sit intellego; sed alias ita loquor ut concessum est, ut hoc [vel] pro deum dico vel pro deorum, alias ut necesse est, cum trium virum, non virorum, et sestertium nummum, non sestertiorum nummorum, quod in his consuetudo varia non est.

==XLVII.==
{{pn|157}}Quid quod sic loqui, nosse, iudicasse vetant, novisse iubent et iudicavisse? Quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum recte dici et imminutum usitate. Itaque utrumque Terentius:

eho tu, cognatum tuom non noras?

Post idem

Stilponem inquam noveras.

Sient plenum est, sint imminutum; licet utare utroque.

Ergo ibidem:

quae quam sint cara post carendo intellegunt,

quamque attinendi magni dominatus sient.

Nec vero reprehenderim

scripsere alii rem

et scripserunt esse verius sentio, sed consuetudini auribus indulgenti libenter obsequor.

isdem campus habet

inquit Ennius; et in templis: EIDEM PROBAVIT; at isdem erat verius, nec tamen eisdem ut opimius; male sonabat isdem: impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis causa liceret. Et posmeridianas quadrigas quam postmeridianas quadriiugas libentius dixerim et me hercule quam me hercules. Non scire quidem barbarum iam videtur, nescire dulcius. Ipsum meridiem cur non medidiem? Credo, quod erat insuavius. {{pn|158}}Vna praepositio est af, quae nunc tantum in accepti tabulis manet ac ne his quidem omnium, in reliquo sermone mutata est; nam amovit dicimus et abegit et abstulit, ut iam nescias a'ne verum sit an ab an abs. Quid si etiam abfugit turpe visum est et abfer noluerunt, aufugit et aufer maluerunt? Quae praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo reperietur. Noti erant et navi et nari, quibus cum IN praeponi oporteret, dulcius visum est ignotos, ignavos, ignaros dicere quam ut veritas postulabat. Ex usu dicunt et e re publica, quod in altero vocalis excipiebat, in altero esset asperitas, nisi litteram sustulisses, ut exegit, edixit; refecit, rettulit, reddidit: adiuncti verbi prima littera praepositionem commutavit, ut subegit, summovit, sustulit.

==XLVIII.==
{{pn|159}}Quid in verbis iunctis? Quam scite insipientem non insapientem, iniquum non inaequum, tricipitem non tricapitem, concisum non concaesum! Ex quo quidam pertisum etiam volunt, quod eadem consuetudo non probavit. Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? Indoctus dicimus brevi prima littera, insatius producta, inhumanus brevi, infelix longa. Et, ne multis, quibus in verbis eae primae litterae sunt quae in sapiente atque felice, producte dicitur, in ceteris omnibus breviter; itemque composuit, consuevit, concrepuit, confecit. Consule veritatem: reprehendet; refer ad auris: probabunt. Quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio. {{pn|160}}Quin ego ipse, cum scirem ita maiores locutos esse, ut nusquam nisi in vocali aspiratione uterentur, loquebar sic, ut pulcros, Cetegos, triumpos, Cartaginem dicerem; aliquando, idque sero, convicio aurium cum extorta mihi veritas esset, usum loquendi populo concessi, scientiam mihi reservavi. Orcivios tamen et Matones, Otones, Caepiones, sepulcra, coronas, lacrimas dicimus, quia per aurium iudicium licet. Burrum semper Ennius, numquam Pyrrhum;

vi patefecerunt Bruges,

non Phryges, ipsius antiqui declarant libri. Nec enim Graecam litteram adhibebant, nunc autem etiam duas, et cum Phrygum et Phrygibus dicendum esset, absurdum erat aut etiam in barbaris casibus Graecam litteram adhibere aut recto casu solum Graece loqui; tamen et Phryges, et Pyrrhum aurium causa dicimus. {{pn|161}}Quin etiam, quod iam subrusticum videtur, olim autem politius, eorum verborum, quorum eaedem erant postremae duae litterae, quae sunt in optimus, postremam litteram detrahebant, nisi vocalis insequebatur. Ita non erat ea offensio in versibus quam nunc fugiunt poetae novi. Sic enim loquebamur:

qui est omnibu' princeps

non omnibus princeps, et:

vita illa dignu' locoque

non dignus. Quod si indocta consuetudo tam est artifex suavitatis, quid ab ipsa tandem arte et doctrina postulari putamus? {{pn|162}}Haec dixi brevius quam si haec de re una disputarem--est enim locus hic late patens de natura usuque verborum--longius autem quam instituta ratio postulabat.

==XLIX.==
Sed quia rerum verborumque iudicium in prudentia est, vocum autem et numerorum aures sunt iudices, et quod illa ad intellegentiam referuntur, haec ad voluptatem, in illis ratio invenit, in his sensus artem. Aut enim neglegenda fuit nobis voluntas aurium, quibus probari nitebamur, aut ars eius conciliandae reperienda. {{pn|163}}Duae sunt igitur res quae permulceant auris, sonus et numerus. De numero mox, nunc de sono quaerimus. Verba, ut supra diximus, legenda sunt potissimum bene sonantia, sed ea non ut poetae exquisita ad sonum, sed sumpta de medio.

Qua pontus Helles, [supera Tmolum ac Tauricos: locorum splendidis nominibus inluminatus est versus, sed proximus inquinatus insuavissima littera:

finis frugifera et efferta arva Asiae tenet.

{{pn|164}}Qua re bonitate potius nostrorum verborum utamur quam splendore Graecorum, nisi forte sic loqui paenitet:

qua tempestate Helenam Paris

et quae sequuntur. Immo vero ista sequamur asperitatemque fugiamus:

habeo istanc ego perterricrepam

itemque:

versutiloquas malitias.

Nec solum componentur verba ratione, sed etiam finientur, quoniam id iudicium esse alterum aurium diximus. Et finiuntur aut ipsa compositione et quasi sua sponte, aut quodam genere verborum, in quibus ipsis concinnitas inest; quae sive casus habent in exitu similis sive paribus paria redduntur sive opponuntur contraria, suapte natura numerosa sunt, etiam si nihil est factum de industria. {{pn|165}}In huius concinnitatis consectatione Gorgiam fuisse principem accepimus; quo de genere illa nostra sunt in Miloniana: Est enim, iudices, haec non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti sumus. Haec enim talia sunt, ut, quia referuntur eo quo debent referri, intellegamus non quaesitum esse numerum, sed secutum. {{pn|166}}Quod fit item in contrariis referendis, ut illa sunt quibus non modo numerosa oratio sed etiam versus efficitur:

eam quam nihil accusas damnas

condemnas dixisset qui versum effugere vellet--,

bene quam meritam esse autumas [dicis]

male merere? Id quod scis prodest nihil;

id quod nescis obest?

Versum efficit ipsa relatio contrariorum. Idem esset in oratione numerosum: Quod scis nihil prodest; quod nescis multum obest.

==L.==
Semper haec, quae Graeci antitheta nominant, cum contrariis opponuntur contraria, numerum oratorium necessitate ipsa efficiunt etiam sine industria. {{pn|167}}Hoc genere antiqui iam ante Isocratem delectabantur et maxime Gorgias, cuius in oratione plerumque efficit numerum ipsa concinnitas. Nos etiam in hoc genere frequentes, ut illa sunt in quarto accusationis: Conferte hanc pacem cum illo bello, huius praetoris adventum cum illius imperatoris victoria, huius cohortem impuram cum illius exercitu invicto, huius libidines cum illius continentia: ab illo qui cepit conditas, ab hoc qui constitutas accepit captas dicetis Syracusas.

{{pn|168}}Ergo et hi numeri sint cogniti et genus illud tertium explicetur quale sit, numerosae et aptae orationis. Quod qui non sentiunt, quas auris habeant aut quid in his hominis simile sit nescio. Meae quidem et perfecto completoque verborum ambitu gaudent et curta sentiunt nec amant redundantia. Quid dico meas? Contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Id enim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia. &quot;Non erat hoc apud antiquos.&quot; Et quidem nihil aliud fere non erat; nam et verba eligebant et sententias gravis et suavis reperiebant, sed eas aut vinciebant aut explebant parum. {{pn|169}}&quot;Hoc me ipsum delectat&quot; inquiunt. Quid si antiquissima illa pictura paucorum colorum magis quam haec iam perfecta delectet, illa nobis sit credo repetenda, haec scilicet repudianda! Nominibus veterum gloriantur. Habet autem ut in aetatibus auctoritatem senectus, sic in exemplis antiquitas, quae quidem apud me ipsum valet plurimum. Nec ego id quod deest antiquitati flagito potius quam laudo quod est; praesertim cum [ea] maiora iudicem quae sunt quam illa quae desunt. Plus est enim in verbis et in sententiis boni, quibus illi excellunt, quam in conclusione sententiarum, quam non habent.

==LI.==
Post inventa conclusio est, qua credo usuros veteres illos fuisse, si iam nota atque usurpata res esset; qua inventa omnis usos magnos oratores videmus. {{pn|170}}Sed habet nomen invidiam, cum in oratione iudiciali et forensi numerus [Latine, Graece rhythmos] inesse dicitur. Nimis enim insidiarum ad capiendas auris adhiberi videtur, si etiam in dicendo numeri ab oratore quaeruntur. Hoc freti isti et ipsi infracta et amputata loquuntur et eos vituperant qui apta et finita pronuntiant; si inanibus verbis levibusque sententiis, iure; sin probae res, lecta verba, quid est cur claudere aut insistere orationem malint quam cum sententia pariter excurrere? Hic enim invidiosus numerus nihil adfert aliud nisi ut sit apte verbis comprehensa sententia; quod fit etiam ab antiquis, sed plerumque casu saepe natura; et quae valde laudantur apud illos, ea fere quia sunt conclusa laudantur. {{pn|171}}Et apud Graecos quidem iam anni prope quadringenti sunt cum hoc probatur; nos nuper agnovimus. Ergo Ennio licuit vetera contemnenti dicere:

versibus, quos olim Fauni vatesque canebant,

mihi de antiquis eodem modo non licebit? Praesertim cum dicturus non sim ante hunc, ut ille, nec quae sequuntur: Nos ausi reserare;--legi enim audivique non nullos, quorum prope modum absolute concluderetur oratio. Quod qui non possunt, non est eis satis non contemni, laudari etiam volunt. Ego autem illos ipsos laudo idque merito, quorum se isti imitatores esse dicunt, etsi in eis aliquid desidero, hos vero minime, qui nihil illorum nisi vitium sequuntur, cum a bonis absint longissime.

{{pn|172}}Quod si auris tam inhumanas tamque agrestis habent, ne doctissimorum quidem virorum eos movebit auctoritas? Omitto Isocratem discipulosque eius Ephorum et Naucratem, quamquam orationis faciendae et ornandae auctores locupletissimi summi ipsi oratores esse debebant. Sed quis omnium doctior, quis acutior, quis in rebus vel inveniendis vel iudicandis acrior Aristotele fuit? Quis porro Isocrati est adversatus infensius? Is igitur versum in oratione vetat esse, numerum iubet. Eius auditor Theodectes in primis, ut Aristoteles saepe significat, politus scriptor atque artifex hoc idem et sentit et praecipit; Theophrastus vero eisdem de rebus etiam accuratius. Quis ergo istos ferat, qui hos auctores non probent? Nisi omnino haec esse ab eis praecepta nesciunt. {{pn|173}}Quod si ita est--nec vero aliter existimo--quid, ipsi suis sensibus non moventur? Nihilne eis inane videtur, nihil inconditum, nihil curtum, nihil claudicans, nihil redundans? In versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos numeros tenet nec illud quod offendit aut curat aut in quo offendit intellegit; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit.

==LII.==
{{pn|174}}Visne igitur, Brute, totum hunc locum accuratius etiam explicemus quam illi ipsi, qui et haec et alia nobis tradiderunt, an his contenti esse quae ab illis dicta sunt possumus? Sed quid quaero velisne, cum litteris tuis eruditissime scriptis te id vel maxime velle perspexerim? Primum ergo origo, deinde causa, post natura, tum ad extremum usus ipse explicetur orationis aptae atque numerosae.

Nam qui Isocratem maxime mirantur, hoc in eius summis laudibus ferunt, quod verbis solutis numeros primum adiunxerit. Cum enim videret oratores cum severitate audiri, poetas autem cum voluptate, tum dicitur numeros secutus, quibus etiam in oratione uteretur, cum iucunditatis causa tum ut varietas occurreret satietati. {{pn|175}}Quod ab eis vere quadam ex parte, non totum dicitur. Nam neminem in eo genere scientius versatum Isocrate confitendum est, sed princeps inveniendi fuit Thrasymachus, cuius omnia nimis etiam exstant scripta numerose. Nam, ut paulo ante dixi, paria paribus adiuncta et similiter definita itemque contrariis relata contraria, quae sua sponte, etiam si id non agas, cadunt plerumque numerose, Gorgias primum invenit, sed eis est usus intemperatius. Id autem est genus, ut ante dictum est, ex tribus partibus conlocationis alterum. {{pn|176}}Horum uterque Isocratem aetate praecurrit, ut eos ille moderatione, non inventione vicerit. Est enim, ut in transferendis faciendisque verbis tranquillior sic in ipsis numeris sedatior. Gorgias autem avidior est generis eius et his festivitatibus sic enim ipse censet--insolentius abutitur; quas Isocrates tamen, cum audivisset adulescens in Thessalia senem iam Gorgiam, moderatius temperavit. Quin etiam se ipse tantum quantum aetate procedebat--prope enim centum confecit annos--relaxabat a nimia necessitate numerorum, quod declarat in eo libro quem ad Philippum Macedonem scripsit, cum iam admodum esset senex; in quo dicit sese minus iam servire numeris quam solitus esset. Ita non modo superiores sed etiam se ipse correxerat.

==LIII.==
{{pn|177}}Quoniam igitur habemus aptae orationis eos principes auctoresque quos diximus et origo inventa est, causa quaeratur. Quae sic aperta est, ut mirer veteres non esse commotos, praesertim cum, ut fit, fortuito saepe aliquid concluse apteque dicerent. Quod cum animos hominum aurisque pepulisset, ut intellegi posset id quod casus effudisset cecidisse iucunde, notandum certe genus atque ipsi sibi imitandi fuerunt. Ipsae enim aures vel animus aurium nuntio naturalem quandam in se continet vocum omnium mensionem. {{pn|178}}Itaque et longiora et breviora iudicat et perfecta ac moderata semper exspectat; mutila sentit quaedam et quasi decurtata, quibus tamquam debito fraudetur offenditur, productiora alia et quasi immoderatius excurrentia, quae magis etiam aspernantur aures; quod cum in plerisque tum in hoc genere nimium quod est offendit vehementius quam id quod videtur parum. Vt igitur poeticae versus inventus est terminatione aurium, observatione prudentium, sic in oratione animadversum est, multo illud quidem serius, sed eadem natura admonente, esse quosdam certos cursus conclusionesque verborum.

{{pn|179}}Quoniam igitur causam quoque ostendimus, naturam nunc--id enim erat tertium--si placet explicemus; quae disputatio non huius instituti sermonis est, sed artis intimae. Quaeri enim potest, qui sit orationis numerus et ubi sit positus et natus ex quo, et is unusne sit an duo an plures quaque ratione componatur et ad quam rem et quando et quo loco et quem ad modum adhibitus aliquid voluptatis adferat. {{pn|180}}Sed ut in plerisque rebus sic in hac duplex est considerandi via quarum altera est longior, brevior altera, eadem etiam planior.

==LIV.==
Est autem longioris prima illa quaestio sitne omnino ulla numerosa oratio; quibusdam enim non videtur, quia nihil insit in ea certi ut in versibus, et quod ipsi, qui adfirment esse eos numeros, rationem cur sint non queant reddere. Deinde, si sit numerus in oratione, qualis sit aut quales, et e poeticisne numeris an ex alio genere quodam et, si e poeticis, quis eorum sit aut qui; namque aliis unus modo aliis plures aliis omnes idem videntur. Deinde, quicumque sunt sive unus sive plures, communesne sint omni generi orationis--quoniam aliud genus est narrandi aliud persuadendi aliud docendi an dispares numeri cuique orationis generi accommodentur; si communes, qui sint; si dispares, quid intersit, et cur non aeque in oratione atque in versu numerus appareat. {{pn|181}}Deinde, quod dicitur in oratione numerosum, id utrum numero solum efficiatur, an etiam vel compositione quadam vel genere verborum; an sit suum cuiusque, ut numerus intervallis, compositio vocibus, genus ipsum verborum quasi quadam forma et lumine orationis appareat, sitque omnium fons compositio ex eaque et numerus efficiatur et ea quae dicuntur orationis quasi formae et lumina, quae, ut dixi, Graeci vocant schemata. {{pn|182}}At non est unum nec idem quod voce iucundum est et quod moderatione absolutum et quod inluminatum genere verborum; quamquam id quidem finitimum est numero, quia per se plerumque perfectum est; compositio autem ab utroque differt, quae tota servit gravitati vocum aut suavitati. Haec igitur fere sunt in quibus rei natura quaerenda sit.

==LV.==
{{pn|183}}Esse ergo in oratione numerum quendam non est difficile cognoscere. Iudicat enim sensus; in quo est iniquum quod accidit non agnoscere, si cur id accidat reperire nequeamus. Neque enim ipse versus ratione est cognitus, sed natura atque sensu, quem dimensa ratio docuit quid accideret. Ita notatio naturae et animadversio peperit artem. Sed in versibus res est apertior, quamquam etiam a modis quibusdam cantu remoto soluta esse videtur oratio maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui lyricoi a Graecis nominantur, quos cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio. {{pn|184}}Quorum similia sunt quaedam etiam apud nostros, velut illa in Thyeste:

quemnam te esse dicam? Qui tarda in senecta

et quae sequuntur; quae, nisi cum tibicen accessit, orationis sunt solutae simillima. At comicorum senarii propter similitudinem sermonis sic saepe sunt abiecti, ut non numquam vix in eis numerus et versus intellegi possit. Quo est ad inveniendum difficilior in oratione numerus quam in versibus. {{pn|185}}Omnino duo sunt quae condiant orationem, verborum numerorumque iucunditas. In verbis inest quasi materia quaedam, in numero autem expolitio. Sed ut ceteris in rebus necessitatis inventa antiquiora sunt quam voluptatis. {{pn|186}}[Itaque et Herodotus et eadem superiorque aetas numero caruit nisi quando temere ac fortuito, et scriptores perveteres de numero nihil omnino, de oratione praecepta multa nobis reliquerunt.]--Nam quod et facilius est et magis necessarium, id semper ante cognoscitur

==LVI.==
ita translata aut facta aut coniuncta verba facile sunt cognita, quia sumebantur e consuetudine cotidianoque sermone. Numerus autem non domo depromebatur neque habebat aliquam necessitudinem aut cognationem cum oratione. Itaque serius aliquanto notatus et cognitus quasi quandam palaestram et extrema liniamenta orationi attulit. {{pn|187}}Quod si et angusta quaedam atque concisa et alia est dilatata et fusa oratio, necesse est id non litterarum accidere natura, sed intervallorum longorum et brevium varietate; quibus implicata atque permixta oratio quoniam tum stabilis est tum volubilis, necesse est eius modi vi naturam numeri contineri. Nam circuitus ille, quem saepe iam diximus, incitatior numero ipso fertur et labitur, quoad perveniat ad finem et insistat. Perspicuum est igitur numeris astrictam orationem esse debere, carere versibus.

{{pn|188}}Sed hi numeri poeticine sint an ex alio genere quodam deinceps est videndum. Nullus est igitur numerus extra poeticos, propterea quod definita sunt genera numerorum. Nam omnis talis est, ut unus sit e tribus. Pes enim, qui adhibetur ad numeros, partitur in tria, ut necesse sit partem pedis aut aequalem esse alteri parti aut altero tanto aut sesqui esse maiorem. Ita fit aequalis dactylus, duplex iambus, sesquiplex paean; qui pedes in orationem non cadere qui possunt? Quibus ordine locatis quod efficitur numerosum sit necesse est. {{pn|189}}Sed quaeritur quo numero aut quibus potissimum sit utendum. Incidere vero omnis in orationem etiam ex hoc intellegi potest, quod versus saepe in oratione per imprudentiam dicimus. Est id vehementer vitiosum, sed non attendimus neque exaudimus nosmet ipsos; senarios vero et Hipponacteos effugere vix possumus; magnam enim partem ex iambis nostra constat oratio. Sed tamen eos versus facile agnoscit auditor; sunt enim usitatissimi; inculcamus autem per imprudentiam saepe etiam minus usitatos, sed tamen versus: vitiosum genus et longa animi provisione fugiendum. {{pn|190}}Elegit ex multis Isocrati libris triginta fortasse versus Hieronymus Peripateticus in primis nobilis, plerosque senarios, sed etiam anapaestos; quo quid potest esse turpius? Etsi in legendo fecit malitiose; prima enim syllaba dempta ex primo verbo sententiae postremum ad verbum primam rursus syllabam adiunxit insequentis sententiae; ita factus est anapaestus is qui Aristophaneus nominatur; quod ne accidat observari nec potest nec necesse est. Sed tamen hic corrector in eo ipso loco quo reprehendit, ut a me animum adversum est studiose inquirente in eum, immittit imprudens ipse senarium. Sit igitur hoc cognitum in solutis etiam verbis inesse numeros eosdemque esse oratorios qui sint poetici.

==LVII.==
{{pn|191}}Sequitur ergo ut qui maxime cadant in orationem aptam numeri videndum sit. Sunt enim qui iambicum putent, quod sit orationis simillimus, qua de causa fieri ut is potissimum propter similitudinem veritatis adhibeatur in fabulis, quod ille dactylicus numerus hexametrorum magniloquentiae sit accommodatior. Ephorus autem, levis ipse orator et profectus ex optima disciplina, paeana sequitur aut dactylum, fugit autem spondeum et trochaeum. Quod enim paean habebat tris brevis, dactylus autem duas, brevitate et celeritate syllabarum labi putat verba proclivius contraque accidere in spondeo et trochaeo; quorum quod alter e longis constet alter e brevibus, fieri alteram nimis incitatam alteram nimis tardam orationem, neutram temperatam. {{pn|192}}Sed et illi priores errant et Ephorus in culpa est. Nam et qui paeana praetereunt, non vident mollissimum a sese numerum eundemque amplissimum praeteriri. Quod longe Aristoteli videtur secus, qui iudicat heroum numerum grandiorem quam desideret soluta oratio, iambum autem nimis e vulgari esse sermone. Ita neque humilem et abiectam orationem nec nimis altam et exaggeratam probat, plenam tamen eam vult esse gravitatis, ut eos qui audient ad maiorem admirationem possit traducere. {{pn|193}}Trochaeum autem, qui est eodem spatio quo choreus, cordacem appellat, quia contractio et brevitas dignitatem non habeat. Ita paeana probat eoque ait uti omnis, sed ipsos non sentire cum utantur; esse autem tertium ac medium inter illos, et ita factos eos pedes esse, ut in eis singulis modus insit aut sesquiplex aut duplex aut par. Itaque illi de quibus ante dixi tantum modo commoditatis habuerunt rationem, nullam dignitatis. {{pn|194}}Iambus enim et dactylus in versum cadunt maxime; itaque ut versum fugimus in oratione, sic hi sunt evitandi continuati pedes; aliud enim quiddam est oratio nec quicquam inimicius quam illa versibus; paean autem minime est aptus ad versum, quo libentius eum recepit oratio. Ephorus vero ne spondeum quidem, quem fugit, intellegit esse aequalem dactylo, quem probat. Syllabis enim metiendos pedes, non intervallis existimat; quod idem facit in trochaeo, qui temporibus et intervallis est par iambo, sed eo vitiosus in oratione, si ponatur extremus, quod verba melius in syllabas longiores cadunt. Atque haec, quae sunt apud Aristotelem, eadem a Theophrasto Theodecteque de paeane dicuntur. {{pn|195}}Ego autem sentio omnis in oratione esse quasi permixtos et confusos pedes, nec enim effugere possemus animadversionem, si semper isdem uteremur, quia nec numerosa esse, ut poema, neque extra numerum, ut sermo vulgi, esse debet oratio--alterum nimis est vinctum, ut de industria factum appareat, alterum nimis dissolutum, ut pervagatum ac vulgare videatur; ut ab altero non delectere, alterum oderis--; {{pn|196}}sit igitur, ut supra dixi, permixta et temperata numeris nec dissoluta nec tota numerosa, paeane maxime, quoniam optimus auctor ita censet, sed reliquis etiam numeris, quos ille praeterit, temperata.

==LVIII.==
Quos autem numeros cum quibus tamquam purpuram misceri oporteat nunc dicendum est atque etiam quibus orationis generibus sint quique accommodatissimi. Iambus enim frequentissimus est in eis quae demisso atque humili sermone dicuntur; {{pn|197}}paean autem in amplioribus, in utroque dactylus. Itaque in varia et perpetua oratione hi sunt inter se miscendi et temperandi. Sic minime animadvertetur delectationis aucupium et quadrandae orationis industria; quae latebit eo magis, si et verborum et sententiarum ponderibus utemur. Nam qui audiunt haec duo animadvertunt et iucunda sibi censent, verba dico, et sententias, eaque dum animis attentis admirantes excipiunt, fugit eos et praetervolat numerus; qui tamen si abesset, illa ipsa delectarent minus. {{pn|198}}Nec vero is cursus est numerorum--orationis dico, nam est longe aliter in versibus--, nihil ut fiat extra modum; nam id quidem esset poema; sed omnis nec claudicans nec quasi fluctuans sed aequabiliter constanterque ingrediens numerosa habetur oratio. Atque id in dicendo numerosum putatur, non quod totum constat e numeris, sed quod ad numeros proxime accedit; quo etiam difficilius est oratione uti quam versibus, quod in illis certa quaedam et definita lex est, quam sequi sit necesse; in dicendo autem nihil est propositum, nisi ut ne immoderata aut angusta aut dissoluta aut fluens sit oratio. Itaque non sunt in ea tamquam tibicini percussionum modi, sed universa comprehensio et species orationis clausa et terminata est, quod voluptate aurium iudicatur.

==LIX.==
{{pn|199}}Solet autem quaeri totone in ambitu verborum numeri tenendi sint an in primis partibus atque in extremis; plerique enim censent cadere tantum numerose oportere terminarique sententiam. Est autem, ut id maxime deceat? non ut solum; ponendus est enim ille ambitus, non abiciendus. Qua re cum aures extremum semper exspectent in eoque acquiescant, id vacare numero non oportet, sed ad hunc exitum iam a principio ferri debet verborum illa comprehensio et tota a capite ita fluere, ut ad extremum veniens ipsa consistat. {{pn|200}}Id autem bona disciplina exercitatis, qui et multa scripserint et quaecumque etiam sine scripto dicent similia scriptorum effecerint, non erit difficillimum. Ante enim circumscribitur mente sententia confestimque verba concurrunt, quae mens eadem, qua nihil est celerius, statim dimittit, ut suo quodque loco respondeant; quorum discriptus ordo alias alia terminatione concluditur. Atque omnia illa et prima et media verba spectare debent ad ultimum. {{pn|201}}Interdum enim cursus est in oratione incitatior, interdum moderata ingressio, ut iam a principio videndum sit quem ad modum velis venire ad extremum. Nec in numeris magis quam in reliquis ornamentis orationis, eadem cum faciamus quae poetae, effugimus tamen in oratione poematis similitudinem. Est enim in utroque et materia et tractatio: materia in verbis, tractatio in conlocatione verborum.

==LX.==
Ternae autem sunt utriusque partes: verborum translatum, novum, priscum .- nam de propriis nihil hoc loco dicimus--; conlocationis autem eae quas diximus, compositio, concinnitas, numerus. {{pn|202}}Sed in utroque frequentiores sunt et liberiores poetae; nam et transferunt verba cum crebrius tum etiam audacius et priscis libentius utuntur et liberius novis. Quod idem fit in numeris, in quibus quasi necessitati parere coguntur. Sed tamen haec nec nimis esse diversa eque nullo modo coniuncta intellegi licet. Ita fit ut non item in oratione ut in versu numerus exstet idque quod numerosum in oratione dicitur non semper numero fiat, sed non numquam aut concinnitate aut constructione verborum. {{pn|203}}Ita si numerus orationis quaeritur qui sit, omnis est, sed alius alio melior atque aptior; si locus, in omni parte verborum; si unde ortus sit, ex aurium voluptate; si componendorum ratio, dicetur alio loco, quia pertinet ad usum, quae pars quarta et extrema nobis in dividendo fuit; si ad quam rem adhibeatur, ad delectationem; si quando, semper; si quo loco, in tota continuatione verborum; si quae res efficiat voluptatem, eadem quae in versibus, quorum modum notat ars, sed aures ipsae tacito eum sensu sine arte definiunt.

==LXI.==
{{pn|204}}Satis multa de natura; sequitur usus, de quo est accuratius disputandum. In quo quaesitum est in totone circuitu illo orationis, quem Graeci periodon, nos tum ambitum, tum circuitum, tum comprehensionem aut continuationem aut circumscriptionem dicimus, an in principiis solum an in extremis an in utraque parte numerus tenendus sit; deinde cum aliud videatur esse numerus aliud numerosum, quid intersit. {{pn|205}}Tum autem in omnibusne numeris aequaliter particulas deceat incidere an facere alias breviores alias longiores, idque quando aut cur; quibusque partibus, pluribusne an singulis, imparibus an aequalibus, et quando aut istis aut illis sit utendum; quaeque inter se aptissime conlocentur et quo modo, an omnino nulla sit in eo genere distinctio; quodque ad rem maxime pertinet, qua ratione numerosa fiat oratio. {{pn|206}}Explicandum etiam est unde orta sit forma verborum dicendumque quantos circuitus facere deceat deque eorum particulis et tamquam incisionibus disserendum est quaerendumque utrum una species et longitudo sit earum anne plures et, si plures, quo loco aut quando quoque genere uti oporteat. Postremo totius generis utilitas explicanda est, quae quidem patet latius; non ad unam enim rem aliquam, sed ad pluris accommodatur.

{{pn|207}}Ac licet non ad singula respondentem de universo genere sic dicere, ut etiam singulis satis responsum esse videatur. Remotis igitur reliquis generibus unum selegimus hoc, quod in causis foroque versatur, de quo diceremus. Ergo in aliis, id est in historia et in eo quod appellamus epideiktikon placet omnia dici Isocrateo Theopompeoque more illa circumscriptione ambituque, ut tamquam in orbe inclusa currat oratio, quoad insistat in singulis perfectis absolutisque sententiis. {{pn|208}}Itaque postea quam est nata haec vel circumscriptio vel comprehensio vel continuatio vel ambitus, si ita licet dicere, nemo, qui aliquo esset in numero, scripsit orationem generis eius quod esset ad delectationem comparatum remotumque a iudiciis forensique certamine, quin redigeret omnis fere in quadrum numerumque sententias. Nam cum is est auditor qui non vereatur ne compositae orationis insidiis sua fides attemptetur, gratiam quoque habet oratori voluptati aurium servienti.

==LXII.==
{{pn|209}}Genus autem hoc orationis neque totum adsumendum est ad causas forensis neque omnino repudiandum, si enim semper utare, cum satietatem adfert tum quale sit etiam ab imperitis agnoscitur; detrahit praeterea actionis dolorem, aufert humanum sensum auditoris, tollit funditus veritatem et fidem. Sed quoniam adhibenda non numquam est, primum videndum est quo loco, deinde quam diu retinenda sit, tum quot modis commutanda. {{pn|210}}Adhibenda est igitur numerosa oratio, si aut laudandum est aliquid ornatius, ut nos in accusationis secundo de Siciliae laude diximus, ut in senatu de consulatu meo, aut exponenda narratio, quae plus dignitatis desiderat quam doloris, ut in quarto accusationis de Hennensi Cerere, de Segestana Diana, de Syracusarum situ diximus. Saepe etiam in amplificanda re concessu omnium funditur numerose et volubiliter oratio. Id nos fortasse non perfecimus, conati quidem saepissime sumus; quod plurimis locis perorationes nostrae voluisse nos atque animo contendisse declarant. Id autem tum valet cum is qui audit ab oratore iam obsessus est ac tenetur. Non enim id agit ut insidietur et observet, sed iam favet processumque vult dicendique vim admirans non anquirit quid reprehendat. {{pn|211}}Haec autem forma retinenda non diu est, nec dico in peroratione, quam ipsam includit, sed in orationis reliquis partibus. Nam cum sis eis locis usus quibus ostendi licere, transferenda tota dictio est ad illa quae nescio cur, cum Graeci kommata et kola nominent, nos non recte incisa et membra dicamus. Neque enim esse possunt rebus ignotis nota nomina, sed cum verba aut suavitatis aut inopiae causa transferre soleamus, in omnibus hoc fit artibus, ut, cum id appellandum sit quod propter rerum ignorationem ipsarum nullum habuerit ante nomen, necessitas cogat aut novum facere verbum aut a simili mutuari.

==LXIII.==
{{pn|212}}Quo autem pacto deceat incise membratimve dici iam videbimus; nunc quot modis mutentur comprehensiones conclusionesque dicendum est. Fluit omnino numerus a primo tum incitatius brevitate pedum, tum proceritate tardius. Cursum contentiones magis requirunt, eitiones rerum tarditatem. Insistit autem ambitus modis pluribus, e quibus unum est secuta Asia maxime, qui dichoreus vocatur, cum duo extremi chorei sunt, id est e singulis longis et brevibus. Explanandum est enim, quod ab aliis eidem pedes aliis vocabulis nominantur. {{pn|213}}Dichoreus non est ille quidem sua sponte vitiosus in clausulis, sed in orationis numero nihil est tam vitiosum quam si semper est idem. Cadit autem per se ille ipse praeclare, quo etiam satietas formidanda est magis. Me stante C. Carbo C. F. tribunus plebis in contione dixit his verbis: O Marce Druse, patrem appello--haec quidem duo binis pedibus incisim; dein membratim: Tu dicere solebas sacram esse rem publicam;--haec item membra ternis; {{pn|214}}post ambitus: &quot;Quicumque eam violavissent, ab omnibus esse ei poenas persolutas&quot;--dichoreus; nihil enim ad rem, extrema illa longa sit an brevis; deinde: Patris dictum sapiens temeritas fili comprobavit--hoc dichoreo tantus clamor contionis excitatus est, ut admirabile esset. Quaero nonne id numerus effecerit? Verborum ordinem immuta, fac sic: &quot;Comprobavit fili temeritas, iam nihil erit, etsi temeritas ex tribus brevibus et longa est, quem Aristoteles ut optimum probat, a quo dissentio.&quot; {{pn|215}}&quot;At eadem verba, eadem sententia.&quot; Animo istuc satis est, auribus non satis. Sed id crebrius fieri non oportet; primum enim numerus agnoscitur, deinde satiat, postea cognita facilitate contemnitur.

==LXIV.==
Sed sunt clausulae plures, quae numerose et iucunde cadant. Nam et creticus, qui est e longa et brevi et longa, et eius aequalis paean, qui spatio par est, syllaba longior, quam commodissime putatur in solutam orationem inligari, cum sit duplex. Nam aut e longa est et tribus brevibus, qui numerus in primo viget, iacet in extremo, aut e totidem brevibus et longa, [in] quem optime cadere censent veteres; ego non plane reicio, sed alios antepono. {{pn|216}}Ne spondeus quidem funditus est repudiandus, etsi, quod est e longis duabus, hebetior videtur et tardior; habet tamen stabilem quendam et non expertem dignitatis gradum, in incisionibus vero multo magis et in membris; paucitatem enim pedum gravitate sua et tarditate compensat. Sed hos cum in clausulis pedes nomino, non loquor de uno pede extremo: adiungo, quod minimum sit, proximum superiorem, saepe etiam tertium. {{pn|217}}Ne iambus quidem, qui est e brevi et longa, aut par choreo qui habet tris brevis trochaeus, sed spatio par, non syllabis, aut etiam dactylus, qui est e longa et duabus brevibus, si est proximus a postremo, parum volubiliter pervenit ad extremum, si est extremus choreus aut spondeus; numquam enim interest uter sit eorum in pede extremo. Sed idem hi tres pedes male concludunt, si quis eorum in extremo locatus est, nisi cum pro cretico postremus est dactylus; nihil enim interest dactylus sit extremus an creticus, quia postrema syllaba brevis an longa sit ne in versu quidem refert. {{pn|218}}Qua re etiam paeana qui dixit aptiorem, in quo esset longa postrema, vidit parum, quoniam nihil ad rem est, postrema quam longa sit. Iam paean, quod pluris habeat syllabas quam tris, numerus a quibusdam, non pes habetur. Est quidem, ut inter omnis constat antiquos, Aristotelem, Theophrastum, Theodectem, Ephorum, unus aptissimus orationi vel orienti vel mediae; putant illi etiam cadenti, quo loco mihi videtur aptior creticus. Dochmius autem e quinque syllabis, brevi, duabus longis, brevi, longa, ut est hoc: amicos tenes, quovis loco aptus est, dum semel ponatur: iteratus aut continuatus numerum apertum et nimis insignem facit.

==LXV.==
{{pn|219}}His igitur tot commutationibus tamque variis si utemur, nec deprehendetur manifesto quid a nobis de industria fiat et occurretur satietati. Et quia non numero solum numerosa oratio sed et compositione fit et genere, quod ante dictum est, concinnitatis--compositione potest intellegi, cum ita structa verba sunt, ut numerus non quaesitus sed ipse secutus esse videatur, ut apud Crassum: Nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est; ordo enim verborum efficit numerum sine ulla aperta oratoris industria--; itaque si quae veteres illi, Herodotum dico et Thucydidem totamque eam aetatem, apte numeroseque dixerunt, ea non numero quaesito, sed verborum conlocatione ceciderunt. {{pn|220}}Formae vero quaedam sunt orationis, in quibus ea concinnitas est ut sequatur numerus necessario. Nam cum aut par pari refertur aut contrarium contrario opponitur aut quae similiter cadunt verba verbis comparantur, quidquid ita concluditur, plerumque fit ut numerose cadat, quo de genere cum exemplis supra diximus; ut haec quoque copia facultatem adferat non semper eodem modo desinendi. Nec tamen haec ita sunt arta et astricta, ut ea, cum velimus, laxare nequeamus. Multum interest utrum numerosa sit, id est similis numerorum, an plane e numeris constet oratio; alterum si fit, intolerabile vitium est, alterum nisi fit, dissipata et inculta et fluens est oratio.

==LXVI.==
{{pn|221}}Sed quoniam non modo non frequenter verum etiam raro in veris causis aut forensibus circumscripte numeroseque dicendum est, sequi videtur, ut videamus quae sint illa quae supra dixi incisa, quae membra. Haec enim in veris causis maximam partem orationis obtinent. Constat enim ille ambitus et plena comprehensio e quattuor fere partibus, quae membra dicimus, ut et auris impleat et neque brevior sit quam satis sit neque longior. Quamquam utrumque non numquam vel potius saepe accidit, ut aut citius insistendum sit aut longius procedendum, ne brevitas defrudasse auris videatur neve longitudo obtudisse. Sed habeo mediocritatis rationem; nec enim loquor de versu et est liberior aliquanto oratio. {{pn|222}}[E quattuor igitur quasi hexametrorum instar versuum quod sit constat fere plena comprehensio.] His igitur singulis versibus quasi nodi apparent continuationis, quos in ambitu coniungimus. Sin membratim volumus dicere, insistimus atque, cum opus est, ab isto cursu invidioso facile nos et saepe diiungimus. Sed nihil tam debet esse numerosum quam hoc, quod minime apparet et valet plurimum. Ex hoc genere illud est Crassi: &quot;Missos faciant patronos; ipsi prodeant&quot;;--nisi intervallo dixisset &quot;ipsi prodeant&quot;, sensisset profecto se fudisse senarium; omnino melius caderet prodeant ipsi; sed de genere nunc disputo; {{pn|223}}--&quot;cur clandestinis consiliis nos oppugnant? Cur de perfugis nostris copias comparant contra nos?&quot; Prima sunt illa duo, quae kommata Graeci vocant, nos incisa dicimus; deinde tertium kolon illi, nos membrum; sequitur non longa--ex duobus enim versibus, id est membris, perfecta comprehensio est et in spondeos cadit; et Crassus quidem sic plerumque dicebat, idque ipse genus dicendi maxime probo.

==LXVII.==
Sed quae incisim aut membratim efferuntur, ea vel aptissime cadere debent, ut est apud me: &quot;Domus tibi deerat? At habebas.

Pecunia superabat? At egebas&quot;; haec incise dicta sunt quattuor; {{pn|224}}at membratim quae sequuntur duo: &quot;Incurristi amens in columnas, in alienos insanus insanisti&quot;. Deinde omnia tamquam crepidine quadam comprehensione longiore sustinentur: &quot;Depressam, caecam, iacentem domum pluris quam te et quam fortunas tuas aestimasti&quot;. Dichoreo finitur. At spondeis proximum illud. Nam in his, quibus ut pugiunculis uti oportet, brevitas faciet ipsa liberiores pedes; saepe enim singulis utendum est, plerumque binis, et utrisque addi pedis potest, non fere ternis amplius. {{pn|225}}Incisim autem et membratim tractata oratio in veris causis plurimum valet, maximeque eis locis, cum aut arguas aut refellas, ut nos in Corneliana secunda: &quot;O callidos homines, o rem excogitatam, o ingenia metuenda!&quot; Membratim adhuc; deinde caesim: Diximus, rursus membratim: &quot;Testis dare volumus&quot;. Extrema sequitur comprehensio, sed ex duobus membris, qua non potest esse brevior: &quot;Quem, quaeso, nostrum fefellit ita vos esse facturos?&quot; {{pn|226}}Nec ullum genus est dicendi aut melius aut fortius quam binis aut ternis ferire verbis, non numquam singulis, paulo alias pluribus, inter quae variis clausulis interponit se raro numerosa comprehensio; quam perverse fugiens Hegesias, dum ille quoque imitari Lysiam vult alterum paene Demosthenem, saltat incidens particulas. Et is quidem non minus sententiis peccat quam verbis, ut non quaerat quem appellet ineptum qui illum cognoverit. Sed ego illa Crassi et nostra posui, ut qui vellet auribus ipsis quid numerosum etiam in minimis particulis orationis esset iudicaret. Et quoniam plura de numerosa oratione diximus quam quisquam ante nos, nunc de eius generis utilitate dicemus.

==LXVIII.==
{{pn|227}}Nihil enim est aliud, Brute, quod quidem tu minime omnium ignoras, pulchre et oratorie dicere nisi optimis sententiis verbisque lectissimis dicere. Et nec sententia ulla est quae fructum oratori ferat, nisi apte eita atque absolute, nec verborum lumen apparet nisi diligenter conlocatorum, et horum utrumque numerus inlustrat; numerus autem--saepe enim hoc testandum est--non modo non poetice vinctus verum etiam fugiens illum eique omnium dissimillimus; non quin idem sint numeri non modo oratorum et poetarum verum omnino loquentium, denique etiam sonantium omnium quae metiri auribus possumus, sed ordo pedum facit, ut id quod pronuntiatur aut orationis aut poematis simile videatur. {{pn|228}}Hanc igitur, sive compositionem sive perfectionem sive numerum vocari placet, [et] adhibere necesse est, si ornate velis dicere, non solum, quod ait Aristoteles et Theophrastus, ne infinite feratur ut flumen oratio, quae non aut spiritu pronuntiantis aut interductu librari, sed numero coacta debet insistere, verum etiam quod multo maiorem habent apta vim quam soluta. Vt enim athletas nec multo secus gladiatores videmus nihil nec vitando facere caute nec petendo vehementer, in quo non motus hic habeat palaestram quandam, ut quicquid in his rebus fiat utiliter ad pugnam idem ad aspectum etiam sit venustum, sic orator nec plagam gravem facit, nisi petitio fuit apta, nec satis tecte declinat impetum, nisi etiam in cedendo quid deceat intellegit. {{pn|229}}Itaque qualis eorum motus quos apalaistrous Graeci vocant, talis horum mihi videtur oratio qui non claudunt numeris sententias, tantumque abest ut quod ei qui hoc aut magistrorum inopia aut ingeni tarditate aut laboris fuga non sunt adsecuti solent dicere--enervetur oratio compositione verborum, ut aliter in ea nec impetus ullus nec vis esse possit.

==LXIX.==
Sed magnam exercitationem res flagitat, ne quid eorum qui genus hoc secuti non tenuerunt simile faciamus, ne aut verba traiciamus aperte, quo melius aut cadat aut volvatur oratio; {{pn|230}}quod se L. Caelius Antipater in prooemio belli Punici nisi necessario facturum negat. O virum simplicem qui nos nihil celet, sapientem qui serviendum necessitati putet! Sed hic omnino rudis; nobis autem in scribendo atque in dicendo necessitatis excusatio non probatur; nihil est enim necesse et, si quid esset, id necesse tamen non erat confiteri. Et hic quidem, qui hanc a Laelio, ad quem scripsit, cui se purgat, veniam petit, et utitur ea traiectione verborum et nihilo tamen aptius explet concluditque sententias. Apud alios autem et Asiaticos maxime numero servientes inculcata reperias inania quaedam verba quasi complementa numerorum. Sunt etiam qui illo vitio, quod ab Hegesia maxime fluxit, infringendis concidendisque numeris in quoddam genus abiectum incidant versiculorum simillimum. {{pn|231}}Tertium est, in quo fuerunt fratres illi Asiaticorum rhetorum principes Hierocles et Menecles minime mea sententia contemnendi. Etsi enim a forma veritatis et ab Atticorum regula absunt, tamen hoc vitium compensant vel facultate vel copia. Sed apud eos varietas non erat, quod omnia fere concludebantur uno modo. Quae vitia qui fugerit, ut neque verbum ita traiciat ut id de industria factum intellegatur, neque inferciens verba quasi rimas expleat, nec minutos numeros sequens concidat delumbetque sententias, nec sine ulla commutatione in eodem semper versetur genere numerorum, is omnia fere vitia vitaverit. Nam de laudibus multa diximus, quibus sunt illa perspicue vitia contraria.

==LXX.==
{{pn|232}}Quantum autem sit apte dicere, experiri licet, si aut compositi oratoris bene structam conlocationem dissolvas permutatione verborum;--corrumpatur enim tota res, ut [et] haec nostra in Corneliana et deinceps omnia: &quot;Neque me divitiae movent, quibus omnis Africanos et Laelios multi venalicii mercatoresque superarunt&quot;: immuta paululum, ut sit multi superarunt mercatores venaliciique, perierit tota res; et quae sequuntur: &quot;Neque vestis aut caelatum aurum et argentum, quo nostros veteres Marcellos Maximosque multi eunuchi e Syria Aegyptoque vicerunt&quot;; verba permuta sic, ut sit &quot;vicerunt eunuchi e Syria Aegyptoque&quot;: adde tertium: &quot;Neque vero ornamenta ista villarum, quibus L. Paullum et L. Mummium, qui rebus his urbem Italiamque omnem referserunt, ab aliquo video perfacile Deliaco aut Syro potuisse superari&quot;; fac ita: &quot;potuisse superari ab aliquo Syro aut Deliaco&quot;; {{pn|233}}videsne, ut ordine verborum paululum commutato, isdem tamen verbis stante sententia, ad nihilum omnia recidant, cum sint ex aptis dissoluta? Aut si alicuius inconditi arripias dissipatam aliquam sententiam eamque ordine verborum paululum commutato in quadrum redigas, efficiatur aptum illud, quod fuerit antea diffluens ac solutum. Age sume de Gracchi apud censores illud: &quot;Abesse non potest quin eiusdem hominis sit probos improbare qui improbos probet&quot;; quanto aptius, si ita dixisset: &quot;Quin eiusdem hominis sit qui improbos probet probos improbare!&quot; {{pn|234}}Hoc modo dicere nemo umquam noluit nemoque potuit quin dixerit; qui autem aliter dixerunt, hoc adsequi non potuerunt. Ita facti sunt repente Attici; quasi vero Trallianus fuerit Demosthenes! Cuius non tam vibrarent fulmina illa, nisi numeris contorta ferrentur.

==LXXI.==
Sed si quem magis delectant soluta, sequatur ea sane, modo sic ut, si quis Phidiae clipeum dissolverit, conlocationis universam speciem sustulerit, non singulorum operum venustatem; ut in Thucydide orbem modo orationis desidero, ornamenta comparent. {{pn|235}}Isti autem cum dissolvunt orationem, in qua nec res nec verbum ullum est nisi abiectum, non clipeum, sed, ut in proverbio est--etsi humilius dictum est [tamen simile est]--, scopas (ut ita dicam) mihi videntur dissolvere. Atque ut plane genus hoc, quod ego laudo, contempsisse videantur, aut scribant aliquid vel Isocrateo more vel quo Aeschines aut Demosthenes utitur, tum illos existimabo non desperatione reformidavisse genus hoc, sed iudicio refugisse; aut reperiam ipse eadem condicione qui uti velit, ut aut dicat aut scribat utra voles lingua eo genere quo illi volunt; facilius est enim apta dissolvere quam dissipata conectere. {{pn|236}}Res se autem sic habet, ut brevissime dicam quod sentio: composite et apte sine sententiis dicere insania est, sententiose autem sine verborum et ordine et modo infantia, sed eius modi tamen infantia, ut ea qui utantur non stulti homines haberi possint, etiam plerumque prudentes; quo qui est contentus utatur. Eloquens vero, qui non approbationes solum sed admirationes, clamores, plausus, si liceat, movere debet, omnibus oportet ita rebus excellat, ut ei turpe sit quicquam aut exspectari aut audiri libentius.

{{pn|237}}Habes meum de oratore, Brute, iudicium; quod aut sequere, si probaveris, aut tuo stabis, si aliud quoddam est tuum. In quo neque pugnabo tecum neque hoc meum, de quo tanto opere hoc libro adseveravi, umquam adfirmabo esse verius quam tuum. Potest enim non solum aliud mihi ac tibi, sed mihimet ipsi aliud alias videri. Nec in hac is modo re quae ad vulgi adsensum spectet et ad aurium voluptatem, quae duo sunt ad iudicandum levissima, sed ne in maximis quidem rebus quicquam adhuc inveni firmius, quod tenerem aut quo iudicium meum derigerem, quam id quodcumque mihi quam simillimum veri videretur, cum ipsum illud verum tamen in occulto lateret. {{pn|238}}Tu autem velim, si tibi ea quae disputata sunt minus probabuntur, ut aut maius opus institutum putes quam effici potuerit, aut, dum tibi roganti voluerim obsequi, verecundia negandi scribendi me impudentiam suscepisse. 
&lt;/div&gt;{{finis}}</text>
      <sha1>r5etsod7mva7yw54lnhuche7cxm21mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio Usoris:JimKillock</title>
    <ns>3</ns>
    <id>33391</id>
    <revision>
      <id>264586</id>
      <parentid>261525</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JimKillock</username>
        <id>19003</id>
      </contributor>
      <comment>/* ꝓ is always pro, never prae or pre */ Reply</comment>
      <origin>264586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58941" sha1="f6ur939ic5zw423fwqdg7t774t32ckf" xml:space="preserve">== Salve! ==

{{Salve}}[[Usor:Zyephyrus|Zyephyrus]] ([[Disputatio Usoris:Zyephyrus|disputatio]]) 14:24, 16 Augusti 2019 (UTC)

== span ==

please wait to add &lt;nowiki&gt;&lt;span id=&quot;ws-cover&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; in the pages; I will add a parameter for that in the revised [[Formula:Titulus]]. just give me some time till monday :) --[[Usor:Barbaking|Barbaking]] ([[Disputatio Usoris:Barbaking|disputatio]]) 07:57, 29 Aprilis 2020 (UTC)
:Sure :) was just seeing if it works on other exports – I will remove once I've exported one or two. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:58, 29 Aprilis 2020 (UTC)
::ok, it was just to be sure :). the template will have a parameter ''Frons='' to specify the (eventual) cover page, like [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=De_antiquissima_Italorum_sapientia&amp;type=revision&amp;diff=126321&amp;oldid=126320 this] (seems to work). now, we have to understand why the export fails with pdf, and how/if we can center the resulting image... --[[Usor:Barbaking|Barbaking]] ([[Disputatio Usoris:Barbaking|disputatio]]) 08:26, 29 Aprilis 2020 (UTC)

== [[:meta:Community_Tech/Ebook_Export_Improvement|Community_Tech/Ebook_Export_Improvement]] ==

hi, I just wanted to inform you that at the link above on Meta they are looking for comments or feedbacks about the export of Wikisource contents as ebooks; since you seemed interested in the matter, feel free to join the conversation there if you want :) have a nice day, --[[Usor:Barbaking|Barbaking]] ([[Disputatio Usoris:Barbaking|disputatio]]) 11:57, 28 Maii 2020 (UTC)
:Thanks! Will take a look. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:30, 17 Iunii 2020 (UTC)

== Colloquia Erasmi ==
Salve! Optime fecisti quod transcriptionem Colloquiorum aggressus es, quo in opere libenter te adjuvabo. Qui in Vicifonte tiro sim, dubius sum: https://la.wikisource.org/wiki/Disputatio_Libri:Erasmi_Colloquia_Familiaria_Et_Encomium_Moriae.djvu Etiam nescio quam ob rem efficere non possum ut alter dialogus in propria pagina appareat: https://la.wikisource.org/wiki/Colloquia_familiaria/Epithalamium_Petri_Aegidii --[[Usor:Quasus|Quasus]] ([[Disputatio Usoris:Quasus|disputatio]]) 19:10, 16 Septembris 2020 (UTC)
:{{at||Quasus}} Salve Quaese! Et multas gratias! Corrigo hoc paginam, et addere aliquae notae formatae. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]])

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 18:52, 25 Septembris 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 --&gt;

==De italico==

Typographi me docebant numquam voces Graecas scriptura italica (''sic'') designare; nam scriptura Graeca usitata ipsa per se italica est. In libro, quem transcribimus, verba Graeca non italico designata sunt, — ipsa scriptura italica est. Sed si putas sic recte esse, cum continuero, designabo Graeca italico. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:03, 17 Martii 2021 (UTC)
:{{Ping|Demetrius Talpa}} Puto tu recte dicis; formae litterae in libro sunt quasi-italicae, sed nescio quomodo litterae graeciae sint. Non est magni momenti! Possumus eligere formam te putare recte esse. Et multas gratias! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:08, 17 Martii 2021 (UTC)

== Ora Maritima: English or Latin? ==

I've added Sonnenschein's ''[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Ora_Maritima.djvu Ora Maritima]'' to Wikisource. I accidentally added it to the English namespace. I'm not sure I was wrong, though. ''Ora Maritima'' has a lot of exercises and so on that are written in English. So I'm not sure whether to view it as a Latin book with English bits or an English book about Latin. What do you think? I'd like to get this resolved before I start editing the pages, because I think migrating it across namespaces will be a pain if there are a lot of pages to move. [[Usor:Persimmon and Hazelnut|Persimmon and Hazelnut]] ([[Disputatio Usoris:Persimmon and Hazelnut|disputatio]]) 15:30, 7 Octobris 2021 (UTC)
:Hi {{ping|Persimmon and Hazelnut}} I think the case is arguable either way; things are a bit more relaxed here but there are more users at en.ws; maybe ask on their forum before pressing ahead? Either way I will try to give you a bit of help with it. --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:36, 9 Octobris 2021 (UTC)

== Suggestion ==

Hello! How are you?

My name is Erick, I'm from Brazil, and I have added this [[:oldwikisource:Reproduction fac-similé d'un dessin (Bartholomeu Lourenço de Gusmão)/Delineatio machinæ artificiosæ|work]] by [[Scriptor:Bartholomæus de Gusmão|Bartolomeu de Gusmão]] at the Multilingual Wikisource, since it is pretty much a French-Latin bilingual book. You might find it interesting and, if possible, I would like to know if the writing &quot;Bartholomæus de Gusmão&quot; (at the &quot;Scriptor&quot; page) is correct. He was a quite fascinating character and also mastered the Latin-language (I have tried to find more Latin-language versions of his works online, but to no avail). I've found the Latin-language quite interesting, and I hope to learn it enough for reading and writing some day (but grammar lessons don't really work with me) to edit here and in the Latin Wiki. Cheers! [[Usor:Erick Soares3|Erick Soares3]] ([[Disputatio Usoris:Erick Soares3|disputatio]]) 00:11, 16 Novembris 2024 (UTC)

== Epistulae ==

Hi, I'm asking for help/ideas here. Sorry for not writing in Latin, but creating original Latin texts is a bit out of my league. I got a book with scans and transcriptions of letters between Johann Scopoli and Carl Linnae, two famous biologists. I've started transcribing these letters (only those of Scopoli, so far) at [[Epistulae ad Carolum Linnaeum (Ioannes Antonius Scopoli)]]. I am wondering, since there is a lot of letters if there's a better way to organise them (I still have to do ie. text placement on the already transcribed ones). I was thinking to maybe make a disambiguation type page which would contain a list of all letters? Or would standalone pages be more appropriate? Anyhow, thanks for your response! Best regards, [[Usor:A09|A09]] ([[Disputatio Usoris:A09|disputatio]]) 21:00, 1 Maii 2025 (UTC)

:Hi there, yes usually an index page with links to the letters would make sense. See [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)]] for example. Is the source in the public domain or only the contents of the letters btw? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:13, 2 Maii 2025 (UTC)
::Even though the book isn’t old, I believe they are public domain. Scans do not renew copyright in Slovenia and a known author died before 1945, so they should be in public domain (book was made in Slovenia, hence Slovene copyright laws apply). Translations are likely copyrightable, as is the introduction. Don’t worry, I’m not uploading these, just letters :) If anything is wrong, please let me know. Best regards, [[Usor:A09|A09]] ([[Disputatio Usoris:A09|disputatio]]) 09:42, 2 Maii 2025 (UTC)
:::Sure, I was just wondering whether there was a reason for not uploading the source document. If this is included and linked, this helps with provenance, double proof reading and long term error correction. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 13:41, 2 Maii 2025 (UTC)
::::I believe I could upload scanned scans of letters, but once in the future since I'm a bit occupied with other more important things onwiki. Thanks for your help! Stay safe, [[Usor:A09|A09]] ([[Disputatio Usoris:A09|disputatio]]) 13:45, 2 Maii 2025 (UTC)
:::::I uploaded the first letter at [[:File:Epistula ad Carolum Linnaeum (1 Septembris 1760).pdf]], but I have a little problem when referencing it at [[Epistula ad Carolum Linnaeum (1 Septembris 1760)]] (throws an error that the index page wasn't created yet, which is expected). Since not the whole book is in Latin nor is in public domain, is there a way to connect both the Wikisource page with the scanned PDF? Thanks a lot, [[Usor:A09|A09]] ([[Disputatio Usoris:A09|disputatio]]) 19:56, 2 Maii 2025 (UTC)
::::::Hi there, yes this all very non-obvious. I have linked the transcription; you use &quot;Liber:filename&quot;; and then add at least &lt;nowiki&gt;&lt;pagelist/&gt;&lt;/nowiki&gt; into the fields. Pagelist has lots of options, so you can exclude pages and number them in specific ways.
::::::Then, on the compiled public pages, you need to reference the pages you want from the ''Liber'' you want. You can probably use multiple ''Liberi'', or else you can add pages to your PDF by adding new versions to WP Commons on the same file page (ie, '''replace''' the file, rather than create new copies with new file names). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:03, 3 Maii 2025 (UTC)
:::::::I see you have done most of this at [[:Liber:Scopoli-1777 Introductio ad historiam naturalem.pdf]], except for setting up a public / compiled version. usually the transcription is not viewed as the &quot;final&quot; product; the pages are set up as just HTML, eg ''[[De Principe]]'' which compiles the transcription made at [[:Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf]]; this allows export and easier reading, etc. Hope that helps! Also pages of a finished book need to sit underneath the main book page, so that export to epub PDF etc works correctly. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:15, 3 Maii 2025 (UTC)
::::::::Many thanks for your response! [[Usor:A09|A09]] ([[Disputatio Usoris:A09|disputatio]]) 07:20, 3 Maii 2025 (UTC)

== [[Foenix]] and [[Congestorium Artificiose Memorie]] ==

Thank you so much for your interest and assistance. With the help of Google Translate and other ai tool, the text now makes sense. 

I hope you're not too busy and we can manage to finish it within a month or two.

Best regards [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 22:36, 19 Iunii 2025 (UTC)

:Hi there, no problem and sure, the timescale depends really how much prep you can do on the pages before I proof them. The more coherent they are, the easier it is for me to tidy them up. I appreciate tho it might be a lot of work for you to get to the standard you had for the first couple of pages. Let me know how you want to approach it; I do have other things on (eg, [[De Principe]], but if the pages are fairly tidy, doing two or three of pages a day on average is quite possible. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:27, 20 Iunii 2025 (UTC)
::Hi,
::Here a another copy of the book Foenix
::* https://archive.org/details/ita-bnc-in2-00001198-001/page/n11/mode/1up
::[[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 08:43, 22 Iunii 2025 (UTC)
::It's slow going, but we're making progress. Have a look when you get a chance. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 11:50, 28 Iunii 2025 (UTC)
:::Will do, can you take a look at [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/30|page 30]] again when you have a chance? The second part got forgot :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:52, 28 Iunii 2025 (UTC)
::::I am cross referencing the text using the other copies as guide. So it will take a while.
::::# [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|Phoenix]]
::::# [[Liber:Foenix (Petrus Ravennas).djvu|Phoenix]]
::::# [[Liber:Phoenix (Petrus Ravennas, 1600).djvu|Phoenix]]
::::[[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 07:54, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::by the way this is the clearest copy to work on. So I need your help on this page [[Pagina:Foenix (Petrus Ravennas).djvu/20|20]]
:::::[[Liber:Foenix (Petrus Ravennas).djvu]] [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 08:03, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::Do you want to pause and transfer the work to the new book, rather than work on two copies? It seems a waste of effort to transcribe both, if this version is clearer and easier. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:43, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::Well this is done. So go ahead and check transcription and no need to work on the new book
:::::::* [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]]
:::::::[[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 09:24, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::I am using the other copy to find mistake in the first one [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 09:39, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::::OK, no problem, I will leave to you and work on the long edition. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:46, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::Do you know the copy below contains two book in one ([[Foenix]] and [[Congestorium Artificiose Memorie]]). 
:::::::::So, I am trying to finish ([[Foenix]]) first.
:::::::::* [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]]
:::::::::[[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 10:08, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::::::I spotted you have split these up. The second on looks a lot more troublesome, with the gothic font. Is it all set like that? And if so, is there another, easier copy to work off? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:10, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::::There is another copy for (Congestorium Artificiose Memorie)
:::::::::::[[Liber:Congestorium artificiose memorie ... - V.P.F. Joa(n)nis Romberch de Kyrspe. Regularis obseruantie predicatorie- (IA hin-wel-all-00002875-001).pdf]] [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 10:15, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::::::::That looks about the same, in terms of typsetting, unless I have missed something. 
::::::::::::There is also a critical edition recently published, access to which would help. See [https://editorialsinderesis.com/wp-content/uploads/texto-the-congestorium-artificiose-memorie-.pdf this sample of the book]. You could [https://www.ujaen.es/departamentos/lycm/contactos/ramos-grane-marta contact the author via this page] and ask if they would be prepared to share their raw transcription? They might appreciate the interest and share the pain of doing this, and wish to save you the time. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:19, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::::::Not sure if the author agree due to copyright by the publisher [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 10:38, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::::::::::Sure, except:
::::::::::::::* the raw transcript is a literal copy of a public domain text and therefore not subject to copyright
::::::::::::::* as we would match the text to the PD document, this would ensure no copyright was infringed
::::::::::::::In any case, there is no harm in asking (and a lot to gain). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:40, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::::::Also, another copy with more gothic font just in case
:::::::::::::* https://books.google.com/books?id=6XVSN-GYrl0C&amp;printsec=frontcover&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false
:::::::::::::[[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 10:47, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::::::::::I can contact the author, if you prefer - let me know! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:51, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::::::::Yes that would be great [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 10:54, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::Again, thank you for your support and assistance. [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 10:12, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::I noticed that you left a &lt;!--chck--&gt; tag on pages [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/23|23]] and [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/24|24]]. I reviewed those sections against another source on page [[Pagina:Foenix (Petrus Ravennas).djvu/21|21]] and corrected some error. However, I'm unsure how to proceed with the other comment in the text and would appreciate your guidance. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 21:59, 29 Iunii 2025 (UTC)
::::::::Thanks; the main issue now is all the medieval style references, which need to be comprehensible for a modern reader. This will take some research and checking but it is not necessarily for you to do. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 22:06, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::Excellent. When you have a moment, kindly take a look at page [[Pagina:Foenix (Petrus Ravennas).djvu/21|21]] &lt;br&gt;[[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 22:15, 29 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::I successfully removed hidden characters (such as hidden hyphens) from the text resulting from OCR processing. 
:::::::::I will now begin working on the second copy of the book &quot;[[Liber:Foenix (Petrus Ravennas).djvu]]&quot; 
:::::::::Second time's the charm. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 02:17, 30 Iunii 2025 (UTC)

:Where do I do the proofing for ''Congestorium Artificiose Memorie''? Or is that paused? 
:On ''Foenix'', I will work through the various pages marked as ''problematic''. 
:Re page 21 of the second version of ''Foenix'', I don't understand the purpose of me proofing a second copy of this book, could you explain what you are trying to do? 
:I can work on one copy of a book, but I cannot help proofread two versions of the same thing. If it helps you, then you can do what you like of course, but my help has to be limited to one copy of each text. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:54, 30 Iunii 2025 (UTC)
::I don't know why some of the pages marked as ''problematic''. So I am trying find out from other copy [[Specialis:Conlationes/195.47.234.225|195.47.234.225]] 11:09, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::Sure. I have marked them as problematic because they have contractions that I don't understand, or because the characters are sometimes hard to read - sit and fit look very similar, meaning &quot;it would be&quot; and &quot;it makes&quot;, roughly. I am going through the contractions asking ChatGPT or Claude what it makes of them. This is a task for me, which is easiest done this way. It is probably easiest if you let me reduce these to the very difficult to solve issues. There is one, at [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/29|29]], where the contraction e. is unclear. This is his memory aid, but at this point you may need a Latin specialist and a mnemnonics specialist to make an educated guess! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:15, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::That is done now, first pass complete. One query, and maybe some assumptions on the abbreviations relating to the mnemnonics, particulary ''rotunda'' (''.r.'') which might be double checked. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:39, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::You might find ChatGPT or Claude helpful for transcription the '' Congestorium Artificiose Memorie'' [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 14:12, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::::Hi, see my comments at [[Disputatio:Congestorium Artificiosae Memoriae]] - the OCR tools here do a really good job, if you choose the right one. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:16, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::::Just upload a page to ChatGPT and see what it comes up with!. Also ask for translation [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 14:21, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::::::If this was what you have been doing on the other pages of this book then the results are very poor compared with Tesseract OCR which is nearly spot on [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:22, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::::I can btw give some simple instructions for importing and cleaning up the Tesseract OCR, which would be a lot of help for me to proof the result: Basically:
:::::* Import OCR
:::::* Using an external text tool, search and replace ſ for &lt;nowiki&gt;{{s}};&lt;/nowiki&gt; remove the line breaks and hyphen character (join the hyphened words together)
:::::*&lt;nowiki&gt; replace qꝫ with {{que}}, ⁊ with {{tet}}&lt;/nowiki&gt; etc
:::::[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:19, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::::Just upload a page to ChatGPT and see what it comes up with!. Also ask for translation [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 14:22, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::::::As above, looking at the prior work you had done, I don't think it is very helpful [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:23, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::::::Whatever you did on Foenix was pretty decent, but the results on the second book are borderline nonsense at time. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:24, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::::::It might just surprise you [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 14:26, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::I just tried for [[Pagina:Foenix._Domini_Petri_Ravennatis_memoriae_magistri_-_(Petrus)_(IA_hin-wel-all-00002799-001).pdf/56|page 56]], which [[Pagina:Foenix._Domini_Petri_Ravennatis_memoriae_magistri_-_(Petrus)_(IA_hin-wel-all-00002799-001).pdf/56|I did withTesseract]] 
:::::::::I got this:
:::::::::&lt;blockquote&gt;
:::::::::simit doctois sollicitarione dum adolescentior
:::::::::esset in unum congesti libellum qui inde Lon-
:::::::::gestovium artificiose nemozatioe nomen sorti-
:::::::::tus est. Interposita itaq; per me appellatione
:::::::::cum devolveretur ad S. Apostolicam causā
:::::::::Jacobi hochstrassen inquisitoria contra *Spe-
:::::::::culum ocularezibq; inter cardinei cœtus vi-
:::::::::ros pecularius committeretur / veluti iuriscon-
:::::::::sultissimis: &amp; quod præcipuum erat: quia inter
:::::::::Theologicum agmen facile primatum tribit ve-
:::::::::dicasset vir alter eque acu (absq; iniuria di-
:::::::::cetur) quid nam fideri archodoceæ consentane
:::::::::um: quidue dissimum internoscere. Cumq;
:::::::::ille reverendissimus pater &amp; procurator age-
:::::::::ret apud Episcopum Spirē. factus apud
:::::::::Reuerendiff. Domi. tuam sollicitator con-
:::::::::sumptis aliquoties vigiliis abs te institit:
:::::::::dum indices vel rectius horarum edes tuas fre-
:::::::::quentares: tuo potissimum erant: quæ longe
:::::::::noscē molestiam nonnulli alleviarent: Impzi-
:::::::::mis quidem locorum arte Symonidis compa-
:::::::::ratio optaram in sum amplo spacioso perspicu-
:::::::::o tuo cum dissertinijs ad rem ipsam necessariijs
:::::::::exornatissimo palatio. Ne modo ut Liceronis
:::::::::est præcepto centum inibi concederentur lo-
:::::::::caverum penetrare que Ioan. M. Ischaelis
:::::::::&amp; Petrus ravennas: atq; alij suadent facillimē
:::::::::illuc coniurare liceret. Si quippe religiosorū
:::::::::domus Theologorum: Iuristarum / &amp; Medicorū
:::::::::/ Philosophorum: id genus hominum maiore
:::::::::nōs ingredi liberet quatenus inibi nobis loca
:::::::::vendicemus a Palatio tuo volefcius nulla ra&lt;/blockquote&gt;
:::::::::Tesseract picks up all of the weird characters, much, much better. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:30, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::::::::Here is a [[Usor:JimKillock/Transcribe_test|table showing a comparison for pge 57]]. Tesseract is doing much better and would save us both a lot of time, I am certain. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:23, 30 Iunii 2025 (UTC)
::::::::::Hi there, Marta came back to say that she is contractually obliged not to share her transcription. 
::::::::::I played a bit more with the two transcription tools. I am not anti CHatGPT or anything, I use it for various things, but it is doing a lot worse than the scanning tools we have. This second book is a lot more old fashioned and uses a lot more medieval scribal contractions, which ChatGPT is not picking up (along with some other errors). See [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Pagina%3AFoenix._Domini_Petri_Ravennatis_memoriae_magistri_-_%28Petrus%29_%28IA_hin-wel-all-00002799-001%29.pdf%2F54&amp;diff=235384&amp;oldid=234977 this edit for example], where I replaced what you were able to do with ChatGPT with a Tesseract transcription. 
::::::::::If we go with Tesseract, and you can do the initial work, then I can commit to finishing the pages that way. If I have to work from ChatGPT output, without it being substantially cleaned up, I fear that will be too much work as I will just end up re-scanning the pages.  Considering how long this book is as well,  I will probably have to bow out at this point. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:55, 30 Iunii 2025 (UTC)
:::::::::::I see your point, and you’re right. Also, I have a crazy idea — it just might work I need time to test it. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 03:51, 1 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::https://www.youtube.com/watch?v=KE4xEzFGSU8 [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 04:01, 1 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::That might be a stretch! I am njot sure it is needed, the error rate is not so high. The text we have is very close in style to what is known as a Latin [[:w:en:Incunabula|Incunabulum]]; ie early printed book, and the Tesseract Latin-Incunabula engine is trained on these kinds of books and fonts already.
::::::::::::There is another thing we can automate tho, which is the search and replace. Since a lot of the work is basically finding the characters long-s and son on, and replacing with a template, eg &lt;nowiki&gt;{{s}}, {{et}}, {{tet}}, {{qui}}&lt;/nowiki&gt;, and so on, we could get a Wikimedia bot to work through the pages on the book,  and do all the replacements.
::::::::::::That would cut the time significantly, I think. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:01, 1 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::Note that I am working on a bot for this. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:46, 1 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::OK, so the folks at Wikisource helped write a js to do this for us. You can find my version of it at [[Usor:JimKillock/scribal.js]]. The first line of [[Usor:JimKillock/common.js]] also needs to be included, to summon it. What this does is to clean up the output from the scan on the''' first save of the new page only'''.  This should speed up the process immensely. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 22:46, 1 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::okay, have look at page [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/52|52]] and [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/53|53]]
:::::::::::::Is this the right way to do it?
:::::::::::::Just to confirm—are ¶ and ꝰ meant to be part of the text? 
:::::::::::::Also, it seems ꝰ short for &quot;us&quot; [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 02:07, 2 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::::Is this the right way to do it? - this looks good yes, altho the script would not work of course, as the page was already in existence.
::::::::::::::I corrected some templates which did not exist / were not needed. If in doubt, use &lt;nowiki&gt;{{scr|origchar|result}}&lt;/nowiki&gt;
::::::::::::::I will vibecode a bash script to do the same job as the js tool, for the existing raw pages
::::::::::::::Just to confirm—are ¶ and ꝰ meant to be part of the text? Yes and yes
::::::::::::::Also, it seems ꝰ short for &quot;us&quot; - It is what later became a ' mark - so it just means &quot;something missing follows&quot;. So we use&lt;nowiki&gt; {{Scr| ꝰ|us}}&lt;/nowiki&gt; [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:29, 2 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::::(we can add an {{us}} template tho, for readability etc - but not all 9's will be us), so IDK if we should transform it automatically) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:30, 2 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::::In fact it seems you are right and this is always -us, so I added it into the scripts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:51, 2 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::::[https://gist.github.com/JimKillock/853b4b8baf23bac5fd55b5499c1bf93a Here is a bash script] that will replace the characters automatically, not sure if you are familiar with using terminal scripts etc but it is not difficult. If made executable, and named as below, it would run with 
::::::::::::::&lt;code&gt;./wikimedia_transform.sh filename.txt&lt;/code&gt; [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:16, 2 Iulii 2025 (UTC)
Checking in, if you want to help (and don't want to add transcriptions) you can format and check pages up to page 100. --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:57, 3 Iulii 2025 (UTC)

:Update, I have {{exp|nearly}} done the first pass. Some of the layouts look quite hard work tho, with text on the sie o upside down. These might need to be images? SVGs? I am not sure. Let me know if you are still working on this, and how you feel able to help. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:24, 4 Iulii 2025 (UTC)
:Hi there, I have listed the pages that I hope you or your friends can help format at [[Disputatio:Congestorium Artificiosae Memoriae]]. Be good to hear from you, and know if you are still interested in finishing this project. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:12, 5 Iulii 2025 (UTC)
::I'm really sorry I haven’t been in touch—I was sick over the past few days and needed some time to rest and recover. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 11:33, 5 Iulii 2025 (UTC)
:::No problem at all, hope you feel better. Let me know if you ate able to help with the page formatting. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:35, 5 Iulii 2025 (UTC)
::::Feeling better now—working on fixing the Header [[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:844E:A3D1:3C0D:7173|2A00:5400:E139:99B:844E:A3D1:3C0D:7173]] 20:44, 7 Iulii 2025 (UTC)
::::I have create a table for the pages
::::[[Disputatio:Congestorium Artificiosae Memoriae]] [[Specialis:Conlationes/91.198.251.56|91.198.251.56]] 10:19, 8 Iulii 2025 (UTC)
:::::That's great, good to see progress on these. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:37, 8 Iulii 2025 (UTC)
::::::Hi
::::::Two templates are required for this page [[Pagina:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf/216|216]] and possibly others.
::::::* &quot;Template:Upside down&quot;
::::::* &quot;Template:Transform-rotate&quot;
::::::[[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:79A7:F703:B7EE:932E|2A00:5400:E139:99B:79A7:F703:B7EE:932E]] 23:20, 9 Iulii 2025 (UTC)
:::::::OK, copied across to &lt;nowiki&gt;{{Inversus}} {{Rotatus}}; and also {{Dsiplay}} was needed, at {{Ostensio}}&lt;/nowiki&gt; [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:28, 10 Iulii 2025 (UTC)
::::::::{{Inversus|Inversus}}, {{Rotatus|90|Rotatus}} [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:34, 10 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::Rotate has something wrong / missing, will investigate later or tomorrow [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:40, 10 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::👍 [[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:C075:F9CC:DBAD:4791|2A00:5400:E139:99B:C075:F9CC:DBAD:4791]] 15:57, 10 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::OK, it is working, in fact, but you need sytax like &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|0}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|20}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|40}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|60}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; giving &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|0}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|20}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|40}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; {{Rotatus|60}}&quot;&gt;∫&lt;/span&gt;. See the documentation at [[Formula:Rotatus]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:06, 11 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::you can also just use [[Formula:Littera rotata]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:17, 11 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::Great [[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:3546:C2D1:DC9E:345B|2A00:5400:E139:99B:3546:C2D1:DC9E:345B]] 13:24, 11 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::Before I start splitting the book into chapters, please take a look at the table of contents I’ve created and share your feedback 
:::::::::::::[[Disputatio:Congestorium Artificiosae Memoriae]] [[Specialis:Conlationes/82.167.150.133|82.167.150.133]] 17:26, 11 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::::Thanks, my only comment was to use forward slashes. Are you OK with the Wikimarkup around spltting pages, chapters etc? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:27, 11 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::::not a problem [[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:C543:505F:553A:813E|2A00:5400:E139:99B:C543:505F:553A:813E]] 17:37, 11 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::::Like that [[Congestorium Artificiosae Memoriae/Conclusio|Conclusio]] [[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:C543:505F:553A:813E|2A00:5400:E139:99B:C543:505F:553A:813E]] 18:14, 11 Iulii 2025 (UTC)
:::::::::::::::Have you thought of a fitting title for the opening section of the book?
:::::::::::::::from page 53 to 61 [[Specialis:Conlationes/2A00:5400:E139:99B:C543:505F:553A:813E|2A00:5400:E139:99B:C543:505F:553A:813E]] 18:18, 11 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::::::What do we have? Some poems (Poema) and some dedicatory letters (Epistolae). That would do for now I think? They can always be moved later, we could also check how Marta has done it, altho this is not obvious from the introductory chapters and contents page. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:37, 12 Iulii 2025 (UTC)
::::::::::::::::[[Liber:Ars Memorativa (Leporeus).djvu]] [[Specialis:Conlationes/37.106.15.196|37.106.15.196]] 00:39, 2 Augusti 2025 (UTC)

== Ars Memorativa ==

Welcome back! I noticed you haven't been working on the [[Congestorium Artificiosae Memoriae]] lately. It's perfectly fine to pause and take breaks from time to time.

In the meantime, would you be interested in working on another book together?

[[Liber:Ars Memorativa (Leporeus).djvu]]
Best Regret [[Specialis:Conlationes/37.106.2.89|37.106.2.89]] 03:40, 20 Augusti 2025 (UTC)

:Hi there, will take a look at this in a week or so, am busy this month tho. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:22, 26 Augusti 2025 (UTC)
::Great [[Specialis:Conlationes/91.198.251.56|91.198.251.56]] 07:00, 27 Augusti 2025 (UTC)
::So are you ready? [[Specialis:Conlationes/37.105.235.52|37.105.235.52]] 10:16, 29 Augusti 2025 (UTC)
:::Hi there, no I have some other things I need to do but will take a look mid September. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:34, 29 Augusti 2025 (UTC)
::::I hope you are doing well. 
::::Are you ready now? [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 10:16, 23 Septembris 2025 (UTC)
:::::Hi there I can make a start and help but my time is a bit limited. Which of these is the higher priority? The shorter text might be more realistic. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:43, 26 Septembris 2025 (UTC)
::::::[[Liber:Ars Memorativa (Leporeus).djvu|The Ars Memorativa of Gulielmus Leporeus of Avallon]] may be accomplished in a short time. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 07:12, 27 Septembris 2025 (UTC)
::::::Just apply the same approach you used last time to the entire book, and I’ll go through it to make adjustments. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 07:19, 27 Septembris 2025 (UTC)
:::::::OK. Will start on this. Something to think about, especially if we go back to the longer text, we could consider doing a &quot;time / skills swap&quot;; for example I have a book here [[Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]]; and I have a text which is already transcribed which I need to copy paste back. I can provide the text in wiki format, and the page numbers are clearly marked. I could ask you to do the copy paste work in return for the time proof reading pages at [[Congestorium Artificiosae Memoriae]]. we don't have to be exact about the time, but could let erach other know a rough estimate of time given; this would help me feel like I am able to progress my projects while helping you, rather than having to choose not to do my own projects in order to help you. Let me know what you think. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:58, 28 Septembris 2025 (UTC)
::::::::Agreed on &quot;time / skills swap&quot; for both books
::::::::* [[Liber:Ars_Memorativa_(Leporeus).djvu|Ars Memorativa]] 
::::::::* [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|Congestorium Artificiosae Memoriae]]
::::::::in exchange for transcribing 
::::::::* [[Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf|Nos in schola latine loquimur Ars latine loquendi]]
::::::::[[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 03:00, 30 Septembris 2025 (UTC)
:::::::::Ah great! it is just copy pasting; I will create a document with the text that needs moving over shortly. Thank you very much :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:16, 30 Septembris 2025 (UTC)
::::::::::15 pages everyday maybe by the next month it will be done. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-63305-8|&amp;#126;2025-63305-8]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-63305-8|talk]]) 08:50, 30 Septembris 2025 (UTC)
:::::::::::Hi there, the text to copy is here: [[Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi]] - please note, use this text, rather than trasnscribing anew, as it is '''already proofed'''. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:55, 30 Septembris 2025 (UTC)
::::::::::::Don’t worry, it’s easy for me to make a new transcription, better than just copying another text.[[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 16:49, 30 Septembris 2025 (UTC)
:::::::::::::Sure, but then I have extra working validating it? The text I have is checked. Unless you have a way to check your work against the copy I have? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:15, 30 Septembris 2025 (UTC)
::::::::::::::I have completed 15 pages using my current approach. Could you review and validate it to determine if I should proceed further? [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 01:11, 1 Octobris 2025 (UTC)
::::::::::::::https://www.diffchecker.com/text-compare/ [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-63305-8|&amp;#126;2025-63305-8]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-63305-8|talk]]) 06:02, 1 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::::::::Hi there, Ok carry on, you are doing a good job with the formatting. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:48, 4 Octobris 2025 (UTC)
::::::::I want to use [[en:Template:Overfloat image|Overfloat image]] template on [[Pagina:Ars Memorativa (Leporeus).djvu/7|page number 7]] but I didn't find it. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-63305-8|&amp;#126;2025-63305-8]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-63305-8|talk]]) 10:11, 1 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::Sure I can copy this across. I will take a look at the page and what you need to achieve. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:49, 4 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::That's now available using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Imago superposita}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. I haven't tested it, and please remember that text renders differently according to user preferences, so this will be very inexact. In the case of this title page, using Alt text could be a perfectly acceptable or preferable way of showing the page text and illutration. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:57, 4 Octobris 2025 (UTC)
::::::::::Done.
::::::::::[[Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]] [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 14:11, 4 Octobris 2025 (UTC)
::::::::::another [[en:Template:Scan page link]] is needed [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 14:15, 4 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::::Added [[Formula:Nexus ad facsimile]]; but it might break, there are a lot of sub templates by the look of it. If you try it somewhere I can debug it and add whatever else is missing. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:05, 4 Octobris 2025 (UTC)
::::::::::::I would like to include it in the table of contents to make it easier for me to review and jump to any chapter.
::::::::::::[[Pagina:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf/9|Table of Contents]] [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 01:10, 5 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::::::Can you set this up where you want it to work, eg put the transcription pages with the ToC on Liber page to list the contents, or make a book page with the ToC displayed on the page, so we can see if it works? The '''template applies differently to all three different spaces''', transcription page; Liber (transcription project) page; and mainspace (book), so we can only test it if it is displayed in all three contexts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:43, 5 Octobris 2025 (UTC)
::::::::::::::I didn't understand what do you want me to do [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-63305-8|&amp;#126;2025-63305-8]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-63305-8|talk]]) 11:47, 7 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::::::::The template is designed to work on content transcluded on Index (Liber) pages (see [[en:Template:Scan_page_link]]. I'm assuming you want to use the contents page on the Liber / Index page. It behaves differently when transcluded on the normal book pages. So you should set up the contents page transclusion on [[Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]] and also at [[Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi]] so we can test it is all working (or not). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:49, 7 Octobris 2025 (UTC)
::::::::::::::::I added it but it does not seem to be working; can you check and confirm? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:40, 7 Octobris 2025 (UTC)
:::::::::::::::::Yes it does not work [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 23:24, 7 Octobris 2025 (UTC)

== &lt;s&gt;Two&lt;/s&gt; One formula&lt;s&gt;e&lt;/s&gt; to fix? ==

Noticed your talk page is listed in [[:Categoria:Formulae]]. Searched through the templates used on the talk page and found two with misplaced references to the category:
::&lt;nowiki&gt;&lt;/noinclude&gt;[[Categoria:Formulae]]&lt;/nowiki&gt; 

Oh, wait, [[Formula:Exp]] is a redirect, and not a problem.

Could you fix up [[:Formula:Textus expunctus]] to put the category inside the noinclude
::&lt;nowiki&gt;[[:Categoria:Formulae]]&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;
and then check your talk page disappears from [[:Categoria:Formulae]] ? [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 04:10, 3 Septembris 2025 (UTC)

:I think that is done, thank you! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:39, 3 Septembris 2025 (UTC)

== Transcription request: Ars_Memorativa, Josephus Publicius ==

If it’s not too much trouble, could you please take some time to transcribe this book? You don’t need to make an exact transcription — just enough to get things started so that table of contents, images and decorative drop caps can be added.
I understand this is quite a big request, and I truly appreciate your patience, effort, and willingness to help make the content more accessible and visually.
*[[Liber:Ars_Oratoria._Ars_Epistolandi._Ars_Memorativa._(Publicio).djvu]]
[[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 22:57, 14 Octobris 2025 (UTC
:I am only interested in the Ars Memorativa section ([[Pagina:Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa. (Publicio).djvu/111|page 111]] onward), in order to maintain a clear and focused scope. The remainder of the book may be considered at a later stage, if time permits. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 01:37, 15 Octobris 2025 (UTC)
::Hi, can we keep topics to topic? You can request this with a new topic on my user page or on the discussion page for the book. Otherwise it gets really hard to keep track of what we are discussing and where to find things. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 05:27, 15 Octobris 2025 (UTC)
:The long and short of it is that it depends if you can help me in return. Some point I may find this a bit much, but for now it is OK and I do have other tasks that you could do in return in a skills - a time swap, even after you finish the Nos in Schola Latine Loquimur textbook. 
:I ran a couple of test pages of your new text through the OCR tool and they seem to have gone quite well.
:I am less keen on only doing part of the text though. I don't like leaving projects half done, but also I think the work itself is likely to work as a unit from a little reading around.
:I think we should complete the current [[Liber:Ars Memorativa (Leporeus).djvu|Ars Memorativa]] book first though before considering taking on another one. 
:At the moment with the current book it takes me about 30-40 mins per page to correct the scan and check my work for errors via ChatGPT.  I have time this week so I might clear up the text by the end of the week. So that would be about 30 hours work for the current text, hopefully by the end of the week,  how is it going on your side? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 05:50, 15 Octobris 2025 (UTC)
::So far, the first part—copying and pasting the text into the corresponding pages—has been completed, which fulfills my part of our time and skills exchange. In addition, I’ve developed a script that automatically generates a table of contents for each chapter. And because I don’t like leaving projects unfinished, I’m now working on validating each page, which is the final step to complete the project.
::I’d also like to take this opportunity to thank you for the excellent job you did transcribing [[Ars Memorativa Gulielmi Leporei Avallonensis]]—it really made the process much smoother and the content far more readable.
::For the next book, ''Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa''., could you please use the script to extract the entire text for the whole book, just like you did before with ''Nos in schola Latine loquimur''? I’ll take care of copying and pasting the extracted text into the corresponding pages afterward. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 07:22, 15 Octobris 2025 (UTC)
:::Thank you. Because this will be a long project I think we should be clear and accountable with each other, so that the exchange is a fair one. What I am asking is whether you have spent or will have spent about 30 hours on the school book. The easiest way to estimate this is to estimate how long page scanning / and page validation takes for you per page.
:::If your work on the book takes longer than 30 hours, that is fine, and I will match it on the next transcription project. Once done, you can help me with another simple transcription job.
:::For me, it was taking about an hour per page but this has reduced to about 30-40 minutes. So I've estimated I've given you about 30 hours (it's probably more but don't worry about that)
:::On ''Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa,'' you could do the page extraction yourself, you don't need me to do this. You would however need to set up the scripts in your user page, and remember to choose the correct OCR model, but that is all. I can give you instructions on this if you like.
:::Otherwise I will get to this after I've done with the current book. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:06, 15 Octobris 2025 (UTC)
::::I’m not completely sure, but it seems to be over 30 hours.
::::On 3 October 2025, I worked on transcribing pages from [[Pagina:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf/190|176]] to [[Pagina:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf/329|315]] between 01:26 and 23:14, which took roughly 11 hours including some breaks. You can verify this in the page history.
::::Now I’ll take my time to carefully validate the text on each page — hopefully one chapter per day.
::::It’s no big deal — I’m glad to help! And if there’s another simple transcription task similar to the previous one, I’d be happy to assist. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 10:55, 15 Octobris 2025 (UTC)
::::Once again, thank you for your kind assistance. [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-68940-4|&amp;#126;2025-68940-4]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-68940-4|talk]]) 11:00, 15 Octobris 2025 (UTC)
:::::Thanks very much, that is good to hear! I'll wait until we are done with Nos In Schola before suggesting anything else. Do you want me to set up scripts in your user space so you can start work on ''Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa''? Once they are added, you can just use the inbuilt OCR tools, and they will save with my templates for the scribal shorthand. Even tho you have a temporary account, this should all work. I can also give you screenshots and a guide so you can do the scanning. Let me know. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:21, 15 Octobris 2025 (UTC)
::::::Many thanks for transcribing [[Ars Memorativa Gulielmi Leporei Avallonensis]]. With the help of AI translation, I’m finally able to dive into its insights and discover the wisdom hidden within its pages.
::::::I’m still moving forward with my [[Liber:Nos_in_schola_latine_loquimur_-_Ars_latine_loquendi.pdf|current task]], though a bit slowly—about one chapter each day—as I also continue transcribing another [[Liber:Opera Latine Conscripta, Volume 2 (Bruno).djvu|memory book]]. It’s so much easier working with the printed text than trying to make sense of the handwritten one!
::::::By the way, your skill in reading and transcribing handwritten manuscripts is truly impressive. That’s such a rare talent, and it really brings these old works back to life. 
::::::You should definitely keep focusing on that—it’s a gift that few people have! [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-30550-29|&amp;#126;2025-30550-29]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-30550-29|talk]]) 00:27, 3 Novembris 2025 (UTC)
:::::::Thanks, I hope you don't mind me saying that I can tell when AI has helped you with your messages! They are a bit too fulsome in their praise, which is one of the dangers of these tools, they mislead you about the strength of your own talents.
:::::::I noticed you'd found a new memory book to transcribe. I can certainly take a look at this when you are done. As you say working with more modern printing is much easier. Even  seventeenth and eighteenth century books are easier than the fifteenth / early sixteenth century texts you have been interested in.
:::::::I will keep going with the Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa, but need to try some other things meantime just to take a bit of a break. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:26, 3 Novembris 2025 (UTC)

== Ecclesiastical Latin  ==

Hello.  I've been taking a break.  I was just looking at the formulae you were working on for letters.  Still struggling with them a bit, but I will persevere.  

I was wondering if you had given any consideration to a way to display accents in &quot;Church Latin.&quot;  These are the acute marks showing where to place the accent when reading aloud, and are present in missals and many prayer books.  

á é í ó ú ǽ æ Æ Ǽ Œ œ and of course the Versicle and Response glyphs, ℣ and ℟ , and ✠ .

Here is an example page:  [[:Pagina:Missale_Romanum_1862.djvu/301]]    

In a missal page like the above, some of the text, specifically the rubrics (instructions), do not include the accents, only the text meant to be spoken.  

These glyphs (and their display) is I think different from the abbreviations in incunabula and early printed works.  I think it will be a while before I am comfortable displaying the abbreviations (instead of their expanded transcriptions) to read, but the accents are helpful when reading, even when not reading aloud.  

I have spent some time recently hunting for fonts that include all these glyphs.  

It will be important to be able to specify such fonts that include all the relevant glyphs in displaying them on WS or when downloading them in an epub;  do you know if that sort of thing is doable here?  (I think a lot of it is a browser problem.)  

Should we move or copy these discussions to someplace more publicly visible?  I would suggest the Category you created, unless that is supposed to be limited to discussions about the Category itself.  Or anywhere else suitable.  

Did you ever find the unicodes for ℣ and ℟ ?  Would the results of my research into these various glyphs and the fonts that display them be useful to you? [[Usor:Laura1822|Laura1822]] ([[Disputatio Usoris:Laura1822|disputatio]]) 20:56, 23 Octobris 2025 (UTC)  

:Hi @[[Usor:Laura1822|Laura1822]]
:There is a lot here! And yes we can find a better place to discuss this.
:(1) Church accents: these you want to preferve in the mainspace (not transcription) pages that people see, so just use the characters as-is. ie á é í ó ú. Then ǽ poses a bit of a problem. You could either  leave æ  in place on mainspace pages for consistency, or just accent ǽ. These accents as you know are to indicate stress, so are as you say an aid to speaking, which explains their absence in the small print. Likewise, with ℣ and ℟ , and ✠ you should leave these in place.
:I can see that this poses a problem for some users tho, who might not have fonts containing ℣ and ℟ , and ✠ .
:(2) Fonts: the idea with the templates is that users never see the abbreviations unless they want to. So for most people, they will not see them. Compare [[Pagina:Ars_Memorativa_(Leporeus).djvu/8]] (transcription page) with [[Ars_Memorativa_Gulielmi_Leporei_Avallonensis/Gulielmus_Leporeus_Domino_Gulielmo_Iornoer]] (mainspace). users will look at the second of these, normally at least. These aren't set up yet for [[Arra aeternae salutis]] or [[Missale Romanum (1496)]]. Let me know if you'd like help with that so you can see better how this is working for your transcriptions.
:I have developed a means to toggle the abbreviations in the mainspace.
:(3) Installation of fonts on Wikisource / ebooks: this ought to be doable, it's there for blackletter scripts I think. It's more relevant if the characters are visible in mainspace. Transcriptions (Liber / Pagina) don't matter so much to users. But of course for your Missal with ℣ and ℟ , and ✠, these are needed. Interesting that these were preserved!
:(4) We can use the category for discussions for now; some point I should write up the whole system especially if you or others are using it. I know the documentation for the templates has slipped a bit. Regarding ℣ and ℟ , and ✠ in the Missal, the best place to have this discussion is at [[Vicifons:Scriptorium]]; I will open something up there for you. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:33, 24 Octobris 2025 (UTC)

p.s.  ''Thank you'' for the several pages you edited of ''Arra Aeternis''!!
:No problem! Happy to help some more if it's useful! --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:35, 24 Octobris 2025 (UTC)

== ꝓ is always pro, never prae or pre ==

I have already checked and corrected the instances were [[Formula:prae|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{prae}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;]] and &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{ꝓ|rae}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; were used instead of [[Formula:pro|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{pro}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;]]. I also updated the [[Formula:prae|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{prae}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; template]].

I suggest you update your [[Usor:JimKillock/incunabula.js|javascript]] so to not commit this mistake. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 17:36, 5 Aprilis 2026 (UTC)

:Thanks very much, will amend! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:03, 4 Maii 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f6ur939ic5zw423fwqdg7t774t32ckf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Rusticus Helpidius</title>
    <ns>102</ns>
    <id>52570</id>
    <redirect title="Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius" />
    <revision>
      <id>264616</id>
      <parentid>176121</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]] to [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius]]</comment>
      <origin>264616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="n4afnd61s6v2zpzco1k9vmstielrsxw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius]]</text>
      <sha1>n4afnd61s6v2zpzco1k9vmstielrsxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patrologia Latina/Scriptores</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52573</id>
    <revision>
      <id>264634</id>
      <parentid>209405</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48923" sha1="845ztqdg4li2bpvsb0ly2spysf6nrs6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Iacobus Paulus Migne
|OperaeTitulus=Patrologia Latina
|OperaeWikiPagina=Patrologia Latina/Scriptores 
|Annus=  1844
|SubTitulus=Scriptores 
|Genera=
|Editio=Migne 1844
|Fons=[http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_De_Latinis_Scriptoribus.html Documenta Catholica Omnia]
}}

             
*              0050-0150- [[Scriptor:Pseudo-Clemens|Pseudo-Clemens]]               
*              0100-0200- [[Scriptor:Minucius Felix|Minucius Felix]]               
*              0129-0216- [[Scriptor:Claudius Galenus|Galenus Claudius]]               
*              0150-0250- [[Scriptor:Alexander Aphrodisiensis|Alexander Aphrodisiensis]]               
*              0160-0220- [[Scriptor:Tertullianus|Tertullianus]]               
*              0180-0254- [[Scriptor:Hippolytus Romanus|Hippolytus Romanus]]               
*              0200-0300- [[Scriptor:Antonius|Antonius]]               
*              0200-0300- [[Scriptor:Arnobius|Arnobius Afrus]]               
*              0200-0300- [[Scriptor:Commodianus Gazaeus|Commodianus]]               
*              0200-0300- [[Scriptor:Macarius Magnes|Macarius Magnes]]               
*              0200-0300- [[Scriptor:Minucius Felix|Minucius Felix]]               
*              0201-0300- Auctores Incerti               
*              0240-0300- [[Scriptor:Victorinus Petavionensis|Victorinus]]               
*              0240-0320- [[Lucius Caelius Firmianus Lactantius|Lactantius]]               
*              0243-0243- [[Scriptor:Morcellus|Morcellus]]               
*              0250-0350- [[Scriptor:Celsus|Celsus]]               
*              0250-0350- [[Scriptor:Macarius Nitriensis|Macarius Nitriensis]]               
*              0251-0251- [[Scriptor:Maximus|Maximus]], [[Scriptor:Sidonius|Sidonius]] , Macharius               
*              0251-0258- [[Scriptor:Novatianus|Novatianus]]               
*              0258-0258- [[Scriptor:Victorius Aquitanus|Victorius Aquitanus]]               
*              0280-0330- [[Scriptor:Eumenius Augustodunensis|Eumenius]]               
*              0280-0380- [[Scriptor:Publilius Optatianus Porfirius|Optatianus Porphyrius]]               
*              0283-0371- [[Scriptor:Eusebius Vercellensis|Eusebius Vercellenses]]               
*              0292-0348- [[Scriptor:Pachomius Tabennisiensis|Pachomius Abbas Tabennense]]               
*              0300-0400- [[Scriptor:Drepanius Florus|Drepanius Florus]]               
*              0300-0400- [[Scriptor:Grimlaicus presbyter|Grimlaicus Presbyter]]               
*              0300-0400- [[Scriptor:Severus Minoricensis|Severus Minoricensis]]               
*              0301-0400- Auctores Incerti               
*              0307-0307- [[Scriptor:Sigonius|Sigonius]]               
*              0308-0346- [[Scriptor:Orsiesius|Orsiesius Abbas Tabennense]]               
*              0310-0370- [[Scriptor:Osius Cordubensis|Osius Cordubensi Episcopus]]               
*              0310-0380- [[Scriptor:Orsiesius|Orsiesius]]               
*              0310-0380- [[Scriptor:Zeno Veronensis|Zeno]]               
*              0310-0383- [[Scriptor:Ulfilas|Ulfila]]               
*              0312-0337- [[Scriptor:Constantinus I|Constantinus Imperator]]               
*              0314-0360- [[Scriptor:Iulius Firmicus Maternus|Firmicius Maternus]]               
*              0317-0397- [[Scriptor:Martinus Turonensis|Martinus Episcopus Turonensis]]               
*              0321-0321- [[Scriptor:Nazarius|Nazarius]]               
*              0323-0387- [[Scriptor:Optatus Milevitanus|Optatus Afrus]]               
*              0328-0391- [[Scriptor:Phoebaudius Aginensis|Phoebaudius Aginensis Episcopus]]               
*              0330-0340- [[Isaia Abbas|Isaia Abbas]]               
*              0335-0414- [[Scriptor:Nicetas Aquileiensis|Nicetas Aquileiensis Episcopus]]               
*              0336-0399- [[Scriptor:Aurelius Carthaginensis|Aurelius Carthaginenses]]               
*              0340-0402- [[Scriptor:Quintus Aurelius Symmachus|Aurelius Symmachus]]               
*              0341-0397- [[Scriptor:Philastrius Brixiensis|Philastrius Episcopus]]               
*              0342-0342- [[Scriptor:Coelius Sedulius|Coelius Sedulius]]               
*              0347-0354- [[Scriptor:Lucifer Calaritanus|Lucifer Episcopus]]               
*              0348-0413- [[Scriptor:Aurelius Prudentius Clemens|Aurelius Prudentius]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Anastasius III (antipapa)|Anastasius Bibliothecarius]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Decimus Magnus Ausonius|Ausonius Decimus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Avitus presbyter|Avitus Presbyter]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Eucherius Lugdunensis|Eucherius Arelatus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Fastidius Britanniae|Fastidius Episcopus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Maximus Grammaticus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Novatus Catholicus|Novantius Catholicus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Publius Victor|Publius Victor]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Quodvultdeus|Quodvultdeus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Secundinus Manichaeus|Secundinus Manichaeus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Severus Rhetor|Severus Rhetor]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Tichonius Afer|Tichonius Afer]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Valentinus|Valentinus]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Valeria Faltonia Proba|Valeria Faltonia Proba]]               
*              0350-0450- [[Scriptor:Vettius Aquilinus Juvencus|Vettius Aquilius Juvencus]]               
*              0353-0431- [[Scriptor:Paulinus Nolanus|Paulinus Nolanus Episcopus]]               
*              0354-0354- [[Scriptor:Dionysius Filocalus|Furius Dionysius Filocalus]]               
*              0354-0430- [[Scriptor:Lucianus presbyter|Lucianus Presbyter Caphamargalae]]               
*              0360-0406- [[Scriptor:Cromatius Aquileiensis|Cromatius Episcopus Aquileiensis]]               
*              0360-0420- [[Scriptor:Sulpicius Severus|Sulpicius Severus]]               
*              0360-0430- [[Scriptor:Bachiarius Hispaniae|Bacharius Monachus]]               
*              0360-0430- [[Scriptor:Evagrius monachus|Evagrius Monachus]]               
*              0360-0430- [[Scriptor:Pelagius Britannicus|Pelagius Britannicus]]               
*              0360-0430- [[Scriptor:Zacchaeus Christianus|Zacchaeus Christianus]]               
*              0360-0435- [[Scriptor:Iohannes Cassianus|Cassianus Ioannes]]               
*              0362-0362- [[Scriptor:Mamertinus|Mamertinus Claudius]]               
*              0362-0372- [[Scriptor:Victorinus Petavionensis|Victorinus Afrus]]               
*              0366-0366- [[Scriptor:Potamius Ulyssiponensis|Potamius Episcopus]]               
*              0368-0384- [[Scriptor:Faustinus|Faustinus]]               
*              0368-0384- [[Scriptor:Vigilius Tridentinus|Vigilius Episcopus]]               
*              0370-0418- [[Scriptor:Paulinus Mediolanensis|Paulinus Mediolanensis]]               
*              0370-0430- [[Scriptor:Aurelius Carthaginensis|Aurelius Episcopus Carthaginensis]]               
*              0370-0430- [[Scriptor:Gaudentius Brixiensis|Gaudentius]] Brixiae Episcopus               
*              0370-0450- [[Scriptor:Vincentius Lirinensis|Vincentius Lirinensis]]               
*              0370-0470- [[Scriptor:Maximus Taurinensis|Maximus Taurinensis]] Episcopus               
*              0371-0444- [[Scriptor:Flavius Lucius Dexter|Flavius Lucius Dexter]]               
*              0380-0394- [[Scriptor:Theodosius|Theodosius]]               
*              0380-0450- [[Scriptor:Eucherius Lugdunensis|Eucherius Lugdonensis]] Episcopus               
*              0380-0450- [[Scriptor:Petrus Chrysologus|Petrus Chrysologus]]               
*              0380-0450- [[Scriptor:Vincentius Lirinensis|Vincentius Lerinus]]               
*              0381-0398- [[Scriptor:Vigilius Tridentinus|Vigilius Episcopus]]               
*              0385-0420- [[Scriptor:Orosius]]               
*              0385-0445- [[Scriptor:Claudius Marius Victor|Claudius Marius Victor]] (Victorinus)               
*              0387-0493- [[Scriptor:Patricius]], Sanctus               
*              0388-0468- [[Scriptor:Idatius Aquae Flaviensis|Idatius Aquaeflaviensis]] Episcopus               
*              0390-0420- [[Scriptor:Paulus Orosius|Paulus Orosius]]               
*              0390-0451- [[Scriptor:Marius Mercator|Marius Mercator]]               
*              0390-0463- [[Scriptor:Prosper Tiro Aquitanus|Prosperus Aquitanus]]               
*              0397-0397- [[Scriptor:Pacianus Barcilonensis|Pacianus]]               
*              0397-0435- [[Scriptor:Possidius Calamensis|Possidus Calamensis]] Episcopus               
*              0400-0469- [[Scriptor:Idatius Aquae Flaviensis|Hydatius]]               
*              0400-0470- [[Scriptor:Salvianus Massiliensis|Salvianus Massiliensis]] Episcopus               
*              0400-0473- [[Scriptor:Mamertus Claudianus|Mamertus Claudianus]]               
*              0400-0500- [[Scriptor:Arnobius|Arnobius]]               
*              0400-0500- [[Scriptor:Dracontius Blossius|Dracontius Blossius]]s Aemilius               
*              0400-0500- [[Scriptor:Julius Hilarianus]]               
*              0400-0500- [[Scriptor:Merobaudes Scholasticus|Merobaudus Flavius]]               
*              0400-0500- [[Scriptor:Valerianus Cemeliensis]] Episcopus               
*              0401-0449- [[Scriptor:Hilarius Arelatensis|Hilarius Arelatensis]] Episcopus               
*              0401-0500- Auctores Incerti               
*              0408-0450- Scriptor:Thedosius Imperator II               
*              0410-0470- Scriptor:Annaeus Sylvius Episcopus Octodurensis               
*              0410-0470- [[Scriptor:Paschasinus Lillybaetanus|Paschasinus Lillybaetanus]] Episcopus               
*              0410-0470- [[Scriptor:Turribius Austricensis|Turribius Austricensis]] Episcopus               
*              0419-0479- [[Scriptor:Lupus Trecensis|Lupus Trecensis]] Episcopus               
*              0425-0490- [[Scriptor:Faustus Rhegiensis|Faustus Rhegiensis]] Episcopus               
*              0426-0426- [[Scriptor:Leporius monachus|Leporius monachus]]               
*              0426-0432- [[Scriptor:Capreolus Carthaginensis|Capreolus Carthaginensis]]               
*              0428-0428- [[Scriptor:Merobaudes Scholasticus|Merobaudes]] Scholasticus               
*              0428-0530- [[Scriptor:Theodosius II|Scriptor:Theodosius]] Imperator               
*              0430-0430- [[Scriptor:Possidius Calamensis|Scriptor:Possidius]] Episcopus               
*              0430-0484- [[Scriptor:Victor Vitensis|Victor Vitensis]]               
*              0430-0489- [[Scriptor:Sidonius Apollinaris|Sidonius Apollinaris]] Episcopus               
*              0430-0490- [[Scriptor:Iulianus Pomerius|Julianus Pomerius]]               
*              0432-0432- [[Scriptor:Uranius presbyter|Scriptor:Uranius Presbyter]]               
*              0438-0438- [[Scriptor:Antoninus Honoratus|Antoninus Honoratus]] Episcopus               
*              0439-0521- [[Scriptor:Brigida|Brigida]]               
*              0447-0507- [[Scriptor:Ruricius|Ruricius Lemovicensis]] Episcopus               
*              0448-0448- [[Scriptor:Polemeus Sylvius|Polemeus]] Silvius               
*              0450-0450- [[Scriptor:Eustathius|Eustathius]]               
*              0450-0450- [[Scriptor:Orientius |Orientius Ausciensis]] Episcopus               
*              0450-0525- Scriptor:Dionigi lo pseudo-Areopagita               
*              0450-0550- [[Scriptor:Albericus Diaconus|Albericus Diaconus]]               
*              0450-0550- [[Scriptor:Eugyppius|Eugyppius]]. Abbas Africanus               
*              0450-0550- [[Scriptor:Faustinus|Faustinus]]               
*              0450-0550- [[Scriptor:Ferreolus Ucetienses|Ferreolus Ucetienses]] Episcopus               
*              0450-0550- [[Scriptor:Gennadius Massiliensis|Gennadius Massiliensis]]               
*              0450-0550- Scriptor:Sancti Paulus Et Stefanus Abbati               
*              0451-0457- [[Scriptor:Proterius Alexandrinus|Proterius Alexandrinus]] Episcopus               
*              0453-0453- [[Scriptor:Salonius Viennensis|Salonius Viennensis]] Episcopus               
*              0454-0526- [[Scriptor:Theodoricus Rex Gothorum|Theodoricus Rex Gothorum]]               
*              0456-0531- [[Scriptor:Eleutherius |Eleutherius Tornacensis]]               
*              0460-0518- [[Scriptor:Avitus Viennensis|Avitus Viennensis]] Episcopus               
*              0460-0538- [[Scriptor:Eugippius|Eugippus]]               
*              0466-0511- [[Scriptor:Clodoveus I Rex Francorum|Clodoveus I]] Rex Francorum               
*              0467-0532- [[Scriptor:Fulgentius Ruspensis|Fulgentius Ruspensis]] Episcopus               
*              0468-0542- [[Scriptor:Caesarius Arelatensis]] Episcopus               
*              0470-0470- [[Scriptor:Auspicius Tullensis]] Episcopus               
*              0470-0523- [[Scriptor:Eugenius Carthaginensis]] Episcopus               
*              0470-0544- [[Scriptor:Dionysius Exiguus|Dionysius Exiguus]]               
*              0474-0521- [[Scriptor:Ennodius Ticinensis|Magnus Felix Ennodius]]               
*              0474-0534- [[Scriptor:Marcellinus comes|Marcellinus Comes]]               
*              0479-0516- [[Scriptor:Gundebaldus Rex Francorum|Gundebaldus Rex Francorum]]               
*              0480-0524- [[Scriptor:Anicius Manlius Torquatus Severinus Boethius|Boethius]], Severinus               
*              0480-0524- [[Scriptor:Elpis Uxor Boethii|Elpis Uxor Boethii]]               
*              0482-0482- [[Scriptor:Perpetuus Turonensis]] Episcopus               
*              0482-0565- [[Scriptor:Justinianus|Justinianus]] Imperator               
*              0485-0485- [[Scriptor:Cerealis Castellinensis|Cerealis Castellinensis]] Episcopus               
*              0485-0585- [[Cassiodorus Vivariensis|Cassiodorus Vivariensi]]s Abbas               
*              0489-0533- [[Scriptor:Remigius Rhemensis|Remigius Archiepiscopus]] Remenensis               
*              0490-0490- [[Scriptor:Amoenus|Perpetuus Turonensis]]               
*              0490-0490- [[Scriptor:Paulinus Petricordiensis|Paulinus Petricordiensis]]               
*              0490-0518- [[Scriptor:Avitus Viennensis|Scriptor:Aviturs Viennensis]] Episcopus               
*              0490-0583- [[Scriptor:Cassiodorus Flavius]]               
*              0491-0512- [[Scriptor:Paschasius Diaconus]]               
*              0494-0570- [[Scriptor:Gildas Sapiens]]               
*              0496-0496- [[Scriptor:Ioannes Diaconus|Joannis Diaconus]]               
*              0497-0561- [[Scriptor:Clotarius I Francorum|Clotarius I]] Rex Francorum               
*              0500-0555- [[Scriptor:Ioannes subdiaconus|Vigilius Diachonus]]               
*              0500-0585- [[Scriptor:Vigilius Diaconus|Vigilius Diaconus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Alulfus Tornacensis|Alulfus Tornacensis]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Amphilocus|Amphilocus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Antonius discipulus Simeonis Stylitae|Scriptor:Antonius Discipulus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Antonius Placentinus|Antonius Placentinus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Ephraem Syrus|Scriptor:Ephraem Archidiaconus]]               
*              0500-0600- [[Erchembertus Cassinensis|Erchambertus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Flavius Cresconius Corippus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Florianus|Florianus Abbas]] Romani Monasterii               
*              0500-0600- Graecus Incertus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Heraclides Alexandrinus|Heraclides Alexandrinus]]               
*              0500-0600- Scriptor:Jacobus Diaconus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Joannes Arelatensis|Joannes Arelatensi]]s Episcopus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Leontius Neapoleos|Leontio Neapoleos]] Cyprorum Episcopus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Luculentus|Luculentus]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Palladius Helenopolitanus|Palladius Helenopolis]] Episcopus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Paphnutius Aegyptius|Paphnutius Abbas]]               
*              0500-0600- [[Scriptor:Severius Sulpicius]] Et Scriptor:Joannes Cassianus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Sophronius Ierosolymitanus|Scriptor:Sophronius Jerosolymitanus]] Episcopus               
*              0500-0600- [[Scriptor:Theophilus|Theophilus]]               
*              0501-0600- Auctores Incerti               
*              0508-0573- [[Scriptor:Nicetius Trevirensis|Nicetius Trevirensis]] Episcopus               
*              0510-0573- [[Scriptor:Martinus Bracarensis|Martinus Dumiensis]] Episcopus Bracarensis               
*              0511-0558- [[Scriptor:Chidelbertus II|Chidelbertus]] Rex Francorum               
*              0513-0519- [[Scriptor:Petrus Diaconus]]               
*              0515-0523- [[Scriptor:Viventulus Lugdunensis]] Episcopus               
*              0515-0580- [[Scriptor:Martinus Bracarensis]]               
*              0518-0518- [[Scriptor:Vigilius Tapsensis|Vigilius Tapsensis]]               
*              0520-0520- [[Scriptor:Rusticus Helpidius]]               
*              0520-0587- [[Scriptor:Radegundis regina Francorum|Scriptor:Radegundis]] Regina Franciae               
*              0522-0531- [[Scriptor:Montanus Toletanus|Montanus]] Episcopus Toletanus               
*              0523-0526- [[Scriptor:Trifolius presbyter|Trifolius Prebyter]]               
*              0526-0530- [[Scriptor:Prosper Tiro Aquitanus|Scriptor:Prosperus Conversus]]               
*              0530-0594- [[Scriptor:Marius Aventicensis|Marius Aventicensis]] Episcopus               
*              0530-0609- [[Scriptor:Venantius Fortunatus|Venantius Fortunatus]]               
*              0530-0609- [[Scriptor:Venantius Fortunatus|Venantius Fortunatus]] Episcopus               
*              0533-0547- Scriptor:Theodebertus Rex Francorum               
*              0534-0601- [[Scriptor:Leandrus Hispalensis]] Episcopus               
*              0538-0594- [[Scriptor:Gregorius Turonensis]] Episcopus               
*              0540-0540- Scriptor:Junilius Africanus Episcopus               
*              0540-0540- Scriptor:Justus Urgellensis Episcopus               
*              0540-0540- [[Scriptor:Laurentius Novariensis|Laurentius Novariensis]]      
*              0540-0540- [[Scriptor:Pontianus|Pontianus]] Africanus Episcopus               
*              0540-0540- [[Scriptor:Troianus Santonensis|Trojanus Santonensis]] Episcopus               
*              0546-0551- [[Scriptor:Aurelianus Arelatensis]] Episcopus               
*              0547-0547- [[Scriptor:Facondus Hermianensis]] Episcopus               
*              0547-0547- [[Scriptor:Fulgentius Ferrandus|Fulgentius Ferrandus]]               
*              0547-0555- [[Scriptor:Theobaldus Rex Francorum|Theobaldus Rex Francorum]]               
*              0548-0548- [[Scriptor:Leo Senonensis|Leo Senonensis]] Episcopus               
*              0549-0549- [[Scriptor:Mapinius Rhemensis|Mapinius Rhemensis]] Episcopus               
*              0549-0549- [[Scriptor:Rusticus diaconus|Rusticus Diaconus]]               
*              0550-0550- [[Scriptor:Mappinus Rhemensis]] Episcopus               
*              0550-0550- [[Scriptor:Primasius Adrumetanus]] Episcopus               
*              0550-0550- [[Scriptor:Victor Capuanus]] Episcopus               
*              0550-0619- [[Scriptor:Ioannes Moschus]]               
*              0550-0650- [[Scriptor:Joannes Biclarensis]] Abbas               
*              0551-0551- [[Scriptor:Arator|Arator]] Subdiaconus               
*              0551-0551- [[Scriptor:Nicetius Trevirensis|Nicetus Trevirensis Episcopus]]               
*              0552-0552- [[Scriptor:Agnellus Ravennatis|Agnellus Ravennas]] Episcopus               
*              0555-0555- [[Scriptor:Victor Tununensis|Victor Tununensis Episcopus               
*              0555-0576- [[Scriptor:Germanus Parisiensis|Germanus Parisiensis]] Episcopus               
*              0556-0556- [[Scriptor:Liberatus Carthaginensis]] Diaconus               
*              0560-0616- [[Scriptor:Ethelbertus Anglorum Rex|Scriptor:Ethelbertus]] Anglorum Rex               
*              0573-0603- [[Scriptor:Aunarius Autissiodorensis]] Episcopus               
*              0575-0595- [[Scriptor:Chidelbertus II|Scriptor:Chidelbertus II Rex Francorum]]               
*              0575-0596- [[Scriptor:Chidelbertus II]] Rex Francorum               
*              0576-0576- [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]] Episcopus               
*              0584-0584- [[Scriptor:Licinianus Carthaginensis]] Episcopus               
*              0584-0629- [[Scriptor:Chlotarius II|Chlotarius II]] Francorum Rex               
*              0584-0629- Scriptor:Chlotarius II Rex Francorum               
*              0586-0586- [[Scriptor:Veranus episcopus|Scriptor:Veranus]]               
*              0586-0601- [[Scriptor:Recaredus |Scriptor:Recaredus Rex Visigotorum]]               
*              0589-0589- [[Scriptor:Sedatus Biterrensis]] Episcopus               
*              0590-0604- [[Scriptor:Paterius Notarius Gregorii I]]               
*              0595-0604- [[Scriptor:Augustinus Apostolus Anglorum]]               
*              0595-0660- [[Scriptor:Fredegarius Scholasticus Burgundiae|Scriptor:Fredegarius Scholasticus]]               
*              0600-0600- [[Scriptor:Dinothus Abbas]]               
*              0600-0600- [[Scriptor:Eutropius Episcopus]]               
*              0600-0600- [[Scriptor:Tarra monachus|Scriptor:Tarra Monachus]]               
*              0601-0601- [[Scriptor:Dynamius Patricius|Dynamius Patricius]]               
*              0601-0667- [[Scriptor:Hildefonsus Toletanus|Hildefonsus Toletanus]] Episcopus               
*              0601-0700- Auctores Incerti               
*              0603-0639- [[Scriptor:Dagobertus Francorum Rex]]               
*              0604-0690- [[Scriptor:Theodorus Cantuariensis|Theodorus Cantuariensis]] Archiepiscopus               
*              0610-0610- [[Scriptor:Bulgaranus comes|Bulgaranus Comes]]               
*              0610-0610- [[Scriptor:Paulus Emeritanus|Paulus Emeritanus Diaconus]]               
*              0610-0610- [[Scriptor:Tamaius De Vargas|Tamaius De Vargas]]. Thomas               
*              0610-0612- [[Scriptor:Gondemarus|Gondemarus]] Rex Gothorum               
*              0612-0612- [[Scriptor:Marcus Cassinensis|Marcus Cassinensis]]               
*              0615-0615- [[Scriptor:Aileranus Scoto-Hibernus|Aileranus Scoto Hibernus Abbas]]               
*              0615-0615- [[Scriptor:Alphanus Beneventanus|Alphanus Beneventianus]] Episcopus               
*              0615-0615- [[Scriptor:Warnaharius Lingonensis|Warnaharius Lingonensis]] Episcopus               
*              0616-0679- [[Scriptor:Leodegarius Augustodunensis|Leodegarius Augustodunensis]] Episcupus               
*              0621-0621- [[Scriptor:Sisebutus Gothorum Rex]]               
*              0623-0623- [[Scriptor:Bertichramnus Cenomanensis]] Episcopus               
*              0624-0624- [[Scriptor:Protandius Vesuntinus|Protandius Vesuntinus]] Archiepiscopus               
*              0625-0625- [[Scriptor:Sonniatus Rhemensis|Sonniatus Rhemensis]] Archiepiscopus               
*              0625-0625- [[Scriptor:Verus Ruthenensis|Verus Ruthenensis]] Episcopus               
*              0634-0656- [[Sigebertus|Sigebertus III Rex Francorum]]               
*              0638-0638- [[Scriptor:Hadoinudus Cenomanensis|Hadoinudus Cenomanensis]] Episcopus               
*              0639-0658- [[Scriptor:Clodoveus II|Clodoveus II]] Francorum Rex               
*              0640-0640- [[Scriptor:Autbertus Cameracensis|Autbertus Cameracensis]] Episcopus               
*              0640-0640- [[Scriptor:Sulpicius Bituricensis|Sulpicius Bituricensis]] Episcopus               
*              0645-0645- [[Scriptor:Eutrandus Ticinensis|Eutrandus Ticinensis]] Diaconus               
*              0645-0645- [[Scriptor:Maximus Caesaraugustanus|Maximus Caesaraugustanus]] Episcopus               
*              0646-0646- [[Scriptor:Braulio Caesaraugustiani|Braulio Caesaraugustiani]] Episcopus               
*              0646-0646- [[Scriptor:Gallus Abbas|Gallus Abbas]]               
*              0646-0646- [[Scriptor:Taio Caesaraugustianus|Taio Caesaraugustianus]] Episcopus               
*              0646-0646- [[Scriptor:Victor Carthaginensis|Victor Carthaginensis]] Episcopus               
*              0648-0648- [[Scriptor:Maurus Ravennatensis|Maurus Ravennatensis]] Episcopus               
*              0650-0650- [[Scriptor:Paulus Virodunensis|Paulus Virodunensis]] Episcopus               
*              0651-0651- [[Scriptor:Desiderius Cadurcensis|Desiderius Cadurcensis]] Episcopus               
*              0651-0651- [[Scriptor:Donatus Vesontionensis|Donatus Vesontionensis]] Episcopus               
*              0651-0651- [[Scriptor:Landericus Parisiensis|Landericus Parisiensis]] Episcopus               
*              0654-0654- [[Scriptor:Livinus Metensis|Livinus]] Episcopus               
*              0656-0656- [[Scriptor:Annemundus Lugdunensis|Annemundus Lugdunensis]] Episcopus               
*              0656-0656- [[Scriptor:Valerius S. Petri de Montibus|Valerius Abbas]]               
*              0657-0657- [[Scriptor:Eugenius III Toletanus|Eugenius III Toletanus]] Episcopus               
*              0659-0659- [[Scriptor:Eligius Noviomensis|Eligius Noviomensis]] Episcopus               
*              0660-0660- [[Scriptor:Marculfus Monachus|Marculfus Monachus]]               
*              0660-0660- [[Scriptor Sirmondus Jacobus|Sirmondus Jacobus]]               
*              0660-0660- [[Scriptor:Valerius De Montibus]]               
*              0661-0661- [[Scriptor:Cummianus Hibernus|Cummianus Hibernus]]               
*              0661-0662- [[Scriptor:Clotarius III|Clotarius III]] Francorum Rex               
*              0662-0675- [[Childericus II|Childericus II]] Francorum Rex               
*              0665-0665- [[Scriptor:Fructuosus Bracarensis|Fructuosus Brancarensis]] Episcopus               
*              0670-0670- [[Scriptor:Faro Meldinensis|Faro Meldinensis]] Episcopus               
*              0670-0670- [[Scriptor:Ionas Elnonensis|Jonas Elnonensis]] Abbas               
*              0672-0754- [[Scriptor:Bonifacius Moguntinus|Bonifacius Moguntinus]] Episcopus               
*              0676-0679- [[Scriptor:Dagobertus II Francorum|Dagobertus II]] Francorum Rex               
*              0679-0679- [[Scriptor:Amandus Trajectensis|Amandus Trajectensis]] Episcopus               
*              0679-0679- [[Scriptor:Damianus Ticinensis|Damianus Ticinensis]] Episcopus               
*              0679-0691- [[Scriptor:Theodoricus III Francorum|Theodoricus III]] Francorum Rex               
*              0680-0690- [[Scriptor:Iulianus Toletanus|Julianus Toletanus]] Episcopus               
*              0700-0800- [[Scriptor:Adamanus Benedectinus|Adamanus Benedectinus]]               
*              0700-0800- [[Scriptor:Catulfus|Catulfus]]               
*              0700-0800- [[Scriptor:Constans Sacerdos|Constans Sacerdos]]               
*              0700-0800- [[Scriptor:Crisconius Africanus|Crisconius Africanus]] Episcopus               
*              0700-0800- [[Scriptor:Defensor Locociagensis|Defensor Locociagensis]] Monachus               
*              0700-0800- [[Scriptor:Evatius Troclariensis|Evatius Troclariensis]] Abbas               
*              0700-0800- [[Scriptor:Fulgentius Ferrandus|Fulgentius Ferrandus]]               
*              0700-0800- [[Scriptor:Isidorus Pacensis|Isidorus Pacensis]]               
*              0700-0800- [[Scriptor:Landulfus Sagax|Landulfus Sagax]]               
*              0700-0800- [[Scriptor:Petrus archidiaconus|Petrus Archidiaconus]]               
*              0701-0800- Auctores Incerti               
*              0709-0709- [[Scriptor:Aldhelmus Schireburgenensis|Aldhelmus Schireburgenensis]] Episcopus               
*              0709-0709- [[Scriptor:Ceolfridus Wiremutensis|Ceolfridus Wiremutensis]] Presbyter               
*              0715-0766- [[Scriptor:Chrodeganus Metensis|Chrodeganus Metensis]] Episcopus               
*              0717-0717- [[Scriptor:Felix Ravennatensis|Felix Ravennatensis]] Episcopus               
*              0720-0799- [[Scriptor:Paulus Diaconus|Paulus Winfridus Diaconus]]               
*              0725-0725- [[Scriptor:Benedictus Crispus|Benedictus Crispus]] Mediolanensis Archiepiscopus               
*              0726-0804- [[Scriptor:Paulinus Aquileiensis|Paulinus Aquileiensis]] Patriacha               
*              0729-0729- [[Scriptor:Egbertus Eboracensis|Egbertus Eboracensis]] Archiepiscopus               
*              0730-0784- [[Scriptor:Ambrosius Autpertus|Ambrosius Autpertus]] Beneventianus Abbas               
*              0735-0804- Alcuinus, [[Scriptor:Flaccus Albinus|Flaccus Albinus]]               
*              0739-0739- [[Scriptor:Wilibrordus Ultrajectinus|Wilibrordus Ultrajectinus]] Episcopus               
*              0742-0778- Reges Francorum               
*              0745-0814- [[Scriptor:Angilbertus Centulensis|Angilbertus Centulensis]]               
*              0745-0814- Angilbertus Centulensis Abbas               
*              0747-0814- Karolus Magnus               
*              0747-0821- [[Scriptor:Benedictus Anianensis|Benedictus Anianensis]] Abbas               
*              0750-0821- [[Scriptor:Theodulfus Aurelianensis|Theodulfus Aurelianensis]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Aimonius Sangermanensis|Aimonius Sangermanensis]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Ascarius|Ascarius]] Tusaredo               
*              0750-0850- [[Scriptor:Candidus Fuldensis|Candidus Fuldensis]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Hildemarus|Hildemarus]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Ioannes De Deo|Joannes De Deo]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Lambertus Pultariensis|Lambertus Pultariensis]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Paulinus Aquileiensis|Paulinus Aquileiensis]]               
*              0750-0850- [[Scriptor:Speraindeo Abba|Speraindeo Abba]]s               
*              0751-0818- [[Scriptor:Magnus Senonensis|Magnus Senonensis]] Archiepiscopus               
*              0753-0876- [[Scriptor:Lullus Moguntium|Lullus Moguntium]] Episcopus               
*              0754-0783- [[Scriptor:Elipandus Toletanus|Elipandus Toletanus]] Episcopus               
*              0758-0758- [[Scriptor:Priminus Abbas|Priminus Abbas]]               
*              0760-0760- [[Scriptor:Cyprianus Cassinensis|Cyprianus Cassinensis]] Monachus               
*              0760-0830- [[Scriptor:Remigius Curiensis|Remigius Curiensis]] Episcopus               
*              0760-0860- [[Scriptor:Bernowinus Claromontensis|Bernowinus Claromontensis]]               
*              0760-0860- [[Scriptor:Dungalus Reclusus]]               
*              0761-0822- [[Scriptor:Eigil Fuldensis]]               
*              0763-0836- [[Scriptor:Hetto  Basileensis]]              
*              0767-0767- Auctor Incertus               
*              0770-0770- [[Scriptor:Angelramnus Metensisi]]               
*              0770-0827- [[Scriptor:Hieremias Senonensis ]]               
*              0770-0834- [[Scriptor:Ansegius Fontanellensis]] Abbas               
*              0770-0840- [[Scriptor:Eginhardus]] (Einhardus)               
*              0770-0840- [[Scriptor:Smaradgus]] Abbas               
*              0770-0870- [[Adalhardus Corbeiensis]] Abbas               
*              0775-0836- [[Scriptor:Aldricus Senonensis Archiepis]]copus               
*              0775-0842- [[Scriptor:Hilduinus Sandionysianus]] Abbas               
*              0776-0766- [[Scriptor:Sturmius Fuldensis]] Abbas               
*              0776-0852- [[Scriptor:Symphosius Amalarius]]               
*              0778-0840- [[Scriptor:Ludovicus Pius Francorum Imperator]]               
*              0779-0841- [[Scriptor:Agobardus Lugdunensis]]               
*              0780-0849- [[Scriptor:Walafridus Strabo Fuldensis]]               
*              0780-0850- [[Scriptor:Jonas Aurelianus Episcopus]]               
*              0780-0853- [[Scriptor:Freculphus Lexoviensis]] Episcopus               
*              0780-0870- [[Scriptor:Aldricus Cenomanensis]] Episcopus               
*              0780-0880- [[Scriptor:Audradus Senonensis]] Chorepiscopus               
*              0781-0826- [[Scriptor:Ermoldus Nigellus]]               
*              0785-0785- [[Scriptor:Heterius Uxamensis]]               
*              0788-0788- [[Scriptor:Rachio Argentinensis Episcopus]]               
*              0790-0790- Wicbodus               
*              0790-0840- Dodana Sive Duodena (Dhuoda)               
*              0790-0860- Florus Lugdunensis Diaconus               
*              0790-0865- Paschasius Radbertus Corbeiensis Abbas               
*              0791-0791- Angelramus Metensis Episcopus               
*              0794-0794- Felix Urgellensis Episcopus               
*              0795-0855- Lotharius I Germaniae               
*              0799-0859- Eulogius Toletanus Episcopus               
*              0800-0845- Nithardus S Richarii Abbas               
*              0800-0868- Ratramnus Corbeiensis               
*              0800-0900- Cyprianus Cordubensis               
*              0800-0900- Dulcidius Salmaticenses               
*              0800-0900- Grimlaicus Presbyter (Grimlaiec)               
*              0800-0900- Isidorus Mercator               
*              0800-0900- Leuvigildus Cordubensis               
*              0800-0900- Pseudo Luitprandus               
*              0801-0900- Auctores Incerti               
*              0802-0923- Francorum Regum Imperatorum               
*              0805-0846- Agnellus (Andreas) Ravennatensis               
*              0806-0882- Hincmarus Rhemensis Episcopus               
*              0807-0861- Paulus Alvarus Cordubensis               
*              0807-0866- Gotteschalcus Orbacensis               
*              0809-0809- Dagulfus Sandionysianus               
*              0809-0809- Farnulfus Sandionysianus               
*              0809-0809- Ludgerus Mimigardenfordensis Episcopus               
*              0809-0809- Simpertus Abbas Murbacensis               
*              0809-0814- Amalarius Fortunatus Trevirensis               
*              0810-0861- Servatus Lupus Ferrariensis Abbas               
*              0810-0865- Rodulphus Bituricensis Episcopus               
*              0810-0875- Usuardus Sangermanensis Monachus               
*              0811-0842- Maxentius Aquileiensis Patriarcha               
*              0813-0870- Wandalbertus Prumiensis Monachus               
*              0814-0878- Adrevaldus Floriacensis Monachus               
*              0815-0815- Amalarius Fortunatus Trevirensis Archiepiscopus               
*              0815-0877- Joannes Scotus Erigena               
*              0816-0816- Leidradus Lugdonensis Episcopus               
*              0816-0826- Reges Francorum               
*              0816-0845- Ebbo (Ebo) Rheminensis Episcopus               
*              0817-0827- Claudius Taurinensis Episcopus               
*              0817-0831- Halitgarius Cameracensis Episcopus               
*              0817-0871- Iso Sangallensis               
*              0818-0871- Aenea Parisiensis Episcopus               
*              0820-0820- Sedulius Scotus               
*              0822-0853- Rothadus II Suessionensis Episcopus               
*              0823-0877- Carolus Calvus Francorum Rex               
*              0827-0875- Angilbertus Mediolanensis Archiepiscopus               
*              0830-0830- Benedictus Diaconus               
*              0830-0830- Monachus Sancti Galli               
*              0830-0888- Rembertus Hamburgensis Episcopus               
*              0834-0834- Fredegisus Abbas               
*              0834-0834- Haiminius Sancti Vedasti Atrebatensis               
*              0834-0834- Jesse Ambianensis Episcopus               
*              0834-0876- Hildericus. Cassinensis Abbas               
*              0840-0853- Haymo Halberstatensis Episcopus               
*              0840-0871- Milo Monachus Sancti Amandi               
*              0840-0900- Ratpertus Sangallensis Monachus               
*              0840-0912- Notkerus Balbulus               
*              0840-0930- Hucbaldus Sancti Amandi               
*              0841-0852- Amulo Lugdunensis Episcopus               
*              0841-0876- Hericus Antissiodorensis Monachus               
*              0843-0843- Theganus Trevirensis Chorepiscopus               
*              0844-0844- Frotharius Tullensis Episcopus               
*              0844-0861- Prudentius Trecensis Episcopus               
*              0845-0845- Eldefonsus Hispalensis Episcopus               
*              0846-0846- Josephus Sacerdos               
*              0848-0859- Sedulius Scotus               
*              0848-0875- Vulfadus Bituricensis Episcopus               
*              0850-0850- Christianus Druthmarus               
*              0850-0850- Columbanus Trudonis Abbas               
*              0850-0850- Ermanricus Augiensis               
*              0850-0869- Guntharius Coloniensis Episcopus               
*              0850-0874- Ado Viennensis Archiepiscopus               
*              0851-0851- Aurelianus Recomensis               
*              0852-0875- Remigius Lugdonensis Episcopus               
*              0853-0853- Erchambertus Frisingensis Episcopus               
*              0855-0874- Adventius Metinensis Episcopus               
*              0855-0878- Anastasius Bibliothecarius Abbas               
*              0856-0856- Angelomus Luxovensis               
*              0856-0871- Herardus Turonensis Archiepiscopus               
*              0856-0872- Grimaldus Sangallensis Abbas               
*              0860-0860- Walterius Aurelianensis Episcopus               
*              0860-0943- Cappidus Stavriensis               
*              0861-0880- Odo Bellovacensis Episcopus               
*              0862-0864- Engelmodus Suessionensis Episcopus               
*              0865-0865- Anscharius Hamburgensis Episcopus               
*              0868-0868- Lotharius               
*              0868-0868- Theudoinus Catalaunensis               
*              0871-0871- Bernardus Monachus Francus               
*              0872-0900- Alfredus Magnus Anglorum Rex               
*              0876-0876- Andreas Bergomas Presbyter               
*              0876-0936- Henricus I Imperator               
*              0878-0878- Hincmarus Laudunensis Episcopus               
*              0880-0880- Isaacus Lingonensis Episcopus               
*              0880-0890- Angilbertus Corbeiensis Abbas               
*              0881-0923- Dado Virdunensis Episcopus               
*              0882-0900- Fulco Rheimensis Archiepiscopus               
*              0882-0908- Remigius Antissiodorensis               
*              0882-0915- Regino Prumiensis Abbas               
*              0883-0883- Bertarius Cassinensis Abbas               
*              0883-0916- Robertus Metensis Episcopus               
*              0884-0884- Harmotus Sangallensis Abbas               
*              0884-0902- Riculfus Suessonensis Episcopus               
*              0885-0960- Atto Vercellensis Episcopus               
*              0887-0887- Aimonius Sangermanensis Monachus               
*              0888-0888- Franciscus Blanchinus Veronensis               
*              0888-0906- Waldrammus Argentinensis Episcopus               
*              0890-0890- Erchembertus Cassinensis Monachus               
*              0890-0916- Salomon Constantiensis Episcopus               
*              0890-0974- Ratherius Veronensis Episcopus               
*              0892-0892- Petrus Bibliothecarius               
*              0893-0893- Wolfhardus Hasenrietanus Presbyter               
*              0893-0911- Ludovicus IIII Franciae Rex               
*              0894-0966- Flodoardus Remensis Canonicus               
*              0895-0968- Mathildis (Mechthild) Regina Francorum               
*              0899-0899- Anamodus Ratisbonensis Subdiaconus               
*              0899-0916- Radbodus Trajectensis Ad Rhenum (Utrech) Episcopus               
*              0900-0900- Eutropius Longobardus               
*              0900-0922- Hervaeus Rhemensis Episcopus               
*              0900-1000- Adso Dervensis               
*              0900-1000- Albuinus Eremita               
*              0900-1000- Amblalardus Sollemniacensis Abbas               
*              0900-1000- Gerardus Suessonensis               
*              0900-1000- Richerus Remenses               
*              0900-1000- Teraldus               
*              0900-1027- Romualdus Camaldulensis Abbas               
*              0901-0920- Stephanus Leodiensis Episcopus               
*              0901-0961- Odo Cantuariensis Archiepiscopus               
*              0901-1000- Auctores Incerti               
*              0902-0902- Mantio Catalaunensis Episcopus               
*              0905-0905- Christophorus (Antipapa)               
*              0905-0906- Edwardus Senior Anglorum Rex               
*              0906-0906- Martianus Monachus               
*              0909-0988- Dunstanus Cantauriensis Archiepiscopus               
*              0910-0910- Willelmus Arvernorum               
*              0912-0973- Otto I Imperator               
*              0912-0973- Otto Magnus Imperator I               
*              0915-0915- Bertarius Virdunensis               
*              0915-0927- Agio Narbonensis Episcopus               
*              0920-0926- Odilo Sancti Medardi Suessonensis               
*              0922-0925- Seulfus Rhemensis Archiepiscopus               
*              0922-0972- Liutprandus Cremonensis Episcopus               
*              0923-0923- Abbo Sangermanensis               
*              0923-0923- Radbdus Dolentis               
*              0923-0923- Walterius Senoensis Episcopus               
*              0924-0939- Aethelstanus Anglorum Rex               
*              0924-0973- Udalricus Augustianus Episcopus               
*              0926-0926- Berno Abbas               
*              0928-0928- Cyprianus Cordubensis               
*              0928-0975- Folquinus Sanbertinianus Monachus               
*              0930-1002- Hrorshitha Gandersheimensis               
*              0932-0954- Joannes Italus Cluniacensis            
*              0936-0950- Leotaldus Matisconensis         
*              0939-0946- Edmundus Anglorum Rex         
*              0940-0948- Hoelus Dha (Howell The Good)         
*              0942-1007- Herigerus Lobiensis Abbas         
*              0945-1004- Abbo Floriacensis Abbas         
*              0946-0961- Arthaldus Rhemensis Archiepiscopus         
*              0947-1030- Adalbero Laudunensis Episcopus         
*              0950-0950- Cosmas Japygus Materiensis         
*              0950-0950- Laurentius Cassinensis         
*              0950-0984- Gezo Dertonensis Abbas         
*              0950-1008- Aimoinus Floriacensis         
*              0953-0965- Bruno Coloniensis Episcopus I         
*              0955-0983- Otto Imperator II         
*              0956-0996- Adalbertus Pragensis Episcopus         
*              0959-0971- Eralius (Eraclus) Leodiensis Episcopus         
*              0959-0975- Edgarus Anglorum Rex (Eadgar)         
*              0960-1012- Bridfertus Ramensis Monachus         
*              0960-1029- Dudo Viromandensis Decanus         
*              0960-1038- Godehardus Hildesheimensis Episcopus         
*              0961-0983- Ethelwoldus Wintoniensis Episcopus         
*              0962-0969- Odalricus Rhemenseis Archiepiscopus         
*              0963-0963- Fridegodus Benedectinus         
*              0963-0963- Sigehardus Trevirensis         
*              0964-0964- Adalgerus Episcopus         
*              0964-0979- Richardus Floriacensis Abbas         
*              0964-0982- Bernerus Humolariensis Abbas         
*              0964-0984- Theodericus Metensis Episcopus         
*              0964-0994- Maiolus Cluniacensis Abbas IV         
*              0965-0965- Utho Argentinensis Episcopus         
*              0965-0966- Wiboldus Cameracensis Episcopus         
*              0965-0990- Folcuinus Laubiensis Abbas         
*              0965-0991- Erkembaldus Argentinensis Episcopus         
*              0965-0994- Aymardus Cluniacensis Abbas         
*              0966-0966- Guillelmus Cabillonensis         
*              0967-0985- Gumpoldus Mantuanus Episcopus         
*              0968-0970- Hatto Moguntinus II Archiepiscopus         
*              0968-1027- Mathildis Regina         
*              0969-0988- Adalbero Remensis Archiepiscopus         
*              0970-0983- Windukindus (Witikundus) Corbeiensis         
*              0972-1024- Henricus Imperator II         
*              0974-1008- Notgerius Leodiensis Episcopus         
*              0975-1039- Cunegonda Imperatrix Henrici II Uxor         
*              0976-0996- Guido Podiensis Episcopus II         
*              0976-1018- Thietmarus Merseburgensis Episcopus         
*              0977-0983- Joannes Metensis Abbas         
*              0979-0979- Adalbertus Metensis         
*              0979-1016- Aethelredus Anglorum Rex II         
*              0980-0980- Helpericus Monachus S Galli         
*              0980-0980- Wigo Phyuhtwangesis Decanus         
*              0980-1002- Otto Imperator III         
*              0983-0983- Odo Ausciensis         
*              0985-1047- Rodulfus Glaber Cluniacensis         
*              0985-1048- Odorannus Monachus         
*              0986-0986- Poeta Saxo         
*              0988-1034- Ademarus Engolismensis         
*              0990-0990- Joannes Smera Polovecius         
*              0994-1032- Radulphus Burgundiorum Rex         
*              0994-1049- Odilo Cluniacensis Abbas         
*              0995-1030- Guillelmus Aquitaniae Dux V         
*              0995-1048- Wippo Presbyter         
*              0995-1073- Gualbertus Vallumbrosanus         
*              0996-0996- Letaldus Micianensis         
*              0996-1031- Robertus II Francorum Rex         
*              0997-0997- Gunzo Grammaticus (Novariensis)         
*              0999-0999- Conradus Celtus         
*        
*      1000-1000- Wido Monachus

[[Scriptor:</text>
      <sha1>845ztqdg4li2bpvsb0ly2spysf6nrs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patrologia Latina/62</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52650</id>
    <revision>
      <id>264617</id>
      <parentid>226559</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2581" sha1="0zuew6a0wly67b5w56mztmydcivkzqf" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Iacobus Paulus Migne
|OperaeTitulus=Patrologia Latina
|OperaeWikiPagina=Patrologia Latina/62
|Annus=  1844
|SubTitulus=LXII Augustinus 
|Genera=
|Editio=Migne 1844
|Fons=[http://www.documentacatholicaomnia.eu/1815-1875,_Migne,_Patrologia_Latina_01._Rerum_Conspectus_Pro_Tomis_Ordinatus,_MLT-1.html Documenta Catholica Omnia]
}}__NOTOC__

&lt;div class=&quot;verse&quot;&gt;

{{Liber
|Ante=Tomus 61
|AnteNomen=Patrologia Latina/61
|Post= Tomus 63
|PostNomen=Patrologia Latina/63
}}
[[File:Patrologia Latina Vol. 62.pdf|right|150px|page=7|thumb|Tomus LXII]]

* [[De Spiritu Sancto (Paschasius)|De Spiritu Sancto]] (Paschasius diaconus),  0009B-0040A
* [[Notitia (PL 62)|Notitia]] (Auctor incertus),  0039D-0047B
* [[Epistola (Paschasius)|Epistola]] ([[Scriptor:Paschasius Diaconus|Paschasius diaconus]]),  0039A-0040B
* [[Fragmentum alterius vitae]] (Auctor incertus),  0047C-0050A
* [[Epistolae et decreta (Symmachus)|Epistolae et decreta]] papa) [[Scriptor:Symmachus|Symmachus]] ( 0049C-0080C
* [[De incarnatione et gratia]] ([[Scriptor:Petrus diaconus|Petrus diaconus]]; Auctores varii),  0083-0092C
* [[Contra Eutychetem]] (Vigilius Tapsensis),  0095B-0154D
* [[Dialogus contra Arianos (Vigilius)|Dialogus contra Arianos (Vigilius]] Tapsensis),  0155A-0180A
* [[Dialogus contra Arianos etc. (Vigilius)|Dialogus contra Arianos etc. (Vigilius]] Tapsensis), [[Scriptor:Vigilius Tapsensis|Vigilius Tapsensis]]     0179-0238A
* [[De Trinitate (Vigilius Tapsensis)]],  0237-0334A
* [[De unitate Trinitatis 2 (Vigilius Tapsensis)]],  0333B-0352C
* [[Contra Marivadum Arianum]] (Vigilius Tapsensis),  0351C-0434A
* [[Contra Palladium Arianum]] (Vigilius Tapsensis),  0433-0466B
* [[Tractatus de fide (Vigilius Tapsensis)]],  0466D-0472B
* [[Opusculum I (Vigilius Tapsensis)]],  0471C-0498C
* [[Epistola ad Flavianum]] (Leo I),  0503-0508B
* [[Definitio fidei (Concilium Chalcedonense)]],  0511A-0516B
* [[Epistola ad Luciferum]] (Athanasius Alexandrinus), [[Scriptor:Athanasius Alexandrinus|Athanasius Alexandrinus]]  0515B-0522D
* [[Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi]] (Rusticus Helpidius), [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius|Rusticus Helpidius]]  0543D-0546C
* [[Carmen de Christi Iesu beneficiis]] (Rusticus Helpidius),  0545D-0548D
* [[Epistola dedicatoria (Eugyppius ed. Migne)|Epistola dedicatoria (Eugyppius]] Africae),  0559-0562C
* [[Thesaurus (Eugyppius ed. Migne)|Thesaurus (Eugyppius]] Africae),  0562C-1088
* [[Vita Sancti Severini (Eugyppius ed. Migne)|Vita Sancti Severini (Eugyppius]] Africae),  1168-1120A
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>0zuew6a0wly67b5w56mztmydcivkzqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Domnolus Cenomatensis</title>
    <ns>102</ns>
    <id>52767</id>
    <revision>
      <id>264630</id>
      <parentid>172117</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Redirigens ad [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]]</comment>
      <origin>264630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="7o7nh8zlacefj75gcfu6hmtup8x106u" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]]</text>
      <sha1>7o7nh8zlacefj75gcfu6hmtup8x106u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264635</id>
      <parentid>264630</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>delenda, errore creata, v. [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]]</comment>
      <origin>264635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="ckhfxk6jcd2dux7hc24mlahaa49122p" xml:space="preserve">{{delenda}}</text>
      <sha1>ckhfxk6jcd2dux7hc24mlahaa49122p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Testamentum (Domnolus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52768</id>
    <revision>
      <id>264631</id>
      <parentid>226846</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="oafgqkl96oakyqz3ertbvibf9kgixqm" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor= Domnolus Cenomanensis
|OperaeTitulus= Testamentum 
|OperaeWikiPagina= Testamentum (Domnolus)
|Annus=  Saeculo V
|SubTitulus=  
|Genera=
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Domnolus_Cenomanensis_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}

'''[[Patrologia Latina/72|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 72]]'''

Testamentum

(PL 72 0649D)

Venerabili ecclesiae Cenomanicae clero Domnolus episcopus.

Congruum nobis fuit ut votum desiderabile in charitatis vestrae notitiam poneremus: quia si consensus vester desiderium cordis nostri et decreta annuerit, credimus nullius ullo unquam tempore contrarietate a nobis pariter firmata posse convelli. (0650D) Cum ergo pro salute populi vel custodia civitatis reliquias sanctorum martyrum Vincentii et Laurentii, intercedente praesumptione, ausi fuerimus deferre; sicut cum Dei adiutorio vel vestro eisdem locum dignitatis ereximus in culmine, ita petimus ut vestro pariter ditetur et munere. (0651A) Et si sensus vester nobis contulerit charitatem hanc, paginola donationis, quam Aunulfum diaconum perficere unanimiter rogavimus conscribendam, vestro quaesumus ut firmetur robore: ut [quidquid nos] per hanc paginolam donationis constat delegasse, noncupata basilica habeat, teneat, possideat, [nec] quicunque loci huius dignitatem perceperit, iure haereditario perpetualiter sibimet vindicet possidendum. (0651B) Si ullo unquam tempore, aut pontifex civitatis, aut quaelibet persona, a nobis donata vel tradita de dominatione basilicae huius abstrahere voluerit, incurrat maledictionem pro benedictione, et Domini nostri Iesu Christi, et sanctae Mariae semper virginis, et sanctorum apostolorum, vel omnium sanctorum martyrum, confessorum atque virginum, incurrat offensam; et voluntas nostra perpetim, auxiliante Domino, capiat firmitatem. (0652A) Hoc ergo inserendum rogavi, ut qui voluntati meae obvius esse voluerit, maledictionem illam incurrat, quam propheta in psalmo centesimo octavo Iudae cantavit; et praesens pagina maneat inconvulsa, quam pro rei firmitate manu propria subscripsi, et dominis et fratribus meis muniendam rogavi. Actum in Cenomanica civitate, anno undecimo regni domni nostri Chilperici regis, pridie Nonas Martii.

Domnolus episcopus subscripsit. Germanus episcopus rogante clero subscripsit. Andoveus Andegavorum episcopus rogante Domnolo episcopus subscripsit. Leodulfus presbyter subscripsit. Aunulfus presbyter subscripsit. Leodericus presbyter subscripsit. Dinanius presbyter subscripsit. Drantius presbyter subscripsit. Iniuriosus presbyter subscripsit. Meterius presbyter subscripsit. Cennius diaconus subscripsit. Romolus diaconus subscripsit. (0652B) Datdeus diaconus subscripsit. Sennonteus diaconus subscripsit. Noso diaconus subscripsit.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>oafgqkl96oakyqz3ertbvibf9kgixqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patrologia Latina/tomi/7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52875</id>
    <revision>
      <id>264619</id>
      <parentid>175737</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25505" sha1="nomb1fjkwnmfgyo3h1z1xr28fhclsz0" xml:space="preserve">==61==

Ramazini, Dionysius [MOD], Epistola dedicatoria [v061.1].

Auctor incertus [UNCERT], [[Variantes lectiones in poemata]] [v061.10].

Auctor incertus ([[Scriptor:Paulinus Nolanus|Paulinus Nolanus]]?) [MED], [[Epistolae (Paulinus)|Epistolae]] [v061.11].

Auctor incertus [UNCERT], [[Variantes lectiones in epistolas]] [v061.12].

Auctor incertus ([[Scriptor:Paulinus Nolanus|Paulinus Nolanus]]?) [MED], [[Poemata (Paulinus Nolensis)|Poemata]] [v061.13].

Auctor incertus [UNCERT], [[Variantes lectiones in poema I appendicis]] [v061.14].

Le Brun, Joannes Baptista [MOD], Dissertationes in S. Paulini vitam et scripta [v061.15].

[[Scriptor:Ludovicus Antonius Muratorius|Muratorius, Ludovicus Antonius]] [MOD], Dissertationes in S. Paulini poemata [v061.16].

[[Scriptor:Paulinus Nolanus|Paulinus Nolanus]] [MED], [[Excerpta ex operibus deperditis S. Paulini]] [v061.17].

Auctor incertus [UNCERT], [[Notae et observationes in S. Paulini opera]] [v061.18].

[[Scriptor:Gennadius Massiliensis|Gennadius Massiliensis]] [MED], [[Notitia 1 (Gennadius Massiliensis)|Notitia]] [v061.19].

Auctor incertus [UNCERT], Praefatio [v061.2].

[[Scriptor:Victorius Aquitanus|Victorinus]] (sive Claudius Marius Victor) [MED], [[Commentaria in Genesin]] [v061.20].

Victorinus (sive [[Scriptor:Claudius Marius Victor|Claudius Marius Victor]]) [MED], [[Epistola (Claudius Marius Victor)|Epistola]] [v061.21].

[[Scriptor:Andreas Gallandus|Gallandus, Andreas]] [MOD], Notitia [v061.22].

[[Scriptor:Merobaudes Scholasticus|Merobaudes Hispanus]] [MED], [[Carmen de Christo]] [v061.23].

Gallandus, Andreas [MOD], Prolegomenon [v061.24].

[[Scriptor:Orientius|Orientius]] [MED], [[Commonitorium (Orientius)|Commonitorium]] [v061.25].

[[Scriptor:Auspicius Tullensis|Auspicius Tullensis]] [MED], [[Epistola ad Arbogastem]] [v061.26].

Auctor incertus [UNCERT], [[Prolegomena (PL 061)|Prolegomena]] [v061.27].

[[Scriptor:Paulinus Petricordiensis|Paulinus Petricordiensis]] [MED], [[De vita S. Martini]] [v061.28].

Paulinus Petricordiensis [MED], [[Epistola ad Perpetuum episcopum]] [v061.29].

Auctor incertus [UNCERT], [[Praefatio Parisiensis editionis]] [v061.3].

Paulinus Petricordiensis [MED], [[De visitatione nepotuli sui]] [v061.30].

[[Scriptor:Amoenus|Amoenus]] [MED], [[Enchiridion Veteris et Novi Testamenti]] [v061.31].

Amoenus [MED], [[Carmen de Aegyptio]] [v061.32].

Amoenus [MED], [[Acrostichis in Leontium episcopum]] [v061.33].

[[Scriptor:Secundinus Hibernensis|Secundinus Hibernensis]] [MED], Hymnus [v061.34].

Auctor incertus [UNCERT], [[Notitia (PL 061)|Notitia]] [v061.35].

[[Scriptor:Drepanius Florus|Drepanius Florus]] [MED], [[Psalmi et hymni (Drepanius Florus)|Psalmi et hymni]] [v061.36].

Auctor incertus ([[Scriptor:Aquilinus Juvencus|Aquilinus Juvencus]]?) [UNCERT], [[Carmen de laudibus Domini]] [v061.37].

Auctor incertus [UNCERT], [[S. Paulini epistolarum ordo novus cum antea vulgato comparatus]] [v061.38].

Auctor incertus [UNCERT], [[S. Paulini epistolarum ordo antea vulgatus ad novum reductus]] [v061.39].

Auctor incertus [UNCERT], Vita S. Paulini [v061.4].

Auctor incertus [UNCERT], Index alphabeticus eorum ad quos datae sunt S. Paulini epistolae [v061.40].

Auctor incertus [UNCERT], S. Paulini epistolarum index iuxta ordinem litterarum digestus [v061.41].

Auctor incertus [UNCERT], S. Paulini poematum ordo novus cum antea vulgato comparatus [v061.42].

Auctor incertus [UNCERT], S. Paulini poematum ordo antea vulgatus ad novum reductus [v061.43].

Auctor incertus [UNCERT], Ordo alphabeticus eorum ad quos data sunt S. Paulini poemata [v061.44].

Auctor incertus [UNCERT], S. Paulini poematum index iuxta ordinem litterarum digestus [v061.45].

Auctor incertus [UNCERT], Syllabus codicum ad quos recognita sunt S. Paulini opera [v061.46].

Editores [MOD], Index epistolarum prout collatae sunt ad MSS. et editos codices [v061.47].

Auctor incertus [UNCERT], Index poematum prout recognita sunt ad MSS. et editos codices [v061.48].

Auctor incertus [UNCERT], Index vocum quarum insolita significatio [v061.49].

Auctor incertus [UNCERT], Epitome vitae S. Paulini [v061.5].

Auctor incertus [UNCERT], Index personarum et rerum memorabilium [v061.50].

Editores [MOD], Ordo rerum quae in hoc tomo continentur [v061.51].

Editores [MOD], Emendanda [v061.52].

Auctores varii [UNCERT], Elogia S. Paulini [v061.6].

Paulinus Nolanus [MED], Epistolae [v061.7].

Auctor incertus [UNCERT], Variantes lectiones in epistolas [v061.8].

Paulinus Nolanus [MED], Poemata [v061.9].

==62==
Cave, Guillelmus [MOD], Prolegomenon [v062.1].

[[Scriptor:Vigilius Tapsensis|Vigilius Tapsensis]] [MED], Contra Eutychetem [v062.10].

Vigilius Tapsensis [MED], Dialogus contra Arianos [v062.11].

Vigilius Tapsensis [MED], Dialogus contra Arianos, etc. [v062.12].

Vigilius Tapsensis [MED], De Trinitate [v062.13].

Vigilius Tapsensis [MED], De unitate Trinitatis [v062.14].

Vigilius Tapsensis [MED], Contra Marivadum Arianum [v062.15].

Vigilius Tapsensis [MED], Contra Palladium Arianum [v062.16].

Vigilius Tapsensis [MED], Tractatus de fide [v062.17].

Vigilius Tapsensis [MED], Opusculum I [v062.18].

Auctor incertus [UNCERT], De Vigilio Tapsense [v062.19].

Paschasius diaconus [MED], De Spiritu Sancto [v062.2].

Auctor incertus [UNCERT], In libros contra Eutychem [v062.20].

Leo I [MED], Epistola ad Flavianum [v062.21].

Auctor incertus [UNCERT], Scholia [v062.22].

Concilium Chalcedonense [MED], Definitio fidei [v062.23].

Athanasius Alexandrinus [MED], Epistola ad Luciferum [v062.24].

Auctor incertus [UNCERT], In dialogum contra Arianos [v062.25].

Auctor incertus [UNCERT], In dialogum contra Arianos, etc. [v062.26].

Auctor incertus [UNCERT], In De Trinitate [v062.27].

Auctor incertus [UNCERT], Decretale [v062.28].

Auctor incertus [UNCERT], In Contra Felicianum [v062.29].

Paschasius diaconus [MED], Epistola [v062.3].

Auctor incertus [UNCERT], In Contra Palladium [v062.30].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v062.31].

[[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius|Rusticus Helpidius]] [MED], Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi [v062.32].

Rusticus Helpidius [MED], Carmen de Christi Jesu beneficiis [v062.33].

Joannes Trithemius [MOD], Notitia [v062.34].

Acropolita, Joannes Herold [MOD], Epistola dedicatoria [v062.35].

Acropolita, Joannes Herold [MOD], Vita Eugyppii [v062.36].

[[Scriptor:Eugyppius|Eugyppius Africae]] [MED], Epistola dedicatoria [v062.37].

Eugyppius Africae [MED], Thesaurus [v062.38].

Auctor incertus [UNCERT], Index in Vigilium Tapsensem [v062.39].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v062.4].

Auctor incertus [UNCERT], Index in tria opuscula P. F. Chiffletii [v062.40].

Auctor incertus [UNCERT], Indices rerum ac vocum memorabilem [v062.41].

Editores [MOD], Ordo rerum [v062.42].

Editores [MOD], Index capitum [v062.43].

Editores [MOD], Erratum [v062.44].

Eugyppius Africae [MED], Vita Sancti Severini [v062.45].

Basnagius, Jacobus [MOD], Appendix [v062.46].

Auctor incertus [UNCERT], Fragmentum alterius vitae [v062.5].

Symmachus papa [MED], Epistolae et decreta [v062.6].

[[Scriptor:Andreas Gallandus|Gallandus, Andreas]] [MOD], Prolegomenon [v062.7].

Petrus diaconus; Auctores varii [MED], De incarnatione et gratia [v062.8].

Cave, Guillelmus [MOD], Notitia [v062.9].
==63==
[[Scriptor:Andreas Gallandus|Gallandus, Andreas]] [MOD], Prolegomenon [v063.1].

[[Scriptor:Magnus Felix Ennodius|Ennodius Ticinensis]] [MED], Petitorium [v063.10].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Benedictio Cerei]] [v063.11].

Ennodius Ticinensis [MED], Benedictio Cerei [v063.12].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Dictiones (Ennodius)|Dictiones]] [v063.13].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Carmina (Ennodius)|Carmina]] [v063.14].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Dictio in natali Laurentii]] [v063.15].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v063.16].

Hormisdas I [MED], [[Epistolae et decreta (Hormisda)|Epistolae et decreta]] [v063.17].

Hormisdas I [MED], [[Appendix ad epistolas (Hormisda)|Appendix ad epistolas]] [v063.18].

Joannes I [MED], [[Epistola (Joannes I)|Epistolae]] [v063.19].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Epistolae (Ennodius)|Epistolae]] [v063.2].

Cave, Guillelmus [MOD], Notitia [v063.20].

[[Scriptor:Trifolius presbyter|Trifolius presbyter]] [MED], [[Epistola (Trifolius)|Epistola]] [v063.21].

Elpis [MED], Hymni [v063.22].

Glareanus, Henricus Loritus [MOD], Praefatio [v063.23].

Rola, Julius Martianus [MOD], Epistola nuncupatoria [v063.24].

Callyus, Petrus [MOD], Epistola dedicatoria [v063.25].

Auctor incertus [UNCERT], Praefatio [v063.26].

Auctor incertus [UNCERT], [[Vita Boetii]] [v063.27].

Auctores varii [UNCERT], Testimonia [v063.28].

Auctor incertus [UNCERT], [[Idea librorum Boetii]] [v063.29].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Panegyricus Theoderico regi dictus]] [v063.3].

Auctor incertus [UNCERT], Censura librorum Boetii [v063.30].

Boetius [MED], [[De consolatione philosophiae (Migne)|De consolatione philosophiae]] [v063.31].

Auctores varii [UNCERT], Varia monumenta litteraria [v063.32].

Murmellius, Joannes; Rodulphus Agricola [UNCERT], Commentaria [v063.33].

Auctor incertus [UNCERT], Catalogus [v063.34].

Boetius [MED], [[De unitate et uno (Migne)|De unitate et uno]] [v063.35].

Boetius [MED], [[De arithmetica (Migne)|De arithmetica]] [v063.36].

Boetius [MED], [[De Musica|De musica]] [v063.37].

Judecus, Nicolaus [MOD], Praefatio [v063.38].

[[Scriptor:Euclides|Euclides Megarensis]]; Boetius [MED], Geometria [v063.39].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Libellus apologeticus pro synodo]] [v063.4].

Boetius [MED], Ars geometriae et arithmeticae [v063.40].

Auctor incertus [UNCERT], Indices ad libros de consolatione philosophiae [v063.41].

Editores [MOD], Ordo rerum [v063.42].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Vita B. Epiphanii (Ennodius)|Vita B. Epiphanii]] [v063.5].

Ennodius Ticinensis [MED], [[Vita B. Antonii (Ennodius)|Vita B. Antonii]] [v063.6].

Ennodius Ticinensis [MED], Eucharisticum [v063.7].

Ennodius Ticinensis [MED], Paraenesis didascalia [v063.8].

Ennodius Ticinensis [MED], Praeceptum [v063.9].

==64==
Boetius [MED], Dialogi in Porphyrium [v064.1].

Boetius [MED], De diffinitione [v064.10].

Aristoteles; Boetius [MED], Interpretatio Topicorum Aristotelis [v064.11].

Aristoteles; Boetius [MED], Interpretatio Elenchorum sophisticorum Aristotelis [v064.12].

Boetius [MED], Commentaria in Topica Ciceronis [v064.13].

Boetius [MED], De differentiis topicis [v064.14].

Auctor incertus [UNCERT], De opusculis duobus ineditis [v064.15].

Boetius [MED], Speculatio de rhetoricae cognatione [v064.16].

Boetius [MED], Distinctio locorum rhetoricorum [v064.17].

Boetius [MED], De disciplina scholarium [v064.18].

Auctor incertus [UNCERT], Commentarius in librum De consolatione philosophiae [v064.19].

Boetius [MED], Commentaria in Porphyrium [v064.2].

Auctor incertus [UNCERT], Monitum [v064.20].

Boetius [MED], De Trinitate [v064.21].

[[Scriptor:Gislebertus Porretanus|Gislebertus Porretanus]] [MED], Commentaria [v064.22].

Boetius [MED], De praedicatione trium personarum [v064.23].

Gislebertus Porretanus [MED], Commentaria [v064.24].

Boetius [MED], Quomodo substantiae bonae sint [v064.25].

Gislebertus Porretanus [MED], Commentaria [v064.26].

Boetius [MED], Confessio fidei [v064.27].

Boetius [MED], De persona et naturis duabus [v064.28].

Gislebertus Porretanus [MED], Commentaria [v064.29].

Aristoteles; Boetius [MED], In Categorias Aristotelis [v064.3].

Gervasius, Nicolaus [MOD], Vita [v064.30].

Gervasius, Nicolaus [MOD], Analyses [v064.31].

Auctor incertus [UNCERT], Index generalis [v064.32].

Editores [MOD], Ordo rerum [v064.33].

Aristoteles; Boetius [MED], In librum De interpretatione Aristotelis [v064.4].

Aristoteles; Boetius [MED], Interpretatio Priorum analyticorum Aristotelis [v064.5].

Aristoteles; Boetius [MED], Interpretatio Posteriorum analyticorum Aristotelis [v064.6].

Boetius [MED], De syllogismo categorico [v064.7].

Boetius [MED], De syllogismo hypothetico [v064.8].

Boetius [MED], De divisione [v064.9].
==65==
Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v065.1].

Auctor incertus [UNCERT], Vita S. Montani [v065.10].

[[Scriptor:Montanus Toletanus|Montanus Toletanus]] [MED], Epistolae [v065.11].

Guibertus Tornacensis [MED], Vita S. Eleutherii [v065.12].

Eleutherius Tornacensis [MED], Sermones [v065.13].

Desprezius, Guillelmus [MOD], Epistola dedicatoria [v065.14].

Auctores incerti [UNCERT], Prolegomena [v065.15].

[[Fulgentius Ruspensis]] [MED], Libri ad Monimum [v065.16].

Fulgentius Ruspensis [MED], Responsio contra Arianos [v065.17].

Fulgentius Ruspensis [MED], Libri ad Trasimundum [v065.18].

Fulgentius Ruspensis [MED], Epistolae [v065.19].

Felix IV [MED], Epistolae et decreta [v065.2].

Fulgentius Ruspensis [MED], De Trinitate [v065.20].

Fulgentius Ruspensis [MED], Contra sermonem Fastidiosi Ariani [v065.21].

Fulgentius Ruspensis [MED], De remissione peccatorum [v065.22].

Fulgentius Ruspensis [MED], De incarnatione filii Dei [v065.23].

Fulgentius Ruspensis [MED], De veritate praedestinationis [v065.24].

Fulgentius Ruspensis [MED], De fide [v065.25].

Fulgentius Ruspensis [MED], Pro fide Catholica [v065.26].

Fulgentius Ruspensis [MED], Sermones [v065.27].

Fulgentius Ruspensis [MED], Instrumenta fidei [v065.28].

Fulgentius Ruspensis [MED], Sermones inediti [v065.29].

[[Scriptor:Felix IV|Felix IV]] [MED], Appendix [v065.3].

Auctor incertus [UNCERT], Admonitio [v065.30].

Auctor incertus [UNCERT], De praedestinatione et gratia [v065.31].

Ferrandus diaconus [MED], Epistola ad Egyppium [v065.32].

Auctor incertus [UNCERT], Admonitio [v065.33].

Auctor incertus (Fulgentius Ruspensis?) [MED], Sermones [v065.34].

Auctor incertus [UNCERT], Syllabus codicum [v065.35].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v065.36].

[[Scriptor:Remigius Rhemensis|Remigius Rhemensis]] [MED], Opuscula [v065.37].

Remigius Rhemensis [MED], Testamentum [v065.38].

[[Scriptor:Marcellinus comes|Marcellinus comes]] [MED], Chronicon [v065.39].

Prosper ex Manichaeo Catholicus; Auctores varii [MED], Anathematismi et fidei professio [v065.4].

Auctor incertus [UNCERT], Index operum S. Fulgentii [v065.40].

Editores [MOD], Ordo rerum [v065.41].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v065.5].

[[Scriptor:Bonifacius II|Bonifacius II]] [MED], Epistolae et decreta [v065.6].

Bonifacius II [MED], Epistola II [v065.7].

Bonifacius II [MED], Exemplar [v065.8].

Auctor incertus [UNCERT], Monitum [v065.9].
==66==
Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v066.1].

Laurentius Novariensis [MED], Homiliae [v066.10].

Gregorius I [MED], Prolegomena [v066.11].

Auctor incertus [UNCERT], Praefatio in regulam [v066.12].

Auctores varii [UNCERT], Testimonia [v066.13].

Benedictus Nursiae [MED], Regula cum commentariis [v066.14].

Benedictus Nursiae [MED], Opuscula [v066.15].

Auctor incertus (Benedictus Nursiae?) [MED], Scripta supposita [v066.16].

Albericus [MED], Sermo in S. Scholasticam [v066.17].

Paulus abbas; Stephanus abbas [MED], Regula ad monachos [v066.18].

Ferreolus Ucetiensis [MED], Regula ad monachos [v066.19].

Joannes II [MED], Epistolae [v066.2].

Auctor incertus [UNCERT], Regula Tarnatensis [v066.20].

Auctor incertus [UNCERT], Regula cujusdam patris [v066.21].

Auctor incertus [UNCERT], Regula consensoria monachorum [v066.22].

Auctor incertus [UNCERT], Alia regula [v066.23].

Auctor incertus [UNCERT], Ordo Romanus [v066.24].

Auctor incertus [UNCERT], Index in regulam Benedicti [v066.25].

Editores [MOD], Ordo rerum [v066.26].

Auctor incertus (Joannes II?) [MED], Appendix [v066.3].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v066.4].

Agapetus I [MED], Epistolae [v066.5].

Auctor incertus (Agapetus I?) [MED], Epistola ad Anthimum [v066.6].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v066.7].

Silverius papa [MED], Epistolae [v066.8].

La Bigne, Marguerinus [MOD], Notitia [v066.9].
==67==
Cave, Guillelmus [MOD], Notitia [v067.1].

[[Scriptor:Dionysius Exiguus|Dionysius Exiguus]] [MED], [[Epistola ad Eugipium]] [v067.10].

[[Scriptor:Gregorius Nyssenus|Gregorius Nyssenus]]; Dionysius Exiguus [MED], [[Epistola ad Petrum (Gregorius Nyssenus)|Epistola ad Petrum]] [v067.11].

Gregorius Nyssenus; Dionysius Exiguus [MED], [[De creatione hominis]] [v067.12].

Auctor incertus; Dionysius Exiguus [MED], [[Vita S. Pachomii]] [v067.13].

[[Scriptor:Proclus Constantinopolitanus|Proclus Constantinopolitanus]]; [[Scriptor:Marius Mercator|Marius Mercator]] [MED], [[Interpretatio orationis]] [v067.14].

Proclus Constantinopolitanus; Dionysius Exiguus [MED], [[Epistola de fide (Proclus)|Epistola de fide]] [v067.15].

Auctor incertus; Dionysius Exiguus [MED], [[De inventione capitis Ioannis Baptistae|De inventione capitis Joannis Baptistae]] [v067.16].

Hoffman, Benjamin [MOD], Historia Cycli Dionysii [v067.17].

Dionysius Exiguus [MED], [[De paschate]] [v067.18].

[[Scriptor:Proterius Alexandrinus|Proterius Alexandrinus]]; Dionysius Exiguus [MED], [[Epistola ad Leonem]] [v067.19].

[[Scriptor:Cyrillus Alexandrinus|Cyrillus Alexandrinus]]; Dionysius Exiguus [MED], [[Epistola synodica]] [v067.2].

Dionysius Exiguus [MED], [[Epistolae de ratione Paschae|Epistola de ratione Paschae]] [v067.20].

Janus, Joannes Guillelmus [MOD], Epistola ad Hoffmannum [v067.21].

[[Scriptor:Andreas Gallandus|Gallandus, Andreas]] [MOD], Notitia [v067.22].

[[Scriptor:Facondus Hermianensis|Facundus Hermianensis]] [MED], [[Pro defensione trium capitulorum]] [v067.23].

Auctor incertus [UNCERT], Synopsis chronica [v067.24].

Facundus Hermianensis [MED], Contra Mocianum [v067.25].

Facundus Hermianensis [MED], Epistola fidei catholicae [v067.26].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v067.27].

[[Scriptor:Ferrandus diaconus|Ferrandus diaconus]] [MED], [[Epistolae et opuscula (Fulgentius Ferrandus)|Epistolae et opuscula]] [v067.28].

Ferrandus diaconus [MED], [[Breviatio canonum 1 (Fulgentius Ferrandus)|Breviatio canonum]] [v067.29].

Dionysius Exiguus [MED], [[Epistola de ratione Paschae|Epistolae de ratione Paschae]] [v067.3].

Ferrandus diaconus [MED], [[Vita Fulgentii Ruspensis]] [v067.30].

Fabricius, Joannes Albertus [MOD], Notitia [v067.31].

Justus Urgellensis [MED], Epistola ad Sergium [v067.32].

[[Scriptor:Justus Urgellensis|Justus Urgellensis]] [MED], [[Explicatio in Cantica canticorum]] [v067.33].

Fabricius, Joannes Albertus [MOD], Notitia [v067.34].

[[Scriptor:Viventulus Lugdunensis|Viventiolus Lugdunensis]] [MED], Epistolae [v067.35].

[[Scriptor:Troianus Santonensis|Trojanus Santonensis]] [MED], [[Epistola ad Eumerium]] [v067.36].

[[Scriptor:Pontianus|Pontianus Africanus]] [MED], [[Epistola ad Iustinianum|Epistola ad Justinianum]] [v067.37].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v067.38].

Auctores varii [UNCERT], [[Vita S. Caesarii]] [v067.39].

Justellus, Christophorus [MOD], Praefatio [v067.4].

[[Scriptor:Caesarius Arelatensis|Caesarius Arelatensis]] [MED], [[Sermones (Caesarius Arelatensis)|Sermones]] [v067.40].

Auctor incertus [UNCERT], [[De canonibus observandis]] [v067.41].

Amadutius, Joannes Christophorus [MOD], Praefatio [v067.42].

Caesarius Arelatensis [MED], [[Opusculum (Caesarius)|Opusculum]] [v067.43].

Caesarius Arelatensis [MED], [[Regula ad monachos (Caesarius)|Regula ad monachos]] [v067.44].

Caesarius Arelatensis [MED], [[Regula ad virgines (Caesarius)|Regula ad virgines]] [v067.45].

Caesarius Arelatensis [MED], [[Sermo ad sanctimoniales]] [v067.46].

Caesarius Arelatensis [MED], [[Epistolae (Caesarius)|Epistolae]] [v067.47].

Caesarius Arelatensis [MED], [[Testamentum (Caesarius)|Testamentum]] [v067.48].

Concilium Arausicanum II [MED], [[De gratia et libero arbitrio (Caesarius)|De gratia et libero arbitrio]] [v067.49].

Concilia varia; Dionysius Exiguus [MED], [[Codex canonum ecclesiae universae]] [v067.5].

Caesarius Arelatensis [MED], Appendix [v067.50].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v067.51].

Rusticus diaconus [MED], Disputatio contra Acephalos [v067.52].

Bollandus, Joannes [MOD], Prolegomenon [v067.53].

Hormisdas I [MED], Opusculum I [v067.54].

Concilium Carpentoractense [MED], Opusculum II [v067.55].

Editores [MOD], Ordo rerum [v067.56].

Justellus, Christophorus [MOD], Notae ad Codicem canonum [v067.6].

Auctores varii; Dionysius Exiguus [MED], Codex canonum ecclesiasticorum [v067.7].

Auctores varii; Dionysius Exiguus [MED], Collectio decretorum pontificum Romanorum [v067.8].

Auctor incertus [UNCERT], Collectio II decretorum pontificum Romanorum [v067.9].

==68==
[[Scriptor:Andreas Gallandus|Gallandus, Andreas]] [MOD], Notitia [v068.1].

Arator [MED], Epistola ad Parthenium [v068.10].

Ammonius Alexandrinus; Victor Capuanus [MED], Evangelicarum harmoniarum interpretatio [v068.11].

Polycarpus; Victor Capuanus [MED], Catena in quatuor evangelia [v068.12].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v068.13].

Nicetius Trevirensis [MED], Opuscula [v068.14].

Nicetius Trevirensis [MED], Epistolae [v068.15].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v068.16].

Agnellus Ravennatensis [MED], Ad Armenium epistola [v068.17].

Auctores varii [UNCERT], Veterum testimonia [v068.18].

Auctor incertus [UNCERT], Observatio critica [v068.19].

Leo Senonensis [MED], Epistola ad Childebertum [v068.2].

Aurelianus Arelatensis [MED], Regula ad monachos [v068.20].

Auctores varii [UNCERT], Veterum testimonia [v068.21].

Auctor incertus [UNCERT], Observatio critica [v068.22].

Aurelianus Arelatensis [MED], Regula ad virgines [v068.23].

Aurelianus Arelatensis [MED], Excerpta ex epistola ad Theodebertum [v068.24].

Auctores varii [UNCERT], Prolegomena [v068.25].

Primasius Adrumetanensis [MED], Praefatio [v068.26].

Primasius Adrumetanensis [MED], Commentaria in epistolas S. Pauli [v068.27].

Primasius Adrumetanensis [MED], Commentaria in Apocalypsim [v068.28].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v068.29].

Gallandus, Andreas [MOD], Notitia [v068.3].

Victor Tununensis [MED], Chronicon [v068.30].

Auctor incertus [UNCERT], Praefatio [v068.31].

Liberatus Carthaginensis [MED], Breviarium causae Nestorianorum et Eutychianorum [v068.32].

Auctor incertus [UNCERT], Dissertatio ad Liberatum [v068.33].

Victor Capuanus [MED], Fragmentum [v068.34].

Editores [MOD], Index capitum [v068.35].

Editores [MOD], Index rerum et verborum [v068.36].

Editores [MOD], Index auctorum veterum [v068.37].

Editores [MOD], Index auctorum recentiorum [v068.38].

Editores [MOD], Ordo rerum [v068.39].

Junilius Africanus [MED], De partibus divinae legis [v068.4].

Mappinius Rhemensis [MED], Epistolae [v068.5].

Arntzenius, Henricus Joannes [MOD], Prolegomena [v068.6].

Arator [MED], Epistola ad Florianum [v068.7].

Arator [MED], Epistola ad Vigilium [v068.8].

Arator [MED], De actibus apostolorum [v068.9].
==69==
Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v069.1].

Garetius, Joannes [MOD], Epistola dedicatoria [v069.10].

Auctor incertus [UNCERT], Praefatio [v069.11].

Auctor incertus [UNCERT], [[Vita Cassiodori]] [v069.12].

Auctor incertus [UNCERT], [[Dissertatio de vita monastica Cassiodori]] [v069.13].

Auctores varii [UNCERT], [[Testimonia (PL 069)|Testimonia]] [v069.14].

[[Scriptor:Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus Senator|Cassiodorus Vivariensis]]; Auctores varii [MED], Variae [v069.15].

[[Scriptor:Sozomenus|Sozomenus]]; [[Scriptor:Socrates|Socrates]]; [[Scriptor:Theodoretus|Theodoretus]]; [[Scriptor:Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus Senator|Cassiodorus Vivariensis]] [MED], Historia tripartita [v069.16].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[Chronicon (Cassiodorus)|Chronicon]] [v069.17].

Auctor incertus [UNCERT], [[Computus Paschalis]] [v069.18].

[[Scriptor:Iordanes|Jordanus Lemoviclensis]] [MED], [[De origine et rebus gestis Gothorum]] [v069.19].

[[Scriptor:Vigilius|Vigilius]] papa [MED], [[Epistolae et decreta (Vigilius)|Epistolae et decreta]] [v069.2].

Auctor incertus [UNCERT], [[Index rerum (PL 069)|Index rerum]] [v069.20].

Editores [MOD], Ordo rerum [v069.21].

Vigilius papa [MED], [[Pro damnatione trium capitulorum]] [v069.3].

Justinianus I Augustus [MED], [[Adversus Origenem (Migne)|Adversus Origenem]] [v069.4].

Justinianus I Augustus [MED], Epistola [v069.5].

[[Scriptor:Andreas Gallandus|Gallandus, Andreas]] [MOD], Notitia [v069.6].

[[Scriptor:Gildas Sapiens|Gildas]] [MED], [[De excidio Britanniae]] [v069.7].

Auctor incertus [UNCERT], Notitia [v069.8].

[[Scriptor:Pelagius I|Pelagius]] I [MED], Epistolae [v069.9].

==70==
[[Scriptor:Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus Senator|Cassiodorus Vivariensis]] [MED], Praefatio [v070.1].

[[Scriptor:Scipio Maffeus|Maffeus, Scipio]] [MOD], Prolegomena ad complexiones [v070.10].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[Complexiones]] [v070.11].

Maffeus, Scipio [MOD], Epistola [v070.12].

Auctor incertus [UNCERT], [[Cassiodori supplementum]] [v070.13].

Auctor incertus [UNCERT], Index rerum [v070.14].

Auctor incertus [MOD], Auctores a Cassiodoro citati [v070.15].

Editores [MOD], Ordo rerum [v070.16].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[Expositio in Psalterium]] [v070.2].

Auctor incertus (Cassiodorus Vivariensis?) [MED], [[Expositio in Cantica canticorum]] [v070.3].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[De institutione divinarum litterarum]] [v070.4].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[De artibus et disciplinis liberalium litterarum]] [v070.5].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[Commentarium de oratione]] [v070.6].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[De orthographia (Cassiodorus)|De orthographia]] [v070.7].

Auctor incertus [UNCERT], [[De schematibus et tropis sacrae Scripturae (Cassiodorus)|De schematibus et tropis]] [v070.8].

Cassiodorus Vivariensis [MED], [[De anima (Cassiodorus)|De anima]] [v070.9].</text>
      <sha1>nomb1fjkwnmfgyo3h1z1xr28fhclsz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius</title>
    <ns>102</ns>
    <id>53845</id>
    <revision>
      <id>264611</id>
      <parentid>176122</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="16z5da4f7esl4zl5e9no1cf3hmvhvnu" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Nomen=Flavius Rusticus Helpidius Domnolus
|Munera= 
|Natio=
|PostNationem=
|IndicisNomen=  Rusticus Helpidius
}}

==Opera==
*[[Carmen de Christi Iesu beneficiis]]
*[[Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi]]</text>
      <sha1>16z5da4f7esl4zl5e9no1cf3hmvhvnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264612</id>
      <parentid>264611</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Demetrius Talpa movit paginam [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]] ad [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius]]: sic nexus omnes</comment>
      <origin>264611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="16z5da4f7esl4zl5e9no1cf3hmvhvnu" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Nomen=Flavius Rusticus Helpidius Domnolus
|Munera= 
|Natio=
|PostNationem=
|IndicisNomen=  Rusticus Helpidius
}}

==Opera==
*[[Carmen de Christi Iesu beneficiis]]
*[[Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi]]</text>
      <sha1>16z5da4f7esl4zl5e9no1cf3hmvhvnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54272</id>
    <revision>
      <id>264622</id>
      <parentid>257052</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4865" sha1="8esjjmd8g2v6f5h7q1w5gmuptncfq5h" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Flavius Rusticus Helpidius
|OperaeTitulus= Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VI
|SubTitulus= 
|Genera=carmina
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/62|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 62]]'''
==Eva a diabolo seducta.==
&lt;poem&gt;
Evae, viperea, vetitum decerpere pomum
Invidus, arte parat, tantae quae nescia fraudis
Credidit infelix socio peritura marito.(0543D)
&lt;/poem&gt;
==Angeli ad Mariam adventus.==
&lt;poem&gt;
Angelus illaesum Mariae per somnia Joseph
Connubium servare monet : hic dote repleta
Spiritus hoc quod si flagrans, salvatur honore.
&lt;/poem&gt;
==Adam et Eva de paradiso pelluntur.==
&lt;poem&gt;
Pellibus accincti, peccati signa ferentes,
Poenarum famuli linquunt felicia regna,(0544C)
Semper amica piis peccantes respuit aula.
&lt;/poem&gt;
==Latro in paradisum introducitur.==
&lt;poem&gt;
Sacrati nemoris, Domino per amoena vireta
Felix latro, duce, hospitium vitale meretur,(0544D)
Fortificata fides vincit tot crimina vitae.
&lt;/poem&gt;
==Noe arcae, praecepto Domini, includit omnia.==
&lt;poem&gt;
Hic volucres, armenta, viros, genus omne ferarum,
Ne quid diluvii perdat violentia, Noe
Colligit, atque unam, tot condita, condit in arcam.
&lt;/poem&gt;
==Petro visio de coelo ostenditur.==
&lt;poem&gt;
Reptilium pecudumque genus, cunctasque volucres(0545A)
Discus habet, quae cuncta jubet pater edere Petrum,
Nil commune putans, quod mundum fecerat auctor.
&lt;/poem&gt;
==Turris confusionis destruitur.==
&lt;poem&gt;
Exstruit immensis opibus vesania turrim,
Sed facit ora Deus, summus discordia rector.
Ne quid stulta manus supra sua jura pararet.
&lt;/poem&gt;
==Petrus et apostoli variis loquuntur linguis.==
&lt;poem&gt;
Consona diversas fundit narratio linguas,
Barbara quaeque suam cognoscit natio vocem,
Quam sacer humano praefatur spiritus ore.
&lt;/poem&gt;
==Joseph a fratribus venditur.==
&lt;poem&gt;
Hic conjurati germanum vendere fratres
Cogit livor edax, prosunt contraria justis,
Hoc opus est divinum, ut qui modo vendit, adoret.
&lt;/poem&gt;
==Christus a Juda venditur.==
&lt;poem&gt;
(0545B)
Nummi dira fames compellit vendere Judam
In poenam regale caput, commercia tanti
Sanguinis, exiguo peragit mens improba lucro.
&lt;/poem&gt;
==Abraham filium ad immolandum ducit.==
&lt;poem&gt;
Codis in expensas fert hostia propria lignum,
Nam carum genitor pignus mactare paratus
Ducit Abraham : fidei meritum est, nec parcere nato.
&lt;/poem&gt;
==Christus ducitur crucifigendus.==
&lt;poem&gt;
Gestit honorandum cunctis manus inclyti lignum
Quo se sancta sinit suspendi victima mundi!
Tollitur, ut miseris reddat mors una salutem.
&lt;/poem&gt;
==Coturnices et manna datur Judaeis.==
&lt;poem&gt;
Hic avidos carnis missa ortygometra refecit,
Immeritosque replet coelestis copia panis :
Nam dignis, quem quisque velit, dat manna saporem.
&lt;/poem&gt;
==Septem panibus Christus quatuor millia hominum pascit.==
&lt;poem&gt;
Panibus hic septem populorum millia pascit
Quattuor et pauci saturant convivia pisces :
Nam bis sex sportas panis fragmenta replerunt.
&lt;/poem&gt;
==Moses ascendit in montem.==
&lt;poem&gt;
Veridicae Moses pandit penetralia legis,(0546A)
Quae summus cunctis unus sit rector et idem,
Nec divisa regit mundum, sed sola potestas.
&lt;/poem&gt;
==Christus in monte docet.==
&lt;poem&gt;
Montis valle sedens, grave et immutabile verbum
Et pia justitiae populis praecepta profatur,
Quaque it, qua pergit, sese sapientia monstrat.
&lt;/poem&gt;
==Martha et Maria.==
&lt;poem&gt;
Arguit immeritis consortem Martha querelis,
Quod vacet officio, cui verax arbiter, inquit
Cura Dei, melior domus, et magis utilis illi.
&lt;/poem&gt;
==Centurio ad Christum.==
&lt;poem&gt;
Heu mihi, salvator, salvari servus anhelat :
Non ego sum dignus, cujus tu tecta capessas,
Sed verbo sanare potes, nam sufficis absens.
&lt;/poem&gt;
==Ex aqua Christus vinum facit.==
&lt;poem&gt;
(0546B)
Insipidi quondam latices elementa, saporem
Flagrantis sumpsere meri, nam providus auctor
Munera laetitiae, virtutum exordia fecit.
&lt;/poem&gt;
==Mulier a Christo curatur.==
&lt;poem&gt;
Dat dextram miseris, miseransque attollit amice
Quam longinqua sui curvarant tormina morbi,
Surgit recta fides, credentis mundaque mens est.
&lt;/poem&gt;
==Mulier a profluvio sanatur.==
&lt;poem&gt;
Haec mulier tactu vestis furata salutem est,
Siccavitque fides venas, fluviumque pudendum :
Pulchra fides, cui vis cogendi magna Tonantem.
&lt;/poem&gt;
==Christus resuscitat viduae filium.==
&lt;poem&gt;
Moerebat genitrix ignara mente cadaver,
Cui mundique hominum salus, in limine portae
Obvia cum venit, luctus in gaudia vertit.(0546C)
&lt;/poem&gt;
==Zachaeum Christus videt in arbore.==
&lt;poem&gt;
Dulcis honor Domini Zachaeo fulsit amico,
Majestate sonans : hodie mihi proficis hospes,
Ad majora dehinc ramis descende relictis.
&lt;/poem&gt;
==Lazarus a morte revocatus.==
&lt;poem&gt;
Lazarus hic iterum projecta morte resurgit,
Et pariunt animas mutata lege sepulcra,
Qui vitam functis scit verbo reddere, vita est.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>8esjjmd8g2v6f5h7q1w5gmuptncfq5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264645</id>
      <parentid>264622</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T22:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4966" sha1="idzz2owgzaxadj3pxv7n73ak2quexk8" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Flavius Rusticus Helpidius
|OperaeTitulus= Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VI
|SubTitulus= 
|Genera=carmina
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/62|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 62]]'''

''cf. in [[Carmina_(Alcuinus)#HISTORIAE_VARIAE_VETERIS_ET_NOVI_TESTAMENTI.|carminibus Alcuini]]''


==Eva a diabolo seducta.==
&lt;poem&gt;
Evae, viperea, vetitum decerpere pomum
Invidus, arte parat, tantae quae nescia fraudis
Credidit infelix socio peritura marito.(0543D)
&lt;/poem&gt;
==Angeli ad Mariam adventus.==
&lt;poem&gt;
Angelus illaesum Mariae per somnia Joseph
Connubium servare monet : hic dote repleta
Spiritus hoc quod si flagrans, salvatur honore.
&lt;/poem&gt;
==Adam et Eva de paradiso pelluntur.==
&lt;poem&gt;
Pellibus accincti, peccati signa ferentes,
Poenarum famuli linquunt felicia regna,(0544C)
Semper amica piis peccantes respuit aula.
&lt;/poem&gt;
==Latro in paradisum introducitur.==
&lt;poem&gt;
Sacrati nemoris, Domino per amoena vireta
Felix latro, duce, hospitium vitale meretur,(0544D)
Fortificata fides vincit tot crimina vitae.
&lt;/poem&gt;
==Noe arcae, praecepto Domini, includit omnia.==
&lt;poem&gt;
Hic volucres, armenta, viros, genus omne ferarum,
Ne quid diluvii perdat violentia, Noe
Colligit, atque unam, tot condita, condit in arcam.
&lt;/poem&gt;
==Petro visio de coelo ostenditur.==
&lt;poem&gt;
Reptilium pecudumque genus, cunctasque volucres(0545A)
Discus habet, quae cuncta jubet pater edere Petrum,
Nil commune putans, quod mundum fecerat auctor.
&lt;/poem&gt;
==Turris confusionis destruitur.==
&lt;poem&gt;
Exstruit immensis opibus vesania turrim,
Sed facit ora Deus, summus discordia rector.
Ne quid stulta manus supra sua jura pararet.
&lt;/poem&gt;
==Petrus et apostoli variis loquuntur linguis.==
&lt;poem&gt;
Consona diversas fundit narratio linguas,
Barbara quaeque suam cognoscit natio vocem,
Quam sacer humano praefatur spiritus ore.
&lt;/poem&gt;
==Joseph a fratribus venditur.==
&lt;poem&gt;
Hic conjurati germanum vendere fratres
Cogit livor edax, prosunt contraria justis,
Hoc opus est divinum, ut qui modo vendit, adoret.
&lt;/poem&gt;
==Christus a Juda venditur.==
&lt;poem&gt;
(0545B)
Nummi dira fames compellit vendere Judam
In poenam regale caput, commercia tanti
Sanguinis, exiguo peragit mens improba lucro.
&lt;/poem&gt;
==Abraham filium ad immolandum ducit.==
&lt;poem&gt;
Codis in expensas fert hostia propria lignum,
Nam carum genitor pignus mactare paratus
Ducit Abraham : fidei meritum est, nec parcere nato.
&lt;/poem&gt;
==Christus ducitur crucifigendus.==
&lt;poem&gt;
Gestit honorandum cunctis manus inclyti lignum
Quo se sancta sinit suspendi victima mundi!
Tollitur, ut miseris reddat mors una salutem.
&lt;/poem&gt;
==Coturnices et manna datur Judaeis.==
&lt;poem&gt;
Hic avidos carnis missa ortygometra refecit,
Immeritosque replet coelestis copia panis :
Nam dignis, quem quisque velit, dat manna saporem.
&lt;/poem&gt;
==Septem panibus Christus quatuor millia hominum pascit.==
&lt;poem&gt;
Panibus hic septem populorum millia pascit
Quattuor et pauci saturant convivia pisces :
Nam bis sex sportas panis fragmenta replerunt.
&lt;/poem&gt;
==Moses ascendit in montem.==
&lt;poem&gt;
Veridicae Moses pandit penetralia legis,(0546A)
Quae summus cunctis unus sit rector et idem,
Nec divisa regit mundum, sed sola potestas.
&lt;/poem&gt;
==Christus in monte docet.==
&lt;poem&gt;
Montis valle sedens, grave et immutabile verbum
Et pia justitiae populis praecepta profatur,
Quaque it, qua pergit, sese sapientia monstrat.
&lt;/poem&gt;
==Martha et Maria.==
&lt;poem&gt;
Arguit immeritis consortem Martha querelis,
Quod vacet officio, cui verax arbiter, inquit
Cura Dei, melior domus, et magis utilis illi.
&lt;/poem&gt;
==Centurio ad Christum.==
&lt;poem&gt;
Heu mihi, salvator, salvari servus anhelat :
Non ego sum dignus, cujus tu tecta capessas,
Sed verbo sanare potes, nam sufficis absens.
&lt;/poem&gt;
==Ex aqua Christus vinum facit.==
&lt;poem&gt;
(0546B)
Insipidi quondam latices elementa, saporem
Flagrantis sumpsere meri, nam providus auctor
Munera laetitiae, virtutum exordia fecit.
&lt;/poem&gt;
==Mulier a Christo curatur.==
&lt;poem&gt;
Dat dextram miseris, miseransque attollit amice
Quam longinqua sui curvarant tormina morbi,
Surgit recta fides, credentis mundaque mens est.
&lt;/poem&gt;
==Mulier a profluvio sanatur.==
&lt;poem&gt;
Haec mulier tactu vestis furata salutem est,
Siccavitque fides venas, fluviumque pudendum :
Pulchra fides, cui vis cogendi magna Tonantem.
&lt;/poem&gt;
==Christus resuscitat viduae filium.==
&lt;poem&gt;
Moerebat genitrix ignara mente cadaver,
Cui mundique hominum salus, in limine portae
Obvia cum venit, luctus in gaudia vertit.(0546C)
&lt;/poem&gt;
==Zachaeum Christus videt in arbore.==
&lt;poem&gt;
Dulcis honor Domini Zachaeo fulsit amico,
Majestate sonans : hodie mihi proficis hospes,
Ad majora dehinc ramis descende relictis.
&lt;/poem&gt;
==Lazarus a morte revocatus.==
&lt;poem&gt;
Lazarus hic iterum projecta morte resurgit,
Et pariunt animas mutata lege sepulcra,
Qui vitam functis scit verbo reddere, vita est.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>idzz2owgzaxadj3pxv7n73ak2quexk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carmen de Christi Iesu beneficiis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54273</id>
    <revision>
      <id>264623</id>
      <parentid>256928</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7288" sha1="9oq78oy85i3wqvrj116342mf6tdn3zl" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Flavius Rusticus Helpidius
|OperaeTitulus= Carmen de Christi Iesu beneficiis
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VII
|SubTitulus= 
|Genera=carmina
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/62|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 62]]'''


Carmen de Christi Jesu beneficiis (Rusticus Helpidius), J. P. Migne

'''Carmen de Christi Jesu beneficiis'''
(0545D)

&lt;poem&gt;
Conditor omnipotens rerum, mens unica summi
Et proles aeterna Dei : quia gloria Patris,
Ac Verbi fecundus honor quo, caerula ponti
Diffudit, solidavit humum suspendit olympum.
Quae loca jussa tenent etiam discordia fidas
Conservant elementa vices, paretque recepto
Sole dies, lunamque dies patiuntur in ortus
Atque obitus remeare suos, nec cedere luci
Astra negant : propriosque ferunt ignescere cursus
Et contenta citae decrescere cornua lunae.
Hoc verbo quae tanta Sator sibi regna paravit.
Te quoque regnorum socium natumque probavit.
Quem pariter connexa tremunt, semperque paratam
Ter celebrat laus nostra fidem, quia temporis expers
Cum Genitore sedes : quid enim tibi defuit unquam(0546D)
Aut Patris plus esse potes, quibus unica semper
Patria majestas dominatur, nomina regnant?
Semper enim socio cultu celebrandus habetur,
Spiritus, imperiumque gerens, viget una potestas
Tam coepto quam fine carens, idemque per omnes
Et communis honos merito, inter tristia terrae
Gessisti coeleste decus, dignatus utrasque
Ostentare vices : nil matris corpore major,
Nil Patris virtute minor, nunquam aetheris absens
Nunquam sumpta semel pro nobis membra relinquens:
Semper ubique potens, adsis precor, et mea ductor
Corda regas, animaeque animo et gaudia dones,
Expugnare luem vitiorum et vincere tandem
Si quid pravus amor, si quid ferus imperat ardor.
Quidquid turpe loqui, quidquid committere saevum(0547A)
Quod mihi vel cuiquam noceat, quod moribus obstet,
Vinctaque perpetuis captivet pectora poenis
Lapsibus indulgens venia, quos primus in omnem
Servandi leges, et vitae providus auctor,
Judicio miserante leves, ut mitius angar :
Poeniteat peccasse tibi, et tibi corrigar obses.
Parcendi vindicta reos cape munera, quaeso,
Oris egena mei, nil dignum laude canentis,
Vota magis quam dona probes, nec vatibus istas
Annumeres, fandi doctas erroribus artes,
Quas Aganippeae Permessius accola lymphae,
Hausto fonte ciens, vana dulcedine captae
Pabula mentis habet seseque oblectat inani
Murmure, quo blandi sit pollens carminis ore.
Hinc etiam nostro nugata est schema dolori,(0547B)
Garrula mendosis fingens satyromata Musis.
Falleret ut trepidos cantatrix pagina questus,
At tibi mens confessa patet, tibi fundit anhelans
Seria lingua preces, et sobria verba fatigat,
Tu Dominus, tu verus honos ac gloria perpes,
Atque opifex rerum, tu spes manifesta reductae
Exemplumque capax animae : tu victor et haeres
Corporis occidui, post idem et membra superstes,
Post inferna Deus, et post mortalia vivus.
Tu divina salus, strepitus miseratus amaros
Ac morbos furiasque dolens, et crimina laesi
Sanguinis, in nostros passus descendere visus,
Atque hominem miscere Deo, mox conscia veri
Exhibuit documenta fides, praedictaque priscis
Temporibus, stupuit miracula subditus orbis.(0547C)
Et cui terra jacet pelagus silet, atque coruscis
Obsequiis servire minor vix sufficit aether,
Calcatisque celer famulatur nubibus axis :
Hunc gravidante Deo mortalis nescia fetus,
Virginitas fecunda tulit, partuque pudico
Expletum est pietatis opus, nec enim ederet ortum
Vulgaris natura novum, coramque pateret
Majestatis apex, si nil mirabile terris,
Ignotumque daret, nec tanti pignora fetus
Enituere simul, nam claro sidere mundus,
Irradians rutilae lucis cognovit honorem
Auctorem perisse suum, qui nobilis aevi
Inchoamenta gerens, fragiles processit in artus.
Protinus assumptis tolerans data tempora membris
Quem nil ante fuit, nec enim exstat origo creati
Principii, nasci quod post Deus omnia posset,
Quae genuit cum patre, et cum spiramine magno.
Et triplex in laude viget, semperque vigebit,
Excoluit divina piis cunabula sancta,
Fulgentem super astra videns, quem terra levavit.
Gens Chaldaea Deum cum sanctae praedita flammae
Lumine, monstratumque polis prosecuta nitorem,
Promeruit te nosse prior ventura dicatis,
Per speciem documenta ferens, dat munera, regi
Divinitas, dat thura Deo, myrrhamque sepulcro,
Illic omniparis succrevit gloria verbi,
Laetaque vina thoris, et fercula reddita mensis :
Obstupuit populus cumulatis lancibus hospes,
Pronuba congestis dapibus convivia ducens.
Tu tenui tactu tenebrosae frontis inanes(0548A)
Jussisti lucere sinus, ruptisque latebris
Conceptos gaudere dies, ac nocte fugata
Monstrifici vultus, fecisti lumina caeco.
Per te, summe Pater, vulsis compagibus aeger
Vix anima residente redit, quin mortua funus
Ossa trahens verbi sanum virtute, receptis
Viribus exiluit : nam jam quia lapsa manere
Non poterat, duro subjecit colla grabato.
Tu morbos cohibere potens, pulsisque sepulcri
Luctibus, atque animis vitae revocare cadaver,
Confractique trucis calcare repagula lethi,
Unius ut vultu redeunte, capesseret orbis,
Quid cunctis conferre suis tua dextra pararit.
Nec nobis fundasse solum gravidare novales,
Effudisse comas silvis, et gramina pratis.(0548B)
Subjecisse feras varios renovare liquores,
Alitibus reserare auras, et piscibus undas
Contentus nostrumque genus ratione sagaci
Et forti munisse manu, perque astra levatum
Erexisse caput, motus manantibus olim
Subvenis, et primi medicata labe reatus,
Exstinctas animas, et corpora functa reducis
In coelum, legesque pias : non suavibus herbis
Messis et emeritae, nec mollis vestis honore,
Fulgida Sidonii quam polluit unda veneni,
Pellibus aut Libycis redimens, aut mercibus Indis
Progeniem stirpemque tuam, sed sanguine sacro
Et pretio magno donas, qui lubrica mores
Inter membra docens, ut vitam reddere posses,
Vicisti culpas meritae pro crimine carnis,(0548C)
Laudem carnis agens, per tot contagia purus.
Praeque homine exsultans, hominis perferre dolores
Et mortem pro morte pati, persolvere signum
Culminis aetherei, pro nostri funere ligni.
Ex quo poena prior naturae jura momordit,
Rumpentis monitus, et jussa verenda parentis
Artificisque sui, cui jugiter esse precandum
Extensis manibus, merenti in funere tensae
Monstravere manus, ut vivax gloria terris
Assereret, tormenta crucis nec quisque recuset
Pro Domino tolerare libens, cunctantibus ulnis,
Quod Dominus pro plebe tulit : nec dicere fas est
Sensibus exiguis, quanto celebratur honore
Gratia, quae sacri reserans penetralia fontis,
Provocat ad veniam cunctos : meliusque renasci(0548D)
Posse dedit, superasque fores et limina pandit,
Ad mundi potioris iter, regnumque perenne
Coelestis patriae : jam non hic arida febris,
Non sitis, aut violenta fames, non flamma timoris :
Nec bellum, nec morbus erit, nec iniqua potestas
Saeviet, aut ferro quisquam exercebit adempto
Jus sceleris, raptorve nocens dominabitur ullus
Sancta sede, pii portabunt praemia mores,
Et fidus splendebit amor, viridisque juventus.
Non reptans tacitos infantia conteret annos,
Curva nec exusto sulcabitur ore senectus :
Sola quies laeta instabili laetabitur aevo.
Credimus et placida Domini pietate fruemur
Hic quoque justitiae, et sperantes munera vitae.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>9oq78oy85i3wqvrj116342mf6tdn3zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carmina (Alcuinus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54516</id>
    <revision>
      <id>264646</id>
      <parentid>256969</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T22:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* HISTORIAE VARIAE VETERIS ET NOVI TESTAMENTI. */</comment>
      <origin>264646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263615" sha1="2ujep2cmvn5auzmc759wum0cp6konx4" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Alcuinus
|OperaeTitulus=Carmina 
|OperaeWikiPagina=Carmina (Alcuinus)
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=
|Genera=carmina
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/101|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 101]]'''
 
==I.  PRECES NOCTURNAE.==
&lt;poem&gt;
Luminis fons, lux et origo lucis,
Tu pius nostris precibus faveto;
Luxque, peccati tenebris fugatis.
      (0726D)Nos petat alma
 
Sancta vis cujus hominem creavit,
Jusque damnavit, pietas redemit:
Sis ut in cunctis pius atque justus
      Omnipotensque.
 
Excitat cur nos fidei potestas
Erigit spei decus in futura:
Charitas jungit habitura finem
      Tempore nullo.
 
Et pius vitae moderator hujus,
Et labor tempus habeat, quiesque:
Dumque succedunt sibimet vicissim,
      Nos vegetemur.
 
(0727A)Ecce transactus labor est diei,
Nosque te tuti sumus annuente;
En tibi grates agimus perennes
      Tempus in omne.
 
Solis abscessus tenebras reduxit,
Ille sol nos inradiat [ F., inradiet] coruscus,
Luce qui fulva fovet angelorum
      Agmina sancta.
 
Coelitus lumen rutilum refunde,
Et fuga mentis tepidae tenebras:
Simus accensi, ut face spiritalis
      Vascula lucis.
 
Quas dies culpas hodierna texit,
Christe deleto pius atque mitis:
Pectus et puro rutilet nitore
      (0727B)Tempore noctis.
 
Sit procul luxus, procul omnis honor,
Atque phantasma speciesque pulchra,
Mens sed inermis valeat supernos
      Cernere cives.
 
Te Deum semper vigilans requirat
Cogitet cunctis resoluta curis,
Actibus cunctis queat ut placere
      Rex tibi summe.
 
Muniat frontem, loca, sive cordis [ F., corda]
Sermo divinus, crucis et tropaeum
Daemonum vafros abigat meandros
      Sive rapinas.
 
Membra, quae casta dabimus cubili,
(0727C)Prompta consurgant opus ad diurnum,
Quae suum mundum venit esse templum,
      Spiritus almus.
 
Quod pius totum habitet per aevum:
Hunc nec offendat vitium luesque:
Sed vocet vitae probitas, fiatque
      Mansio grata.
 
Sed via prodens [ F., prudens], via fortis, arcta
Justa seu solers, bene temperata
Hujus ut cursus peragamus aevi
      Tramite recto.
 
Sex dies justos operamur actus,
Septimo captent animo quietem:
Sint in octavo rediviva nobis
      Gaudia vitae.
 
(0727D)Gloriae laudem pia plenitudo
Sit Patri soli [ F., Filio], tibi Spiritusque
Sancte, qui trino vehis alma sceptra
      Nomine solus.
&lt;/poem&gt;

==INSCRIPTIONES SACRI CODICIS.==
===II. Inscriptio sacri codicis Vallicellani===
''ex Baronii tomo IX Annal. Eccles. ad annum 778.''
&lt;poem&gt;
Nomine Pandecten proprio vocitare memento
      Hoc corpus sacrum, lector, in ore tuo.
(0728A)Quod nunc a multis constat Bibliotheca dicta:
      Nomine non proprio, ut lingua Pelasga docet.
Inque hoc dicta Dei conduntur mystica summi,
      De quibus egregius vates in ore canit (Psal. CXVIII):
Est mihi lex Domini dulcis super omnia mella,
      Charior atque auri millia multa super.
Strenuus hanc Domini famulus custodiet arcem,
      Cui merces coeli perpes in arce manet.
Codicis illius quot sunt in corpore sancto
      Depictae formis litterulae variis;
Mercedes habeat, Christo donante, per aevum
      Tot Carolus rex, qui scribere jussit eum.
Haec dator aeternus cunctorum, Christe, bonorum,
      Munera de donis accipe sancta tuis.
Quae tibi devoto Carolus rex pectore supplex
      (0728B)Nominis ad laudem obtulit ecce tui.
Quem tua perpetuis conservet dextra diebus,
      Ut felix tecum vivat in arce poli.
&lt;/poem&gt;
===Aliud carmen ibidem.===
&lt;poem&gt;
Haec divina tibi [ Ed., Dei] placeat Scriptura, precamur,
      Sensibus atque oculis, lector honeste, tuis.
Spiritus hanc coeli sanctus dictavit ab arce,
      In qua vera fides fulget, et alma salus.
&lt;/poem&gt;

===Aliud.===
&lt;poem&gt;
Pro me, quisque legas versus, orare memento,
      Alcuin dicor ego. Tu, sine fine vale!
&lt;/poem&gt;
===Aliud.===
&lt;poem&gt;
Magni magna Deo portantes munera templo,
      Quos laudavit ovans ore pio populus;
(0728C)Parvula sed viduae Dominus duo nummula praefert,
      Nobilium donis, famine veridico.
Non ego parva tuis, rector, munuscula gazis
      Infero, persona sit mea parva licet.
Munera sed Domini coelestibus inclyta regnis
      Porto tibi plenis, optime rex, manibus.
Nempe novae ac veteris pariter pia famina legis
      In [Inque] hoc clauduntur corpore quippe sacro.
Haec ego porto libens ad sancta sacraria templi,
      Quod tua mens noviter condidit alma Deo.
Laudibus ut praesto Christi sit semper in illo
      Iste liber, resonans verba superna Dei.
&lt;/poem&gt;
===Aliud.===
&lt;poem&gt;
Nauta rudis pelagi saevis ereptus ab undis
      (0728D)In portum veniens pectora laeta tenet.
Sic scriptor fessus, calamum sub calce laboris
      Deponens, habeat pectora laeta satis.
Ille Deo dicat grates pro sospite vita,
      Proque laboris agat fructibus, et requie.
&lt;/poem&gt;
===Aliud.===
&lt;poem&gt;
Perge, libelle sacer, cunctis praeclarior odis,
      Prospere, pacifice nunc, miserante Deo:
Et pete praeclari praeclara palatia Regis,
      Ut maneas Christi semper in aede sacra.
Atque Dei famulis pacis fer munera cunctis,
      Dextera quos Domini protegat atque regat.
(0729A)Quos colo corde, fide, sancto quoque semper amore,
      Cum lacrymis optans, ut vigeant, valeant.
&lt;/poem&gt;

==III. In X Canones Eusebii seu concordantiam quatuor evangelistarum.==
&lt;poem&gt;
Quam imprimis speciosa quadriga! 
homo, leo, vitulus et aquila,

Septuaginta unum per capitula, 
colloquuntur de Domino paria.

In secunda subsequuntur protinus, 
homo, leo, loquitur et vitulus,

Quibus inest ordinate positus, 
decimus atque novem numerus.

Tunc deinde tertius in ordine, 
homo, pecus, bos loquitur cum volucre;

(0729B)In numero quo [ Edit., In numeroque] consistunt antiquae 
alphabeti Hebraeorum litterae.

Quarto loco fantur aequalia, 
una homo, leo, atque aquila.

Uno ore loquentes capitula 
verbi summi sena atque vicina.

Quinta vice concordant in loquela, 
homo prudens atque mitis hostia.

Jesu Christi imitantes agmina 
Juda sine Salvatoris credula.

Ecce sexto patri sonat clamore 
natus Adam cum clamoso leone.

Computatis traditis pro munere 
sacerdotum oppidis honore.

(0729C)En loquuntur septies in septimo, 
homo, avis, consona de Domino.

In octavo nunc leonius catulus, 
quorum verborum comparatur numerus 

(adjecto Paulo apostolo.)
Nonus ordo in quo duo pariter 
colloquuntur vitulus et volucer,

Inspirati sensu spiritaliter 
proloquuntur ternum simpliciter.

Homo nempe verbum profert proprium 
XL et per duo numerum

Rugientemquem leonem audaciter 
solum sane decies et novies.

Bovem [ Edit., bonum] solum fantem invenies, 
verbi divis et septuagies.

Subvolantem ad astra reperies, 
nonagies loqui atque septies.
&lt;/poem&gt;

==IV. In codicem jussu Gerfridi episcopi scriptum. ==
&lt;poem&gt;
(0729D)
Continet hic sanctus uno sub corpore codex,
(0730A)Omnia namque novae ac veteris mysteria legis.
Hic est fons vitae, hic sunt praecepta salutis,
Hunc dictante Deo scripsere in saecula sancti.
Haec est sancta fides, hinc est coelestis origo.
Legifer ille pius quidquid jam scripserat olim
Venturum, quidquid sancti cecinere prophetae
Hebraici populi, et quidquid historia gessit,
Hymnidica aut quidquid cecinit laus mystica David,
Vel quidquid apostolicus docuit per saecula coetus,
Vel quidquid Salvator veniens jam fecit in orbe,
Continet hic solus pariter haec omnia codex.
Jusserat hunc tomum Gerfridus scribere praesul
In laudem Christi, genitricis et illius almae;
Esset in ecclesia ut praesto legentibus ille.
In quo quisque legat Domini dulcissima verba,
(0730B)Sit memor auctoris, illum qui scribere jussit.
Dicat et ore pio: Gerfridum, Christe, tuere,
Semper in aeternum vivat feliciter ille.
Tuque valeto legens, tibi maxima cura legenti [ F., legendi]
Sit, precor, ut recto resones coelestia sensu
Verba Dei Christi, merces tibi magna manebit.
Haec domus alma Dei, Christi et venerabilis aula
Tempore praelongo viluit diruta ruinis.
Sed dum Gerfridus praesulisque Sacerdos
Ecclesiae regimen susceperat istius almae
Ductus amore Dei totam renovaverat illam
Parietibus, tectis, picturis atque columnis,
Vestibus et vasis, cleri simul ordine sacro,
Non parcens propriis opibus. Nam quidquid habebat,
(0730C)Distribuit larga mente in donaria Christi,
Viribus intentis ornaret ut undique templum.
Ut decus egregium Domini fulsisset honore,
Divinis resonasset nec non laudibus aula,
Fecerat, ut dicunt [ Al., ut Domini], septenas tota per horas.
Suscipe Christe Deus clemens haec omnia grate,
Deque tui famuli manibus haec vota precatur [ Al., precamur],
Tuque Dei genitrix sanctissima virgo Maria
Auxiliare preces famulorum virgo tuorum.
Haec sacrata tuo quoniam sunt nomine templa,
Hic laus, cultus, honor maneant per saecula Christo.
Dic rogo tu, lector, Albinum, Christe, tuere.
205 
&lt;/poem&gt;
==V. In sacrum Codicem jussu Avae scriptum.==
&lt;poem&gt;
(0730D)
Hunc ancilla Dei jam jusserat Ava libellum
(0731A)Scribere prae magno Domini deducta timore
Ad decus Ecclesiae, propriam simul inque salutem
Omnia florigeri pandit primordia mundi,
Eventusque simul saeculi per tempora longa:
Quae dedit omnipotens homini et praecepta salutis,
Omnia celsithroni nec non miracula Christi,
Et spem perpetuae post haec quoque saecula vitae;
Continet iste etiam Codex haec omnia solus:
Idcirco in magno semper habeatur honore.
Da, rogo, Christe potens, aeternae praemia vitae,
Daque tuae famulae, quae scribere jusserat istum,
Ut requiem post hanc vitam mereatur habere
Perpetuam, numero sanctorum juncta per aevum.
&lt;/poem&gt;
==VI. In sacrum Codicem cura Radonis abbatis monasterii S. Vedasti scriptum.==
&lt;poem&gt;
(0731B)
In hoc quinque libri, retinentur Codice Mosis,
Bella ducis Josue, seniorum et tempora patrum.
Ruth, Job, et Regum bis bini namque libelli;
Atque Prophetarum sancti bis octo libelli;
Carmina praeclari Christi patris hymnica David,
Et tria pacifici Salomonis opuscula regis.
Jungitur his Sophiae Jesu simul atque libellus,
Et Paralipomenis enim duo nempe libelli.
Hinc Ezrae, Nehemiae, Hester, Judith atque libelli
Et duo namque libri Machabaea bella tenentes.
Matthaei et Marci, Lucae liber, atque Joannis
Inclyta gesta tenens salvantis saecula Christi.
Sanctus Apostolicos Lucas conscripserat Actus;
(0731C)Bis septem sancti per chartas dogmata Pauli,
Jacobi, Petri, Judae et pia dicta Joannis:
Scribitur extremo Joannis in ordine tomus.
Hos lege, tu lector felix, feliciter omnes,
Ad laudem Christi propriamque in saecla salutem.
&lt;/poem&gt;
''Alterum ejusdem Alcuini poema, quod praecedenti sine ullo novo titulo ibidem subjungitur, hoc est:''
&lt;poem&gt;
Dum primus pulchro fuerat homo pulsus ab horto,
      In hanc, proh! miseram morte, dolore diem:
Infandi et gemuit condigna piacula facti,
      Cum tota pariter prole salutis inops.
Non tamen omnipotens bonitas dimiserat omne
      In miseros magnae jam pietatis opus;
Plurima sed mitis lacrymis solatia nostris
      Attulit e coelis, in bonitate sua;
(0731D)Illius ut semper pietas laudetur, ametur,
      Cunctorum pariter pectore, mente, manu.
Quidquid habere boni poterit mens conscia recti,
      Illius hoc totum gratia summa dedit.
Inter quae siquidem sunt maxima dona librorum,
      Qui series rerum et tempora cuncta canunt,
(0732A)Et dictante Deo retinent primordia mundi,
      Et Christum saeclis praececinere pium;
In quibus et homini ratio est data certa colendi
      Ipsa Deum, vera est quae via, vita, salus.
Hos legat et teneat, placeat cui pectore puro
      Vivere cum Christo, perpes in arce poli.
Sunt numero pariter deni duo septies atque
      De quibus et nulli jam dubitare licet.
In Christi nobis numerus venerabilis iste
      Mystice discipulis namque sacratus adest.
His etiam libris inest coelestis origo,
      Hos quia dictavit Spiritus ipse Deus.
Continet iste uno sancto sub corpore Codex
      Hic simul hos totos, munera magna Dei
Omnia namque Novae ac Veteris pia famina Legis
      (0732B)Hicce non dubites, lector, habere pius.
Hic vitae fons est, haec est sapientia vera,
      Hae sunt perpetuae namque salutis opes.
Qui cupit inveniet Scripturas dicere [ Ms., discere] sacras.
      Sanctorum dicta hic veneranda Patrum.      
Legifer ille pius quidquid jam scripserat olim,
      De mundi ac rerum principio siquidem:
Qualiter Omnipotens naturas conderet omnes,
      Ingenio quantum scire licet hominis.
Hic etiam legitur hominis factura creati,
      Qualiter aut fugerit exsul ab ore sacro,
Impius aut frater sceleratam sanguine dextram
      Fraterno impleret cur pietatis inops.
(0732C)Post etiam retinet numeros et nomina Patrum,
      Saeclorum per quos ordo cucurrit ovans.
Inde Noe requies mundi jam nascitur almi,
      Tempore sub cujus jam cataclysmus erat,
Dum natat arca Dei pelago, spes altera mundi
      Totius et saecli prole repleta simul.
Exstruit immensam damnanda superbia turrem,
      Pro qua dividitur consona vox hominum.
Tum Pater Abraham coeli bene doctus in astris,
      Cui promissus erat Filius ipse Dei.
Exsilia hinc Isaac, Jacob quoque longa leguntur,
      Perque patres bis sex gentis origo sacrae.
Venditur hinc fratrum scelere et puer-tatur atro
      Joseph in Aegyptum, patre dolente pio,
Qui regni est subito factus de carcere rector,
      (0732D)Et cum prole patrem duxit in arva senem [ Ms., Gesen].
Continet haec Genesis pariter liber omnia primus,
      Usque fuit Joseph mortis amara dies.
Post cujus mortem Pharao rex impius alter
      Imposuit famulis vincula dura Dei.
(0733A)Post Exodus habet praeclari tempora Mosis,
      Qui mandante Deo dux fuit in populo,
Fortiter educens Aegypti de gente maligna,
      Perque decem plagas, agmina sancta Dei,
Egit iter populus siccis per aequora plantis,
      Cantantes Domino carmina laetitiae.
206 Hinc data lex fuerat Sinai de vertice celso,
      In tabulis sancto scripta Dei digito;
Quam turbis retulit, descendens vertice montis,
      Cornuta facie legifer ipse pius.
Longa quidem populis vix per deserta vagantem.
      Condere praecipiens atria sancta Deo.
Cum mensis, vasis, tabulis simul atque lucernis,
      Sanctaque Sanctorum, quo fuit arca Dei.
Inde sacerdotum describit in ordine cultus,
      (0733B)Ac Levitarum tertius ipse liber,
Tempora sanctorum currentia festa dierum,
      Et vestes Aaron progeniemque sacram.
Scribitur in quarto Numerorum mysticus ordo,
      Per tribus et turmas summa Dei populo.
Mystica sed Balaam senioris verba prophetae
      Vera canens quinam plurima praececinit.
Quatuor hinc decies per vasta silentia mundi,
      Erravit sitiens plebs malefida Deo.
Dux renovat legem dictis mordacibus almam,
      Dumque diem mortis sensit adesse sibi.
Hoc tenet egregio quintus sermone libellus,
      In mentem revocans dona Dei populo.
Per deserta negans Dominum perit improba turba
      Ac mandante Deo legifer almus obit.
(0733C)Josue surrexit, turbas dux inclytus armis
      Inducens patriam, quam Deus ipse dedit:
Plurima qui gessit praeclaris bella triumphis,
      Dispergens gentes Cananeas gladio;
Per tribus et sortes, per nomina clara parentum
      Inclyta distribuens regna Dei populo;
Cujus gesta tenet jam sextus in ordine tomus,
      Praetitulatus enim nomine namque suo.
Post mortem cujus populus cum tempore multo,
      Usque dies Sauli, Judicibus regitur,
Quorum gesta, genus, tempus, loca, bella, triumphos,
      Nomina namque refert septimus ille liber;
Et paticus enim librum decurrit in istum:
      Quem Ruth consequitur femina clara satis.
Hinc Job intrepidus fidei bellator in armis,
      (0733D)Praesignans Christi tempora sacra Dei.
Hinc scribuntur enim Samuelis gesta prophetae,
      Saulque Philistaeo qui perit ense fero:
Israelita potens primis electus ab annis,
      Post quem detinuit regna beata David,
Hymnica qui cecinit Psalmorum carmina vates,
      Praetitulans Christi tempora, gesta, diem:
Semine de cujus regali stemmate felix
      (0734A)Alma Dei genitrix Virgo Maria fuit.
Pacificus post quem Salomon regna regebat,
      Qui construxit ovans templa sacrata Deo:
In nato cujus finduntur viscera regni,
      Et Judam tantum Rex Roboam tenuit.
Induit Hieroboam Samariae stemmate parvus
      Qui regum primus excoluit vitulos.
Hinc sibi regna duo fuerunt contraria semper,
      Et fratres inter bella fuere rea.
Sic regum series per tempora longa cucurrit,
      Prae multis scelerum noxia criminibus:
Donec in externas populus cum principe gentes
      Ductus erat, poenas jamque luere suas.
Quatuor haec libris clauduntur tempora Regum.
      Urbs perit usque sacra, rex simul et populus.
(0734B)Inde Prophetarum praeclara volumina constant,
      Venturos Christi, quae cecinere dies;
Nominibus propriis qui sunt bis octo libelli,
      Hieremiae hinc gemitus pro Josua et populo.
Hymnica Psalterium constat per carmina tomus,
      Quae cecinit Christi rex pater ipse David.
Tres Salomon libros mirabilis edidit auctor,
      His duo junguntur per paradigma libri:
Quorum quippe prior Sapientia dicitur alma,
      Notatur Jesu nomine posterior
Hinc Paralipomenonis adest sacer illo libellus,
      Qui veteris Legis dicitur epitome
Hinc Ezrae, Nehmiae, Judith, Hesterque libelli;
      Tunc Tobiae pietas, angelus, actus, iter.
(0734C)Inclyta nam binis Machabaea bella libellis
      Scribuntur, victis gentibus et populis.
Haec est sancta quidem Legis Scriptura Vetustae,
      Divinis tota quae titulis redolet.
Tempora Baptistae decurrens usque Joannis,
      Sanctus Evangelii hinc celebratur honor;
In quo tecta diu sacrorum gesta librorum,
      In Christi adventu jam reserata patent,
Et, veniente Deo praeclarae lucis in orbem,
      Umbrarum tenebrae mox abiere procul:
Hinc quadriga Dei, cherubin comitante, refulget
      Quae Christi in mundum tempora sacra sonat;
Matthaeus, Marcus, Lucas simul atque Joannes,
      Scribentes Christi gesta sacrata Dei.
Sanctus Apostolicos Lucas descripserat Actus,
      Dogmata, sudores atque laboris iter.
(0734D)Bis septem Paulus rescripsit in ordine chartas
      Discipulis, nec non urbibus et populis:
A Domino electus specialis in orbe magister,
      Gentibus innumeris dogmata sacra ferens.
Hinc Jacobus, Petrus, Judas simul atque Joannes
      Scripsere titulis mystica verba sacris.
Hic etiam recubus divini pectoris almus,
      Exsul ab humano expellitur orbe pius;
(0735A)Plurimaque cernens saeclis ventura futuris,
      Quae sit poena malis, gloria quaeve bonis.
Hic liber extremus Scripturae inscribitur almae,
      Divinis totus mysteriis redolens
Haec sunt dona Dei coelestibus inclyta gazis,
      In his vita, salus, gloria, divitiae.
His sine nemo Deum poterit cognoscere sensu,
      Vel praecepta Dei, aut regna beata poli.
In his vera quidem fulget sapientia tantum,
      In his laus, merces, vita, salus hominum.
His sine seducit male falsa scientia mentem,
      Discere non curans verba sacrata Dei:
In quibus aeternae vera est sapientia vitae,
      Gloria, lux, pietas, notus et ipse Deus.
Quisque legat hujus sacrato in corpore libri,
      (0735B)Lector in ecclesia, verba superna Dei,
207 Distinguat sensus, titulos, cola, commata voce,
      Dicat [ F., discat], ut accentus ore sonare sciat.
Auribus ecclesiae resonet vox vinula longe,
      Omnis ut auditor laudet ab ore Deum.
Regnorum regi Christo, et Domino dominorum
      Gloria, lux, virtus, laus honor atque salus:
Qui regit imperio terram, pelagusque polumque,
      Qui voluit scire [ Ms., scribi] nomen in orbe suum.
Et genus humanum clementer ab hoste maligno,
      In cruce jam moriens carne, redemit ovans;
Qui solita Carolum regem pietate gubernet,
      Semper in aeternum protegat atque regat.
Dicat et omnis Amen populorum turba per orbem:
      Hoc tribuat coeli Christus ab arce pius.
(0735C)Ut multis vivat felix feliciter annis,
      Post haec et teneat regna beata Dei.
Codicibus sacris hostili clade perustis,
      Et Rado fervens hoc reparavit opus;
Hoc opus, hoc etenim flammis te subtrahit atris,
      O lector, si tu pacis amore legis.
&lt;/poem&gt;

==HISTORIAE VARIAE VETERIS ET NOVI TESTAMENTI&lt;ref&gt;Cf. opera [[Carmina in historiam Testamenti Veteris et Novi|Rustici Helpidii]].&lt;/ref&gt;.==
===VII. De Christo Salvatore.===
&lt;poem&gt;
Nascitur humana celsus de carne Creator,
      (0735D)Ut homo per hominem scandat ad astra Deum.
Ecce leo, Judae natus de germine, mundum
      Liberat, et laetis [ F., lethi] sceptra triumphat ovans.
Hostia summa Patris pretioso sanguine Christus,
      Permundans orbem, regna sub alta vocat.
Assumptis aquilae Christus petit aethera pennis,
      Conregnatque poli perpes in arce Patri.
&lt;/poem&gt;

===VIII. Apparitio angeli facta sancto Josepho.===
&lt;poem&gt;
(0736A)
Angelus illaesum Mariae per somnia Joseph
Conjugium servare monet; hic docte [ F., dote] repleta
Spiritus hoc, quod sit flagrans, Salvator honore.
&lt;/poem&gt;
===IX. De sancto Joanne Baptista.===
&lt;poem&gt;
Ostendis Christum populis Baptista Joannes,
Hic ecce Agnus, et hic, qui tollit crimina mundi.
&lt;/poem&gt;
===X. Fides centurionis.===
&lt;poem&gt;
Et mihi Salvator, salvari servus anhelat:
Non ego sum dignus, cujus tu tecta capessas:
Sed verbo sanare potes, nam sufficis absens.
&lt;/poem&gt;
===XI. Versio aquae in vinum ad nuptias.===
&lt;poem&gt;
(0736B)
Insipidi quondam laticis elementa saporem
Flagrantis sumpsere meri; nam providus auctor
Munera laetitiae, virtutum exordia fecit.
&lt;/poem&gt;
===XII. Refectio populi in deserto.===
&lt;poem&gt;
Hic panibus septem, populorum millia pascit
Quatuor, et pauci saturant [satiant] convivia pisces:
Nam septem reliquas sportas fragmenta replevit.
&lt;/poem&gt;
===XIII Sanatio miraculosa aegrorum.===
&lt;poem&gt;
Dat dextram miseris; miseransque attollit ab humo,
Quam longinqua sui curvarant vitia morbo,
Surgite recta fide, mundat mens pia credentem.
&lt;/poem&gt;
===XIV. De Maria et Martha sororibus.===
&lt;poem&gt;
(0736C)
Arguit immeritis consortem Martha querelis,
Quod vacat officio; cui verax arbiter inquit:
Utilis cura domus, melior quae semper habetur.
&lt;/poem&gt;
===XV De Zachaei vocatione.===
&lt;poem&gt;
Dulcis honor Domini Zachaeo fulsit amico,
Majestate sonans, hodie mihi proficis hospes
Ad majora, de his ramis descende relictis.
&lt;/poem&gt;
===XVI. De Juda proditore.===
&lt;poem&gt;
Nummi dira fames compellit vendere Judam,
In poenam regale caput, commercia tanti
Sanguinis exiguo peragit mens impia lucro.
&lt;/poem&gt;
===XVII. Ad cruce pendentem.===
&lt;poem&gt;
(0736D)
Gestat onerandum cunctis . . . indita regum.
Quos escant sint pendere victima mundi,
Perditam ut miseris reddat mors una salutem.
&lt;/poem&gt;
===XVIII. De bono latrone.===
&lt;poem&gt;
Sacrati nemoris Domini per amoena vireta,
(0737A)Felix latro duce hospitium vitale meretur.
Gratificata fides vincit tot crimina vitae.
&lt;/poem&gt;
===XIX. De peccato Evae.===
&lt;poem&gt;
Evam viperea vetitum decerpere pomum
Invidus arte parat, tentataque nescia fraudis,
Credidit infelix sacro [ F., socio] peritura marito.
&lt;/poem&gt;
===XX. De poena primorum parentum.===
&lt;poem&gt;
Pellibus accinctis peccati signa ferentes,
Poenarum famuli, linquunt felicia regna:
Semper amica piis, peccantes respuit, aula.
&lt;/poem&gt;
===XXI. De arca Noe et visione sancti Petri in Joppe.===
&lt;poem&gt;
Hic volucres, armenta, viros, genus omne ferarum,
(0737B)Cuncta ne diluvium perdat violentia Noe
Colligit, atque unam creaturam condit in arca.
208 Reptilium, pecudumque. . . cunctasque volucres
Discus habet, quae cuncta jubet Pater edere Petrum,
Nil commune putans, quod mundi auctore creatur.
&lt;/poem&gt;
===XXII. Confusio et donum linguarum.===
&lt;poem&gt;
Exstruit immensis opibus superbia turrem,
Sed populi summa is turbat colloquia summi
Ne quid stulta manus ultra sua jura pararet.
Consona diversas fundat praedicatio linguas,
Barbara quaeque suam cognoscit natio vocem,
Quam sacer humano praefatur Spiritus ore.
&lt;/poem&gt;
===XXIII Venditio Joseph.===
&lt;poem&gt;
(0737C)
Hic conjuratos germanum vendere fratres,
Cogit livor edax, prosunt contraria justis.
Hoc opus est gratiae ut qui vendidit adoret.
&lt;/poem&gt;
===XXIV. De manna in deserto.===
&lt;poem&gt;
Hic avidos carnis missa ortigometra pascunt,
Immeritosque replet coelestis copia mensas [ F., mensae];
Nam dignis, quemcunque velit, dat, manna saporem.
&lt;/poem&gt;
===XXV. De lege Moysi tradita.===
&lt;poem&gt;
(0737D)
Veridicae Moses pandit penetralia legis,
Quod summus cunctis unus sit lector et idem;
(0738A)Nec divisa regat mundum, sed sola potestas.
&lt;/poem&gt;
===XXVI. De eadem .===
&lt;poem&gt;
Monte valle sedens grande et immutabile verum
Et pia justitiae populis praecepta profatur,
Quaeque intra sese pergat sapientia monstrat.
&lt;/poem&gt;
===XXVII. De immolatione Isaac.===
&lt;poem&gt;
Caedis inexpertas propria fert hostia lignum,
Nam charum obediens pignus mactare paratur.
Ducit Abram fidei meritum, non parcere nato.
&lt;/poem&gt;
==Notae==
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==INSCRIPTIONES VARIAE ECCLESIARUM, ALTARIUM, SEPULCRORUM, ETC.==
==I. IN ECCLESIA CUJUSDAM MONASTERII, FORTASSIS ELNONENSIS.==
===XXVIII. Ad ecclesiam et sepulcrum sancti Amandi===
&lt;poem&gt;
(0738B)
Haec est aula Dei, veniae domus, aula salutis,
      Hic cultus Christi, hic pietatis honor.
Hic populus veniens veniam rogitare suescit;
      Creditur hic praesens semper adesse Deus.
Hic Deus exaudit famulorum vota suorum;
      Largiter hic lacrymas tergit ab ore suas.
Hic pater et pastor, praesul requiescit Amandus,
      Vir virtute potens, et pietate bonus.
Adjuvat iste preces populi clamantis ad astra,
      Qui Domino assistit semper in arce poli.
&lt;/poem&gt;
===XXIX. Ad templum sancti Michaelis ab Arnone reparatum.===
&lt;poem&gt;
(0738C)
Dum sacra praesentis pervasit limina templi,
Saepius accrescens cumulatur gurgite flumen.
Non tulit Arnonus foedari templa sacerdos;
Jusserat in melius renovari haec omnia praesul,
Latior ut fieret crypta, et sublimior ista,
Supponens testis firmatos ter quater arcus:
Mysticus ut totam firmaret calculus aulam:
Parvula praecelso consecrans tecta ministro
Michaelo, coeli Christo qui adsistit in arce;
Atque preces offert sanctorum rege polorum.
Hic quoque nostra ferat, rogitamus, vota Tonanti,
Auxilioque pio nosmet defendat ubique.
Hlotharius custos fecit mandante magistro;
(0738D)Semper in aeternum Christus conservet utrosque.
Qui legit hos versus dicat, rogo, pectore puro,
Alcuino veniam scelerum da, Christe, precamur.
&lt;/poem&gt;
===XXX. Oratio ad sanctum Amandum.===
&lt;poem&gt;
(0739A)
Praesul Amande Deo, tali tu nomine dignus;
Auxiliare, Pater, famulorum vota tuorum,
Et defende, piis precibus, famulosque domumque.
&lt;/poem&gt;
===XXXI. Ad aram sancti Stephani protomartyris.===
&lt;poem&gt;
Haec Stephani fulget meritis protomartyris ara,
      Qui lapides inter vidit in arce Deum.
Qui veniam rogitans inimicis, morte sub ipsa,
      Pro famulis veniam poscere, certe valet.
Inclytus et Christi praeclarus amatus Amandus,
      Et decus et pastor, dulcis amorque suis.
&lt;/poem&gt;

===XXXII. Ad portam ecclesiae.===
&lt;poem&gt;
Haec porta est coeli, aeternae haec est janua vitae,
(0739B)Ista viatorem ducit ad astra suum.
Ingrediens istam, portam penetravit Olympi;
Sic [Si] comitetur eum, spesque fidesque simul.
Hae petitur veniae; devoto hanc corde, viator
Saepius o! pedibus transeat ipse suis.
209 Hic quoque peccator sceleratos abluat actus,
Et lacrymis lavet limina sacra suis.
Purgatus lacrymis, humili decore, profusis,
Ad loca sancta Dei dignior ut veniat,
Credo pius Jesus culpas ignoscit et illi,
Si veniat tristis, laetior ut redeat.
&lt;/poem&gt;
===XXXIII. Ad aram sancti Laurentii.===
&lt;poem&gt;
Hanc levita Dei totam Laurentius aulam
(0739C)Conservet, quoniam haec ara dicata sibi est.
Vir virtute, fide, flammarum incendia vicit
Omnia tormenta et vicit amore Dei.
Pauperibus tribuens, in mundo quidquid habebat,
In coelo ut Christi divitias caperet.
&lt;/poem&gt;
===XXXIV. Ad ecclesiam sancti Martini .===
&lt;poem&gt;
Martinus meritis Domini condignus amore,
Qui sibi sacratam hanc regit ecclesiam:
Egregius praesul toto praeclarus in orbe,
Turona pausans pastor in urbe [ Ed., orbe] pius.
Haec domus alma Deo prima est fundata Tonanti,
Ante alia et sacri septa monasterii.
Crevit honor horum, Domino donante, locorum,
Et major Domino est aedificata domus.
(0739D)Dum sanctus praesul hic inhabitavit Amandus,
Crevit honor Patris, crevit et iste locus.
&lt;/poem&gt;
===XXXV. Ad oratorium sancti Andreae apostoli.===
&lt;poem&gt;
Primus apostolicos Christum qui agnoverat inter
Andreas, fratrem convocat atque suum.
(0740A)Ita suis meritis jam tecta sacrata tuetur,
Ut procul effugiat hostis ab aede sua.
&lt;/poem&gt;
===XXXVI. Ad oratorium sancti Petri apostoli.===
&lt;poem&gt;
Petrus apostolicus princeps, pastorque fidelis,
Jam gregis aetherei, jam decus Ecclesiae.
Qui tenet aeterni claves per saecula regni,
Solvere vel sola voce ligare potens.
Cujus honore sacro praesens haec aula dicata est,
Protegat, atque regat pastor ovile suum.
Digneturque suis portas aperire, precamur,
Aethereas ovibus, munere perpetuo.
&lt;/poem&gt;
===XXXVII. Ad aram sancti Michaelis archangeli.===
&lt;poem&gt;
Michael aethereus princeps, primusque magister,
(0740B)Aeterni regni, summus in arce poli,
Conservet donis istam vivacibus aram,
Quae sacrata micat nomine namque suo.
Ante oculosque Dei summi in secreta polorum
Officio nostro offerat, atque preces.
&lt;/poem&gt;
===XXXVIII. Ad aram sanctorum Hilarii et Victoris.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare pater praesul Hilarius ornat,
Notus in orbe procul doctor ubique pius,
Hac magnis Victor meritis memoratur in ara,
Inclyta praeclarus miles in arma potens.
&lt;/poem&gt;
===XXXIX. Ad tumbam sancti Amandi ab Arnone renovatam,===
&lt;poem&gt;
Antistes humilis Domini, et devotus honore
(0740C)Arnonus, sancti tumbam renovavit Amandi,
Non parcens opibus; miseris nam quidquid habebat
Sparserat, et Christi compsit sacra templa sacerdos:
Pro quo, quisque legas versus, orare memento.
&lt;/poem&gt;
===XL. De sancto Amando episcopo Trajectensi.===
&lt;poem&gt;
Hic pater et pastor magnus, Christique sacerdos
Sanctus Amandus obit, Christum qui semper amavit:
Plurima qui veniens [ F., vivens] meritis miracula gessit,
Cujus vita fuit doctrina, salusque suorum
Qui jam divitias saecli contempsit habere,
Aeternas Christi ut coeli lucraret in aula.
Multiplicavit opes animarum doctor ubique,
Exemplis formans, et doctore magister.
(0740D)Hic pater egregius Christo hoc fundavit ovile,
Et post perpetui quae sparsit semina regni
In populos, nostrum longe lateque per orbem.
Post fructus verbi, saeva et post praelia mundi
Contemplativos placuit hic carpere fructus.
Atque Deo soli tantum servire quietus,
(0741A)Perfectus meritis pastor, plenusque dierum,
Coetibus angelicis Christi subvectus in aulam,
Corpore nobiscum sancto requiescit humatus;
Pro cujus meritis nosmet hic, Christe, tuere:
Semper in aeternum tibi sit laus, gloria, virtus,
Qui talem dederas nobis rex piissime Patrem.
&lt;/poem&gt;

==II. IN ECCLESIA S. VEDASTI.==
===XLI. De ecclesia sancti Vedasti a Radone abbate renovata.===
&lt;poem&gt;
Haec domus alma Dei flammis crepitantibus olim
Arsit, et in cineres tota redacta fuit [ Lamb., ruit];
Sed miserante Deo, Radon venerabilis abba
Construxit melius, ac renovavit eam.
(0741B)Plurima praesenti domui ornamenta ministrans,
Exornans totam muneribusque sacris.
Cancellis aras voluit vestire metallis,
Vedasti fabricans sarcophagumque Patris.
Pallia suspendit parietibus atque lucernas,
Addidit, ut fieret lumen in aede sacrum.
210 Officiis Domini fecit quoque vasa sacrata
Argento, nec non aurea tota quidem.
Induit altaris speciosa veste ministros,
Ut foret egregium semper ubique decus.
Omnia mellifluo Christi devotus amore
Restaurans opera, vir pius, in melius.
Pro quo quisque legas titulos, rogitare memento,
Adjuvet utque illum gratia summa Dei.
&lt;/poem&gt;
===XLII. Ad corpus sancti Vedasti.===
&lt;poem&gt;
(0741C)
Hic Pater egregius Vedastus corpore pausat,
Cujus honore sacro haec domus alma micat.
Fulcitur tanti meritis per saecla patroni,
Per quem multa Deus signa salutis agit.
Qui sacra celsithroni vivens vestigia Christi,
Lingua, mente, manu namque secutus erat.
Multiplicavit opes bis quinis forte talentis,
Nec data marsupii lucra ligavit iners
Audiet idcirco vocem mox judicis almi:
Intra nunc Domini gaudia sancta tui.
&lt;/poem&gt;
===XLIII. Ad aram sancti Vedasti.===
&lt;poem&gt;
(0741D)Pontificalis apex, meritis vivacibus, aram
Vedastus sanctus hanc regit ipse Pater.
Hanc abbas humilis vestivit Rado metallis,
In Domini laudem ductus amore Patris.
&lt;/poem&gt;
===XLIV. Ad aram sancti Martini.===
&lt;poem&gt;
(0742A)
Hoc altare Dei, praeclarus in orbe sacerdos,
Martinus meritis servat ubique suis.
Abluat et lacrymas plangentis crimina plebis,
Deposcens veniam, voce potente, piam.
&lt;/poem&gt;
===XLV. Ad aram sancti Dionysii.===
&lt;poem&gt;
Sanguine martyrii praesul Dionysius aram
Hanc ornet, pariter cum sociisque suis
Magnificus doctor, verbi qui semina sparsit,
Imbribus aethereis arida ruga rigans.
&lt;/poem&gt;
===XLVI. Ad aram sanctorum Landiberti martyris et Richarii abbatis.===
&lt;poem&gt;
(0742B)Landibertus habet hanc atque Richarius aram,
Hic confessor erat, martyr et ille pius.
Ambo Deo chari, meritorum pondere patres,
Plurima portantes lucra suo Domino.
&lt;/poem&gt;
===XLVII. Ad aram sanctorum Remedii et Audoini.===
&lt;poem&gt;
Francorum doctor Remedius inclytus aram
Hanc tenet, almivolus Audoinusque simul.
Horum nam meritis currens te ferto viator
Per loca sancta pius, sit tibi certa salus.
&lt;/poem&gt;
===XLVIII. Ad sanctos Gregorium et Hieronymum.===
&lt;poem&gt;
Gregorius praesul, doctorque Hieronymus almus
Ecclesiae ille pater, iste magister erat.
Nostra ferant precibus pariter quoque vota Tonanti;
(0742C)Ut nos conservet semper ubique Deus.
&lt;/poem&gt;
===XLIX. Ad aram sanctorum Benedicti et Scholasticae.===
&lt;poem&gt;
Hac Pater egregius colitur Benedictus in ara,
Qui vitam monachis scripserat ipse piam.
Ipsius atque soror praeclara Scholastica virgo
Jungitur hic fratri nobilis ipsa suo.
&lt;/poem&gt;
===L. Ad aram sanctorum Cosmae et Damiani.===
&lt;poem&gt;
Hac duo Germani Cosmas et Damianus in ara
Scribuntur pariter, versificante manu.
Quamque bonum est fratres semper habitare in unum,
Ut Psalmista canit, ecce jucundus amor.
&lt;/poem&gt;
===LI. Ad aram sanctarum Caeciliae, Agathae, Agnetis et Luciae.===
&lt;poem&gt;
(0742D)
Caecilia, Agathes, Agnes et Lucia virgo,
Haec istis pariter ara sacrata micat.
(0743A)Lilia cum rosis fulgent in vertice quarum,
Et lampas rutilat luce perenne simul.
&lt;/poem&gt;
===LII. Ad aram sanctae Crucis et sanctorum Crispini et Crispiniani===
&lt;poem&gt;
Haec est ara Crucis sanctae sacrata triumphis,
In qua jam mundi vita salus patitur.
Martyris egregii Crispini et Crispiniani,
Nominibus quorum fulget et illa sacris.
&lt;/poem&gt;
===LIII. Ad aram beatae Virginis et sancti Clementis.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare Dei genitrix pia virgo Maria
Aspiciat, solita cum pietate potens
Pontificalis apex, Petri successor et almi,
Praeclaris Clemens augeat et meritis.
&lt;/poem&gt;
===LIV. Ad aram sanctorum Joannis et Matthaei.===
&lt;poem&gt;
(0743B)
Hoc sinistra Dei teneat altare Joannes,
Mattheus o meritis ornet et ipse suis!
Hi scripsere quidem Christi sacra gesta Tonantis,
Quapropter pariter haec tenet ara duos.
&lt;/poem&gt;
===LV. Ad aram sanctorum Platonii et Georgii.===
&lt;poem&gt;
Platonius martyr, victorque Georgius aram
Praesentem teneant, ambo piis meritis.
Qui pro pace Dei vicerunt praelia mundi,
Et meruere sacrum, rore rubente, polum.
&lt;/poem&gt;
===LVI. Ad aram sanctorum Joannis, Pauli, Laurentii.===
&lt;poem&gt;
Joannes, Paulus pariter, Laurentius atque
Conservent aram hanc, miserante Deo.
Hic levita fuit, illi sed sanguine fuso,
Martyrio toti [ F., forti] regna beata tenent.
&lt;/poem&gt;
===LVII. Ad templum sancti Petri apostoli.===
&lt;poem&gt;
Claviger aethereus, servat qui regmina coeli,
Solvere quaeque placet, atque ligare potens.
Piscator quondam, coeli nunc janitor almus,
Ecclesiae princeps, pastor et ipse bonus.
Cui Christusque suum servandum tradit ovile
Dum redit ad Patris regna beata sui.
211 O nimium felix, totus quem diligit orbis!
Huic Christus nomen Petrus habere dedit.
(0743D)Hoc pietate sua templum, precor, undique cingat,
Adventuque suo protegat, atque regat.
Auxiliumque suis famulis protector in illo.
Perferat, et precibus adsit ubique suis.
Dirutum flammis renovaverat hoc quoque Rado,
Cui rogo mercedem reddat et ipse Petrus.
&lt;/poem&gt;
===LVIII. Ad aram ejusdem sancti Petri.===
&lt;poem&gt;
Hanc quoque servator templi tutabitur aram
Ecclesiae princeps, totus et ipse Dei.
Adjuvet atque Deo Christo hic vota ferentes,
Laetemur semper illius ut meritis.
&lt;/poem&gt;
===LIX Ad aram sancti Pauli apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0744A)
Ara quidem praesens sacrata est nomine Pauli,
Qui populos mundi duxit ad astra poli,
Gentibus et populis, regnis atque urbibus iste
A Domino electus doctor ubique fuit.
&lt;/poem&gt;
===LX. Ad aram sancti Andreae apostoli.===
&lt;poem&gt;
Doctor apostolicus (hunc haec vox alma Joannes,
Ecce Dei veniens agnus ab arce Patris,
Miserat ad Christum, semper sequeretur ut illum)
Andreas aram servet ab hoste suam.
&lt;/poem&gt;
===LXI. Ad aram sancti Joannis Baptistae.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare tenet sanctus Baptista Joannes,
(0744B)Praecursor Christi, magnus in orbe, Dei.
Qui solus digito Christum monstravit adesse,
Iste preces nostras adjuvet, opto, suis.
&lt;/poem&gt;
===LXII. Ad aram sancti Germani===
&lt;poem&gt;
Praesulis Germani magna est ara dicata,
Quam modo jam cernis, ecce viator ovans!
&lt;/poem&gt;
===LXIII. Ad aram sancti Amandi.===
&lt;poem&gt;
Hanc aram Christi praeclarus amator Amandu
Defendat meritis semper ab hoste suis.
&lt;/poem&gt;
===LXIV. Ad aram sancti Quintini et sancti Michaelis archangeli.===
&lt;poem&gt;
Martyris egregii Quintini altare triumphis
Hoc fulget, populo hic qui ferat auxilium.
Alligeros inter socios, summosque ministros
Michael princeps, primus in arce poli,
Haec loca conservet magna pietate Tonantis,
Et veniens veniam poscat et ipse suam.
&lt;/poem&gt;
===LXV. Ad sanctam Genovefam.===
&lt;poem&gt;
Virgo sacrata Deo coelestibus inclyta donis,
Laetetur votis hic Genovefa tuis.
&lt;/poem&gt;
==III. IN QUODAM MONASTERIO, FORTE TURONENSI.==
===LXVI. De schola et scholasticis.===
&lt;poem&gt;
Hic pueri discant senioris ab ore magistri,
Hymnidicas laudes ut resonare queant.
(0744D)Hauriat os tenerum lymphas devote salutis,
Forsan in ecclesia ne sileat senior.
Sunt anni juvenum habiles addiscere quidquam:
Usus in antiquis postulat Ecclesiae,
Instruat in studiis juvenum bona tempora doctor,
Nam fugiunt anni more fluentis aquae.
Annosus sylvis quercus vix flectitur unquam,
Sed frangit hominis dextra potentis eam.
Nam nec senior multis adsueta rapinis
Sub juga nullatenus fortia colla dabit.
Nec bene namque senex poterit ediscere, per quem
Tondentem in gremium candida barba cadit.
(0745A)Esto pius, pueris studiosus et esto magister,
Vos vestros, pueri, semper amate patres.
Ut maneat nobis dulcis benedictio Patris,
Et ne nam natus mente tenente duos.
&lt;/poem&gt;
===LXVII. Ad musaeum libros scribentium.===
&lt;poem&gt;
Hic sedeant sacrae scribentes famina legis,
Nec non sanctorum dicta sacrata Patrum.
Haec interserere caveant sua frivola verbis,
Frivola nec propter erret et ipsa manus:
Correctosque sibi quaerant studiose libellos,
Tramite quo recto penna volantis eat.
Per cola distinguant proprios, et commata sensus,
Et punctos ponant ordine quosque suo.
(0745B)Ne vel falsa legat, taceat vel forte repente,
Ante pios fratres, lector in Ecclesia.
Est opus egregium sacros jam scribere libros,
Nec mercede sua scriptor et ipse caret.
Fodere quam vites, melius est scribere libros,
Ille suo ventri serviet, iste animae.
Vel nova, vel vetera poterit proferre magister
Plurima, quisque legit dicta sacrata Patrum.
&lt;/poem&gt;
===LXVIII. Elevatio mentis a terrenis palatiis ad coelestem habitationem.===
&lt;poem&gt;
Quisque legens versus per celsa palatia curris,
Semper habeto Dei nomen in ore tuo.
Et dum lingua pias resonat per carmina laudes,
Ferveat illius pectus amore tuum.
(0745C)Dum tu pulchra domus pedibus solaria scandes,
Immemor haud esto scandere mente polum.
Sol rutilans radiis domibus splendescit in altis;
Lumine perpetuo Christus in arce poli.
Ut sol illustrat totus praefulgidus orbem,
Sic fulgent sancti semper in arce Patris.
Sunt a sole domus celsae solaria dicta,
A Christo sanctum nomen habemus item.
Si te delectet manibus habitatio facta;
Non manibus factam plus tibi quaere domum.
Quidquid in urbe manus hominis construxerat unquam,
Omnia nam pereunt, in cineresque ruunt.
Quidquid honoris habent sancti per gaudia coeli,
Cum Christo pariter semper habere queunt.
(0745D)Quo te ducat amor, rapiat, trahat omnibus horis,
Et rape me tecum, quaeso, tuis precibus.
Sit tibi, sitque mihi Christus currentibus illuc
Protector, rector, lux, via, vita, salus.
212 
&lt;/poem&gt;
===LXIX. Ad dormitorium.===
&lt;poem&gt;
Qui vim ventorum, pelagi qui mitigat undas,
Israel qui servat, nullo qui dormiat aevo;
Fratribus hac requiem dulcem concedat in aula,
(0746A)Et quos immittit somno vis nigra timores,
Compescat clemens Domini, rogo, dextra potentis.
Quique diem statuit homini sub luce labore,
Noctibus et requiem concessit corpore fesso,
Ad laudemque suam faciet consurgere sanos.
&lt;/poem&gt;
===LXX. Ad latrinium [latrinam ].===
&lt;poem&gt;
Luxuriam ventris, lector, cognosce vorantis,
Putrida qui sentis stercora nare tuo.
Ingluviem fugito ventris, quapropter in ore,
Tempore sit certo sobria vita tibi.
&lt;/poem&gt;
===LXXI. Admonitio juvenum religiosorum ad excutiendum somnum.===
&lt;poem&gt;
(0746B)Res est mira quidem, vult quam tibi dicere vates:
Letheus juvenum percussit tempora ramus,
Ut hospes clauso patuisset limine templi:
Quisque potest caeco melius hunc cernere visu,
Sensibus et sopitis melius proferre loquelas,
Ignotas siquidem varias et fingere formas.
Cernitur, auditur, fuerat qui tempore nullo:
Noctibus hunc, juvenis, toto tibi corde caveto.
Subruit hic sensus, binos et claudit ocellos
Splendida stelligeri videas ne lumina coeli.
Aut tua jam voces doctoris hauriat auris,
Vel pes ecclesiam nocturno tempore currat.
Hujus, quaeso, caput valido percutere pugno,
Ne tibi cernentes hospes excaecet ocellos,
Aut torpore malo sensus tibi subruat omnes;
(0746C)Sed tibi collyrium visus infunde salutis:
Ut valeas signi voces audire sonantis
Quod te quippe vocat, laudes cantare Tonantis.
Consere quippe manus, modico dormire memento,
Neve repente tibi veniat praefortis egestas,
Ut monet egregio Salomon sermone legentes.
&lt;/poem&gt;
===LXXII. In via ad chorum.===
&lt;poem&gt;
Non, rogo, dura tibi videatur semita fratrum,
Haec te currentem ducit ad ecclesiam.
Non hic turba sonat populi, non forte tumultus;
Vos inter nullus hic alienus eat.
Haec via vos pariter concordi pectore ducat,
Laudibus intentos ad pia laude Dei.
Unus amor Christus nobis fiat, atque iter unum,
(0746D)Ille est certa salus, spes, decus et charitas.
Non tu somnigere vadas torpore per istum,
Sed laus alma Dei semper in ore sonet.
Angelus ut tecum coelesti currat ab arce,
Dum videat laudes te resonare Dei.
Te quoque consociat sanctorum pectore laeto,
Gaudentem Christi coetus in ecclesia,
Relliquiae quorum multae conduntur in illa,
Haec superans munus mille talenta pium.
(0747A)Spesque, fidesque simul pariter quapropter, in istis
Porticibus, tecum certa salutis erat.
Quot tu nam currens pedibus vestigia ponis,
Totam mercedem frater habere vales.
Non idcirco tibi videatur haec via longa,
Per hanc coelorum pervia porta patet.
Felix quippe dies tibi, qua te suscipit illa,
Illic cum Christo regna beata tenes.
Currite vos juvenes Christi properanter in aulam,
Ad laudem Christi currite, vos juvenes.
Unanimesque simul regem laudate supernum,
Semper amate Deum unanimesque simul.
Si nequeas pedibus senior, rogo, pectore curre,
Mente polum scande, si nequeas pedibus.
&lt;/poem&gt;
===LXXIII. Adhortatio ad laudem Dei.===
&lt;poem&gt;
(0747B)
Discute torpentes, frater, tibi pollice somnos,
Et contende prior mente [ Ms., tecta] subire Dei.
Intra quippe prior templum, sed tardior exi,
Te Christi ducat atque reducat amor.
Septies inque die Dominum laudare memento,
Ut Psalmista canit David ab ore Dei.
&lt;/poem&gt;
==IV. IN QUODAM MONASTERIO, FORTE NOBILIACENSI.==
===LXXIV. Ad ecclesiam sanctorum Lamberti et Caeciliae, in monasterio Nobiliacensi.===
&lt;poem&gt;
Egregius martyr, praesul Christique fidelis
Haec loca Lambertus inclyta sanctus habet.
(0747C)Jungitur huic Patri pariter Caecilia virgo,
Virginitate potens martyrioque simul.
Ecclesiae fuerat magnus nam pastor et ille,
Haec Christi regis sponsa perennis erat.
Hanc humilis abbas Ato construxerat aedem,
Dona cui Christus donet in arce poli.
&lt;/poem&gt;
===LXXV. Ad aram sanctorum Quintini et Dionysii martyrum.===
&lt;poem&gt;
Quintinus martyr, Pater et Dionysius aram
Hanc servent precibus semper ab hoste suis
Doctores vitae meritis vivacibus amb
Sanguine qui roseo regna beata tenent.
&lt;/poem&gt;
===LXXVI. Ad aram sanctorum Filiberti et Agathae.===
&lt;poem&gt;
(0747D)Hanc Pater egregius aram Filibertus habebit,
Plurima construxit qui loca sancta Deo.
Huic quoque conjuncta est clarissima martyr Agatha,
Venerat in thalamum sanguine virgo poli.
&lt;/poem&gt;
===LXXVII. Ad aram sancti Michaelis archangeli.===
&lt;poem&gt;
Magnus ab arce Michael archangelus aulam
Hanc precibus semper servet ab hoste piis.
Quisque legas versus, pro quo exorare memento,
Pro sudore brevi, ut praemia longa legat.
213 
&lt;/poem&gt;
===LXXVIII. Ad aram sanctorum Sulpitii et Columbae.===
&lt;poem&gt;
(0748A)
Sulpitius praesul, pastor, patriarcha fidelis,
Auxilium nobis hic ferat iste pium.
Inclyta martyrio pariter hic virgo Columba
Defendat precibus, tecta sacrata Deo.
&lt;/poem&gt;
===LXXIX. Ad aram sanctorum Amandi et Agathae===
&lt;poem&gt;
Hac honor ecce tuus praesul Amandus in ara
Jam colitur, nobis tu auxiliare Pater.
Virgo sacrata Deo nec non veneratur Agatha,
Defendat precibus tecta sacrata Deo.
&lt;/poem&gt;
===LXXX. Desiderium habitandi in domo Dei.===
&lt;poem&gt;
Quam dilecta, Deus, tua sunt mihi templa, Sabaoth,
(0748B)Virtutum Dominus, rex meus atque Deus!
Te Pater alme meum cor, te caro quaerit ubique,
Tuque Deus vivus gaudia magna mihi.
Quique tuis tectis habitant, sunt valde beati,
Et resonant laudes hi tibi perpetuas.
Hic mihi, quaeso, domum tribue, mitissime pastor!
Utque tuas laudes hic sine fine canam.
&lt;/poem&gt;
===LXXXI. Ad oratorium sancti Laurentii martyris.===
&lt;poem&gt;
Hanc levita Dei meritis Laurentius aedem
Inclytus exornet, Domini jam plenus amore;
Quem nec flamma vorax vicit, nec vincula, ferrum,
Per gladios, ignes, coelum conscendit in altum.
Ecce Dei famulis faciens suffragia semper,
(0748C)Adjuvat atque suos cultores, credimus, inde.
&lt;/poem&gt;
===LXXXII. Ad templum sanctorum Elidii episcopi et Leonii.===
&lt;poem&gt;
Hic quoque sanctorum pausant duo corpora Patrum,
Elidius praesul Pictensis gloria plebis.
Inclaususque Pater meritis Leonius almis.
Arnulfus frater templum renovaverat istud;
Praemia cui Christus tribuat per saecla salutis.
&lt;/poem&gt;
===LXXXIII. Ad ecclesiam sancto Petro apostolo sacram.===
&lt;poem&gt;
Petrus apostolicus princeps pius adjuvet hic nos,
Cujus honore sacro constant haec tecta dicata.
Qui sibi commissum pastor conservet ovile
Protegat atque regat donis coelestibus illud,
Perpetuas nobis et portas pandat Olympi.
&lt;/poem&gt;
===LXXXIV. Ad cellam hospitum.===
&lt;poem&gt;
(0748D)
Hic locus hospitibus pateat veniat ultro,
Semper erit quoniam susceptus in hospite Christus.
Sitque minister ovans fesso servire vianti,
Et lavare pedes peregrinis gaudeat ille.
Haec exempla dedit Christus pietatis amator:
Ille prior plantas lavavit discipulorum,
Haec faciens frater speret sibi praemia magna
In coelis tribui, Christi praecepta secutus.
(0749A)Semper amate Deum, fratres, et vosmet amate,
Diligit ille Deum, verus qui est fratris amator.
&lt;/poem&gt;
===LXXXV. Ad oratorium sanctorum Martini et Gelasii.===
&lt;poem&gt;
Pontificalis apex praeclarus in orbe sacerdos,
Virtutum meritis Martinus maximus auctor,
Haec sacrata sibi defendat tecta patronus:
Adjuvet atque preces nostras pietatis amore,
Ut Deus omnipotens famulorum vota suorum
Impleat, et donis coelestibus augeat illos.
Sit pius et clemens nobis rex optimus ille.
Hoc quoque jam pausat praesul Gelasius almus,
Clarus in urbe pater praesente, et doctor honestus,
Praecipuus meritis, vivax sermone salutis.
Hanc renovavit enim jam Gundum me prius aulam
(0749B)Ductus amore Patrum, tribuat cui praemia Christus
Mitis in aeternum felici in sede polorum.
&lt;/poem&gt;
===LXXXVI. Ad ecclesiam beatae virginis Mariae Nobiliaci.===
&lt;poem&gt;
Haec loca quae cernis, lector, venerabilis aulae
Partibus ecclesiae, fuerant ecclesia quondam.
Sed Pater et pastor supplex Ato sustulit ista,
Et terris quoniam nimio dilexit amore.
Virgo Maria, Dei genitrix, tua intacta Tonantis,
Tu, regina poli, vitae spes maxima nostrae:
Ut tibi cultus, honor fieret memorabilis isthic.
Tu, quoque respiceres solita pietate precantes:
Hic famulas famulosque Dei, mitissima Virgo,
Tu precibus nostris semper clementer adesto,
Atque dies nostros precibus rege semper ubique,
(0749C)Ut nos conservet Jesu pia gratia Christi.
&lt;/poem&gt;
===LXXXVII. Ad refectorium.===
&lt;poem&gt;
Christe Deus, nostrae benedic convivia mensae,
Quaeque tuis servis mitissime dona dedisti,
Per te sint benedicta quidem. Tu largitor almus,
Omnia tu dederas nobis; jam quidquid habemus,
Sunt bona quippe tua, quia tu bonus omnia condis.
Vos quoque convivae laudes, rogo, dicite Christo:
Semper in ore sonent pacis vel verba salutis.
Semper amat pacem Christus, qui dixerat ipse:
Do vobisque pacem, vobis pacemque relinquo.
Sit quoque nostra manus miseris largissima semper,
Accipit hoc Christus, dederis tu paupere quidquid,
(0749D)Et tibi non tardat mercedem reddere magnam.
&lt;/poem&gt;
===LXXXVIII. Ad dormitorium .===
&lt;poem&gt;
Et requiem nocti dederas, lucemque labori,
(0750A)Prospera conservans famulis noctesque, diesque.
Ad te cor vigilet, somnus si claudat ocellos,
Te labor et requies collaudent omnibus horis.
&lt;/poem&gt;
===LXXXIX. Ad hypocaustum.===
&lt;poem&gt;
Frigidus hibernus veniens de monte viator,
Non mea displiceat hospita tecta, rogo.
Si mea dona tibi cupias, nimbose viator,
Da prior ecce tua, sic tibi prende mea.
214 
&lt;/poem&gt;
===XC. Ad coenaculum.===
&lt;poem&gt;
Haec est sancta domus, pacis locus, aula salutis,
Quam super hic semper maneat benedictio Christi.
In qua multiplicet fratrum convivia largus,
Qui quondam populi, coelesti munere dives,
(0750B)Panibus ex quinque satiavit millia quinque.
&lt;/poem&gt;
===XCI. Ad aram sanctorum Cosmae et Damiani.===
&lt;poem&gt;
Hac duo germani Cosmas, Damianus in ara
Junguntur siquidem, semper honore pari.
Quos terris genuit, uno de viscere, mater
Par genuit fratres martyriumque polo.
&lt;/poem&gt;
===XCII. Ad sepulcra sanctorum Joannis episcopi et Apri abbatis.===
&lt;poem&gt;
Hujus hic pausat praeclarus episcopus urbis
Nomine Joannes, vir pius atque bonus.
Hic requiescit Aper, hujus venerabilis abbas
Ecclesiae pastor, promptus in omne bonum.
(0750C)Sed pedibus populi fuerant calcata sepulcra,
Nec paries cinxit, ut decuit patribus.
Hoc Ato non suffert Aperi successor honoris,
Corpora calcari sacra patrum pedibus:
Sed monumenta brevi placuit concingere muro,
Pervia ne populi busta forent pedibus.
Addidit et nostrae statim pia signa salutis,
In quo Salvator victor ab hoste redit.
Insuper altare statuit venerabile Christo,
In quo pro patribus hostia sacra foret.
Ut Deus omnipotens requiem concederet illis,
Cum sanctis pariter, semper in arce poli.
&lt;/poem&gt;
===XCIII. Ad aram sanctorum Gervasii et Protasii martyrum.===
&lt;poem&gt;
Gervasius martyr simul atque Protasius almus
(0750D)Hac duo Germani pariter venerantur in ara:
Quos tulit una dies terris, simul unaque coelo,
Martyrio similes, similes fervore fidei.
&lt;/poem&gt;
===XCIV Ad portam basilicae Nobiliacensis.===
&lt;poem&gt;
(0751A)
Porta domus Domini haec est, et regia coeli,
Haec tibi pandit iter sancti et sacraria templi:
Quam mox invenies magnos requiescere Patres.
Sit tibi spes precibus horum praeclara salutis,
Si tu corde pio, prostrato et corpore poscis,
A Christo scelerum veniam, peccator, habebis.
Nullatenus dubius sacri tere limina templi:
Omnia credenti praestat pia gratia Christi.
Fecerat has valvas arae pius abba minister,
Ut mandavit Ato fratrum venerabilis abbas.
Ingrediens templum pro quo intercede, viator,
Ut Deus omnipotens illum conservet ubique.
&lt;/poem&gt;
===XCV. Ad oratorium sancti Andreae apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0751B)
Discipulus Christi verus primusque secutor
Haec regat Andreas tecta sacrata sibi.
Afferat auxilium nobis habitator Olympi,
Ut nostrae ad Christum perveniant lacrymae.
Exaudire pius, coelesti Christus ab arce,
Dignetur famulos semper ut ille suos.
&lt;/poem&gt;
===XCVI. Epitaphium Fortunati poetae Christiani.===
&lt;poem&gt;
Hac quoque praesenti praesul requiescit in aula
Fortunatus enim vir, decus Ecclesiae,
Plurima qui fecit sanctorum carmina metro,
Concelebrans sanctos laudibus hymnidicis.
(0751C)Qui sermone fuit nitidus sensuque fidelis,
Ingenio calidus, promptus et ore suo.
&lt;/poem&gt;
===XCVII. Ad aram sancti Stephani protomartyris===
&lt;poem&gt;
Nobilis hac Stephanus colitur protomartyr in ara,
Vim faciens coelo, dum prior astra petit.
A terra ad coelum lapidum sibi grandine scala
Haec erat, ut Christum cerneret arce poli.
&lt;/poem&gt;
===XCVIII. Ad aram sancti Joannis evangelistae.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare tenet Christo sinistra Joannes,
Qui super in coena pectora sancta cubat.
Qui secreta poli de sacro fonte bibebat,
Hanc totam precibus protegat ille domum.
&lt;/poem&gt;
===XCIX. Ad aram sanctarum virginum martyrum.===
&lt;poem&gt;
(0752A)
Virginibus sacris est hoc altare dicatum,
Corpora nam quarum templa fuere Dei.
Sanguine vel roseo coeli qui regna tenebunt,
In fragili sexu fortia bella gerunt.
&lt;/poem&gt;
===C. Ad aram sanctorum martyrum.===
&lt;poem&gt;
Martyribus, mundum quinam vicere triumphis,
Omnibus haec praesens ara dicata nitet.
Per gladios, ignes et per tormenta, flagella,
Mentibus intrepidis, regna beata petunt.
&lt;/poem&gt;
===CI. Epitaphium Gunvini sacerdotis.===
&lt;poem&gt;
Haec diruta quidem renovavit templa sacerdos
(0752B)Gunvinus magno ductus amore Dei.
Justitiae cultor, vitae melioris amator,
Providus ingenio, cautus in eloquio,
Reddat in aeternum amori cui praemia Christus.
Illius hic corpus pausat in hoc tumulo.
&lt;/poem&gt;
==V. IN MONASTERIO FLORIACENSI. ==
''Ex ms. Salisburgensi emendatae.''
215 
===CII. De Magnulfo abbate.===
&lt;poem&gt;
Hanc Magnulf, humilis cameram construxerat abbas,
Ut dulcis patribus fieret habitatio sanctis:
Quos servire [daret Benedicto] Christus in aevum,
Ut locus iste foret jam [jamque] legentibus aptus.
(0752C)Ut lux, praevidit, fulgens radiaret in illam,
Et domus orandi fieret quam proxima Christi,
In qua secreto potuisset tempore solus,
Ante altare jacens, lacrymas effundere dulces.
Tunc te sancte precor hujus tu pastor ovilis
Utque inter memores Magnulfum verba precandi
Illius atque animam commendes [maxime] Christo.
[Qui] tibi jam talem [habitare instruxerat] aedem
Tu quoque vive Deo felix per tempora longa,
Ad normam regulae, fratrum quoque corrige vitam,
Ut tibi celsithronus tribuat pia praemia Christus,
Cum sancto pariter [Benedicto] Patre per aevum.
&lt;/poem&gt;
===CIII. De eodem Magnulfo abbate.===
&lt;poem&gt;
Empserat hanc mensam Magnulf venerabilis abbas,
(0753A)Atque emptam Patri Benedicto tradidit illam,
Ut foret emptori cum Patre in saecula merces.
Hanc tamen ecclesiam sacrari jusserat ille
Clavigero coeli Petro jam principe magno,
Atque pii pariter Benedicti nomine Patris,
Illius ut regerent precibus per saecula vitam,
Atque animae requiem [rogitassent] ambo perennem.
Tu quoque, qui titulum recitas, rogitare memento,
Obsecro pro Patre Magnulfo, lector amice.
Te quoque conservet Christi clementia semper.
Protegat atque regat clementer haec loca Christus.
Laus, honor et virtus istic sit semper et illic.
&lt;/poem&gt;
==VI. IN MONASTERIO S. NABORIS.==
===CIV. De sepulcro sancti Naboris ab Angilramno episcopo ornari coepto, et a Vascone abbate perfecto.===
&lt;poem&gt;
(0753B)
Pontificalis apex pastor, patriarcha, sacerdos,
Angilramnus ovans, fretus pietate magistra,
Martyris egregii Naboris deductus amore,
Coeperat, intentus sacro vestire sepulcrum,
Auxiliante pio Carolo, per munera, rege.
Ne compleret opus, rapuit mors improba Patrem
Post levita humilis vas compleverat illud.
Qui legitis versus ambos, commendite Christo,
Ut quicunque sua venerit hic solvere vota,
Cum Patre discipulum verbis memorare benignis.
Incipit ille prior, sed jam perfecerat iste.
Unum opus amborum: Christus conservet utrosque.
(0753C)Et tu, sancte Dei martyr, invicte triumphis,
Auxiliare tuis, pastor, Pater optime, servis.
&lt;/poem&gt;
===CV. Carmen priori additum ad Vasconem.===
&lt;poem&gt;
Bis septena tibi direxi carmina Vasco,
Tu quia misisti butristas ut quoque binas:
Bis puto septena caliges jam forte tenentes,
Et bis septenas habeas per carmina grates.
Sed rogo nos memora precibus, nostrosque parentes,
Quorum namque vides et scripta hinc nomina sedis.
Semper in aeternum valeas . . . . carmina vasa
(0754A)Fel venit ad Flaccum hunc me benedicat bucca Maronis
Hodie, si placet, Virgiliace puer
&lt;/poem&gt;
==VII. IN MONASTERIO CORMARICENSI.==
===CVI. De cellae Cormaricensis praestantia prae magnis urbibus.===
&lt;poem&gt;
Urbibus egregiis, quarum nova culmina surgunt,
Famigerae laudes et super astra volant;
Vatiferem veterum celebrant quas carmine libri,
Multiplices auri nec numerantur opes.
Haec est, quam cernis, silvestri rustica tecto,
Constructa in eremo cellula nobilior.
216 Haec studiis floret sacris et sophica jura
Perlegit, et tractat clancula dicta senum.
(0754B)Venditor atque senum volvunt mendacia mille
Illic; ut capiat fraude mala socium:
Quaeritur hic verum per syllogistica sacrum,
Claustra modis variis famine pacifico.
Saepius ebrietas sensum mala subruit illic;
Ducitur et famuli vix Dominus manibus.
Aspicit hic vester jejunia longa legentum,
Atque epulis pascit sobria corda sacris.
Ad te, Christe, preces veniant, mitissime, nostrae,
Ad nos adveniat gratia, Christe, tua.
&lt;/poem&gt;
==VIII. IN MONASTERIO QUODAM, CUI ALCUINUS PRAEFUIT.==
===CVII. Ubi libri custodiuntur.===
&lt;poem&gt;
(0754C)Parvula tecta tenent coelestis dona sophiae,
Quae tu, lector ovans, pectore disce pio.
Omnibus est gazis melior sapientia donis,
Quam modo qui sequitur lucis habebit iter.
&lt;/poem&gt;
===CVIII. Ad campanam.===
&lt;poem&gt;
Semper in aeternum faciat haec clocula tantum
Carmina; sed resonet nobis bona clocca cocorum.
&lt;/poem&gt;
===CIX. Ad locum e quo ad mensam legitur.===
&lt;poem&gt;
Fratribus ex alta resonet bona lectio sede,
Exhortans animos semper meditare superna.
(0755A)Esuriens dapibus corpus dum pascitur illud,
Mens pia pascatur verbis coelestibus illa.
Et laus alma Deo tota capitatur in aula,
Plena suis famulis dapibus quae fercula praestat.
Atque animum pariter coelesti pane cibavit.
&lt;/poem&gt;
===CX. Ad mensam.===
&lt;poem&gt;
Fercula nostra pius Christus benedicat in aula,
Et sua multiplicet clementer munera servis.
Qui mannam populo coelesti misit in imbre,
Rupibus et sic ei sitienti flumina fudit:
Panibus et quinis satiavit millia quinque:
Qui convertit aquas mirandi in vina saporis,
Nos et nostra simul benedicat fercula mitis,
(0755B)Conservetque suos famulos in pace serena,
Laudibus atque suis faciat consistere sanos.
Pacificos mores, fratres, vos semper amate,
Semper amat quoniam pacem rex ipse polorum.
Pacis amatores nati sunt ecce Tonantis.
Hic pariter fratres Domini cum laudibus intrent,
Semper in ore sonat quorum laus gloria Christo.
Haec est sacra via, pedibus haec pervia fratrum,
Solus amicus ovans plantis pertranseat illam.
Non alienus eam pedibus percurrat iniquis,
Non fur, falsiloquus quisquam, non mente maligna:
Sed fraternus amor pariter comitetur euntes.
Et pax atque fides pietas, concordia, sacra,
Et divina simul resonet laus semper in ore.
Currite [vos] juvenes Christi properanter ad aulam,
(0755C)Intentisque animis voces audite supernas.
Non vos decipiat fallax dulcedo jocorum,
Non carnalis amor, ludus, petulantia, risus.
Dum viget atque valet calido [de] sanguine corpus
Discite florigera sacratam aetate sophiam,
More fluentis aquae fugiunt quia tempora semper.
&lt;/poem&gt;
===CXI. Ad aram sancti Joannis Baptistae.===
&lt;poem&gt;
Praecursor Domini magnus Baptista Joannes,
Hanc ornat sanctam meritis sublimibus aulam.
Qui fuit humanae venerandus praeco salutis,
Hic ferat auxilium nobis virtute superna.
&lt;/poem&gt;
===CXII. Ad aram sancti Salvii martyris.===
&lt;poem&gt;
(0755D)Salvius hic praesul meritis et martyr honestus,
Praesenti sacris votis memoratur in ara.
&lt;/poem&gt;
===CXIII. Ad aram sancti Bavonis.===
&lt;poem&gt;
Haec loca sanctificet venerandus Bavo sacerdos,
Discipulus vita Patris condignus Amandi.
&lt;/poem&gt;
===CXIV. Ad ecclesiam sancti Stephani protomartyris .===
&lt;poem&gt;
(0756A)
Hac magnus colitur Stephanus protomartyr in aula,
Qui fuit egregius meritis et nomine clarus.
Qui lapides inter Christum cernebat in arce,
Ad dextramque Dei stantem super ardua coeli
Culmina, ferre suo suffragia martyre magna.
Cujus honore pio fecit Ambrosius aedem,
Jam precibus veniam mereretur ut illius almis.
Pro quo quisque legas titulum exorare memento,
Utque suum famulum Christus conservet in aevum.
&lt;/poem&gt;
===CXV. Ad aram sancti Petri apostoli.===
&lt;poem&gt;
Rex Carolus Christi magno devotus amore,
(0756B)Jusserat hanc aram sacris vestire metallis
Ad decus Ecclesiae, propriam sibimetque salutem.
Petrus apostolico princeps in agmine primus
Hoc altare regat, simul et haec templa tuetur;
Adjuvet et precibus famulorum vota suorum.
Hoc opus antistes rege mandante peregit,
Hildilbaldus ovans Agripina praesul in urbe.
217 Hic pro rege, Patres, Christo pia munera ferte,
Ut conservet eum coelestis gratia semper.
Haec est alma domus donis solidata supernis.
Hanc regat omnipotens, magno cum principe Petro.
Sit tibi certa salus, veniae spes, janua vitae,
Quisquis corde pio lacrymas hac fundis in aula.
&lt;/poem&gt;
===CXVI. Ad conditorium sanctarum reliquiarum.===
&lt;poem&gt;
(0756C)
Haec, tu quam cernis, praeparata domuncula, lector,
Relliquias propter sacras jam condita constat
Ut locus hic mundus suffragia sancta teneret:
Servulus ut Christi veniens oraret in isto,
Jusserat Albinus vates haec tecta parare,
Pro quo, qui titulum videas, orare memento.
&lt;/poem&gt;
===CXVII. De ruriculis castigandis.===
&lt;poem&gt;
Venerat infelix rurensis turba timore,
Quam premit opifices illis inamatus Amandus.
Quid faciunt miseri? Rumpantur dorsa flagellis.
Sit rea ruriculis tantum substantia salva.
&lt;/poem&gt;
===CXVIII. De aedibus sacris ab Alcuino refectis.===
&lt;poem&gt;
(0756D)
Albinus veniens peregrino vatis ab orbe,
His quem direxit praeclara Britannia terris.
Suscipit hunc Carolus, hujus rex inclytus orbis,
Cum pietate sacrae sophiae tum propter amorem.
Hic diruta diu camerarum culmina jussit,
(0757A)Ut cernis, lector, totam renovare per aulam.
Hic loca reliquiis statuens aptissima sacris,
Sanctorum requies certos ut haberet honores,
Ut decet in terris venerari sancta piorum,
Quos Deus in coelis voluit regnare per aevum.
&lt;/poem&gt;
==IX. IN MONASTERIIS S. PETRI SALISBURGENSI ET S. AMANDI ELNONENSI.==
===CXIX. De via duplici ad scholam et cauponam.===
&lt;poem&gt;
Hic tu per stratum pergens subsiste, viator,
Versiculos paucos studiosa perlege mente.
In via, quam cernis, duplici ditatur honore:
Haec ad cauponem ducit potare volentem:
Elige, quod placeat tibi nunc iter, ecce viator,
(0757B)Aut potare mecum, sacros aut discere libros.
Si potare velis, nummos praestare debebis:
Discere si cupias, gratis, quod quaeris, habebis.
&lt;/poem&gt;
===CXX. Ad ecclesiam sancti Petri.===
&lt;poem&gt;
Claviger aetherius, portas qui pandit Olympi,
Petrus, apostolico praeclarus in agmine princeps,
Protegat hanc aulam Christo donante per aevum,
Quam Pater egregius Hrodbertus fecerat olim,
Ut foret altithrono laus, gloria semper in illa,
Septies inque die laudes ubi dicere Christo
Conveniunt pariter, devoto pectore, fratres.
Vos, dum signa sonent, prompti concurrite cuncti,
Vertice submisso, devota mente venite.
Angelicus quoniam coetus vos spectat in aula,
(0757C)Et Deus auxilium humilis fert corde precantis.
Ante altare Dei lacrymas quapropter amaras
Fundite, dulcisona pariter cum laude Tonanti,
Ut vos conservet pariter pietate paterna.
&lt;/poem&gt;
===CXXI. Ad aram beatae virginis Mariae.===
&lt;poem&gt;
Auxiliare tuis precibus, pia Virgo Maria,
Aeterni regis famulos, regina polorum.
Nomine namque tuo quoniam haec est ara dicata,
Tristia depellens, nobis et prospera donans.
&lt;/poem&gt;
===CXXII. Ad sanctum Andream.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare suis meritis, defendat ab hoste
Andreas Christi famulus, qui retia mundi
Contempsit, Christum tota virtute secutus,
(0757D)De cruce qui sacra felix conscendit Olympum.
&lt;/poem&gt;
===CXXIII. Ad sanctum Paulum.===
&lt;poem&gt;
(0758A)
Haec loca sancta tenet praeclarus in orbe magister
Paulus, apostolico numeratus in ordine doctor,
Vas sophiae electum, coelestis praeco salutis,
Sanguine qui roseo coeli penetravit in arcem.
&lt;/poem&gt;
===CXXIV. In Coemeterio.===
&lt;poem&gt;
Haec aequata solo viluit domus inclyta quondam,
Non tulit hanc speciem, Christi devotus honore
Arnonus praesul humilis; renovare jacentem
Incipit, et melius totam construxerat aedem;
Consecrans summis intercessoribus illam.
Principis egregii primo Michaelis honore,
Principis Ecclesiae necnon sub nomine Petri;
(0758B)Principis et fratrum praeclari, et Patris Amandi;
Ut sanctum, voluit, polyandrum fratribus esset.
Vos in pace Dei chari requiescite, fratres,
Donec ab aetheria clamet pius angelus arce:
Surgite nunc prompti terrae de pulvere, fratres:
Vos vocat adveniens judex de culmine coeli:
Cum meritis animas propriis assumite vestras:
Ante Dei Christi magnum modo state tribunal,
Ut condigna suis capiat quis praemia factis.
Vosque timete diem horis, precor, omnibus illum,
218 Qui legitis versus operis, dum tempus habetis,
Ut vos inveniat veniens lux illa paratos.
Atque mei memores, supplex rogo, semper in ore
Dicite: Christe tuo famulo pius esto per aevum.
(0758C)Alcuin dicor ego, jam vos sine fine valete.
&lt;/poem&gt;
===CXXV. Ad sanctam Mariam.===
&lt;poem&gt;
Haec domus Ecclesiis aliis ut mater habetur,
Virgo Dei Christi mater quapropter in ista
Cum Christo colitur, precibus quae servet ovile
Istud ab hoste piis, flagitamus, semper ubique.
&lt;/poem&gt;
===CXXVI. Ad sanctum Joannem Baptistam.===
&lt;poem&gt;
Hoc Baptista potens teneat altare Joannes,
Martyr et egregius simul Anastasius almus.
Hoc Maximilianus item confessor habebit,
Nos precibus horum Christi pia dextra tuetur.
&lt;/poem&gt;
===CXXVII. Ad sanctum Paulum.===
&lt;poem&gt;
(0758D)
Hac Paulus doctor mundi et Benedictus in ara,
(0759A)Atque Columba Pater magno veneratur honore.
Nos pietas quorum precibus simul adjuvet istic,
Ut nobis tribuat Christus bona dona salutis.
&lt;/poem&gt;
===CXXVIII. Ad sanctum Florianum.===
&lt;poem&gt;
Florianus magnis [praeclarus] in orbe triumphis,
Cyriacusque puer, propria cum matre Julitta
Praesenti pariter Christi celebrantur in aula.
Hic tibi sit petitor veniae, spes certa salutis.
&lt;/poem&gt;
===CXXIX. Item ad sanctum Joannem Baptistam.===
&lt;poem&gt;
Praecursor Domini magnus Baptista Joannes
Atque pius praesul pariter Martinus, et ipse
Nominibus sacris ista junguntur in ara,
Ante pedes quorum lacrymas hic funde, viator.
&lt;/poem&gt;
===CXXX. De sancto Virgilio episcopo Salisburgensi.===
&lt;poem&gt;
(0759B)
Quae cernis veniens, lector . . . inclyta tecta
Virgilius fecit, Domini deductus amore,
Egregius praesul meritis, et moribus almus,
Protulit in lucem, quem mater Hibernia primum,
Instituit, docuit, nutrivit . . . . . . amavit.
Sed peregrina petens Christi jam propter amorem,
Delicias mundi et patriam contempsit amatam.
Per mare, per terras partes pervenit in istas,
Multiplicare studens tota virtute talentum,
Doctrinae populis et spargere semina vitae.
Vir pius et prudens nulli pietate secundus.
Maximus Ecclesiae princeps, et claviger aulae
Coelestis, Christus proprios huic tradidit agnos;
(0759C)Hanc regat aetherio clementer nomine Petrus,
Cum sanctis pariter, quorum hic corpora pausant;
Qui precibus populum Christi tueantur amicis:
Tempora deposcant nobis et prospera vitae
Praesentis, necnon aeterni et gaudia regni.
&lt;/poem&gt;
==INSCRIPTIONES ALIAE LOCORUM SACRORUM.==
===CXXXI. Ad aram sanctorum Andreae, Laurentii et Hippolyti.===
&lt;poem&gt;
Hanc pius Andreas meritis tutabitur aram,
Et levita simul victor Laurentius ignis;
Tertius Hippolytus, gladio qui colla subegit.
(0759D)Qui sua concedant preces suffragia nobis.
&lt;/poem&gt;
===CXXXII. Ad aram sanctorum Pauli, Silvestri et Leonis.===
&lt;poem&gt;
Hanc aram Paulus meritis vivacibus ornet,
Silvesterque simul romanae gloria gentis,
Eloquio prudens charissimus et Leo papa,
Qui nobis faveant regni coelestis ab arce.
&lt;/poem&gt;
===CXXXIII. Ad aram sancti Jacobi apostoli, etc.===
&lt;poem&gt;
(0760A)
Filius hac Zebedei Jacobus congaudet in ara;
Namque Dionysio sociis simul illius almis:
Gregorio fuerat Roma qui doctor in orbe,
Deprecor hos Patres nostram defendere vitam.
&lt;/poem&gt;
===CXXXIV. Ad aram beatae Virginis et aliorum sanctorum.===
&lt;poem&gt;
Hic regina Dei genitrix pia virgo Maria;
Hic quoque virgo sacra tecum veneratur Agathes,
Nomine magnifico votis adesto precantum.
Et Petronilla patris praeclari filia Petri:
Sulpitius praesul praeclarus in urbe Biturca,
Tuque Leutgarius martyr simul atque sacerdos,
(0760B)Presbyter egregius nec non Gislarius urnam
Defendant precibus semper praesentibus istam.
&lt;/poem&gt;
===CXXXV. Ad aram sanctorum Joannis evangelistae, Hieronymi et Mauritii.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare tenet Christi sinistra Joannes,
Presbyter Hieronymus doctor clarissimus orbis,
Mauritiusque simul martyr mirabilis ille,
Hic, rogo, vota ferant coelesti nostra Tonanti.
&lt;/poem&gt;
===CXXXVI. Ad aram sanctorum Thomae apostoli, Aniani et Athanasii.===
&lt;poem&gt;
Hic Thomas colitur, tetigit qui vulnera Christi;
Urbis et Anianus praesul pius Aurelianae,
Miles et Ecclesiae simul Athanasius almus,
(0760C)Qui pariter plebem Christi tueantur ab hoste.
&lt;/poem&gt;
===CXXXVII. Ad aram sanctorum Jacobi, Germani et Vedasti.===
&lt;poem&gt;
Hac Domini frater Jacobus veneratur in ara,
Ut Christi pariter praesul Germanus amatus.
Tertius est junctus Vedastus episcopus almus,
Adjuvet hic horum nos intercessio semper.
&lt;/poem&gt;
===CXXXVIII. Ad aram sanctorum Hrodheroti, Berti et Ansfridi.===
&lt;poem&gt;
Tres Patres summi, meritorum pondere magno,
Haec tenet ara simul, Hrodherotum nomine clarum,
Pontificemque praeclarum Bertum nomine dictum,
(0760D)Jungitur Ansfridus istis et tertius almus.
219 
&lt;/poem&gt;
===CXXXIX. Ad aram sanctorum Philippi, Marcelli et Medardi.===
&lt;poem&gt;
Discipulum Christi teneat haec ara Philippum,
Nec non Marcellum sanctum simul atque Medardum,
Pontifices claros sanctis virtutibus ambo.
Auxilio duplici sint hic nobis dona salutis.
&lt;/poem&gt;
===CXL. Ad aram sanctorum Bartholomaei, Gervasii et Protasii.===
&lt;poem&gt;
(0761A)
Qui ad lucem fidei nigros converterat Indos
Bartholomaeus habet praesens hoc apostolus altar.
Martyrio fratres, necnonque parentibus, illi
Gervasius, illi [ F., illic] atque Protasius almus.
&lt;/poem&gt;
===CXLI. Ad aram sanctorum Matthaei, Cornelii et Cypriani.===
&lt;poem&gt;
Scriptor evangelicus servet hanc Mattheus aram,
Cornelius praesul Romana et martyr in urbe,
Et decus Afrorum Cyprianus, martyr et ille;
Ante pedes quorum lacrymas spei fundite, fratres.
&lt;/poem&gt;
===CXLII. Ad aram sanctorum Simonis, Hilarii et Remedii.===
&lt;poem&gt;
(0761B)Hanc Jacobi frater, hanc Simon apostolus aram
Exornat, meritis et praesul Hilarius almus,
Remediusque simul, Francorum doctor amatus.
Hi pietatis ope nobis suffragia laudant.
&lt;/poem&gt;
===CXLIII. Ad aram sanctorum Thaddaei, Felicis et Samsonis.===
&lt;poem&gt;
Thaddeus egregius . . . doctorque minister;
Presbyter et, vero dictus cognomine, Felix,
Et Samson fidei decus praefortis honestae,
Hanc aram pariter meritis, et tecta tuentur.
&lt;/poem&gt;
===CXLIV Ad aram sanctorum Apollinaris, Gregorii et Pancratii.===
&lt;poem&gt;
Praelia qui mundi vicerunt pace Tonantis,
Martyres et magni mensa junguntur in ista:
(0761C)Doctor Apollinaris martyrque Gregorius almus
Romanaeque puer . . . Pancratius urbis.
&lt;/poem&gt;
===CXLV. Ad aram sanctorum Patricii et aliorum Scotorum.===
&lt;poem&gt;
Patricius Cheranus Scotorum gloria gentis,
Atque Columbanus, Congallus, Adomnanus atque,
Praeclari Patres, morum vitaeque magistri,
Hic precibus pietas horum nos adjuvet omnes.
&lt;/poem&gt;
===CXLVI. Ad aram sanctarum virginum Scotiae.===
&lt;poem&gt;
Virginibus sacris praesens haec ara dicata est,
Quarum clara fuit Scotorum vita per urbes.
Brigida sancta femina, Christo simul ita fidelis;
Haec nobis salutem per suffragia sancta ministrat.
&lt;/poem&gt;
===CXLVII. Ad aram sanctae crucis.===
&lt;poem&gt;
(0761D)
Aspice, tu lector, nostrae pia signa salutis,
Ecclesiae in medio . . . . mirabile donum;
Pro mundi vita, mundi jam vita pependit:
Pro servis moritur Dominus, quem sancta voluntas,
Viveret ut servus, semper sit cum sanguine servum.
Hoc memor esto crucem videasque in lumine stantem,
Et mox ante Dei faciem feliciter ora.
Corpore sterne solum, scande sed pectore coelum,
Proque tuis culpis lacrymas effunde calentes;
(0762A)Sit tibi certa salus spei pietate perenni,
Qui redimit mundum, immaculato sanguine, totum,
Quique suis famulis clemens peccata remittit.
Hic quoque sit nobis sacrae spes magna salutis,
Agmine apostolico quoniam haec ara refulsit,
Et simul Helenae meritis vivacibus almae,
Quae invenisse crucis fertur mirabile lignum,
In quo Christus honor mundi, laus, vita pependit
Dum fuit altithronus pro nobis talia passus,
Quid nos hunc famuli debemus ob ejus amorem
Jam, nisi nunc illi nosmet quoque tradere totos?
Sit Deus ille nobis charitas et tota voluntas
Laus, honor et virtus, potus, cibus, omnia Christus.
&lt;/poem&gt;
===CXLVIII. Ad templum sancti Martini, Brictii et Christophori.===
&lt;poem&gt;
(0762B)Martinus praesul toto venerabilis orbe,
Brictius et famulus Christi, pius atque sacerdos,
Christophorusque . . . . colitur hac martyr in aula,
Hi templi ingressum precibus tueantur ab hoste.
&lt;/poem&gt;
===CXLIX. In limine templi beatae Virginis, sancti Michaelis et sancti Stephani.===
&lt;poem&gt;
Hic fessus veniens primo subsiste, viator,
Et regem coeli mox corpore pronus adora,
Auxiliumque tibi sanctorum assiste precando,
Ut te suscipiant gremio pietatis in urbe.
Virgo Dei genitrix clemens et sancta, benigna;
Michael, ante Deum coeli qui assistit in arce;
Levita Stephanus magnus protomartyr in orbe:
Qui te majoris ducant ad limina templi,
(0762C)Et tua vota ferant tecum, pete, semper ubique,
Prospere deducant, reducant et prospere portis.
Tuque viator ovans Christum laudare memento,
Ut te conservet pergentem Christus ubique.
&lt;/poem&gt;
===CL. Ad templum Christi Salvatoris.===
&lt;poem&gt;
Hac colitur Christus, mundi salvator, in aula,
Qui regit imperio pelagum, terramque polumque,
Ipse monasterii hujus loca tota gubernet,
Protegat, amplificet, conservet et omnibus horis.
&lt;/poem&gt;
===CLI. In ecclesiam et in laudem beatae virginis Mariae.===
&lt;poem&gt;
Hanc aulam Domini servat tutela Mariae,
Cui veneranda rudis sacrantur culmina templi,
Et nova consurgunt sacris vexilla triumphis.
(0762D)Hac celebratur honor sacrae genitricis in aula,
Quae verum genuit lumen de lumine Patris,
Quem clamant Titan almo spiramine vates.
Femina praepollens, tu sacra puerpera virgo,
Audi clementer populorum vota precantum,
Marcida qui riguis humectant imbribus ora,
Ac genibus tundunt curvato poplite terram:
Dum veniam fuso lacrymarum fonte merentur,
Et crebris precibus delent peccamina vitae.
Haec, inquam, virgo, coelesti pignore foeta,
Edidit ex alvo salvantem saecula regem,
Imperium mundi solus qui jure gubernat,
(0763A)Ut dudum angelico discit virguncula fatu,
Cum Pater altisonus Gabriel misisset ab astris.
Haec fuit, egregius quam promit carmine vates,
Qui Solymis quondam dives regnavit in arvis:
220 Hortus conclusus florenti in vertice vernans.
Fons quoque signatus coelesti gurgite pollens;
Necnon et turtur tremulus. Cui praescius infit
Angelus: En sobolem generabis, virgo, perennem,
Atque puerperium paritura puerpera gignens
Filius Altithroni faustus vocitetur in aevum ·
Spiritus e coelo veniet sanctissimus in te,
Virtus ecce tuo confert umbracula cordi.
Patris obumbrabit te, Virgo, celsa potestas.
Quo dictu matri turgescunt viscera foetu,
Qui genitus mundum miseranda labe resolvit,
(0763B)Atque crucifixus polluta piacula tersit.
&lt;/poem&gt;
===CLII. Versus Alcuini de ecclesia sancti Liutgeri.===
&lt;poem&gt;
Hic Pater egregius meritis Bonifacius almis
Cum sociis pariter fundebat sanguinis undam,
Inclyta martyrii sumentes stemmata sacri.
Terra beata nimis sanctorum sanguine dives!
Transvolat hinc victor miles ad praemia coeli,
Ultima cespitibus istis vestigia linquens.
Suadeo quapropter, curvato poplite, supplex,
Tu, quicunque legis, terris his oscula fige.
Spes tibi magna fiat, lacrymas ascendere coelum
Hinc potuisse tuas, fultas patronibus istis.
Hic manet ille cruor cuncto pretiosior auro,
Membraque coelesti rore hic perfusa quiescunt.
(0763C)Adjuvat hinc Paulus doctor, Bonifacius inde,
Haec illis quando constat simul aula dicata.
&lt;/poem&gt;
===CLIII. De basilicis sanctorum apostolorum sancti Petri.===
&lt;poem&gt;
Hanc Petrus absidam sanctorum sorte coronat,
Claviger aethereus, qui portam pandit in aethra,
Janitor aeternae recludens limina vitae.
Omnibus hic geminum digessit dogma per orbem,
Quod binis constat descriptum rite libellis,
Pectore qui patulo Christi praecepta capessant.
Ut prius aequoreas captabat recte catervas,
Linea squamigeris extendens vincula turmis:
Sic hominum cuneos, mundi de gurgite raptos,
Ducit ad aeternum coelesti remige regnum;
(0763D)Ut tibi Salvator vera cum voce spopondit,
Quando piscantem panda de puppe vocabat.
Qui ponti pedibus calcavit caerula glauci,
Sed mare mergentem tumidis non sorbuit undis:
Dextera dum Christi turgentia marmora pressit,
(0764A)Cujus praestabat defunctis umbra medelam:
Dum sani rursus redeunt ad lumina vitae,
Quamvis ante nigrae lustrassent limina mortis.
Hic quoque poplitibus, nec non et cruce gemello,
Claudum restaurat fretus virtute Tonantis;
Et cito sanatis praecepit pergere plantis,
Quem prius ad templum gestabat forte propinquus.
Hic etiam binos mulctavit morte malignos,
Qui pretium fundi celarunt fraude nefandum.
Insuper et magicum falsi phantasma Simonis,
Funditus evacuans, tetras detrusit in umbras;
Romanum vulgus solvens errore vetusto,
Qui praecelsa rudis scandit fastigia turris,
Atque coronatus lauri de fronde volavit,
Sed mox aethereas demittens fructifer auras,
(0764B)Cernuus ad terram, confractis ossibus ambo,
Corruit, et Petro cessit victoria belli.
Qui cruce confixus gaudens tormenta luebat,
Horrida crudelis passurus vulnera ferri.
Quem Deus, aeternis ornatum jure triumphis,
Arbiter omnipotens ad coeli culmina vexit.
&lt;/poem&gt;
===CLIV. Sancti Pauli apostoli.===
&lt;poem&gt;
Saulus, qui sanctas mulctavit carcere turbas,
Credulus efficitur, mutato nomine Paulus:
Plurima frugiferis dispergens semina verbis,
De quo sacra seges mundi succrevit in occa.
Quem Deus infidum coeli clamavit ab arce,
Quid me persequeris dura cum calce refragans?
(0764C)Ergo diem ac noctem ponti sub gurgite mersus
Magna supernarum meruit spectacula rerum.
Tertia coelorum raptus fastigia scandit,
Atque poli proceres vidit cum mente maniplos.
Quem pythonissa procax clamavit voce proterva,
Spiritus abscessit, Paulo purgante puellam,
In vacuasque procul fugiens evanuit auras.
Effebum puerum, lustrantem tartara mortis
Suscitat, in proprias anima penetrante medullas.
Nonne magum merito geminis fraudavit ocellis,
Cerneret ut nunquam splendentem lumine Phoebum?
Cruribus atque suris claudum restaurat aegrotum,
Quem fortuna prius gressu privavit egentem.
Sicque Patrem populi quem febris torsit anhela,
Torridus atque calor, frigidus brumale coquebat.
(0764D)Nec non extales multa . . . poena pudenda.
Curavit citius, Domino tribuente, medelam.
Dum sarmenta prius glomeraret Paulus ad ignem,
Torribus ut pellat brumosis frigida nimis,
Vipera dira manum lethali dente momordit,
(0765A)Sed Paulus gelidum non sensit vulnere virus,
Laedere nec sanctum valuit crudele venenum.
Denique squamosa contectum pelle celidrum
Protinus in flammas torrendum tradidit atras.
Postquam complevit labentis tempora vitae,
221 Martyrium rubro quaesivit sanguine sacrum,
Purpureusque cruor venarum fonte cucurrit.
Ossa tegat tellus quamvis modo mole sepulcri,
Attamen in proceras ascendit Spiritus arces,
Coetibus angelicis, nimbosa per aethera, ductus.
&lt;/poem&gt;
===CLV. Sancti Andreae apostoli.===
&lt;poem&gt;
Hic simul Andreas templi tutabitur aram,
Petri germanus, qui quondam funera lethi
Horrida perpessus, sacrata carne pependit:
(0765B)Quem Deus Oceani lustrantem frustra phasello
Coelitus ascivit gradiens per littora ponti:
Protinus Andreas compunctus voce Tonantis
Credidit aeternum salvantem saecula regem,
Pendula capturae contemnens retia spretae,
Et dicto citius Christi praecepta facessit.
Quis numerare valet, populosis oppida turbis,
Illius eloquio quae fana profana fricabant,
Credula pandentes regi praecordia Christo?
Nempe vicem Domino solvebat calce cruenta,
Dum crucis in patulo suspensus stipite martyr,
Ultima mortalis clausit spiracula vitae,
Purpureas sumens Christo regnante coronas.
&lt;/poem&gt;
===CLVI. Sancti Jacobi apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0765C)Hic quoque Jacobus, cretus genitore vetusto
Dilubrum sancto defendit tegmine celsum.
Qui clamante pio ponti de margine Christo
Linquebat proprium panda cum puppe parentem.
Primitus Hispanas convertit dogmate gentes,
Barbara divinis convertens agmina dictis,
Quae priscos dudum ritus, et lurida fana,
Daemonis horrendi decepta fraude, colebant.
Plurima hic praesul patravit signa stupendus,
Quae nunc in chartis scribuntur rite quadratis.
Hunc trux Herodes, regnat tetrarcha tyrannus,
Percussum machaera crudeli morte necavit:
Quem pater excelsus, qui sanctos jure triumphat,
Venit in aethereas meritis fulgentibus arces.
&lt;/poem&gt;
===CLVII. Sancti Joannis apostoli et evangelistae.===
&lt;poem&gt;
(0765D)
Nec minus interea glomeretur virgo Joannes,
Quem germana simul junxit concordia Christo,
(0766A)Dum pandam vetulo linquit cum patre carinam,
Retibus aequoreas claudentem marmore praedas,
Qui prius algosis verrebat caerula remis,
Piscibus insidias nectens sub gurgite ponti:
Sed clamante Deo luctantes littore lymphas,
Retiferamque navem caro cum fratre relinquit,
Et Dominum sequitur, coeli qui regnat in arce.
Hic fuit egregius Christi regnantis alumnus
Omnibus anterior, magno dilectus amore,
Quem rex extorrem, Romae qui regna regebat,
Trusit in exsilium, cymba trans caerula vectum.
Exsul qua positus rerum spectacula plura
Crevit in exstasi, coelesti numine fretus,
Quae modo membranis per mundum scripta leguntur.
Pausatque Epheso praefatus corpore praesul,
(0766B)Praemia sumpturus, cum clanget classica salpix
Ultima dum priscis labuntur tempora saeclis.
&lt;/poem&gt;
===CLVIII. Sancti Thomae apostoli.===
&lt;poem&gt;
Hic Thomas Didymus, nomen sortitus Achivum,
Servat sacratum sarta testudine templum;
Vulnera qui tangens crudeli cuspide gesta,
Credidit extemplo salvantem saecla monarchum:
Quamvis ante foret sociis incredulus almis,
Atque fidem dubio gestaret corde sinistram,
Dum chaos inferni, surgens de morte Redemptor
Linqueret obstrusum, vasta comitante caterva.
Sed mox ambiguum convertit rubra cicatrix,
Discipulo palpanti trucis vulnuscula ferri,
Dum foribus clausis, trepidans qua turba latebat,
(0766C)Pacifer intraret Christus Salvator in aulam.
Hunc igitur soboles misit veneranda Tonantis
Eoas gentes almis convertere Biblis
Plurima magnificis patrantem signa triumphis.
India tum sacris coluit simulacra nefandis,
Doctrinis veterum stolidis instructa parentum;
Sed confusa fide in Thoma lucrante salutem
Credidit in Christum, coeli qui sceptra gubernat.
Denique transacto praesentis tempore vitae
Protinus aethereum Thomas lustravit Olympum,
Quem fani flamen veteris cultorque sacelli
Sanguine rorantem rigido transverberat ense,
Praemia sumpturum, cum tellus sponte dehiscet,
Omnia de priscis et surgent corpora tumbis
&lt;/poem&gt;
===CLIX. Sancti Jacobi apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0766D)
Nec non Jacobus, Christi matertera cretus,
Et consobrini felici nomine fretus,
(0767A)Hanc aedem Domini de summo servat Olympo,
Quem plebs Judaea saevo bacchante tumultu
Pulsum de pinna fullonis fuste necavit.
Quod Christum populis, scandens fastigia templi,
Concionaretur crebro sermone sacerdos.
In cujus genibus pellis callosa refertur,
Dum crebris vicibus oraret voce Tonantem,
Poplitibus flexis tundens pavimenta sacelli.
Lanea villosi sprevit velamina pepli,
Linea brumosi sumens mantilia flabris.
Sic quoque flagrantem contemnens corpore nardum,
Thermarum penitus neglexit pectore pompam,
Non cirros capitis, ferrata forcipe, dempsit,
222 Nec culter malas vestis lanugine rasit:
(0767B)Cujus virtutum tanta praeconia constant,
Ut vindicta necis, quam dira morte luebat,
Interitus fieret Solyme, populique ruina.
Dum Titus caesar, densa comitante caterva,
Urbem ferriferis vallaret millibus amplam,
Cum genitore simul, Romanis arcibus orto:
Donec dira fames consumpsit strage catervas,
Moenibus obstructas et muri carcere septas.
Tempore, quo tenerum mactavit femina natum
Insuper assandum verubus transfixit acutis:
Quem coctum laribus crudelis mater edebat,
Humanae penitus naturae jura resolvens;
Horresco referens, Effebi funus acerbum.
Sic vindicta crucis mulctavit clade nefandos:
Sic quoque Jacobi mulctavit passio sontes.
(0767C)Undecies centena simul cecidisse leguntur
Millia, per miseram, moribundis civibus, urbem:
Insuper et centum venduntur millia passim,
Quos rigidus ferri neglectus mucro reliquit,
Et famis exigua perierunt funera stipe.
&lt;/poem&gt;
===CLX. Sancti Philippi apostoli.===
&lt;poem&gt;
Hic quoque commemorat metrorum coma Philippum,
Quem pius aethrali ditavit gratia Christus;
Barbara qui docuit doctrinis agmina sacris,
Credere per Scythiam salvantem saecula Christum:
Qui dudum tetra torpebant mortis in umbra
Auctorem lucis tenebroso corde negantes,
(0767D)Atque creaturae famulantes ordine verso.
Donec apostolicam hauserunt aure loquelam,
Limpida perpetui cernentes lumina Phoebi.
Omnes certatim merguntur gurgite sacro,
Flagitium sceleris purgantes fonte lavacri.
Inde Asiam properat, sanctis convertere biblis,
Idola quae dudum decepta fraude colebat.
Sedula sed citius pandit praecordia Christo,
Splendida discipuli dum fantis verba capessit.
Sed felix Asiae convertit dogmate regnum,
In qua post obitum fatali sorte quiescit,
(0768A)Cujus hoc templum sacrata tuebitur ara [ Al., arca].
&lt;/poem&gt;
===CLXI. Sancti Bartholomaei apostoli.===
&lt;poem&gt;
Ultima terrarum praepollens India constat,
Quam in tres partes librorum scripta sequestrant,
Idola quae coluit paganis dedita sacris.
Sed Bartholomeus destruxit lurida fana,
Effigies veterum confringens jure deorum,
Hebrea quem clamat peregrinis lingua loquelis.
Proles suspendentis aquas in nubibus atris,
Humida nimbosis dum stillant aethera guttis,
Quot [quem] signat procerum coelestis dona profundi
Ut quondam cecinit Psalmorum carmine vates:
(0768B)Ecce latex rorat tenebrosis nubibus aeris.
Post haec martyrii mercatur serta cruenta
Et sequitur Dominum pictus cum [ Al., in] stigmate Christi
Cujus hoc templum veneranda tuebitur ara.
&lt;/poem&gt;
===CLXII. Sancti Matthaei apostoli et evangelistae.===
&lt;poem&gt;
Mattheus egregium describens dogma salutis,
Hebrea per simplum digessit dicta libellum,
Plurima sanctificis narrans miracula saeclis,
Quae modo per mundum divulgant scripta triquadrum.
Quem Fison fluvius, paradisi fonte redundans,
Tropica portendit pandens mysteria rerum.
Fontis designat Salvator jure figuram,
(0768C)De quo quadrifluis decurrunt flumina rivis.
Quattuor ut quondam, nascentis origine saecli,
Limpida per latum fluxerunt flumina mundum;
Quo rubros flores, et prata virentia glebis,
Gurgitibus puris, et glauco rore rigabant:
Sic doctrina Dei fluxit, de fonte quaterno,
Arida divinis irrorans corda scatebris.
Hanc scriptor verax expressit Mattheus olim,
Quemque propheta Dei, sacro spiramine plenus,
Humana specie vidit signarier olim;
Quod Christi patres, et avos numeraret avorum,
E queis Salvator noster cunabula sacri
Sumpserat, in mundo sacrata piacula demens
&lt;/poem&gt;
===CLXIII. Sancti Simonis apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0768D)
Simon Zelotes, nec non Cananeus idem,
Inter apostolicos Petri cognomine functus,
Coetus qui docuit gentiles dogma supernum,
Ut celsum peterent coelesti tramite regnum.
Cujus in hac aula sacra servabitur ara,
Cum polus et tellus, ac ponti flustra fatiscant
Donec supremis scintillent saecla favillis,
Et mundi moles, montes, collesque liquescant,
Atque creaturae, cerarum fluxus ad instar,
Machina succumbat, flamma crepitante, per orbem.
&lt;/poem&gt;
===CLXIV. Sancti Judae Thaddaei apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0769A)
Supremus numerum conclaudat Taddeus almus,
Cui cognomen erat praeclarum Bibleus [Libbeus] olim,
Quem duxisse ferunt, Christi cum grammate saeclum
Abagaro, quondam qui regni sceptra regebat:
Postquam tartareum damnavit morte tyrannum,
Et tetris erebi gaudens emersit ab antris,
Exin sidereum Christus ascendit Olympum.
Dicitur hic etiam vulgato nomine Judas,
Cujus praesenti laudes celebrantur in aula:
Qui nobis binum facundo famine biblum
Edidit, antiquas promulgans ore loquelas,
(0769B)223 Quas Enoch prisco descripsit tempore vates,
Ante rapax mundum quam pontus plecteret undis,
Dicens: Ecce venit Dominus cum millibus almis,
Ponere judicium cunctis habitantibus orbem,
Quos nubes appellat aqua stillante carentes,
Frigida quas rapidis dispergunt flamina ventis:
Nec non arboribus sterili de stipite natis
Comparat, autumni quae fructum tempore perdunt.
Sic quoque spumiferis undarum fluctibus aequat,
Errabunda vocans coelorum sidera sontes,
Queis servata restat tenebrosis poena procellis.
Nempe feras gentes, et ponti barbara regna,
Judas ad Dominum doctrinis flexerat almis;
Cujus in Armenia sopitum morte cadaver,
Exsurrecturum fatali fine, quiescit:
(0769C)Sed tamen aethereas lustravit spiritus arces.
&lt;/poem&gt;
===CLXV. Poetae oratio ad duodecim apostolos supra laudatos.===
&lt;poem&gt;
Jam bis sena simul digessi nomina Patrum,
E quibus Altithrono conversus credidit orbis.
Hos precibus verna crebris, et pectore fulvo,
Ut mihi clementer noxarum pondera laxent;
Et veniam dantes commissa piacula solvant:
Quatenus in requiem divina gratia fretus,
Ultimus ingrediar, Christo pugnante, per aethra.
&lt;/poem&gt;
===CLXVI. Sancti Matthiae apostoli.===
&lt;poem&gt;
Hoc sacer observat dilubrum Matthias almum,
Unus qui fertur de septuaginta fuisse
(0769D)Discipulis Domini, qui sacrum dogma docebant.
Quem Deus electum signavit sorte superna,
Dum Judas Scarioth, stropha deceptus iniqua,
Culmen apostolici celsum perdebat honoris,
Atque fibras olidas tetro cum viscere fundit,
Cum crepuit medius laqueo suspensus ab alto;
(0770A)Qui Dominum lucis, redimentem sanguine secla,
Vendidit, ut cupidus fulvum numisma capessat.
Matthias idcirco, spreto latrone nefando
In Domino fretus numerum supplevit eumdem,
Junctus apostolicis gratatur jure triumphis.
&lt;/poem&gt;
===CLXVII. Ad sanctam crucem.===
&lt;poem&gt;
Vexillum sublime crucis venerare fidelis,
Qua qui se munit, tristia non metuit,
Crux benedicta nitet, Dominus qua carne pependit,
Atque suo clausit funere mentis [ F., mortis] iter.
Hic auctor vitae mortem moriendo peremit,
Vulneribus sanans vulnera nostra suis.
&lt;/poem&gt;
===CLXVIII. Ad templum sancti Michaelis archangeli.===
&lt;poem&gt;
(0770B)Ante thronum aeterni felix qui regis in aevum,
Michael summa in arce minister ades;
Aligerosque inter socios per secla manentis
Luminis, et pacis regna beata canis:
Protege, quam terris tibi jure dicavimus aulam,
Optantes precibus scandere ad astra tuis.
Igneaque infesti noceant ne tela draconis,
Continuam infirmis pande benignus opem.
Quatenus expleto belli praesentis agone,
Ad palmam vitae nos tua dextra levet.
&lt;/poem&gt;
===CLXIX. De catenis sancti Petri apostoli.===
&lt;poem&gt;
His solidata fides, his est tibi, Roma, catenis,
Simplicio nunc ipse dedit sacra jure tenere.
Libera semper eris: quid enim non vincula praestent,
(0770C)Quae tetigit, qui cuncta potest absolvere? cujus
Haec invicta manus, vel relligiosa triumpho
Moenia non ullo penitus quatientur ab hoste.
Claudit iter bellis, qui portam pandit in astris.
&lt;/poem&gt;
===CLXX. Sancti Pauli apostoli intercessio.===
&lt;poem&gt;
Omnipotens genitor, cunctis qui gentibus almum
Egregio Pauli fundis ab ore jubar.
Illius nobis precibus da gaudia, regna
Nos cujus monitis poscere celsa jubes.
&lt;/poem&gt;
===CLXXI. Ad templum sancti Pauli apostoli.===
&lt;poem&gt;
Qui cruce munitus superas fera praelia mundi,
Felicesque trahis victor ad astra choros.
Serva [ Ed., saeva], Paule, tui veneranda sacraria templi,
(0770D)Ne latro depopulans vastet ovile tuum.
&lt;/poem&gt;
===CLXXII. Ad templum sanctorum Stephani et Laurentii martyrum.===
&lt;poem&gt;
En Stephanus lapides suffert, Laurentius ignes,
(0771A)Perque iter angustum regna beata petunt.
Jure micat rutilo levitarum aula colore,
Quos vitae ad palmam mors pretiosa vocat.
&lt;/poem&gt;
===CLXXIII. Ad aram beatae virginis Mariae.===
&lt;poem&gt;
Virgo Dei genitrix, nostrae regina salutis,
Hic precibus famulis auxiliare tuis.
Hoc altare tuis quoniam est venerabile votis,
Virginibus sacris laus, decus, atque salus.
&lt;/poem&gt;
===CLXXIV. Ad ecclesiam et aram beatae Virginis.===
&lt;poem&gt;
Haec tibi sancta domus sancta est, sanctissima Virgo,
Virgo Maria, Dei ac genitrix intacta Tonantis.
Perpetuam mundo genuisti virgo salutem,
Quapropter mundus totus te laudat ubique.
(0771B)En ego quippe tuus famulus te laudo Camoenis;
Tu mihi dulcis amor, decus, et spes magna salutis.
Auxiliare tuum servum, clarissima Virgo;
Vox mea te lacrymis pulsat, mens ardet amore:
Nec non cunctorum precibus hic annue fratrum,
Ad te qui clamant: Virgo, tu gratia plena,
Per te conservet semper nos gratia Christi.
Quisque legas versus dic: Christe, tuere poetam,
Haec quoque mensa tuo sacrata est nomine, Virgo,
Tu regina poli, campi flos, lilia mundi,
Hortus conclusus, vitae fons, vena salutis.
Accipe clementer famulorum vota tuorum,
Atque Deo Christo humili rogo redde precatu.
&lt;/poem&gt;
===CLXXV Ad aram sancti Martini.===
&lt;poem&gt;
(0771C)
Hoc altare tibi constat, Martine, dicatum,
Confessor meritis magnus in orbe piis.
&lt;/poem&gt;
===CLXXVI. Ad sanctum Joannem Baptistam.===
&lt;poem&gt;
O Baptista potens, tinxisti in Jordane Christum,
Hic precibus lava crimina nostra tuis.
224 
&lt;/poem&gt;
===CLXXVII. Ad aram sancti Aniani.===
&lt;poem&gt;
Hac pius Anianus sacra memoratur in ara,
Confessor Christi sanctus in ore sui.
&lt;/poem&gt;
===CLXXVIII. Ad templum et altare sancti Medardi.===
&lt;poem&gt;
Haec est aula quidem sancti veneranda Medardi;
Haud minus altare hoc illius esse liquet.
(0771D)Huc quicunque fide veniat, sua crimina flere,
Ob meritum sancti, hic accipiet veniam.
&lt;/poem&gt;
===CLXXIX. Ad aram sanctorum Quintini et Dionysii.===
&lt;poem&gt;
Hac duo praeclari Patres venerantur in ara,
Quintinus siquidem, sanctus Dionysius atque,
Hic confessor erat Christi, sed martyr et ille;
Ad Dominum prosit quorum intercessio nobis.
&lt;/poem&gt;
===CLXXX. Ad aram sanctorum Salvii et Amandi.===
&lt;poem&gt;
Salvius hanc aram, magno quoque . . . Amando
Amplectuntur enim mentibus ambobus
Ambo florentes virtutibus, ambo perenni
(0772A)Coelorum regno, credimus, ut maneant.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXI. Ad ecclesiam et aram sancti Mauritii===
&lt;poem&gt;
Victor ab hoste redit, divino munere clarus,
Dum [ F., cum] legione sacra, victor ab hoste redit.
Praelia pace Dei Mauritius ardua vicit,
Exsuperans mundi praelia, pace Dei.
Haec domus, ecce, suo titulata est nomine sancta,
Fulgeat et meritis, haec domus ecce suis;
Cujus honore sacrum et micat hoc altare dicatum,
Gaudeat et populus cujus honore sacro.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXII. Ad aram sancti Joannis Baptistae.===
&lt;poem&gt;
Ara dicata tibi micat haec, Baptista Joannes;
Laudibus hanc dignis semper memor esto colendam.
(0772B)Qui Dominum sacris meruisti tingere in undis,
O felix! precibus nostras hic ablue culpas.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXIII. Ad sacellum sancti Martini.===
&lt;poem&gt;
Hoc defende tuis precibus, Martine, sacellum
Sancte, piis, simul et nostras dignare rogatus
Exaudire, Pater, varios ac deprime fluctus
Cordis, ut aeternam valeamus carpere vitam
&lt;/poem&gt;
===CLXXXIV. Ad ecclesiam sancti Stephani martyris.===
&lt;poem&gt;
Haec (domus) aeterna micat Stephano protomartyre magno,
Qui veniam inter veniam lapidantibus illum
Deposcit; Christi sacra est exempla secutus.
Adjuvat ecce suis precibus plus martyr amicos.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXV. Ad templum sancti Petri apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0772C)
Petrus apostolico conservet nomine semper,
Praeclarus princeps, tecta sacrata sibi.
Qui clavem coeli manibus deportat honestis,
Clementem nobis pandat ad astra viam.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXVI. Ad aram sanctorum archangelorum.===
&lt;poem&gt;
Hanc regat omnipotens Michael angelus aram,
Per quem victus erat perfidus ille draco,
Et procul ejectus celso de culmine coeli
Qui culpare cupit semper in ore pios.
Jungitur huic Gabriel, socius venerabilis, arae,
Qui virtute pia fulget in arce poli.
(0772D)Cujus ab ore sacro mundi generare salutem
Didicit aeternum, virgo Maria, Deum,
Additur his Raphael, oculos qui forte Tobiae
Sanavit, natum duxit et ille suum.
Hos tres hic precibus nostris astare precamur,
Audiat ut famulos Christus ab arce suos.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXVII. Ad aram sancti Joannis Baptistae.===
&lt;poem&gt;
Hanc Baptista potens meritis tutabitur aram,
Qui Dominum Christum tinxit in amne sacro.
Hic electus erat matris de ventre; Tonantis
Vox Verbi, et nostrae praeco salutis erat.
Hic fuit egregius Christi paranymphus in orbe,
(0773A)Iste Dei digitis agnum monstravit adesse,
Sanguine qui mundi crimina cuncta tulit.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXVIII. Ad aram sanctorum Stephani et Pauli apostoli.===
&lt;poem&gt;
Hac Stephanus colitur magnus protomartyr in ara,
Grandine qui lapidum regna beata petit.
Et precibus cujus, nimium mirabile dictu,
Saulus erat subito Paulus in orbe piis.
Bestia mane rapax, spolia quae vespere tractat,
Iste preces nostras adjuvet ipse suis.
&lt;/poem&gt;
===CLXXXIX. Ad aram sancti Laurentii martyris.===
&lt;poem&gt;
Quem nec flamma vorax vicit, Laurentius aram
Sanguine conservet hanc, rogo, martyrii.
Iste Dei Christi mandata implevit amore,
(0773B)Pauperibus tribuens, quidquid habebat inops.
Divitias saecli contempsit habere caducas,
Perpetuas Christi ut possit habere polo
&lt;/poem&gt;
===CXC. Ad aram sanctorum Quintini et sociorum martyrum.===
&lt;poem&gt;
Hoc altare pius servet Quintinus ab hoste,
Sanguine qui sacro regna beata petit.
Huic quoque junguntur laicorum turba piorum,
Qui petiere polum, sanguine martyrii.
&lt;/poem&gt;
===CXCI. Ad sanctos Mauritium et socios martyres.===
&lt;poem&gt;
Haec loca Mauritius meritis vivacibus ornet,
Egregius martyr cum legione sua:
Quorum mira fides animi, et constantia mira,
(0773C)Commeruit laudes semper in orbe pias.
&lt;/poem&gt;
===CXCII. Ad aram sanctorum Dionysii et sociorum martyrum.===
&lt;poem&gt;
Pontificalis apex servet Dionysius aram
Hanc, rogo, cum sociis martyribusque aliis.
Quorum scriba tenet coelesti in arce libellos,
Ante Dei faciem nomine perpetuo.
&lt;/poem&gt;
===CXCIII Ad aram sanctorum Germani et aliorum.===
&lt;poem&gt;
Confessor fidei meritis et nomine clarus
Germanus praesul, pastor et ipse pius:
Cui confessorum hac jungitur agmen in ara,
Nos precibus quorum servet ubique Deus.
&lt;/poem&gt;
===CXCIV. Ad aram sanctorum Martini et aliorum.===
&lt;poem&gt;
(0773D)Hac sacratus amor [ F., honor] Martini fulget in ara,
Quem colit Europa, quem simul orbis amat.
Agmina sacra cui magna junguntur honore
Sanctorum pariter, per pia vota fidei.
225 
&lt;/poem&gt;
===CXCV. Ad aram sanctorum Remedii et aliorum.===
&lt;poem&gt;
Hanc Pater egregius, doctorque Remedius aram
Cum sociis vitae, servat ubique suis.
Quos pia cura simul mensa satiavit in ista,
Qui erexit illam, quique dicavit eam.
&lt;/poem&gt;
===CXCVI. Ad ecclesiam sancti Benedicti abbatis.===
&lt;poem&gt;
Haec, Benedicte, tibi, pius abba monachus,
Confessor vester, tecta dicata manent.
(0774A)Turba monachorum celebrat te sancta per orbem,
Quorum vita fuit famine scripta tuo.
Te quoque sancta cohors fratrum specialiter istic,
Assiduis precibus, laudat, honorat, amat;
Haec quibus aula patet nocturno tempore semper,
Hic orare docet, fundere et hic lacrymas.
Horum, sancte Pater, precibus hic semper adesto.
&lt;/poem&gt;
===CXCVII. Ad aram sanctorum Hieronymi et aliorum.===
&lt;poem&gt;
Totius Hieronymus doctor mirabilis orbis,
Cum sociisque suis, haec loca sancta tenet.
Nomina quisque legas, titulis perscripta piorum,
Hos rogito precibus pronus adesse tuis.
&lt;/poem&gt;
===CXCVIII. Ad aram sancti Gregorii papae.===
&lt;poem&gt;
(0774B)
Gregorius doctor, pastor, patriarcha, sacerdos,
Romana quondam praesul in urbe pius:
Hic precor ore ferat fratrum pia vota Tonanti,
Cum Patribus quorum hic nomina scripta vides.
&lt;/poem&gt;
===CXCIX. Ad ecclesiam ubi sanctorum reliquiae coluntur.===
&lt;poem&gt;
Qui coeli cupiet portas intrare patentes,
Saepius hanc pedibus intret et ipse suis.
Haec est perpetuae venienti porta salutis,
Hoc est lucis iter, et via jam veniae.
Haec domus alma Dei, hic sunt thesaura Tonantis,
Sanctorum multae relliquiaeque Patrum.
Idcirco ingrediens, devota mente, viator,
Sterne solo membra, pectore carpe polum.
(0774C)Hic Deus, hic sancti, tibi spes, hic terra salutis
Sit conjuncta tuo pectore firma fides.
&lt;/poem&gt;
===CC. Ad sanctum Michaelem archangelum.===
&lt;poem&gt;
Hic precibus nostris Michael archangelus adsit,
Magnus in arce poli princeps, Christique minister [ Ed., magister]
Adjuvet ille preces sanctorum semper ubique,
Ille suis precibus nos hic conservet ab hoste,
Invigilare Dei faciet et laudibus istic.
&lt;/poem&gt;
===CCI. Ad aram quamdam.===
&lt;poem&gt;
Hac sedet arce Deus judex, Genitoris imago:
Hic seraphim fulgent Domini sub amore calentes;
Hic inter cherubim volitant arcana Tonantis;
(0774D)Hic pariter fulgent sapientes quinque puellae,
Aeterna in manibus portantes luce lucernas.
&lt;/poem&gt;
===CCII. Ad aram sancti Petri apostoli.===
&lt;poem&gt;
Claviger aethereus, portas qui servat Olympi
Petrus apostolicus, princeps et pastor ovilis.
Perpetui Regis, sibimet haec contecta [ara] dicata est,
Assiduis precibus totum conservet in aevum.
&lt;/poem&gt;
===CCIII. Ad aram beatae Virginis.===
&lt;poem&gt;
Virgo Maria Dei genitrix, castissima Virgo,
Lux et stella maris, nostrae regina salutis:
Hanc aram meritis semper vivacibus ornet,
Quae sacrata suo condigno constat honore.
&lt;/poem&gt;
===CCIV. Ad aram sancti Pauli apostoli.===
&lt;poem&gt;
(0775A)
Nomine namque tuo, doctor clarissime mundi,
Paule Deo Christo coelo vocatus ab alto:
Haec praesens titulis vitae sacrabitur ara,
In qua magna salus venit, spes certa salutis.
&lt;/poem&gt;
===CCV. De dedicatione ecclesiae Gorziensis.===
&lt;poem&gt;
Ista domus Domino Christo, sanctisque dicata est,
Ardentis Juli, quinis et Idibus [ Ed., indibus] olim.
Hanc pius archipater, Metensis gloria plebis,
Hrogandus praesul, magno sacravit honore.
&lt;/poem&gt;
===CCVI. Oratio ad Christum.===
&lt;poem&gt;
Da tua Celsithronus nobis suffragia semper,
(0775B)Exaudire preces famulorum, Christe, tuorum,
Qui tibi vota ferant devoto pectore laudis,
Perpetuam tribuens clementi munere vitam.
Quisque Deo lacrymas . . . . hanc fundis ad aram,
Esto memor nostri, cecini qui carmina Christo,
Exaudire preces famulorum, Christe, tuorum,
Qui tibi vota ferant praesenti laudis in ara,
Et da coelestis nobis pia dona salutis.
Sis memor Alcuini, lector, rogo, carminis hujus.
Tu mihi dulcis amor semper soror inclyta salve,
In precibus fratris sis memor ipsa tui.
Delicias saecli, pompas, gazasque caducas,
Mente, manu, lingua spernere disce tua.
Sit tibi Christus amor, virtus, laus, omnia Christus,
(0775C)Permaneat . . . . et semper in ore sonet.
&lt;/poem&gt;
===CCVII. Ad aram ab Hildebaldo ornatam.===
&lt;poem&gt;
Ductus amore tuo magno, mitissime Christe,
Atque tuo pariter, sanctissima virgo Maria,
Atque tuo, meritis praeclare, Medarde sacerdos,
Jusserat hanc aram pulchris ornare metallis
Hildebaldus ovans, humilis pater atque sacerdos,
Pro quo, lectores tituli, exorare rogamus.
&lt;/poem&gt;
===CCVIII. Ad picturas patriarcharum Adam, Noe et Abraham .===
&lt;poem&gt;
Hic Deus omnipotens Adam de pulvere plasmat,
Accola hic factus paradisi primitus Adam.
226 Nomina pone Pater cunctis animantibus Adam.
Costa viri matrem pausante protulit Adam.
(0775D)Hic seducta fuit mulier, seductus et Adam.
Has cherubim portas flammis defende beatas.
Perge foras Adam et felicia regna relinque.
Terra tibi tribulos pro crimine germinet Adam.
Livor edax fratris qui justum perculit Abel
Hic Noe dilectus Domino sibi fabricat arcam:
En natat in liquidis, mundi cum civibus, arca.
(0776A)Ecce columba pia pacis tibi portat olivam:
Alba columba redit corvo pereunte nigello.
Perge foras et educ et cuncta animalia tecum.
Est pater hic Abram patriam dimittere jussus,
Hic Sarri latitans casulae post ostia risit.
&lt;/poem&gt;
===CCIX. De quadam ecclesia.===
&lt;poem&gt;
Qui regit imperio pelagum terramque polumque
Hanc regat ipse suis donis coelestibus aulam:
In qua cultus, honor, laudes et gloria Christi,
Semper in aeternum maneat pietatis amore.
&lt;/poem&gt;
===CCX. De Christo salvatore mundi .===
&lt;poem&gt;
Virgo Maria nitet, nullo temerante pudorem,
Post partum Pueri, virgo Maria nitet.
(0776B)Filius hic hominis fit maxima quaestio mundi,
Nobiscum Deus est, Filius hic hominis.
Hic homo, qui Deus est, spes est antiqua priorum,
Spes in fine piis, hic homo, qui Deus est.
Aspera mors populi ligno deducta cucurrit,
Aufertur ligno aspera mors populi.
Lumen adesse Dei persensit Tartarus ingens,
Nec credunt homines, lumen adesse Dei.
Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem,
Subdita congemuit mors fera per hominem.
Suscitat ecce genus morti, pater ille profanus,
Ad vitam Christus suscitat ecce genus.
&lt;/poem&gt;
==ADHORTATIONES seu VERSUS MORALES.==
(0776C)
===CCXI. Adhortatio ad nocturnas laudes.===
&lt;poem&gt;
Surgite vos, fratres, laudes et dicite Christo,
Haec est apta domus nocturno tempore vobis.
Pervigiles precibus jam vos insistite sacris,
Credimus auxilium praestare petentibus istic
Angelicos coetus, noctis qui tempora servant,
Quique ferant Christo fratrum pia vota benigne,
Hic vos inveniant vigilantes semper honeste,
Atque pia mente Regem laudare supernum.
&lt;/poem&gt;
===CCXII. Adhortatio ad excutiendum somnum.===
&lt;poem&gt;
Surge, precor, juvenis, vigeas dum corpore sano
(0776D)Et tibi pande viam precibus ad regna polorum:
Nec dederis sensus tota, rogo, nocte sopore.
Assiduus gelidae somnus est mortis imago:
Longa quiescenti facient tibi fata sepulcrum:
Artes nam hostis habet antiquus mille nocendi.
Pervigil idcirco magnum tibi conde triumphum,
Ut pia te Christi conservet dextera semper.
&lt;/poem&gt;
===CCXIII. Memoria mortis.===
&lt;poem&gt;
(0777A)
O mortalis homo, mortis reminiscere casus.
Nil pecude distas, si tantum prospera captas.
Omnia, quae cernis, variarum gaudia rerum,
Umbra velut tenuis veloci fine recedunt.
Praecave non felix ne te, dum nescis et audis,
Quassans praecipiti dissolvat turbine finis.
Porrige poscenti victum, vel contege nudum,
Et te post obitum sic talia facta beabunt.
&lt;/poem&gt;
===CCXIV. De contemptu divitiarum.===
&lt;poem&gt;
Dilige pauperiem, mordaces effuge gazas,
Nam reddunt cupidis, post carnis dulcia, flammas.
Quamvis perspicuus auro gemmisque nitescas,
(0777B)Pauper et exiguus ibis, et nudus ad umbras.
Id solum tecum post mortis fata manebit,
Quod bene, quod juste, quod recte feceris ipse.
&lt;/poem&gt;
===CCXV. De exoranda divina clementia .===
&lt;poem&gt;
Non est quippe Deus poenis culpandus in istis,
Sed nostra in melius vita ferenda cito:
Et pia flectenda est precibus clementia nostris,
Quatenus a nobis transferat ipse plagas:
Atque suis clemens praestet solatia servis,
Tempora concedens prospera cuncta quibus.
Hymnidicas laeta laudes ut mente canamus,
Celsithroni cuncti semper ubique simul.
Laus cui, cultus, honor, virtus, benedictio, carmen,
Semper in aeternum gloria magna Deo!
&lt;/poem&gt;
==INSCRIPTIONES VARIORUM LOCORUM.==
(0777C)
===CCXVI. In refectorio fratrum.===
&lt;poem&gt;
Hic patriarcha pius sedeat summusque sacerdos,
Sit cui larga manus, placidum cor, verba serena:
Per cujus dextram benedicat dextera Christi,
Fratribus appositum quidquid defertur edendum.
&lt;/poem&gt;
===CCXVII. Ibidem.===
&lt;poem&gt;
Haec est sancta domus, pacis locus, aula salutis,
Quam super o! semper maneat benedictio Christi.
In qua multiplicet fratrum convivia large,
(0777D)Qui quondam populi, coelesti munere dives,
Panibus ex quinque satiavit millia quinque.
&lt;/poem&gt;
===CCXVIII. Ibidem.===
&lt;poem&gt;
Sit germanus amor, fratres, vos inter ubique,
Sit pax, pura fides Christi, concordia dulcis.
Christus in ore sonet, habitetque in pectore Christus,
Sit cibus et potus Christus, sit vita salusque.
&lt;/poem&gt;
===CCXIX. Ibidem.===
&lt;poem&gt;
(0778A)
Hic patres, fratres, Domini cum laudibus intrent,
Quos pariter Dominus totum conservet in aevum:
Et pariter pascat nitido cum pane salutis,
Et pariter donet coelestis fercula vitae.
227 
&lt;/poem&gt;
===CCXX. Ibidem.===
&lt;poem&gt;
Qui de rore dapes dedit, et de petra bibendum,
Qui convertit aquas liquidas in vina Falerna;
Qui siccis pelagi pedibus superambulat undas
Augeat ipse suis famulis sua dona benignus.
&lt;/poem&gt;
===CCXXI. Ad fornacem .===
&lt;poem&gt;
Si mea dona tibi cupias, nimbose viator,
(0778B)Da prior ecce tua, sic tibi prende mea.
Est mihi venter edax, calido qui pascitur igne,
Vertice sub quadro fumidus exit odor.
Ad me mox [ Ed. vox] hospes gelido fugit imbre Decembri,
A me qui Augusto florida in arva fugit.
&lt;/poem&gt;
===CCXXII. Ad fornacem iterum .===
&lt;poem&gt;
En, ego pulchra foras sum, sed magis utilis intus,
Est calidus venter, feritur dum frigore vertex.
Avidus hospes amat gelidae me tempore brumae,
Qui calida aestate spernit adesse mihi.
Os in ventre mihi est, quadrato in gutture nares,
Qui spirat fumum, dum calet ille foco.
&lt;/poem&gt;
==VERSUS AD VARIOS.==
(0778C)
===CCXXIII. Ad Leonem III papam.===
&lt;poem&gt;
Semper in aeternum valeas, sanctissime papa,
Tu Leo, tu victor proles amata Dei.
Doctor in orbe pius, Christi clarissima salpix ( I. e., tuba),
Et caput Ecclesiae, lux, decus atque pater.
Justitiae cultor, verae et pietatis amator,
Pauperibus . . . . . clarus honore pio.
Notus in orbe procul, meritorum laude venustus,
Virtutum titulis nomen amoris habens.
Sis pius et mitis, Christi pro, pastor, amore,
Angelicis opibus quos [ F., ovibus quas] tua dextra regit.
(0778D)Te Deus aeternus longaevo tempore sanum
Protegat, exaltet prosperitate bona;
Et tibi perpetuum concedat in arce polorum,
Cum sanctis regnum: jam sine fine vale!
&lt;/poem&gt;
===CCXXIV. Pia vota pro urbe Roma et Leone papa .===
&lt;poem&gt;
Salve, Roma potens, mundi decus, inclyta mater,
(0779A)Atque tui tecum valeant in saecula nati.
Et caput orbis honor, magne [ Ms. Sal., magnus] Leo papa, valeto:
Tu quoque justitiae sceptrum, lux [ Ib., lex] sedis, honoris
Perpetuus [ Ib., perpetuis] valeas Christo donante triumphis.
Claviger aetherius, doctor simul inclytus orbis,
Te precibus pariter conservet semper ubique:
Et, quos Roma tenet circum sua moenia, sancti
Vos precibus pariter sanctis tueantur ubique.
O Patres, populus, Romanae gloria gentis,
Semper in aeternum, Domino miserante, valete!
&lt;/poem&gt;
===CCXXV. Ad Leonem sedis apostolicum .===
&lt;poem&gt;
(0779B)
Pontificalis apex, princeps, patriarcha, sacerdos,
Praesul amate Deo, sanctorum sancte magister,
Pastor apostolicus, magnus Leo papa, valeto.
Lux, decus Ecclesiae, Romanae gloria gentis,
Et patrio patriae populo spes magna salutis:
Egregius doctor, meritis et nomine clarus,
Virtutum titulis toto praeclarus in orbe.
Te Deus aeternus, mundi mitissimus auctor,
Salvator generis humani, maximus haeres,
Protegat atque regat longaevo tempore sanum:
Atque tibi tribuat felicia tempora clemens:
Augeat et numerum populi, per dogmata verbi
Ut multiplicia laetus mercede laboris,
Celsithroni videas faciem sine fine beatam,
(0779C)Principi apostolico Petro conjunctus in aevum,
Arce poli Christo laetus in laudibus almis.
Tu rege doctrinis munla laus regna per orbem.
Charta tua currat, signata in nomine sacro,
Per terram, pelagus, regiones, regna, per urbes,
Exhortans sancto cunctos sermone legentes.
Semina ne vitae maculent zizania mortis,
Crescat ab ore tuo coelorum candida messis,
Unde Dei populus vivat feliciter omnis:
Gaudeat et teneat tecum coelestia regna
Semper in aeternum, summo donante tonante.
Vive Deo felix, felix et vive per aevum,
Aurea lux mundi, terrae sal, porta salutis,
Et decus Ecclesiae, gemmisque corona refulgens.
Sis memor Albini, memoret te gratia Christi,
(0779D)Quae te conservet, praesul sanctissime, semper.
&lt;/poem&gt;
===CCXXVI. Ad Leonem apostolicum urbis Romae.===
&lt;poem&gt;
Pontificalis apex, et primus in orbe sacerdos,
Pastor apostolicus, papa valeto Leo.
Sancte Pater, patriae praeclari et culmen honoris,
Dignus in urbe sacra, doctus in orbe procul.
Justitiae cultor, sanctae et pietatis amator.
Firmus in officiis, verus in eloquiis.
Tu decus Ecclesiae, mundi laus, gloria cleri,
Exemplum vitae, forma salutis ope.
(0780A)Te Deus aeternus, multis feliciter annis,
Concedat sacrum multiplicare gregem.
Ut laus et merces maneat tibi, sancte sacerdos,
Tempore perpetuo pacis in orbe sacro.
Dogmata divinae legis renoventur ubique
Per te, perque tuum, sancte Pater, studium
Hoc opus antiqui Patres fecere per orbem,
Quorum dicta modo pagina sacra canit,
Et virtutis honos lato celebratur in orbe;
Coelestis quorum nomina charta tenet,
Et laus perpetuo decantat carmine mundus,
Principibus structa est talibus Ecclesia.
Hoc opus, hoc studium, magni est pastoris in orbe,
Nempe talenta sibi multiplicare data.
228 Totus hora quidem properat mundi. . . . .
(0780B)Ut quondam vates praecinuere sacri.
Et judex vigilat hominum super acta supernus,
Ut cunctos propriis judicet ex meritis.
Tunc famulus sumet meritorum dona fidelis,
Laetus et intrabit gaudia summa Dei.
Tu quoque sancte Pater, laudem inter hos habebis
Sanctorum cives, clarus in orbe poli.
Ut tunc esse bonis felix merearis in . . . . .
Nunc durus tibi sit nullus in orbe labor.
Poenarum genera spreverunt omnia sancti,
Cum Christo ut caperent regna beata poli.
Horum sancta sequens felix vestigia pastor,
Doctrinis mentis cum pietate sacris:
Ut te perpetuis coelorum gloria donis
Cum Christo et sanctis accipiat, teneat.
(0780C)Miserat hunc puerum vestrae pietatis amator,
Praesul Eantbaldus munera parva gerens.
Quem tua suscipiat bonitas, obsecro, benigne,
Et [est] famulus vester, filius atque meus.
Ecclesiae magno papae et pastore Leoni
Albinus chartam miserat hanc famulus.
&lt;/poem&gt;
===CCXXVII. Ad Carolum Magnum.===
&lt;poem&gt;
Ad nos quippe tuus famulus veniebat Homerus,
Nuntia laeta ferens David ab ore tuo.
Fecerat et Flaccum gaudentem in pectore vestrum,
Deque salute tua, de sobolisque tuae.
O mihi dulcis amor, dulcis praesentia Christi,
Dulce tuum studium, et dulcis ab ore sonus.
Tuque tuique simul per saecula semper amici
(0780D)Pervaleant, vigeant, David ubique vale.
Hunc iterum puerum vestrae pietate remisi,
Serviat ut nobis [ F., vobis] carmine, corde, manu.
&lt;/poem&gt;
===CCXXVIII. Ad eumdem, de studiis in aula regia.===
&lt;poem&gt;
Venerunt apices vestrae pietatis ab aula,
O dilecte Deo, David dulcissime, Flacco;
Portantes vestrae nobis pia dona salutis,
Quam Deus omnipotens semper superaugeat, opto.
Tu laus, spesque tuis, toto tu gaudia regno:
Tu decus Ecclesiae, rector, defensor, amator:
(0781A)Tu dignos equidem misisti sorte ministros
Ordinibus sacris, jam per loca nota capellae.
Ecce sacerdotes Christi sua jura tenebunt:
Officiale decus servent [servant] sibi rite ministri,
Nathaneique suo gaudent sub principe certo.
Accurrunt medici mox Hippocratica tecta,
Hic venas fundit, herbas hic miscet in olla:
Ille coquit pultes, alter sed pocula praefert:
Et tamen, o medici! cunctis impendite grates [ F., gratis,]
Ut manibus vestris adsit benedictio Christi:
Haec mihi cuncta placent, iste est laudabilis ordo.
Quid Maro versificus solus peccavit in aula?
Non fuit ille Pater jam dignus habere magistrum,
Qui daret egregias pueris per tecta camenas.
(0781B)Quid faciet Beleel hiliacis doctus in odis?
Cur rogo non tenuit scholam sub nomine patris?
Quid faciet tardus canuto vertice Drances,
Consilio validus, gelida est ceu dextera bello?
Zacheus arborem conscendit parvus in altam,
Ut videat turbam scriptorum currere circum,
Litterulis, chartis, miseris solatia praestat.
Non tangat, caveat, puerorum sportula dextras
Jam tenet ordo suum proprie nunc quisque magistrum.
Presbyter egregius toto sub pectore plenus,
Iste sacerdotes factis et voce gubernat,
Ante illos gradiens, clarissima forma salutis:
Ordo ministrorum sequitur te Jesse magistrum.
Vox tibi forte sonat Christi taurina per aulam,
Ut decet ex alto populis pia verba legenti.
(0781C)Candida Sulpicius post te trahit agmina lector,
Hos regat, et doceat, certis ne accentibus errent.
Instituit pueros Idithun modulamine sacro,
Utque sonos dulces decantent, voce sonora.
Quot pedibus, numeris, rhythmo stat musica, discat.
Noctibus inspiciat coeli mea filia stellas,
Assuescatque Deum semper laudare potentem,
Qui coelum stellis ornavit, gramine terras,
Omnia qui verbo mundi miracula fecit.
Fistula tunc Flacci proprium tibi carmen, Homere,
Jam faciet, tu dum sacram redieris in aulam.
Perpetuum valeat Thyrsis simul atque Menalca,
Ipse Menalca coquos nigra castiget in aula,
Ut calidos habeat Flaccus per fercula pultes.
Et Nemias Groco infundat sua pocula Baccho,
(0781D)Qui secum tunnam semper portare suescit.
&lt;/poem&gt;
===CCXXIX. Ad eumdem .===
&lt;poem&gt;
Omnibus alma salus pueris sit atque puellis,
Regia progenies valeas per saecula longa:
Vivere quam Christus multis feliciter annis
Concedat, tribuens aeterni et gaudia regni.
Christe, salus mundi, laus, gloria, vita, Redemptor,
Temporibus cunctis, annis atque omnibus horis,
(0782A)Dilectum David conserva in saecula multa;
Ut gaudens vivat felix, et prospere regnet.
Omnis ubique simul populus respondeat: Amen!
Clementer mitis populo miserere misello:
Grex est quippe tuus, tu pastor amabilis illi,
Mercedem tribuet tibimet per saecula Christus.
Nunc valeas iterum et semper in saecla valeto!
&lt;/poem&gt;
===CCXXX. Ad eumdem.===
&lt;poem&gt;
Splendida dum rutilat roseis auriga quadrigis
Perfundens pelagus luce nova liquidum;
Discutit ex oculis nocturnos pollice somnos,
Mox senior strato prosilit ipse suo:
In campos veterum procurrens, carpere flores
Rectilocos, ludo spargeret ut pueris:
(0782B)Quos tibi, dulcis amor, David, clarissime consul,
Obtulit, ut pietas vestra probaret eos.
229 Tradere jam pueris fierent si judice digni
Te, decus o sophiae, condere corde, tuis.
Tu defende, precor, solita pietate poetam.
Qui direxit ovans munera pauca tibi.
Sunt equidem plures, cupiunt qui carpere dicta
Saepius alterius, quam sua ferre foras:
In hoc se studio sapientes esse putantes,
Natorum valeant si maculare melos.
Talibus occurrat tua, rex, sapientia dives,
Defendens Flacci paucula dicta senis.
Sint Patris Entelli memores, juvenisque Daretis,
Ne laus, quam quaerant, detrahat ipsa magis.
(0782C)Impleat aeternis Christi te gratia donis,
O laus atque decus, rex sine fine vale!
&lt;/poem&gt;
===CCXXXI. Ad eumdem, et Angilbertum.===
&lt;poem&gt;
Dulcis Homere, vale, valeat tua vita per aevum,
Semper in aeternum, dulcis Homere, vale!
Pectoribus valeat dulcis dilectio nostris,
In nostris Christus pectoribus valeat.
Lux, via, vita, salus cunctorum Christus ametur,
Sit nobis Christus lux, via, vita, salus.
Semper ubique vale, dic, dic, dulcissime David,
David, amor Flacci, semper ubique vale!
O mihi dulcis amor, David, per saecla valeto;
Quam te praesentem semper habere velim,
(0782D)Pierio ut tecum liceat mihi ludere versu,
Scandere vel summi sidera celsa poli,
Vel pulchras tecum numerorum discere formas,
Irrepere aut veterum dicta stupenda Patrum,
Aut tractare sacra aeternae praecepta salutis,
Quae via te mecum pervehat astra super.
Haec est sola salus, haec est sapientia vera,
Hanc qui . . . . amat, hunc amat ipsa salus.
Qui terrena dedit, tribuat coelestia regna,
Ut felix vivas semper in arce poli.
(0783A)Ipse pius nobis placuit [placeat] super omnia Christus,
Utque dies nostros protegat atque regat.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXII. Ad eumdem Carolum.===
&lt;poem&gt;
Carmina dilecto faciat mea fistula David,
Laurigero David carmine dignus erit.
David amor populi, David laus, gloria plebis,
Atque decus regni, spesque corona suis.
Ite per Hespericas, musae, concentibus urbes
Clamantes: David semper ubique vale!
Terra, polus, pelagus resonent hoc voce sonora,
Dicat et orbis: honor sit cui vita, salus.
Hoc optent precibus simul agmina sancta polorum,
Hoc tribuat clemens Christus ab arce poli.
(0783B)Ut vivat, regnet multis feliciter annis,
Ad laudem populi, David in orbe pius.
Transacto et felix praesentis tempore vitae
Cum Christo teneat regna beata poli.
Ad te nunc, David, referat mea fistula voces.
Quas, precor, ut solita jam pietate legas.
Te mea mens sequitur, sequitur quoque carmen amoris,
Decantat, laudat, nocte dieque simul:
Atque pie Patris Martini pronus ad aram,
En poscit lacrymis prospera cuncta mihi [ F., tibi].
Tecum, sancte Pater, pergat miseratio semper,
Justitiaeque decus, et pietatis amor.
Gaudeat ut populus, te jam veniente, per urbes,
(0783C)Totus ubique simul, cum senibus juvenes.
Hoc [ F., huc] tua perveniat bonitas pater optime regni,
Ut tua permaneat laus, honor atque decus.
Tu pater es patriae, praeclari et pastor ovilis,
Te timeat pravus, te pius omnis amet.
Nec tibi subripiat quorumdam prava voluntas,
Qui sua forte volunt, nec tua, nec Domini.
Roma caput mundi, primi quoque culmen honoris,
In qua gazarum munera sancta latent;
Quae modo disrupto plangit sua viscera foetu,
Per te sanet saucia membra cito,
Ut pater et populus concordi pace regantur,
Ut mens una fiat, quos habet una fides,
Quos genuit Christo, Christi confessus amorem,
(0783D)Claviger aetherius Petrus in orbe pius:
Ne turbata fluat per mundum fluminis unda,
Unde solebat aqua pura manare prius.
Plurima nempe tibi sunt emendanda per orbem
O rex, o rector, o decus Ecclesiae!
Simoniaca quidem pululat male pestis in orbe;
Muneribus dantur mystica dona Dei,
Quae Deus aeternus cunctis impendere gratis
Jusserat, ut gratis accipit ipse dator.
Stat quoque judicium causae sub munere dantis,
Sportula justitiam vertit in ore senis;
(0784A)Muneribusque datis veniunt ad pocula testes,
Impia jam purgat ebrietasque reum;
Opprimit et miseros quorumdam saeva potestas,
Impleat ut saccos dives ab ore suos.
Impune discurrunt facientes furta latrones,
Ultores scelerum sunt etiam socii.
Talia compescat tua, rex, veneranda potestas;
Rectorem regni te Deus instituit.
Grex est quippe tuus populus, tu pastor ovilis
Nobilis, egregii, magnus in orbe pater.
Ut tua nobilitas, sic et sapientia cunctis
Praecellat, virtus, laus, honor atque decus.
Ad te respiciunt famulorum vota tuorum,
Quid tua exspectantes mens pia praecipiat.
Ipsa caput mundi spectat te Roma patronum,
(0784B)Cum Patre et populo, pacis amore pio -
Quos revocare quidem studeat tua sancta voluntas
Ad pacis donum, per pia verba Dei
Erige subjectos, et jam depone superbos,
Ut pax et pietas regnet ubique sacra.
Pastor apostolicus, jam primus in orbe sacerdos,
Per te cum populo gaudeat ipse Pater:
Rector et Ecclesiae per te, rex, rite regatur;
Et te magnipotens dextra regat Domini,
Ut felix vivas, lato regnator in orbe,
Proficiens facias cuncta Deo placita.
Angelus aetheria veniens coelestis ab arce,
Qui tecum maneat, nocte dieque simul,
Prospere qui semper te, rex, deducat euntem,
Et redeuntis iter protegat atque regat.
(0784C)230 Ut te suscipiat victorem Francia gaudens,
Obvia palmatis et manibus veniat.
Hoc tribuat Christus mundi mitissimus auctor,
Ut veniens venias, David amate, cito.
Hoc mihi cunctipotens donet clementia Christi,
Ut videam faciem laetus in orbe tuam.
O pater, o pastor, rector, spes alma tuorum,
Sit tibi vita, salus, sit sine fine, vale!
&lt;/poem&gt;
===CCXXXII bis. Ad eumdem.===
&lt;poem&gt;
Surge, meo domno dulces fac, fistula, versus.
David amat versus, surge, et fac, fistula, versus.
David amat vates, vatorum est gloria David,
Quapropter, vates, cuncti concurrite in unum,
(0784D)Atque meo David dulces cantate camenas.
David amat vates, etc., ut supra.
Dulcis amor David inspirat corda canentum,
Cordibus in nostris faciat amor ipsius odas.
Vatis Homerus amat David, fac, fistula, versus.
David amat vates, etc., ut supra.
Inclyta dulcisono taceas ne tibia plectro,
Nomen in ore tuo resonet per carmina David,
Illius atque tuum repleat dilectio pectus.
David amat vates, etc., ut supra.
David amat veterum sacratos noscere sensus,
(0785A)Divitiasque senum gnaro percurrere corde,
Scrutarique sacrae gestit secreta sophiae.
David amat vates, etc., ut supra.
David habere cupit sapientes mente magistros,
Ad decus, ad laudem cujuscunque artis in aula.
Ut veterum renovet studiosa mente sophiam.
David amat vates, etc., ut supra.
Fundamenta super petram quoque ponit in altum,
Ut domus alma Deo maneat firmissima Christo.
Felix sic lapides posuit. . . dextera primum
Inclyta celsithrono fierent ut templa Tonanti.
Auxilietur opus Christi clementia sanctum!
Auxilientur opus coelestes, quaeso, ministri,
Sanctorumque simul numerus, precor, adjuvet illud.
David amat Christum, Christus est gloria David.
(0785B)Surge, meis charis dulces fac, fistula, versus.
Inclyte cur taceam juvenis te, Carle, camenis?
Tu quoque magnorum sobolis condigna parentum;
Tu decus es aulae, regni spes, indolis almae.
Quapropter laudat omnis te fistula vatum.
Surge, meis charis, etc., ut supra.
Tu quoque sacra Deo virgo, soror inclyta David,
Carmine perpetuo nostro jam, Gisla, valeto.
Te, scio, sponsus amat coelorum gloria Christus,
Nam cui tu soli semper tua membra dicasti.
Surge, meis charis, etc., ut supra.
Rotthrud carmen amat, mentis clarissima virgo.
Virgo decora satis, et moribus inclyta virgo.
Curre per albentes campos, et collige flores
Ex veterum pratis pulchram tibi pande coronam.
(0785C)Surge, meis charis, etc., ut supra.
Virginis egregiae Bertae nunc dicite laudes,
Pierides, mecum, placeant cui carmina nostra
Carminibus Musarum. . . digna puella est.
Surge meis charis, etc., ut supra.
Tibia vos laudet pariter nunc nostra, puellae,
Praefragiles annis, maturae in moribus almis,
Praepulchram speciem vitae jam vicit honestas.
Surge, meis charis, etc., ut supra.
Cur te non memorem, magnae Primicerius aulae,
Aaron quippe prius magnus sub Mose sacerdos
In te nunc nostrum subito reviviscit in aula.
Tu portas Effoth, sacrum altaribus ignem,
Ore poli clavem portas manibusque capellae.
Tu populum precibus defendis semper ab hoste.
(0785D)Surge, meis charis, etc., ut supra.
Thirsis amat versus, dicamus carmina Thirsin,
Ardua quippe fides canuto vertice fulget.
Fulget amor Thirsin quapropter pectore nostro.
Alma fides Thirsin faciet quoque Davide charum.
Surge, meis charis, etc., ut supra.
Vidus [madidus] imbrifero veniet de monte Menalce
(0786A)Ut legat hos versus aulae condignus amore:
Dignus amor rutilat vato in corde Menalce.
Surge, meis charis, etc., ut supra.
Chartula curre modo per sacra palatia David,
Atque humili cunctis charis fer voce salutem,
Basia dans dulci molimine semper amicis,
Atque mei David pedibus prostrata camenas
Mox expande tuas, decies dic mille salutes,
Atque pedum digitis da basia dulcia sacris.
Sic te verte meis [charis] proferre salutem,
Atque puellarum cameras percurre canendo,
Et pete castra. . . primo clarissima Juli,
Et dic multimodas juveni per carmina laudes:
Et sic ad sacram citius tunc curre capellam,
Pacificam utque feras cunctis in ore salutem.
(0786B)Et quicunque tibi occurrat per strata fidelis,
Vir, pater aut frater forsan, juvenesque senesque,
Semper in ore feras sacratam pacis olivam.
Dic: Homerus amat vestram per saecla salutem:
Vos Deus omnipotens semper conservet ubique,
Te quoque Christus, David, conservet in aevum.
David, amor noster, David super omnia charus,
David amat vates, vatorum est gloria David.
David amat Christum, Christus est gloria David.
Post haec charta cito hortos percurris amoenos,
Cum pueris quam jam habitare solebat Homerus.
Cerne salutiferos pulchro de gramine flores,
Si bene se eant, crescant si germine laeto.
Si non hostis edax inimico pollice rumpat.
Undique cingantur firmissime sepibus illi.
(0786C)Si domus, et pueri vigeant, si tecta domorum,
Laeta Deo laudes facies, si prospera cuncta
Invenies, et dic pueris: servate fideles
Castra, precor, veniat ad vos dum vatis Homerus;
Ne vel flamma vorax, vel fur devastet in istis
Jam septis quidquam, summo miserante Tonante.
Vosque valete, mei pueri, pia chara poetae,
Et portate meo dulci mea carmina David.
David amat vates, et reliqua ut supra.
David amat Christum, ut supra.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXIII. Querelae ob negatum hospitium ad eumdem.===
&lt;poem&gt;
(0786D)Nix ruit e coelo, gelidus simul irruit imber,
Non fuit Albino, specta paulisper in urbe
Qui cum dixisset, donec pertranseat imber,
Et calido pectus paradi fronte refirma.
Tristis abit senior jejuno ventre poeta;
Et pueri tristes planxerunt carmine Flaccum.
Frigida quapropter taceat sibi fistula carmen;
Has tantum paucas balbutiat ore camenas:
Carmina non curat David, nec Delia curat.
(0787A)Dum redeunt iterum calidi bona tempora Phoebi,
Mox pristina redit virtus in carmine Flacco,
Tunc ruet in David Musarum laetior odis:
Nunc pax, vita salus David, tunc praelia Musis.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXIV. Ad filiam forte Caroli Magni.===
&lt;poem&gt;
Nec tu quippe tuum curasti, filia, Flaccum:
Vester abit toto tremulus, en corpore vates,
Virgilii resonans tacito vix carmine versum:
Me circum validus ventus, nix, undique nimbus.
Hanc tamen injuriam poteris purgare precando.
Si Regenberctum possit servire magistrum,
Serva, sic vestro patrono et praesule magno
Viribus et manibus, securi, trulaque, palaque
Caetera turba sui populum mox pergat in hostem,
(0787B)Ille operi insistat canuto vertice tantum,
Haec rogo perficiens valeas, mea Delia, semper.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXV. Ad eamdem.===
&lt;poem&gt;
Quae cupis, ut veniat, venias nec charta caveto,
Ne musas mergat sospita dira tuas.
Dum Moses pelagus virgae divisit in ictu,
Dic semel aut bis si percutit ipse sinum.
Munera muneribus David superaddidit Albin
Munera muneribus Christus superaddat et illi:
Carmina carminibus binas superaddat et illi:
Omnia dona bonus semper Deus augeat illi;
Et te florentem faciat, mea filia, donis:
Atque mei David sobolis charissima donis
(0787C)Floreat aeternis: cuncti florete fideles.
Jam salvete, valete, vigete et avete, valete!
&lt;/poem&gt;
===CCXXXVI. Vota pro familia regia.===
&lt;poem&gt;
Delia doctisono se grammatica plectro
Floreat ut studiis pectus ubique tuum.
Vita salus cunctis, Domino donante, puellis,
Perpetuumque in tempora longa fiat.
Felix quippe Pater, flores qui germine tales
Egregiis mundi progenuit titulis.
Dextra Patris summi natas, natosque, patremque
Conservet pariter, protegat atque regat.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXVII. Allocutio ad Musas in gratiam regalis pueri .===
&lt;poem&gt;
(0787D)Pergite, Pierides, musali pollice flores
Carpere, qui liquidis crescunt prope fontibus amuis:
Regali ut juveni faciatis serta salutis.
Ut variis totus fulget virtutibus ille,
Nobilitate cluens, laudabilis orbe, paterna;
Sic vos florigeri decurrite prata decoris:
Vertice Castalidum juvenali et pangite stemma,
Fulgeat in roseo vertex virtutis honore.
Illic et sophiae clarescat lilia condens.
(0788A)Justitiae violis variet per tempora fulgor,
Et crocea rutilet verecunda modestia vultu.
Talibus his juvenem sertis ornate, Camenae.
Ecce tuas aures, juvenum clarissime, donis,
Versifico volui pauxillum tangere plectro,
Et tibi perpetuam Musis mandare salutem.
Florigeris utinam vigeas per saecula sceptris,
Atque Deo junctus teneas coelestia regna.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXVIII. De Richbodone ad Angilbertum.===
&lt;poem&gt;
Obtulit altithrono parvus munuscula servus
Richbodo, quae cernis, lector, in aede sacra,
Ob scelerum veniam, ob vitae coelestis amorem;
Pro quo quisque legas, funde preces Domino:
Pro te, proque tuis quas fundes, frater amate,
(0788B)Ad haec, dum venias, limina sacra domus,
Christus ab aetherea clemens exaudiat arce,
Te faciens, lector, corde redire domum.
Te rogo, sancte Pater, supplex per carmina nostra
Sis memor et nostri, te, rogo, sancte Pater -
Dulcis Homere, precor, Flacci memor esto poetae,
Sis memor ut Samuel, dulcis Homere, precor.
Auxiliare senem nostros, rogo, tu per amicos,
Est locus insenos auxiliare senem
Est mihi certa fides de te, charissime frater,
Cum Christo et sanctis sit tibi certa salus.
Pro mundo moriens hic mundi vita pependit,
Abluit omne hujus sanguinis unda nefas:
Dum caput inclines mundum super erigit astra,
Et mirum saeclis, mors tua vita fuit.
(0788C)Agnus ab hoste sacer, populum qui per mare duxit,
Nunc melius mundum salvat ab hoste suum.
Aeneus en serpens, populi qui vulnera sanat,
Nunc tu peccator aspice mente pia.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXVIII bis. Flaccus ad Homerum [Angilbertum ].===
&lt;poem&gt;
Dum suetas soleat Cycnus servare camenas,
Cuculus et proprios novit habere sonos.
Dum mare, dum fontes, proprium dum sidera cursum
Quaeque suum servant, sub moderante Deo,
Carmina cur taceat subito sua Flaccus Homero,
Filius atque patri cur taceat subito?
Heu, cur muta silent ora jam vocis egena,
Mellifluos quondam quae cecinere sonos?
Nos venerandus amor pacis per foedera junxit,
(0788D)Quem pax nostra Deus perficiat, vegetet.
Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat,
Quisquis amat pacem, est filius ipse Dei.
Rancor amarus abi, redeas concordia dulcis,
Hic fugiens pereat, illa tenens maneat.
O tu dulcis amor, qua te nunc parte requiram,
Cum [ F., Num] natus proprium possit odisse patrem.
(0789A)Sed citius redeat, odium qui pellere possit,
Jungatur patri natus et ipse suo.
Carmina tunc poterit jam dulcia Flaccus Homero
Pangere versifica, qui modo pauca canet.
Christus ab alto Deus nostrum conjungat amorem,
Tu, nate, valeas, dulcis Homere meus.
&lt;/poem&gt;
===CCXXXIX. Ad Paulinum patriarcham Aquileiensem.===
&lt;poem&gt;
Tinge tuos calamos, charitas, in gurgite Christi,
Atque meum pectus imple coelestibus odis,
Ut dignas valeam Paulino dicere grates,
Mellifluis nostras musis qui impleverat aures,
Et memor unanimi longum post tempus amici
231 Carminibus sacris repetens: Albine, valeto.
Quam festiva dies fuerat, cum pagina nobis
(0789B)Laeta fuit titulis optatae inscripta salutis!
Omnia dicta mihi charitatis melle manabant.
Quo se divertit laetus relegentis ocellus,
Cernit ubique suae semper nova gaudia mentis;
Maxime jam gaudens in prosperitate paterna,
Quem Deus aeterno conservet tempore sanum.
O lux Ausoniae, patriae decus, inclytus auctor,
Justitiae cultor, sacrae pietatis amator,
Te mea mens ardet sacris constricta catenis,
Diligit, exquirit, complectitur, attrahit, ambit;
Pectoris aeterna secumque recondet in arca.
&lt;/poem&gt;
===CCXL. Ad eumdem Paulinum.===
&lt;poem&gt;
Hic Paulinus ovans toto requiescat in aevo,
Hocque cubile pater dignus dignetur habere.
(0789C)Invidus hoc templum nunquam pertranseat hostis,
Ne charos animis subito disjungat amicos,
Quos Christi charitas charos conjunxit amicos.
&lt;/poem&gt;
===CCXLI. Ad eumdem.===
&lt;poem&gt;
O Pauline Pater, pastor, patriarcha, sacerdos,
Vitae pars melior, nostrae pars inclyta vitae!
Sis memor Albini sacris altaribus astans,
Et dulces inter lacrymas, super ora fluentes,
Dic: Miserere Deus nostro clementer amico,
Criminibusque suis veniam largire benignus,
Ut te cum sanctis liceat laudare per aevum.
Omnipotens Patris virtus, sapientia Christus,
Obsecro te supplex toto de pectore pauper;
(0789D)Ut tua conservet Paulinum dextera semper,
Protegat, atque regat, virtutum floribus ornet.
(0790A)Tuque Maria, Dei Genitrix, sanctissima Virgo,
Prospera cuncta meo Paulino posce, precamur,
Ut vigeat, valeat Christi repletus amore.
Vos quoque, chara simul sanctorum turba Tonanti.
Qui bibulas proni monitis coelestibus aures,
Ecclesiae Patres, habuistis semper apertas,
Et nunc cum Christo coelestia regna tenetis;
Fundite proque mei Paulini, posco, salute
Cum pietate preces summo super omnia regi.
Ut vigeat, valeat Christi praecepta secutus.
Et vos Ecclesiae [sanctae] sanctissima proles
In commune precor prostrato corpore terris
[Utque mei curam Paulini habeatis in aevum],
Illius et vitam precibus commendite Christo,
Ut vigeat, valeat longaevo tempore sanus.
(0790B)Angelici faciem coetus qui cernitis almam
Perpetui Patris coelesti in culmine semper,
Expansis manibus humili sed pectore posco,
Vos quoque Paulinum precibus defendite vestris,
Ut gaudens regnet, vestro sociatus honori,
Aeternisque Dei vobiscum laudibus adsit,
Regna beata tenens, felix sine fine, polorum.
Hos rogo versiculos habeas, Pater optime, tecum,
Ut tua mens memoret laeto pro carmine natum
Sit tibi Christus amor, virtus, decus, omnia Christus,
Sit via, vita, salus, spes et laus, gloria perpes,
Semper in ore sonet, maneatque in pectore semper,
Ut tibi cum sanctis tribuat coelestia regna:
Qua memor esto tui nati, te posce per illum,
Qui te perpetuam coeli deducat in aulam.
(0790C)Et nunc et semper, mi mi Pauline, valeto.
Carminis hic finem lacrymis faciemus obortis
Sed nunquam sacri finem faciemus amoris.
&lt;/poem&gt;
===CCXLII. Ad eumdem.===
&lt;poem&gt;
Fer festina Patri Paulino charta salutem,
Dic, Pauline Pater, dulcis amice, vale.
Janua parva quidem, et parvus habitator in aede est,
Non spernas nardum, lector, in corpore parvum,
Jam redolet nardus spicato gramine multum.
Me lapis egregium portat tibi corpore parvo.
Parva quidem res est oculorum, cerne, pupilla;
Sed regit imperio vivacis corporis actus:
Sic regit ipse demum totam sibi Nardulus istam,
(0790D)Nardulo, dic lector pergens, tu parvule, salve.
&lt;/poem&gt;
===CCXLIII. Ad Theophylactum .===
&lt;poem&gt;
(0791A)
Theophylacte Pater, sophiae tu doctor honestus,
Laudibus egregiis clarus in orbe procul.
In regno magnus, clarus in orbe videris:
Dona tui cordis sunt nova, vel vetera.
Urbs, caput orbis, habet te maxima Roma magistrum,
Verba salutis habes semper in ore tuo.
Omnibus es mitis sancta pietate magistra,
Quae solet egregium cor habitare tuum.
232 In qua meque, precor, gremio charitatis amicum,
Sim licet ignotus, suscipe, sancte, tibi,
Nam Scriptura canit vero paradigmata sancta
Carmine, quae laudes concelebrat sophiae.
(0791B)Sic [novus] ut mustum tecum veterascet amicus,
Sic hodie dulce bibis, dulcis amicus erit.
Dixerat et Paulus, doctor clarissimus orbis,
Cuncta probate prius, quaeque tenete bona.
Obsecro te supplex animo, me spernere noli,
Sed solita fratrem me pietate proba.
Larga quidem charitas Christi solet esse per orbem,
In gremium multos congregat illa suum.
Qui in charitate manet, portat in pectore Christum,
Vera quidem charitas est Deus omnipotens.
Qui prodesse potest, non est spernendus amicus;
Vel prodesse valet, alter amicus ei.
Profuit ut Christus jam vulnera dira gementi,
In curam nummos protulit atque duos.
Hac pietate, precor, me tu tibi suscipe fratrem,
(0791C)In Christo fratres gratia nos genuit.
[Inclyta nos fratres una fides genuit].
Suadeo quippe tibi, doctor clarissime mundi,
Ut doctrina sacro currat ab ore tuo.
Chartula scribatur vitae, mittatur ubique,
Praetitulata pio nomine apostolico.
Sic tua laus crescit; merces sic magna manebit
Pastori summo sedis apostolicae.
Cujus amore pio commenda me, rogo, frater
Commendet Christo ut me pater ore suo.
Vos pariter patres semper sine fine valete,
Dextera vos Christi protegat atque regat.
&lt;/poem&gt;
===CCXLIV. Ad Aquilam (Arnonem) episcopum Salisburgensem.===
&lt;poem&gt;
(0791D)Per montes, campos Aquilam, mea chartula, quaere,
Pontificem magni nominis et meriti;
(0792A)Inventum ut valeat, milleno carmine canta,
Albini officio dic vale perpetuum.
Dic: Memor esto tui semper, Pater alme, magistri,
In precibus sacris, per loca sancta Patrum.
Dic quoque, dic supplex, dic, quaeso, sancte sacerdos
Justitiam sequere semper in ore tuo.
Non tibi blanditiae saecli non vana voluptas,
Non timor aut terror cordis in antra cadat:
Plena salutiferi sed jam fiducia verbi
Possideat plenum pectus amore Dei.
Judicium promat justum tua lingua, sacerdos,
Ut Christo placeat, quidquid in ore sonas.
Spiritus e coelo veniens tua pectora, praesul,
Laetificet, habitet, sanctificet, repleat.
Plus aeterna Dei Christi est metuenda potestas,
(0792B)Quam terrena quidem, quae velut umbra volat.
Omnipotens judex, justis qui praemia praestat,
Det tibi verba piae pacis in ore tuo.
Tempora sunt nimium variis nunc plena periclis,
Quae quondam sancti praececinere Patres.
Aetates hominum, mores mutantur et actus,
Utque momenta quidem, vita cito fugiet.
Nec redit ipsa dies, mensis, nox, hora vel annus,
Sed fugiens fugiet, fontis ut unda fluens.
Tristia se laetis immiscent tempora nostris;
Utque vices faciunt noxque diesque suas,
Gaudia jam veniunt, veniunt et tristia statim:
Non est qui fuerat, transiet omnis homo.
O Pater, idcirco facies, dum tempus habebis,
Mente, manu, lingua, quaeque Deo placeant.
(0792C)Ore sonet Christi laudes et vera loquatur,
Et totum redolet pectus amore Dei.
Totius atque bonis instent jam corporis actus,
Membra simul placitis nocte dieque Deo.
Ut totus placeas magno tu judice Christo,
Ut te conservet semper ubique Deus.
Posco, memento tui, praesul praeclare, magistri,
In precibus, lacrymis per loca sancta sacris
Ut veniam mitis praestet cui Christus ab arce,
Quae gessit scelerum vita nefanda, precor.
Tu sine fine vale, pastor, patriarcha, sacerdos,
Sit tibi Christus amor, lux, via, vita, salus!
&lt;/poem&gt;
===CCXLIV bis. Ad Aquilam.===
&lt;poem&gt;
(0792D)Tingue semel calamum charitas in gurgite Christi
Fac paucos Aquilae versiculosque meo:
(0793A)Cujus amore calent Patris praecordia tota,
Omnibus atque horis nomen in ore sonat.
Cui Deus aeternum tribuat per saecula salve,
Protegat, exaltet, fructificet, vegetet.
Quem mea mens ardet sacris religata catenis,
Ambit et exquirit, diligit et memorat.
Tertius Albinus vobis jungatur amicus,
Et lacrymas resonet inter in ore sacras.
Quippe triplex funis facile non rumpitur unquam,
Sic quoque tres inter firma viget charitas.
Tres ubi sunt pariter collecti in nomine Christi,
His astat medius Christus et ipse pius.
Hoc memorate, viri, totumque valete per aevum,
Vos videam laetos mox, miserante Deo.
Corporis et capitis omnes tunc certe capilli
(0793B)Pierio plectro carmina laeta canant.
Orpheus aut Linus, nec me Maro vincit in odis
Dum manibus cingam pectora vestra meis.
&lt;/poem&gt;
===CCXLV. Ad quemdam episcopum.===
&lt;poem&gt;
Incolumem Christus, charissime, te mihi, praesul,
Conservet mitis semper ubique, precor
Tu mihi dulcis amor, cordis tu carmen in ore,
Tu memor esto mei, tu sine fine vale!
&lt;/poem&gt;
===CCXLVI. Ad quemdam episcopum.===
&lt;poem&gt;
Nulla manus discingui . . . . . ni tua praesul
Salve pater sancte, et lege tu feliciter illam
Succinctum solvat, cupiat qui abscondita scire,
(0793C)Nulla tamen dextra ni tua, sancte Pater.
&lt;/poem&gt;
===CCXLVII. Ad Macarium episcopum .===
&lt;poem&gt;
Haec tibi, Macari, devovi munera pastor,
Cum Christo et sanctis tu sine fine vale!
Sis memor Albini, memoret te gratia Christi,
Et tu nigre meus, candidus esto Dei.
Cur, mi nigre, taces, de te nunc nescio quid . . .
Aut tamen ecce tibi sit Deus omnis amor
Sit tibi et potus dippeus rex, vita salusque,
Laus cujus resonet semper in ore tuo.
Ut tibi mandavi, Bergenses instrue nostros,
Et tecum discat, qui tibi perplaceat.
233 Haec praecepta decem, vobis quae chartula cantat.
(0793D)Nocte dieque pio corde tenete, precor
Saepius et nosmet memorantes dicite, quaeso
Pauperis Albini, Christe, memento tui.
&lt;/poem&gt;
===CCXLVIII. Ad quemdam episcopum.===
&lt;poem&gt;
(0794A)
Praesul amate, precor, hac tu diverte, viator,
Sis memor Albini ut praesul, amate precor.
O mea chara domus, habitatio dulcis, amata,
Sis felix semper, o mea chara domus.
Sophia sancta Patrum tectis servatur in istis,
In te discatur sophia sancta Patrum.
Tu valeas, vigeas donis [his] inclyta semper,
In sophiae cultu tu valeas, vigeas.
Rustica turba tuo habitet sub tegmine nunquam;
Sit procul e tecto rustica turba tuo.
Protegat atque regat Christi te gratia semper,
Cum sociis pariter, protegat atque regat.
&lt;/poem&gt;
===CCXLIX. Ad eumdem fortassis.===
&lt;poem&gt;
(0794B)
Praesul amate, precor, pergat haec chartula tecum,
Sis memor ut Patris, praesul amate, precor.
Tu mihi dulcis amor, fili per saecula salve,
Christus in aeternum sit tibi dulcis amor.
Semper in ore tuo resonent pia verba salutis,
Laus Christo resonet semper in ore tuo.
Pectore, mente, manu miseris solatia praesta,
Semper ama Christum, pectore, mente, manu.
Omnibus esto pater, pastor, patriarcha, sacerdos,
Pauperibus, miseris, omnibus esto pater.
Sis decus Ecclesiae, cunctis et forma salutis
Et caput et custos, sis decus Ecclesiae.
Gratia summa Dei tecum comitetur ubique,
Augeat et meritis gratia summa Dei.
(0794C)Dic rogo perpetuum pueris, puer inclyte, salve
Albine quoque vale dic, rogo, perpetuum.
Laeta dies veniat nobis, sub nomine nostro,
Aeterna et vobis laeta dies veniat.
Sit tibi cura mei, curet te Christus ubique,
Est mihi cura tui, sit tibi cura mei.
&lt;/poem&gt;
===CCL. Ad Maurum.===
&lt;poem&gt;
Has tibi, sancte puer Benedicti Maure camenas
Albinus vates versiculis cecinit:
Valde optans animo tibi prospera cuncta fideli,
Ut felix vivas semper ubique Deo.
Pro quo funde preces solita pietate Tonanti
Conservet famulum ut Christus ab hoste suum.
&lt;/poem&gt;
===CCLI. Ad quemdam amicum.===
&lt;poem&gt;
(0794D)
Tu quoque non meritis, crispis sed calve capillis,
Ut valeas, vigeas tempus in omne, precor.
(0795A)Dum lacrymas Domino Benedicti fundis in aula,
Sis memor Albini, dulcis amice, tui.
&lt;/poem&gt;
===CCLII. Ad alterum amicum.===
&lt;poem&gt;
Tu quoque, Nave, vale, major tibi mente fideli,
Inter sacra precor, verba memento mei.
Parvula nilque nocent librorum membra ministra,
Si mens alta petit grandis amore Dei.
&lt;/poem&gt;
===CCLIII. Ad plures amicos.===
&lt;poem&gt;
Vosque valete, viri fratres, Patresque fideles,
Vos Deus omnipotens protegat atque regat.
Vos mandata Patrum tota virtute priorum.
Conservate, precor, pectore, mente, manu.
Obsecro meque piis precibus commendate Christo
(0795B)Ut scelerum veniam donet ubique mihi.
&lt;/poem&gt;
===CCLIV. Ad sanctum Benedictum.===
&lt;poem&gt;
O Benedicte, vale, monachorum maxime pastor,
Quos generas verbis, hos rege jam precibus.
Judicis ante thronum doctorum quisque cohortes
Deducet proprias, quas genuit Domino:
Tunc quoque tu monachos deduxeris ante tribunal
Celsithroni regis, almipater, proprios.
Auxiliare tuis precibus quapropter ubique:
Grex numero crescat, pastor amate, tuus.
Jam gregis ex numero pastoris gloria crescit,
Conserva meritis ecce, tuos famulos.
&lt;/poem&gt;
===CCLV. Ad quemdam amicum.===
&lt;poem&gt;
(0795C)
Pectus amor nostrum penetravit flamma . . . . .
Atque calore novo semper inardet amor.
Nec mare, nec tellus, montes nec silva vel alpes
Huic obstare queunt, aut inhibere viam:
Quo minus, alme Pater, semper tua viscera lingat,
Vel lacrymis lavet pectus, amate, tuum.
Cur tu dulcis amor fletus generabis amaros,
Et de melle pio pocula amara fluunt?
Sic tua jam, mundus, miscentur dulcia amaris,
Adversis variant prospera cuncta cito.
Omnia tristifico mutantur gaudia luctu,
Nil est perpetuum, cuncta perire queunt.
Te modo quapropter fugiamus pectore toto
Tu quoque nos, mundus jam periture, fugis:
(0795D)Deliciasque poli, semperque manentia regna
Quaeramus, toto pectore, mente, manu.
Felix aula poli nunquam disjungit amicum;
Semper habet, quod amat, pectus amore calens.
Huc properare, Pater, precibus rape me, rogo, tecum,
Qua noster nunquam dissociatur amor.
Aspice laetifico gratanter corde, precamur,
Parvula, quae magnus munera misit amor.
Nam duo praemitis laudaverat aera magister,
Quae injecit templi vidua nuda gazis.
(0796A)Omnibus est donis melior dilectio sacra,
Atque fides firma, quae viget atque manet.
Te divina, Pater charissime, dona sequantur,
Praeveniantque simul semper ubique. Vale!
&lt;/poem&gt;
===CCLVI. Ad Julium et Luciam.===
&lt;poem&gt;
Te Deus omnipotens conservet semper ubique,
Julius o juvenis, spes amor atque decus!
Lucia vive Deo felix, clarissima virgo,
Semper in aeternum, Lucia virgo, vale.
234 Et mea per versus valeat Mathematica dulces,
Femina verbipotens, tu sine fine vale.
&lt;/poem&gt;
===CCLVII. Ad amicum abeuntem.===
&lt;poem&gt;
(0796B)Angelus e coelo veniens comitetur euntes
Semper, abito tuas, dulcis amice, vias.
Te mea mens sequitur, magno cum cordis amore,
Exoptans animo prospera cuncta tibi.
Qui mihi te, frater, Christus concessit amicum,
Conservet sanum Christus ubique mihi:
Efficiens citius pariter natumque, parentem
Congaudere simul prosperitate bona.
Quod modo non vidi te, te, dulcissime frater,
Contestor vere, cor dolet hoc nimium.
Quam prope, nescivi, te nos spectando maneres,
Nunc nisi gaudens non mihi dixit homo.
Me tamen ecce, precor, praesentem semper habeto,
Ut te praesentem semper habebo, Pater.
Sit tibi, sitque mihi praesens Deus omnibus horis,
(0796C)Sit pius et clemens, gloria, vita, salus.
Quos charitate pia terris conjunxit amicos,
Gaudentes pariter jungat in arce poli.
Hos, rogo, versiculos tecum fer, frater amice,
Sis memor Albini ut semper, amice, tui.
Per campos, colles, silvas et flumina pergens,
Semper iter Christus protegat ecce tuum,
Sanctorum precibus semper sine fine valeto,
Et nunc et semper, dulcis amice, vale!
&lt;/poem&gt;
===CCLVIII. Ad eumdem fortassis.===
&lt;poem&gt;
Curre viam, frater, angustam, tramite pulchram,
Quae te sub tectis Domini deducat in aulam.
Nec tibi forte pedes coeno sordente respargit,
Nec tibi caeruleus crines infuderit imber.
(0796D)Nec vis ventorum turbat, nec grando procellis:
Nec timor, ut tollant vestes, nec fauce latrones,
Nec leo, nec tigris, . . . . aper ambo visuntur
Vel coluber, regulus, serpens prosternit euntem.
Sed bene securus poteris percurrere stratam.
Laus divina tibi resonet quapropter in ore,
Utque pium placido Christum tu pectore porta:
Ille tuos gressus, sensus, et verba gubernet,
Dux, via, rector, amor tibi sit, protector ubique
Incolumem ducat te, teque reducat euntem.
&lt;/poem&gt;
===CCLIX. Ad amicum absentem suspiria.===
&lt;poem&gt;
(0797A)
Dulcis amor lacrymis absentem plangit amicum,
Quem longinqua negat terra videre oculis.
Rara fides hominum charos effecit amicos,
Millia multa cient pectore, solus erit.
Argento melior, fulvo pretiosior auro,
Omnibus et gazis clarior iste nitet.
Quem cupit et quaerit mentis sibi tota voluntas,
Ut habeat, teneat, diligat atque colat.
Iste eris ecce mihi magno conjunctus amore,
Tu requies mentis, tu mihi dulcis amor.
Te Deus aeterno conservet tempore semper,
Tu memor Albini semper ubique vale.
&lt;/poem&gt;
===CCLX. Ad Eboracenses Fratres.===
&lt;poem&gt;
(0797B)
Nunc cuculus ramis etiam resonavit in altis;
Florea versicolor pariet nunc germina tellus.
Vinea Bacchiferas tradit de palmite gemmas,
Suscitat et vario nostras modulamine mentes
Indefessa satis rutilis luscinia ruscis.
Et sol signiferi medium transcendit in orbem,
Et Phoebus vicit tenebrarum regna refulgens;
Atque natans ad vos pelagi trans aequora magni,
Albini Patris deportat charta salutem;
Moenibus Euboricae habitans tu sacra juventus.
Fas idcirco, reor, comprendere plectra Maronis,
Somnigeras subito te nunc ex ore camenas,
(0797C)Carminibusque sacris naves implere frenosum.
Talia namque placent vestro quia munera Patri,
Qui nunc egregias regalibus insonat artes
Auribus, et Patrum ducit per prata sequentem,
Praepulchro sophiae regnantem stemmate celsae.
Tu quoque, tu Patri nimium dilecta juventus,
Tu soboles vitae, patriae laus et decus omne,
Aetheriis sophiae feliciter utere donis;
Ut tibi permaneat merces et gloria semper.
Ebrius injiciat vobis neu vincula Bacchus,
Mentibus inscriptas deleat neu noxius artes:
Nec vos Cretensis depellat ab arce salutis
Improbus ille puer, stimulis armatus acutis.
Nec vos luxivagus raptet per inania mundus,
Vortice submergens vitalia pectora nigro:
(0797D)Sed praecepta sacrae memores retinete salutis,
Dulcisono Christum resonantes semper in ore.
Ille cibus, potus, carmen, laus, gloria vobis
Sit, rogo, qui vobis tribuat felicia regna,
Atque suis sanctis jungat per aethera semper.
&lt;/poem&gt;
===CCLXI. Ad gentem Gothorum.===
&lt;poem&gt;
(0798A)
Gens sacra Gothorum, sanctus, sine fine valeto,
Electus Domino populus, plebs inclyta salve.
Victricibus gentes vicisti maxime bellis
Quam multas quondam, hostes modo vincite Christi
Per clypeum fidei, per fortia tela salutis.
Auxiliator erit vobis Deus almus ubique,
Si jam firma fides habitat sub pectore vestro,
Atque opus egregium sequitur bona dona fidei.
Has, rogo, litterulas placido percurrite sensu.
Quas modo direxit vobis dilectio sancta.
Prospera cuncta Deus Gothis concedat Olympi,
Omnibus aeterni tribuens bona gaudia regni:
Inque piis precibus memores estote, rogamus
(0798B)Albini semper, scripsit qui talia vobis.
235 Vos Deus omnipotens totum conservet in aevum,
Aeternum tribuens vobis per saecula regnum
&lt;/poem&gt;
===CCLXII. Ad filium profugum.===
&lt;poem&gt;
Cur, rogo, nate, tuo patri irasceris amate;
Longius optatum mox modo carpis iter?
Et tu tristis abis, patrem tristemque relinquis
Ut sceleratus: ego judicor ecce reus.
Iratus calido quidquam nec pectore dixi;
Mandavi placida dicere verba tibi.
Utere ceu propriis rebus feliciter illis,
Sunt mea quippe tua, sint tua quaeso mea.
&lt;/poem&gt;
===CCLXIII. Ad discipulum.===
&lt;poem&gt;
(0798C)En tuus Albinus, saevis ereptus ab undis,
Venerat, altithrono nunc miserante Deo,
Te cupiens apel-peregrinus-lare camenis
O Corion, Corion! dulcis amice satis.
Quidquid tu volitas per magna palatia regum,
Ut ludens pelago aliger undisono:
Qui sophiae libros primis lac ore sub annis
Suxisti, et labris ubera sacra tuis.
Dum tibi dum major per tempora creverat aetas,
Tunc solidos sueveras sumere corde cibos.
Fortia de gazis veterum et potare Falerna;
Sensibus et fuerant pervia cuncta tuis.
Quidquid ab antiquo invenerunt tempore Patres,
Nobile cuncta tibi pandit et ingenium:
(0798D)Ac divina tuis patuit Scriptura loquelis.
Aedibus in sacris dum tua vox resonat.
Quid tua nunc memorem scholastica carmina vatis,
Qui cunctos poteras tu superare senes.
Viscera tota tibi cecinerunt, atque capilli;
Nunc tua lingua tacet; cur tua lingua tacet?
(0799A)Nec tua lingua valet forsan cantare camenas?
Atque, reor, dormit lingua tibi Corion.
Dormit et ipse meus, Corydon, scholasticus olim,
Sopitus Baccho. Vae tibi, Bacche Pater!
Tu quia tu quaeris sensus subvertere sacros,
Atque meum Corydon ore tacere facis.
Ebrius in tectis Corydon aulensibus errat,
Nec memor Albini, nec memor ipse sui.
Obvia non misit venienti carmina Patri,
Ut canerent salve: tu tamen, ecce, vale!
Rusticus est Corydon, dixit hoc forte propheta
Virgilius quondam, rusticus est Corydon.
Dixerat ast alter melius sed Naso poeta,
Presbyter est Corydon, sit cui semper ave!
&lt;/poem&gt;
===CCLXIV. Ad alium discipulum.===
&lt;poem&gt;
(0799B)
Nunc bipedali
Carmine laudes
Credule dulces
Mi tibi nate
Chare canemus.
Certo valeto!
Semper ubique
Sit tibi Christus
Pax via virtus:
Plenus amore
Illius esto,
Ecce precamur.
Te quoque semper
Protegat ille
Omnibus horis,
Atque momentis;
Ut tibi nullus
Laedere possit.
(0799C)Curva senectus
Certe propinquat,
Signaque vertex
Candida monstrat,
Ultima fata
Forsan adesse:
Esto paratus,
Ecce precamur,
Obvius ire
Omnipotenti,
Pectore gaudens.
Pax tibi semper,
(0799B)Chare fidelis,
Credule nate,
Primus amore,
Atque paterno
Discipulatus
Dulcis amore.
Tuque sophiae
Scrinea sacra,
Arca fidei,
Et tuba vitae,
Praeco salutis,
Primus in aula.
Vox tua plebi
Pandat Olympi
Ostia summa,
Lucisque templum,
Laus ubi Christo
Personet alma.
(0799C)Hoc, rogo, carmen
Ore caneto,
Mente teneto,
Et memor esto
Obsecro Patris;
Sisque beatus
Semper in aevum.
Te comitetur
Gratia Christi,
Gloria coeli,
Perpete vita,
Pax tibi semper.
&lt;/poem&gt;
==EPITAPHIA.==
===CCLXV. Epitaphium Gisleberti episcopi.===
&lt;poem&gt;
Hic Gislebertus praesul requiescit humatus.
(0799D)Corpus terra tegit, spiritus astra petit.
(0800A)Vir pietate potens, humilisque, modestus, honestus,
Devotus nimium pastor, honore Dei.
Hic pius ecclesiam sancti construxit Amandi,
Cunctaque jam renovans claustra monasterii.
&lt;/poem&gt;
===CCLXVI. Epitaphium Fuldradi abbatis.===
&lt;poem&gt;
Presbyter egregius valde, et venerabilis abba,
Strenuus actu, opere, pectore, mente pius.
Corpore Fulradus tumulo requiescit in isto,
Notus in orbe procul, noster in orbe Pater.
Inclytus iste sacrae fuerat pastorque capellae,
Hic decus Ecclesiae, promptus in omne bonum.
236 Haec domus alma Dei magno est renovata decore,
Ut cernis, lector, tempore quippe suo.
(0800B)Iste pios Patres magno dilexit amore,
Reliquias quorum haec domus alma tenet.
Credimus idcirco coelo societur ut illis,
In terris quoniam semper amavit eos.
&lt;/poem&gt;
===CCLXVII. Epitaphium Maginarii abbatis.===
&lt;poem&gt;
Hic sit sub pedibus tibi, Maginare, magistri
Jam sacra mundanis temporibus requies.
Te pius ille Pater teneris nutrivit ab annis,
Tu quoque successor ejus honoris eras.
Hoc, heu! per parvum rexisti tempus ovile,
Floribus in mediis mors mala te tulerat.
Sed quem Christus amat, illi mors nulla nocebit;
Post mortem melius vivit in arce poli.
Moribus in suis quapropter vivite Christo,
(0800C)Qui legere vultis carmina nostra, precor.
Obsecro meque piis precibus commendite Christo,
Ut merear cives [ Loco civis] urbis adesse Dei.
&lt;/poem&gt;
===CCLXVIII. Epitaphium Pauli monachi S. Martini Turonis.===
&lt;poem&gt;
Tu quicunque cupis requies cognoscere fratrum,
Et loca, quo quisque spectat ab arce Deum:
Nomina curre legens lacrymosis scripta camenis,
Perlectisque simul funde preces Domino.
Ut pius omnipotens animas defendat ab hoste,
Felicem tribuens pacis in arce diem.
Et cum pervenies ad haec mea carmina, quaeso,
Dic supplex: Paulo jam miserere Deus!
Et Martine, decus mundi, Pater optime noster,
(0800D)Auxiliare piis, te precor, et precibus.
(0801A)Cujus eram vivus semper devotus amore,
Inque Deo Christo spes mihi sacra fuit.
Paulus eram dictus Martini famulus almi,
Transcursi modicum tempus in orbe meum.
Me primum felix Burgundia matris in alvo
Viderat effusum, et fletibus irriguum.
Mox Martinus amor rapuit me inclytus auctor
Post teneros annos in famulum sibimet.
Perque suos servos venerandos, atque magistros,
Scripturis memet imbuit atque sacris.
Septenas vixi decadas novus hospes in orbe,
Fraterno junctus semper amore fui.
Languidus, aegrotus solvebam debita donec,
Atque artus anima liquerat ipsa suos.
Fraternis fueram manibus mox conditus ista,
(0801B)Hic mihi perpetua est domus et requies;
Omnipotens animas jubeat remeare quousque
Ad cineres iterum, tunc ero Paulus ego.
Nunc fratres animam precibus commendite Christo,
Vosque valete mei semper ubique Deo.
&lt;/poem&gt;
===CCLXIX. Epitaphium cujusdam.===
&lt;poem&gt;
Hoc rogo pauxillum veniens subsiste, viator
Et mea scrutare pectore dicta tuo.
Ut tua deque meis cognoscas fata figuris;
Vertitur o! species ut mea sicque tua.
Nunc quod es, fueram, famosus in orbe viator,
Et quod nunc ego sum, tuque futurus eris.
Delicias mundi casso sequebar amore,
Nunc cinis et pulvis, vermibus atque cibus.
(0801C)Quapropter potius animam curare memento
Quam carnem, quoniam haec manet, illa perit.
Cur tibi rura paras, quem parvo cernis in antro
Me sopitum, requies sic tua parva fiet.
Cur Tyrio corpus linas vestirier ostro,
Quod mox esuriens pulvere vermis alet.
Aspice, qui quondam gemmis fulgebat et auro,
Hic jacet in tumulo stercore sordidior.
Ut flores pereunt, vento veniente minaci,
Sic tua namque caro gloria tota fuit.
Tu mihi redde vicem lector, rogo, carminis hujus,
Et dic: da veniam, Christe! tuo misero.
&lt;/poem&gt;
===CCLXX. De magni quondam meriti episcopo===
&lt;poem&gt;
Nobilis iste fuit magna de gente sacerdos,
(0801D)Sed magnis multo nobilior meritis.
Vir fuit in populo dictus cognomine . . . .
Moribus egregius . . . peramabilis omni.
Vir fuit iste Dei patiens, moderatus, honestus,
Moribus egregius et in omni strenuus actu;
Corde pius, humilis, mitis, rigidusque superbo,
(0802A)Solator miseris, et inops sibi, dives egenis:
Qui postquam vitae, meritis perfectus, in annis
Bis octena scius complevit lustra sacerdos,
Ter quater et menses, mensis jamjamque Novembris
Idibus octonis coeli migravit ad aulam,
Coetibus angelicis junctus, coelestibus hymnis
Collaudans Christum, semper sine fine beatus.
Qui meritis magnus crescebat honorificusque
Iste erat eximius doctor, praesulque preclarus
Splendescens nostro lucifer ore novus.
Et quos caeca prius populos caligo tenebat,
Irradiat summi luce poli supera.
Vir fuit iste Dei patiens, moderatus, honestus,
Moribus egregius, mitis, et ore pius.
Plurima qui postquam perfecto dona labore
(0802B)Commeruit, Christo perficiente, sibi,
Mox meritis, annis, tota et pietate repletus,
Tranquilla multum in pace quievit ovans.
Spiritus aetheriam laetus migravit ad aulam,
Gaudia cum sanctis jam sine fine tenens.
&lt;/poem&gt;
==EPIGRAMMATA ET AENIGMATA.==
237 
===CCLXXI. Vates vivens post mortem.===
&lt;poem&gt;
Vivere post mortem vates vis nosse viator?
Quod legis ecce loquor, vox tua nempe mea est.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXII. Balneum aquae calidae.===
&lt;poem&gt;
Nudus erat hospes, placeat cui ludere mecum,
Atque fovere meo corpora fonte sua.
Qui piscis quondam gelidis generavit in undis,
(0802C)Nunc calidus homini forte minister erit.
Nunc ligno vehitur, quondam qui ligna vehebat,
In pratis currens, stat piger in domibus.
Dum nudus veniat calidam pius hospes in aulam,
Fontibus ut lavet hic sua membra meis;
Obsecro, ne videat, proprios avertat ocellos,
Contexit primi quod rea dextra patris
Hoc natura docet, hoc et persuasit honestas,
Ut tibi sit facies semper honesta puer.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXIII. Aenigmata.===
&lt;poem&gt;
Causa necis fueram, tamen et nil nuncupor esse,
Ordine quisque legat recto me, comedet et me,
Me super ille equitet, transverso qui legat ore.
(0802D)Sex mihi litterulae sunt, et praeclara potestas,
Disrumpis nomen medio de tramite totum,
Pars colet una Deum, hominem pars altera signat
Littera tollatur faciet mox quarta venenum.
Est vir jam totus canuto vertice sanus,
Materna effectus prima pereunte figura.
Post primam binae pereunt, erit horrida scrofa.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXIV. Aenigma aliud.===
&lt;poem&gt;
(0803A)
Presbyter integro celebravit nomine missam.
Littera tollatur, praestat convivia Paschae.
Atque minister erit, tollatur tertia, mensae.
Quartaque tollatur, miscet mala verba venenis.
Fur erit, addatur extremis prima duabus.
Tertia cum prima tollatur littera, mirum!
Decrepita accurrit nixa dolrada per aedes.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXV. Aliud aenigma .===
&lt;poem&gt;
Tu, qui pergis iter per sacra palatia, lector,
Dic, duo quae moveant totas monosyllaba lites?
Dic, duo quae sanctam rumpant pronomina pacem?
Dic, duo quae faciant pronomina nomina cunctis?
(0803B)Omnia dic quae sunt verbi, quae syllaba finget?
Qualiter et tecum loquitur, qui non fuit unquam?
Haec lege, solve cito, aut taurum persolve poetae.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXVI. De luscinia.===
&lt;poem&gt;
Quae te detraxeris luscinia ruscis,
Illa meae fuerat invida laetitiae.
Tu mea dulcisonis implesti pectora musis,
Atque animum moestum carmine mellifluo.
Quapropter veniant volucrum simul undique coetus,
Carmine te mecum plangere Pierio.
Spreta colore, tamen fueras non spreta canendo,
Lata sub angusto pectore vox sonuit.
Dulce melos iterans vario modulamine musae,
(0803C)Atque Creatorem semper in ore canens.
Noctibus in furvis nusquam cessavit ab odis
Vox veneranda sacris, o decus atque decor!
Quid mirum, cherubim, seraphim si voce Tonantem
Perpetua laudent, dum tua sic potuit?
Felix o nimium, Dominum nocteque dieque
Qui studio tali semper in ore canit!
Non cibus atque potus (somnus) fuerat tibi dulcior odis,
Alterius volucrum nec sociale jugum.
Hoc natura dedit, naturae et Conditor almus,
Quem tu laudasti vocibus assiduis:
Ut nos instrueres vino somnoque sepultos,
Somnigeram mentis rumpere segnitiem;
Quod tu fecisti, rationis et inscia sensus,
(0803D)Indice natura nobiliore satis:
Sensibus hoc omnes, magna et ratione vigentes
Gessissent aliquod tempus in ore suo!
(0804A)Maxima laudanti merces in saecla manebit
Aeternum regem perpes in arce poli.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXVII. De Cuculo.===
&lt;poem&gt;
Plangamus cuculum, Daphnin dulcissime, nostrum,
Quem subito rapuit saeva noverca suis.
Plangamus pariter querelosis vocibus illum,
Incipe tu senior, quaeso, Menalca prior.
Heu! cuculus nobis fuerat cantare suetus,
Quae te nunc rapuit hora nefanda tuis?
Heu! cuculus, cuculus, qua te regione reliqui,
Infelix nobis illa dies fuerat:
Omne genus hominum cuculum cum plangat ubique,
Perditus est; cuculus, heu! perit ecce meus!
(0804B)Non pereat cuculus, veniet sub tempore veris,
Et nobis veniens carmina laeta ciet.
Quis scit, si veniat? Timeo est submersus in undis,
Vorticibus raptus, atque necatus aquis.
Heu mihi! si cuculum Bacchus demersit in undis
Qui rapiet juvenes vortice pestifero.
238 Si vivat, redeat, nidosque recurrat ad almos,
Nec corvus cuculum dissecet ungue fero.
Heu! quis te, cuculus, nido rapit ecce paterno?
Heu! rapuit, rapuit, nescio si veniat.
Carmina si curas, cuculus, dum currere possis,
Te Daphnin juvenis optat habere tuus.
Tempus adest veris, cuculus, modo rumpe soporem,
Te cupit et senior atque Menalca pater.
En tandem nostri librorum prata juvenci,
(0804C)Solus abest cuculus, quis, rogo, pascit eum?
Heu! male pascit eum Bacchus, reor, impius ille,
Qui sub cuncta cupit vertere corda male.
Plangite nunc cuculum, cuculum nunc plangite cuncti,
Ille recessit ovans, flens redit ille puto.
Opto tamen flentem cuculum habeamus ut illum,
Et nos plangamus cum cuculo pariter.
Plange tuos casus lacrymis, puer inclyte, plange:
Et casus plangunt viscera tota tuos.
Si non dura silex genuit te, plange, precamur,
Te memorans ipsum plangere forte potes.
Dulcis amor nati cogit deflere parentem,
Natus ab amplexu dum rapitur subito.
Dum frater fratrem germanum perdit amatum,
(0804D)Quid nisi jam faciat semper et ipse fleat?
Tres olim fuimus, junxit quos spiritus unus,
Vix duo nunc pariter, tertius ille fugit.
(0805A)Heu! fugiet, fugiet, planctus quapropter amaru
Nunc nobis restat, charus abit cuculus.
Carmina post illum mittamus, carmina luctus,
Carmina deducunt forte, reor, cuculum.
Sis semper felix utinam, quocunque recedas,
Sis memor et nostri, semper ubique vale!
&lt;/poem&gt;
===CCLXXVIII. De gallo fabula.===
&lt;poem&gt;
Dicta vocatur avis proprio cognomine gallus,
Nuntiat haec lucem, terrarum decutit umbras;
Tempora discernit, lumbis succingitur, hujus
Subditus imperio gallinarum regitur grex;
Hunc laudans Deus intellectum dicit habere,
Quippe sub obscuro dirimat qui tempora peplo.
Proh dolor! hunc longe properantem septa viarum
(0805B)Arctarant quondam, dum tentat pabula rostro:
Ergo cibos solus dum quaerens competa lustrat,
Heu jactans, audaxque nimis, multumque superbus
Insidiante lupo excipitur; quo pondere pressus
Protinus hanc evadendi sibi repperit artem:
Saepe meas tua fama, lupe praefortis, ad aures
Venit, et ignoto monuit rumore, quod altum
Vox tibi magna sonum claris concentibus edat;
Nec tantum doleo inviso quod devoror ore,
Quantum quod fraudor liceat ne discere de te
Credere quod licuit. Cujus fera credula vocis,
Oblataeque lupus laudis tumefactus amore,
Infernale aperit guttur, faucesque voraces
Pandit, et immensae reserat penetrale cavernae:
(0805C)Sed celer eripitur lucis praenuntius ales,
Ac saltu volat et ramo citus arboris haeret.
Mox igitur subita jam libertate potitus,
Excelsusque sedens his cantus vocibus edit:
Decipitur merito, frustra quicunque superbit,
Et capitur falsis cariturus laudibus escis,
Ante cibos voces dum spargere tentat inanes.
Respicit haec illos, qui cum sint fabula, nacti
Jure salutis opus, privantur fraudibus atris
Attendendo cavis falsas rumoribus auras.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXIX. Commendatitia cujusdam fratris.===
&lt;poem&gt;
Qui legat, Alcuinum, dicat, rogo, Christe, tuere.
Vos dilecta cohors patris generosa propago,
Accipite hunc fratrem, misi quem mente benigna.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXX. De rerum humanarum vicissitudine et clade Lindisfarnensis monasterii.===
&lt;poem&gt;
(0805D)
Postquam primus homo paradisi liquerat hortos,
Et miseras terrae miser adibat opes;
Exsilioque gravi poenas cum prole luebat,
Perfidiae quoniam furta [ F., fata] maligna gerit:
(0806A)Per varios casus mortalis vita cucurrit,
Diversosque dies omnis habebat homo.
Fatali cursu miscentur tristia laetis;
Nulli firma fuit regula laetitiae.
Nemo dies cunctos felices semper habebit,
Nemo sibi semper gaudia certa tenet.
Nil manet aeternum celso sub cardine coeli,
Omnia vertuntur temporibus variis.
Una dies ridet, casus cras altera planget,
Nil fixum faciet tessera laeta tibi.
Prospera conturbat sors tristibus impia semper,
Alternis vicibus ut redit unda maris.
Nunc micat alma dies, veniet nox atra tenebris,
Ver floret gemmis hiems ferit hocque decus.
Sidereum stellis culmen depingitur almis,
(0806B)Quas nubes rapiunt imbriferae subito.
Et sol ipse die media subducitur ardens,
Cum tonat undosi auster de vertice poli.
Saepius excelsos feriunt ut fulgura montes,
Summaque silvarum flamma ferire solet;
Sic major magnis subito saepissime rebus
Eveniet casu forte ruina malo.
Haec exempla dedit periturus et undique mundus,
Divitiis florens, qui perit in pelago.
Voce prophetarum pariter per quatuor orbes,
Jam praedicta vides subruta regna modo.
Nobilis urbs regni et prima potentia regum
Perdidit, o Babylon! Chaldea regna potens.
Egregium bello et magnis te, Persa, triumphis
Obruit, heu! jaculis femina sola suis
(0806C)Victorem mundi medio sors, ecce secundis
Rebus Alexandrum India flore tulit.
Roma caput mundi, mundi decus, aurea Roma,
Nunc remanet tantum saeva ruina tibi.
Gloria Castrensis gladiis aequata remansit,
Lutea pars digitum sola videtur iners.
Quid te sancta canam David (urbs) inclyta regis
In mundo nullis aequiparanda locis?
In te templa Dei, cultus, laus, gloria, virtus,
In te mansit ovans sancta propago Patrum.
239 Dum tua, quis teneat lacrymas, nunc ultima cernit;
Gens inimica Deo jam tua tecta tenet.
Heu! Judaea tuis habitator in urbibus errat
(0806D)Rarus, in antiquis laus tua tota perit.
Nobile jam templum, toto et venerabile in orbe,
Quod Salomon fecit, Chaldea flamma vorat.
Dejicit hoc iterum Romana potentia bellis,
In cineres solvens moenia tecta diu.
Ecce relicta domus Siloe per saecla remansit,
In qua sancta Dei arca potentis erat.
(0807A)Sic fugit omne decus, hominis quod dextera fecit,
Gloria saeclorum sic velut umbra volat.
Ut sitiens liquidas frustra sibi somniat undas,
Sic gazas mundi dives [dites] habebit inops.
Tempora cur tantum lucta longinqua retexam,
Et veterum miseros carmine plango dies?
Dum praesens dies patitur pejora per orbem,
Et misera mundus nunc ditione dolet.
Asia lata gemit paganis pressa catenis,
Quam premit et spoliat gens inimica Deo.
Africa jam servit pars magni tertia mundi
Proh dolor! heu! tota pestiferis dominis.
Hesperiae populus, quondam gens inclyta bellis,
Invisis sceptris servit et ipsa modo.
Quidquid habent pulchri, Domini vel templa decoris,
(0807B)Vastavit, rapuit ethnica dextra sibi.
Hoc generale malum relevet speciale per orbem,
Quod patitur solus quisque, ferat levius.
Jam domus alma Dei, princeps qua corpore pausat
Petrus, apostolica primus in arce Pater;
Perfidiae manibus fertur vastata fuisse,
Dum pretiosa domus impia dextra tulit.
Planxerat Italia Gothorum tempore tuto [ F., tota]
Vastavit templa hostis ubique Dei:
Et natat effusus sanctorum sanguis in aula,
Qua prius almus honor omnipotentis erat.
Hunorum gladios ter ternis senserat annis
Gallia tota, suis exspoliata bonis.
Ecclesias, urbes, vicos, castella, sacratus
Cum populis pariter, ignis edax rapuit.
(0807C)Talia cur, Jesus, fieri permittis in orbe,
Judicio occulto, non ego scire queo.
Alia [Altera] vita tuis servatur in arce polorum,
Qua pax alma viget, praelia nulla fiunt
Aurum flamma probat, justos tentatio mundat,
Purior utque anima sidera celsa petat.
Haec est vita viro justo, tentatio tota,
Auribus cecinit pagina sacra tuis.
Quemque Pater natum puro complectit amore,
Saepius huic tristi dura flagella dabit:
Sic Deus omnipotens sanctos per saeva probavit
Verbera, post reddens praemia laeta polo.
Non vos conturbet, sancti, inconstantia, fratres,
Haec mundana quidem gurgitibus variis.
Sic fuit atque fiet saecli versatilis ordo,
(0807D)Laetitiae nunquam sit cui certa fides.
Qui jacet in lecto, quondam certabat in agris
Cum cervis, quoniam fessa senectus adest.
Qui olim Syrano laetus recubabat in ostro
Vix panno veteri frigida membra tegit.
Longa dies oculos atra caligine claudit,
Solivagos atomos quae numerare solet.
Dextera quae gladios, quae fortia tela vibrabat,
Nunc tremit, atque ori porrigit aegre cibum.
Clarior ecce tuba subito vox faucibus haesit,
Auribus appositis murmura lausa ciet.
(0808A)Quid jam plura canam? Marcescit tota juventus,
Jam perit atque cadit corporis omne decus:
Et pellis tantum vacua vix ossibus haeret,
Nec cognoscit homo propria membra senex.
Quod fuit, alter erit; nec erit ipse, quod ipse:
Fur erit ipse suus temporibus variis.
Sic ventura dies mentes mutabit et artus,
Atque utinam melior proficiat meritis!
Quapropter potius coelestia semper amemus,
Et mansura polo, quam peritura solo.
Hic variat tempus, nil non mutabile cernis;
Illic una dies semper erit, quod erit.
Quo tu, quaeso, meus mentem, rogo, dirige lector;
Illic invenies quod cupiet tibi cor.
Qua tua te nunquam fallit spes, advena mundi,
(0808B)Aspicies patriam, quam tuus optat amor.
Invenies veniens illic bona gaudia vitae
Perpetuae, quae tu semper habere potes.
Laetus in aeternum Christo sociabere civeis,
Ille manet semper, tu quoque semper eris.
Quid tu pertristis aurum te perdere plangis?
Est auro melius lucrificare Deum.
Quid species vanas lacrymosis, nate, querelis
Persequeris; haec tu cur peritura cupis?
Talia jam mundi, non Christi luget amator,
Sit, rogo, non aurum, sit tibi Christus amor.
Ad vos, o fratres, vertam, mea cura, camenas,
Alloquar et paucis vos modo versiculis.
Vos regale genus, soboles veneranda parentum
Sanctorum, qui vos jam genuere Deo.
(0808C)Illorum bibulas meritis coelestibus aures
Nunc adhibete pio pectore, mente, manu.
Ut sanctum precibus conservet semper ovile,
Pectore concordi quod statuere Deo.
Horrida non frangat vestras tentatio mentes,
Impia quam vobis gessit iniqua manus.
Sed magis ad studium vitae melioris abundet,
Incitet et mentes semper adesse Deo,
Erigit allisos, qui vulnerat atque medetur:
Qui ferit atque sanat, conterit atque levat.
Nocte dieque simul precibus insistite sanctis,
Ut vos conservet Jesus ubique pius.
Et si quae placeant concordi addiscite corde,
Atque implete manu, quod pia mens cupiat.
(0808D)Sic tandem vobis clypeus descendit ab alto,
Et Domini dextra proteget atque reget.
Vos estote Patrum memores, queis semper ab alto
Venerat auxilium, dante Tonante, pium.
Jam Moyses melius precibus quam exercitus armis,
Extendens palmas praelia sacra regit.
Plurima pro lacrymis sternuntur millia morte
Ezechiae regis pestiferi populi,
Huic quoque ter quinos clemens Deus addidit annos,
Pro prece, quam moriens fundit ab ore Deo;
240 Vobis nota canam, fratres, quae fecerat olim
Ecclesiae nostrae pontificalis apex:
(0809A)Praesulis egregii precibus se flamma retorsit
Ledani quondam, Bebban ab urbe procul.
Composuit precibus Eadbert, minitantia mortem
Flabra, pius praesul vester et ipse Pater.
Magnus et ipse Pater, praesul, pastorque sacerdos
Cudbertus, vestrae jam decus Ecclesiae
Quanta piis precibus, Domino donante, peregit,
Non opus est nostris dicere versiculis;
Dum prius heroicis praeclarus Beda magister
Versibus explicuit inclyta gesta Patris:
Laudibus ac celebrat quem tota Britannia crebris,
Et precibus rogitat se auxiliare piis.
Hi simul atque alii, si si praecepta tenetis,
Illorum [et] fixum est semper amare Deum,
Instanter precibus vestrum tueantur ovile,
(0809B)Hostibus expulsis moenia vestra fovent.
Posteriora vobis meliora prioribus esse
Legistis fratres: sic quoque vestra fient,
Si vos in Dominum speratis pectore, qui post
Jam majora solet verbera dona dare.
At tu, sanctorum Praesul successor avorum
Qui pascis populum, qui loca sancta tenes:
Es magno, ut video, curarum pondere pressus;
Quod tam dira fuit tempore plaga tuo;
Tecum plango tuos casus, charissime frater;
Ora fluunt lacrymis, pectora moesta dolent.
Saepius ingeminans, tanto sub murmure mecum,
Omnibus, heu! quam sit illa dolenda dies,
Qua pagana manus, veniens a finibus orbis,
Navigio subito littora nostra petit;
(0809C)Exspoliansque Patrum veneranda sepulcra duorum;
Nec non foedavit templa dicata Dei.
Atque Dei Christi mundissima vinea Sorech
Vulpinis subito dentibus esca fuit;
Et lapides subito pereunt altaria circum
Quapropter cithara plus gemit ecce mea.
Victima facta fuit, Domino quae ferre solebat
(0810A)Munera; credo, pium munus et ipsa fuit.
Felix ipsa dies illis, si tristia nobis
Pectora fecisset; sic petiere polum;
Et sanctis socii facti sic sanguine sacro,
Qui se sub Christo subjiciunt gladiis.
Hos puto quapropter nobis non esse gemendos,
Quos melior coelo vita sibi rapuit.
Desine quapropter lacrymis hos plangere, praesul,
Quos sibi perpetuo Christus habet socios:
Teque magis facias tota virtute paratum,
Ut quo pervenias tristia nulla fiant.
Inclyta perpetuam praestat patientia vitam,
Ut vox veridica promiserat ipsa Dei.
Fer patienter onus Christi tu triste sacerdos,
Job exempla dabit motor et ipse sibi.
(0810B)Miles et Ecclesiae Paulus per mille triumphos,
Qui sua non doluit vulnera, mente potens.
Quis sine vel miles capiat certamine palmam,
Bella nefanda dabunt praemia magna suis.
Per gladios, mortes, pestes, per tela, per ignes,
Martyrio sancti regna beata petunt.
Stemmate jam gaudet belli, qui stemmate vincit,
Praelia post terrae, regnat in arce poli.
Si quid displicuit Christo jam cuncta videnti,
Moribus in vestris corrigite hoc citius.
Ut pius egregium conservet pastor ovile,
Ne rapidis capiat hoc lupus insidiis.
Non est quippe Deus poenis culpandus in istis,
Sed nostra in melius vita ferenda cito.
Et pia flectenda est precibus clementia nostris,
(0810C)Quatenus a nobis transferat ipse plagas:
Atque suis clemens praestet solatia servis,
Tempora concedens prospera cuncta quibus.
Hymnidicas laeta laudes et mente canamus
Celsithroni cuncti semper ubique simul.
Laus cui, cultus, honor, virtus, benedictio, carmen,
Semper in aeternum, gloria magna Deo.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXX bis. De Conversione Saxonum.===
&lt;poem&gt;
(0811A)
Quintus erat mundi tristis ab origine limes
Expletus, morbo nimium tabefactus acervo
Quattuor horribilis metas dum torquerit orbis:
Dumque diurna rotans redeuntia saecla redirent,
Quae patribus promissa darent fulgentia regna.
Post capit [coepit] sextus felix se volvere cardo,
Qui meruit tandem praedictum germinis alti
Adventum, antiquis multisque capessere saeclis.
Qui Genitor solio clemens prospexit ab alto
Pompiferum mundum, dura sub morte jacentem,
Et genus humanum, ex limo quod fecerat olim,
In barathri cernens foveam mersisse profundam.
Tunc pater omnipotens, rerum gratissimus auctor,
(0811B)Ille pius sator, superam qui temperat axem,
Progeniem sanctam praecelsa mitis ab arce
Misit, et extemplo cinxit lux aurea mundum
Horrida probrosae dempsit qui crimina mortis,
Et facinus mundi Jordanis lavit in undis,
Signavitque pios pretiosi sanguinis ostro.
Sic quoque fellivomi praedam de fauce chelydri
Abstulit, et quoquidi ( sic ) calidas spoliavit arenas,
Victor ovans rediit, patriam remeavit ad arcem.
Jam septingentos finitos circiter annos
Et septem decies, ni fallor, supra relicti,
Ut tradit septem priscorum calculus index,
Adsunt praesentis defluxu temporis anni.
Quo Carolus nono regnat feliciter anno;
(0811C)In quo Saxonum pravo de sanguine creta
Gens meruit regem summum cognoscere coeli,
Sordida pollutis quae pridem dura sacellis,
Ponebat, rapidis bustim depasta caminis
Rite cruentatas tauros mactabat ad aras.
Et demonum cultus colla inflectendo nefandos,
Suppliciter venerans proceresque Deosque Penates,
Barbarica rabie fluxas grassante medullas,
Pro rerum fortuna plebs miseranda rogabat.
Hoc genus indocile Christo famularier alto
Ignorans, Dominum nam corde credere nolens,
Ob causam nostrae in mundum venisse salutis.
Hanc Carolus princeps gentem, fulgentibus armis
Fortiter adcinctos galeis cristatus acutis,
Arbitris aeterni mira virtute jubatus,
(0811D)Per varios casus domuit, per mille triumphos,
Perque cruoriferos umbos, per tela duelli,
Per vim virtutum, per spicula lita cruore
Contrivit, sibimet gladio vibrante subegit;
Traxit silviculas ad coeli regna phalanges,
Moxque lupos saevos teneros mutavit in agnos:
Raucisonos tinctos furva nigredine corvos
Vertit in albifluas subito jamjamque columbas,
(0812A)Alipedes Griphes subito, Harpyiasque volucres
In placidas convertit aves, dirosque molossos
Transtulit in molli tectas lanugine damas:
Saltigerosque tigres, fulva cervice leones,
Haud secus ut pecual propriore clausit ovili.
Postque salutiferi perfusos rore lavacri,
Sub Patris et Geniti, sancti sub Flaminis almi
Nomine, quo nostrae constat spes unica vitae,
Christicolasque rudes ad coeli sidera misit:
Chrismatibus sacro inunxit baptismate lotos,
Quo jam fumiferas valeant transcendere flammas,
Progeniemque novam Christi perduxit in aulam.
Porro celsithronus judex cum factor Olympi
Venerit, ultricibus mundum damnare favillis,
Et vas pestiferum coelesti fulmine fractis
(0812B)Ad Stygias raptim vincum retruserit umbras,
Fulvereoque globo versutum coxerit anguem,
Quo sine fine dolens picea marciscat in olla,
Cunctorum meritum trilibri tunc lance librando,
Lactea dona bonis, seu tristia jungit amaris,
Principis interea clemens pro munere tanto
Praestet, ut astrigeri potiatur praemia regni;
Dulcia mellifluae degustet pascua vitae:
Pascua, quae noster jam dudum jure Redemptor
Coelicolisque dare proprio promisit ab ore.
&lt;/poem&gt;
==CCLXXXI. POEMA DE PONTIFICIBUS ET SANCTIS ECCLESIAE EBORACENSIS. ==
''Ex cod. ms. monasterii S. Theodorici prope Rhemos.''
 
(0812C)
241 
===Monitum praevium.===
&lt;poem&gt;
Auctorem hujus poematis anonymum vocat celeberrimus Mabillonius, qui illud e cod. ms. monasterii S. Theodorici ope D. Christophori Daubin sodalis sui eruit, atque illius fragmentum, omissis iis quae a ven. Beda mutuata sunt, inseruit Act. SS. Bened. saec. III, part. II, pag. 558 et seqq. Inscriptio enim poematis, omisso auctoris nomine, in praefato codice haec erat: Historia Anglica carmine heroico a quodam sapiente facta.
 
Integrum vero poema postea a Mabillonio acceptum, (0812D)de auctore nihil dubitans, sub nomine Flacci Alcuini edidit Oxoniae 1691 Thomas Gale Hist. Britannicae, Saxonicae, Anglo-Danicae Script. pag. 703 et seqq. « Quamvis enim hujus opusculi vel auctoris illius apud biographos nulla mentio fiat, nesciri tamen auctor ipse se noluit, » inquit laudatus editor in praefatione; « nam versibus 1515, 1530, 1552, bene perpensis, elicies Alcuinum fuisse patrem hujus libelli, ne quid de stylo et temporis consonantia, aliisque indiciis prolixius dissertare necesse habeam. »
 
(0813A)Eadem pene sententia est viri doctissimi D. Rivet ex congregatione S. Mauri, tom. IV Historiae litterariae Franciae, pag. 333, ubi opinionem Oudini, qui tom. I de Script. Eccles., pag. 1923, auctorem hujus carminis Fridegodum ex ea solum ratione facit, quod praesens poema duriori, quam alia genuina Alcuini, stylo exaratum videatur, ita solide refutat: « Sola styli, inquit, durities haud sufficit ut libellum istum Alcuino deberi quispiam inficietur, nisi eidem plura poemata multo duriora, quae tamen illius esse nemo dubitat, eripere voluerit: nonnullae enim in illo occurrunt elegantiae, quas in aliis nostri poetae carminibus vix reperias. Nihil quoque in hoc opere circa historiam occurrit quod non conveniat aetati Alcuini; plura vero ibi auctor de se narrat, quae plus quam quinquaginta annis prius evenerunt, quam Fridegodus ille, qui primum post medium saeculi sequentis seu IX scripsit, mereri potuerit nomen poetae: quod facile demonstratur ex iis quae noster narrat a versu (0813B)1515, usque ad versum 1595. » Ita solide D. Rivetus.
 
Et certe postquam ibi poeta noster narrasset, duos fuisse Aelberti episcopi Eboracensis discipulos, qui aedificium, illius mandato coeptum, curarunt, unum Eanbaldum et alterum Alcuinum, ulterius refert quod priori, nimirum Eanbaldo, tradiderit pontificale decus; alteri vero, utique Alcuino, charas super omnia gazas librorum, seu curam bibliothecae: atque hunc ipsum semet esse, qui proprium suum nomen, ut pote veri auctoris, fronti hujus poematis praefixerit. Cujus, inquit versu 1529 (discipuli nimirum, cui cura librorum ab Aelberto commendata fuerat),
&lt;poem&gt;
      Cujus si curas proprium cognoscere nomen,
      Fronte sua statim praesentia carmina prodent.
&lt;/poem&gt;
Et haec quidem sola adeo perspicua sunt, ut iisdem bene perpensis nullus dubitandi locus supersit, poema praesens ad beatum Alcuinum tanquam verum auctorem (0813C)pertinere: quae nihilominus hoc quoque ratiocinio, ex aliis hujus poematis narrationibus, ex Alcuini epistolis et ejusdem Vita deducto, confirmari possunt. Etenim auctor poematis se Eboraci natum, nutritum et educatum profitetur. Vers. 16 et seqq.:
&lt;poem&gt;
      . . . Patriae quoniam mens dicere laudes,
      Et veteres cunas properat proferre parumper,
      Euboricae gratis praeclarae versibus urbis. 
&lt;/poem&gt;
Vers. 1648 et seqq.:
&lt;poem&gt;
      Haec ego nanta rudis teneris congesta carinis,
      Per pelagi fluctus et per vada caeca gubernans,
      Euboricae ad portum commercia jure reduxi,
      Ut pote quae proprium sibi me nutrivit alumnum,
      Imbuit et primis utcunque verenter ab annis, etc.
&lt;/poem&gt;
Id ipsum de se profitetur Alcuinus in epistola 6, quae est ad fratres Eboracensis ecclesiae, ubi ita scribit: « Vos fragiles infantiae meae annos materno fovistis affectu, et lascivum pueritiae tempus pia sustinuistis (0813D)patientia, et paternae castigationis disciplinis ad perfectam viri edocuistis aetatem, et sacrarum eruditione disciplinarum roborastis. »
 
242 Praeterea auctor poematis discipulus fuit Aelberti episcopi Eboracensis, qui eidem tradidit, vers. 1525:
&lt;poem&gt;
      . . . . . Charas super omnia gazas
      Librorum. 
&lt;/poem&gt;
Et vers. 1532:
&lt;poem&gt;
      Huic sophiae specimen, studium, sedemque, librosque
      Undique quos clarus collegerat ante magister.
&lt;/poem&gt;
Has librorum gazas sibi ab eodem Aelberto commissas fuisse Alcuinus apertis verbis declarat in epist. 56, ad Eanbaldum: « Laus, ait, et gloria Domino Deo omnipotenti, qui dies meos in prosperitate bona conservavit, ut in filii mei charissimi exaltatione gauderem . . . qui dignus haberetur dispensator (0814A)esse mysteriorum Christi, et laborare vice mea in ecclesia ubi ego nutritus et eruditus fueram; et praeesse thesauris sapientiae, in quibus me magister meus dilectus Helbrechtus (Aelbertus) archiepiscopus haeredem reliquit. » Concordant quae narrat auctor Vitae, cap. 4, ubi scribit Alcuinum post obitum Hechberti seu Egberti, alium Patrem et magistrum Elcbertum, seu Aelbertum accepisse, sub quo ita eruditione profecit, ut reliquos discipulos sapientia ac virtute praecelleret; quorum tamen propterea in se concitatam invidiam humilitate ac mansuetudine ita fregit, ut eum postea etiam secundum ab Aelberto magistrum habere gauderent.
 
Ex his igitur argumentis adeo mihi perspicuum esse videtur, poema praesens Alcuini genuinum partum esse, ut etiam neminem futurum esse confidam, cui de ea re dubium relinquatur.
 
Celeberrimus Mabillonius hanc de Pontificibus Eboracensibus historiam scriptam fuisse circa annum (0814B)785 existimabat: D. Rivet vero, Hist. litter. Franciae tom. IV, pag. 333, illam differri vult ad annum 796, quo nempe obiit Eanbaldus episcopus Eboracensis, de quo ultimo hic agitur; et quatuor annis postquam anno 792 ex Anglia in Galliam rediit Alcuinus: quod ipsum is viro docto insinuare videtur illis verbis vers. 1592 et seq.
&lt;poem&gt;
      . . . Dum quattuor annus
      Dividitur vicibus . . . 
&lt;/poem&gt;
Sed fallitur vir optimus, neque enim Alcuinus ibi quidpiam scribit de obitu Eanbaldi, sed solum de obitu et sepultura Aelberti magistri sui, quem ibi deplorat, et cujus memoria nunquam excidet, inquit,
&lt;poem&gt;
Dum sol noxque sibi cedunt: dum quattuor annus
Dividitur vicibus, crescunt dum germina terris, etc.
&lt;/poem&gt;

===Poema.===
&lt;poem&gt;
(0814C)Christe Deus, summi virtus, sapientia Patris,
Vita, salus, hominum factor, renovator, amator,
Unica lingua Dei, donorum tu dator alme;
Munera da mentis, fragili da verba poetae;
Irrorans stolidum vivaci flumine pectus,
Ut mea lingua queat de te tua dicere dona.
Te sine nulla valet dignum quid dicere lingua.
Vos quoque suppliciter cives contestor Olympi,
O Sancti, populus fortis, gens diva Tonantis,
Victrices aquilas coeli qui fertis in arcem,
Aethereo regi regalia dona ferentes,
Qui vestri causa sacratum sponte cruorem
Fuderat in terris, ut vos salvaret ab umbris,
Inque Dei Patris secum deduceret aulam;
(0814D)Mecum ferte pedes [ Forte, preces] vestris componite carmen
Hoc precibus: patriae quoniam mens dicere laudes,
Et veteres cunas properat proferre parumper,
Euboricae gratis praeclarae versibus urbis.
Hanc Romana manus muris et turribus altam
Fundavit primo, comites sociosque laborum
Indigenas tantum gentes adhibendo Britannas.
(Nam tunc Romanos fecunda Britannia reges
Sustinuit merito, mundi qui sceptra regebant)
Ut foret emporium terrae commune marisque;
Et fieret ducibus secura potentia regni,
Et decus imperii, terrorque hostilibus armis;   ''Vers. 26.''
(0815A)Esset ab extremo venientibus hospita portus
Navibus oceano, longo sua prora remulco
Navita qua properans, ut sistat ab aequore fessus.
Hanc piscosa suis undis interluit Usa [ Angl., Owse],
Florigeros ripis praetendens undique campos.
Collibus et silvis tellus hinc inde decora,
Nobilibusque locis habitatio pulchra, salubris,
Fertilitate sui multos habitura colonos.
Quo variis populis et regnis undique lecti
Spe lucri [ Mab., certatim] veniunt, quaerentes divite terra
Divitias, sedem sibimet, lucrumque, laremque.
Hinc Romana manus, turbatis undique sceptris,
Postquam secessit, cupiens depellere saevos
Hostes, Hesperiae regnum sedemque tueri;
(0815B)Urbis tunc tenuit sceptrum gens pigra Britonum.
Quae fere continuis Pictorum pressa duellis,
Servitii pondus tandem vastata subivit;
Nec valuit propriis patriam defendere scutis,
Vel libertatem gladiis revocare paternam.
Est antiqua, potens, bellis et corpore praestans,
Germaniae populos gens inter et extera regna,
Duritiam propter dicti cognomine Saxi.
Hanc placuit ducibus regni conducere donis,
Ut foret auxilio patriae, pavor hostibus atque.
Ore favet vulgus clamoso mobile statim,
Et bona collaudat patrum consulta suorum,
Atria gazarum rumpunt regalia, genti
Mittere dona parant ignotae, quo magis illa
Annuat, ut placitae feriant sibi foedera pacis.
(0815C)Ast indigna vident tantis exenia votis.
243 Legatos exire jubent, vada salsa carinis
Jam sulcare citis, dulci formidine vota
Ingeminant lacrymis: quoniam sic ipse monebat
Libertatis amor, patriae spes ac redimendae.
Quid jam [ Cod. Rhem. quid tibi] plura canam? Properans exercitus, ecce
Venerat undosi vectus trans aequora ponti,
Subsidium sociis referens, hostemque nefandum
Expulit, et vicit multis per bella triumphis,
Donec Picto ferox timido simul agmine fugit,
Contentus propriis sese defendere in oris;
Haec inter majora dari stipendia poscit
Externus sibimet miles: haec causa duelli
(0815D)In sociam fuerat gentem convertere ferrum,
Et segnem populum patrio depellere regno.
Hoc pietate Dei visum, quod gens scelerata
Ob sua de terris patrum peccata periret,
Intraretque suas populus felicior urbes;
Qui servaturus Domini praecepta fuisset.
Quod fuit affatim factum, donante Tonante.
Jam nova dum crebris viguerunt sceptra triumphis,
Et reges ex se jam coepit habere potentes
Gens ventura Dei. Rexit tunc temporis almus    ''Vers. 78.''
(0816A)Gregorius praesul, toto venerabilis orbi,
Ecclesiae sedem Romanae, maximus atque
Agrorum Christi cultor, devotus ubique,
Plurima perpetuae dispersit semina vitae.
Vomere nec solum Latios confregerat agros,
Sed bonus atque pius peregrini cultor agelli,
Oceani tumidos ultra sulcavit aratro,
Pectora divini fluctu gentilia verbi
Arida mellifluis perfundens arva fluentis:
De quibus aequorei potus hausere Britanni
Jam sibi perpetuae, Christo donante, salutis.
Eduin interea veterum de germine regum,
Euborica genitus, dominus per cuncta futurus,
Pulsus in exsilium fugit puer invida regna.
Orama gentilis qua viderat ipse supernum,
(0816B)Nocte soporata, solus dum tempore quodam
Anxia corda gerens curis, loca congrua adivit,
Et tacitus sedit sublustri lumine lunae:
Vir stetit ignotus habitu, vultuque repente
Ante oculos juvenis, verbisque affatur amicis:
« Quae te dura coquit, juvenum fortissime, cura?
Rex Deus aeternus coeli qui sidera fecit,
Quae tu pulchra vides solatia dat tibi certa.
Ecce tuam vitam quaerenti servat ab hoste;
Insuper imperium latum tibi terminat undis.
Rex Deus ille tibi totum sit semper in aevum:
Imponensque tuo capiti pro foedere dextram:
Haec tibi, dixit, erunt nostri signacula pacti. »
Nuntius his dictis subito discessit ab illo,
Cui vigor affatim venas decurrit in omnes,
(0816C)Pulsa procul fugiens et desperatio fibras
Liquerat. Eventus venientis dicta probavit
Hospitis: occubuit statim rex ense nefando
Invidus imperii vitae simul illius atque.
Tunc juvenis rediens intravit amabilis urbes
Jam patrias, populi procerumque favore receptus.
Qui mox accipiens sceptri regalis honorem,
Quaesivit propriae genti bona, largus in omnes,
Nec per sceptra ferox, sed de pietate benignus,
Factus amor populi, patriae pater, et decus aulae.
Assiduis superans hostilia castra triumphis,
Imperioque suo gentes superaddidit omnes,
Finibus atque plagis, qua tenditur insula longe.
Jamque jugum regis prona cervice subibant
(0816D)Saxonum populus, Pictus, Scotusque, Britannus.
Interea placida regni dum pace tribunal
Rexerat armipotens, sopitis undique bellis,
Justitiae validis populos frenabat habenis,
Nec rapit arma furor, legum sub pondere pressus,
Ultrices timuit capitis quia quisque secures,
Provida ni toto servaret pectore scita,
Quae posuit populis rector servanda subactis.
Accipit uxorem australi de parte fidelem,
Moribus egregiam, patrumque ab origine claram,   ''Vers. 132.''
(0817A)Omnibus et sanctae fidei virtutibus almam.
Cui datur antistes vitae servator honestae,
Nomine Paulinus, civis clarissimus urbis
Romanae, magno meritorum fretus honore,
Qui fuit ore simul verax et pectore prudens,
Justitiae cultor, verus pietatis amator,
Catholicus doctor, coelestia dona ministrans
Gentibus aequoreis, solis ceu lucifer ortum
Praecurrens, tetras tenebrarum discutit umbras,
Atque diem monstrat mundo venisse serenum.
Sic pater ille pius, divino lumine verbi,
Expulit humanis tetricas de cordibus umbras.
Quique die quadam constanti pectore regem
Aggressus retulit signum, quod diximus olim
Nocte sub obscura juvenem vidisse paternis
(0817B)Finibus expulsum, posuitque in vertice dextram.
Territus agnoscens praedictae signa salutis
Rex, solio supplex statim descendit ab alto,
Et ruit ante pedes venerandi antistitis, atque
Omnia nunc faciam, dixit, quaecunque spopondi,
Atque Deum coeli credens venerabor ubique,
Qui mihi concessit vitam, regnique coronam;
Namque erit ille mihi solus Deus omne per aevum.
Sed modo dic nobis sit qualiter ille colendus?
Qui prompto gaudens respondit episcopus ore:
« Foeda procul fugiat primum cultura deorum,
Nec pecorum sanguis falsis plus fumet in aris,
Nec calidis omen fibris perquirat aruspex,
Nec cantus volucrum servet vanissimus augur,
(0817C)Omnia sternantur fundo simulacra deorum. »
Hinc pius antistes fidei mysteria coepit
244 Testificare palam constanter in ordine cunctis,
Donec ipse fidem concepit pectore toto
Rex pius, et populo persuasit credere Christum.
Ecce sacerdotum Caefi tunc temporis auctor,
Errorumque caput fuerat, cui rex ait: « Eia
Arripe tela tibi prius inconsueta sacerdos
Et jaculo celsum primus tu pollue fanum;
Qui fueras scelerum doctor, nunc esto salutis. »
Annuit his dictis senior, paucisque respondit:
« Hactenus incerto mea stamine vita pependit,
Obruit et dubiis animum caligo tenebris,
Exhinc certa sequar, cupiens agnoscere verum,
Aeternumque Deum; vel sistit vita futura;
(0817D)An tormenta malis, maneant an praemia justis. »
His rapuit dextra dictis hastile minaci,
Atque marem conscendit equum non more sueto,
Cui per colla jubae volitant, tumet ardua cervix;
Pectore sublato velox fodit ungula terram,
Impatiensque morae quatiebat morsibus aurum,
Terribilis qualis curvo fit Parthus in arcu
Vel si longa leves vibrat hastilia in auras,
Talis et ipse petit jaculo fastigia fani;
O nimium tanti felix audacia facti!   ''Vers. 186.''
(0818A)Polluit ante alios, quas ipse sacraverat aras.
Plena fides patuit, nec adhuc in fonte lavatus,
Explevit virtutis opus pietate fideli.
Turba salutiferum sequitur mox tota magistrum,
Viribus unanimis sternunt caeduntque sacellum:
Tunc erecta ruit fani structura profani,
Funditus in cineres etiam distructa fatiscit.
Adfuit interea tempus Paschale per orbem,
Quo rex cum populo statuit baptisma subire,
Euboricae celsis etiam sub moenibus urbis;
In qua tecta Deo jussit cito parva locari,
Sumeret ut sub eis sacram baptismatis undam.
Dum festiva dies illuxit temporis almi,
Cum natis, ducibusque simul, cum plebe sequenti,
Undecimo regni Christo sacratus in anno est
(0818B)Fonte salutifero, praefatae in moenibus urbis,
Cujus abhinc culmen sublimius extulit ille,
Metropolimque sui statuit consistere regni.
Sic quoque Gregorius praesul decreverat olim,
Semina dum vitae Romana misit ab arce
Gentibus Anglorum, confestim praecipit urbem
Hanc caput Ecclesiis et culmen honoris haberi,
Pallia pontificesque in ea vestire sacratos.
Sic pius antistis primum Paulinus habebat,
Qui Domini legem meditans in nocte dieque,
Sedulus in populos sparsit praecepta salutis.
Plurima quapropter convertit millia Christo;
Et fidei flammis virtutis et igne coruscans,
Frigora bis ternis borealea depulit annis,
Rex quibus egregius regnaverat Edwinus idem,
(0818C)Disposuitque suas justo moderamine leges,
Illicitans servare fidem donisque minisque,
Ecclesiasque suis fundavit in urbibus amplas:
Ex quibus Euboricae solidis suffulta columnis
Nobilis illa manet celso speciosa decore,
Qua statione sacra fuit ille lavatus in unda,
Quamque diu vixit, Christi praecepta tenebat.
Illi quapropter clemens meliora parabat
Tradere regna Deus, luci sociata perenni;
Nam sibi praescriptae mortis dum venerat hora,
Belliger occubuit subito socialibus armis,
O res caeca nimis terreno fidere regno,
Quod praeceps fortuna rotat, fatisque malignis
Vertitur, et variis semper motatur in horis.
Ecce decem et septem postquam regnaverat annis,
(0818D)Edwinus occubuit regum clarissimus ille.
Post quem non habuit praeclara Britannia talem.
Hoc tamen omnipotens fieri non passus inultum est,
Sed dedit Oswaldum regis regnare nepotem.
Qui subito veniens externis exsul ab oris,
Firmiter invictae fidei confisus in armis,
Agmina parva trahit properans et pergit in hostem
Vastantem patriam, ferro flammisque cremantem,
Millibus innumeris, spoliis nimiumque superbum.   ''Vers. 240.''
(0819A)Sed pius Oswaldus numero non territus ullo
Alloquitur propriam constanti pectore turmam:
« O quibus est semper bellorum vivida virtus,
Nunc, precor, invictas animis assumite vires,
Auxiliumque Dei cunctis praestantius armis
Poscite corde pio, precibus, substernite vestros
Vultus ante crucem, quam vertice montis in isto
Erexi, rutilat Christi quae clara tropaeo,
Quae quoque nunc nobis praestabit ab hoste triumphum. »
Tunc clamor populi fertur super astra precantis.
Et cruce sic coram, Dominumque Deumque potentem,
Poplitibus flexis, exercitus omnis adorat.
His etiam gestis promptus processit in hostem,
(0819B)Caedibus irrumpens hostilia castra cruentis.
Ut leo cum catulis crudelis ovilia vastat,
Et pecus omne ferus mactat, manditque trahitque;
Haud secus Oswaldus rex stravit ubique phalanges
Barbaricas victor gradiens per tela, per hostes,
Caedit et inculcat, fugientes atterit alas.
Praevenit Oswaldi sternendo exercitus hostes,
Sanguineos campis rivos post terga relinquens,
Donec ipse luens cecidit Cadwala nefandus
Perfidiae poenas, moriens in strage suorum,
Claraque magnifico cessit victoria regi.
Hostibus occisis regnum sanctissimus Oswald
Ingreditur, heros veterum condignus avorum.
Vir virtute potens patriae tutator, amator
(0819C)Moribus egregius Christi mandata secutus,
Pauperibus largus, parcus sibi, dives in omnes,
Judiciis verax, animi pietate benignus,
245 Excelsus meritis, submissus mente sed ipsa,
Hostibus horribilis cunctis jucundus amicis,
Ut bello indomitus, sic pacta in pace fidelis.
Invaluit postquam sceptris et culmine regni,
Exstruit ecclesias donisque exornat opimis,
Vasa ministeriis praestans pretiosa sacratis
Argento, gemmis aras vestivit et auro,
Serica parietibus tendens velamina sacris,
Auri blateolis pulchre distincta coronis,
Sanctaque suspendit varias per tecta lucernas,
Esset ut in templis coeli stellantis imago,
Christicolasque greges duxit devotus in illas,
(0819D)Ut fierent Domino laudes sine fine canentum.
O pietas, o celsa fides! Nam quidquid habebat,
Prodigus in Domini gazarum sparsit honorem:
Quapropter titulis virtutum claruit, atque
Signorum celebri fama est vulgatus ubique,
Quae modo per mundum chartis inscripta leguntur
Quarum pauca libet lyrico nunc tangere plectro,
Et partes cantus calamo currente referre.
Tempore nam quodam praesul sanctissimus [Aedan]   ''Vers. 291.''
(0820A)Cum rege et populo Paschalia festa peregit,
(Ejus rex monitis nam omni servivit in actu)
Plurima per plateas inopum tunc turba jacebat,
A rege stipem rogitans clamore frequenti.
Ingrediens recubat jam et rex simul atque sacerdos,
Argentique prius pensantem plurima discum
Pondera, cum dapibus statim direxit egenis;
Vidit ut hoc praesul, dextram comprehendit, et infit:
Incorrupta, precor, maneat manus ista per aevum
Quod fuit et factum; sancto nam rege perempto,
Gentili gladio praecisam a corpore dextram
Stipite suspendunt: veniens rex illius haeres
Oswi germanus germani et sanguinis ultor,
Arripuit dextram, Bebbamque ferebat in urbem,
Argenti condens loculo sub culmine templi,
(0820B)Quod prius ipse Deo statuit sub nomine Petri.
Hactenus integram fore signo est ungula crescens,
Flexilis et nervus, viridis caro, forma venusta.
Cujus quanta fides fuerat vel vis meritorum,
Post mortem nituit magis ac magis undique signis
Namque ubi pro patria pugnans a gente peremptus
Pagana cecidit, fiunt de pulvere multa
Signa salutifero. Quidam dum forte viator
Egit iter juxta fuerat qua scamma duelli,
Cujus equus subito totis lassescere membris
Coeperat et frendens ore spumare cruento,
Atque ruens campo volvi moriturus in illo,
Inque locum versans venit, qua rex pius Oswald
Occubuit quondam, tunc statim corpore sano
Exsurgens avide carpebat amoena vireta.
(0820C)Intellexit eques quidquam praestantius illo
Esse loco, titulum ponens equitabat ab inde
Hospitium veniens quo tenderat; ecce puella
Tabida paralysis gelido languore jacebat,
Ultima congeminans miserae suspiria vitae;
Cumque domus neptim patris turbata gemebat,
Suggerit hospes eam duci quo forte caballus
Sanatus fuerat; carroque imposta puella
Ducitur, ut jussit, monstrans loca sancta viator,
Et sita corpus humi paulum dormivit ibidem,
Evigilansque suam persensit adesse salutem.
Inde petivit aquam, faciem sibi lavit, et ipsos
Composuit crines, caput et velamine texit,
Ductoresque suos alacris deinde secuta est.
Alter iter faciens praefatae per loca pugnae,
(0820D)Ecce loci spatium campo jucundius omni
Unius inspexit, viridique venustius herba.
Haec reputat secum: cecidit vir sanctior istic,
Arbitror idcirco prodest haec terra saluti.
Atque ligans panno tulerat de pulvere secum,
Venit et ad quamdam lassescens vespere villam
Plebs epulare; casam villae tunc venit in unam,
Qua quoque susceptus veniens intraverat hospes,
Pulveris ac pannum posta suspendit in alta.   ''Vers. 345.''
(0821A)Contigit ut subito flammis volitantibus altum
Ignis edax culmen raperet, nec viribus ullis
Exstingui valuit, donec incendia totam
Consumpsere domum, nimium res mira sed acta est
Pulvere sacratam postam timet igneus ardor
Tangere, sed penitus flammis intacta remansit.
Qua virtute quidem visa stupor omnibus ingens
Incubuit statim, tunc cognovere, quod ille
Pulvis erat sacro regis cum sanguine mixtus
Oswaldi, multis fuerat qui causa salutis.
Claruit his signis postquam locus iste peractis,
Ecclesiis Christi jucunda et reddita pace,
Regis Edelredi regina Osthfrida fidelis,
Quae fuit Oswaldi sancti jam filia fratris,
Curavit sancti sacris inducere tectis
(0821B)Relliquias patrui, dignoque recondere honore.
Ossibus allatis, stupuit miracula late
Accola Lindissae, cernens super illa columnam
Ossa viri sancti lumini ad fastigia coeli
Luminis aetherei tota fulgescere nocte.
Major relliquias quas tunc aulaea tegebat;
Nam priscis odiis assumere primitus ossa
Inque monasterium saevi deferre negantes,
Nocte manere foras illa fecere coloni;
Sed dum divini viderunt luminis ignem,
Quae prius abnuerant, secum retinere rogabant;
Maneque sarcophago condentes lota parato,
Ecclesiae tulerant magno sub culmen honore,
246 Divitias terris curantes condere vivas.
In quo multa loco fiunt nunc usque patroni
(0821C)Ob meritum tanti in languentes dona salutis,
Sanctae si fidei virtus comitatur eosdem.
E quibus hoc unum properanti tangere plectro
Sufficit, ut credas devotus caetera, lector;
Febre puer quidam jacuit per tempora longa,
Coenobio languens citius moriturus in illo.
Ecce die quadam miser ad loca sancta sepulcri
Ducitur, Oswaldi meritis ne tangeret illum
Febris acerba, fides nam praecipit omne quod orat:
Credidit ut languens ad sua tecta cucurrit
Corpore sanato properans et pectore laeto,
Morbida nec audet plus illum tangere febris.
Postea rex felix ornaverat Offa sepulcrum
Argento, gemmis, auro, multoque decore,
Ut decus et specimen tumbae per saecla maneret,
(0821D)Praemia pro modico sumpturus magna labore.
Nec non terra micat coelestibus inclyta signis,
Corporis, ut dixi, quae sancti lota lavacro est,
Sumpsit et effectum vincendi tela maligni
Daemonis et sanos vexatis reddere sensus.
Abbatissa quidem quaedam loca sancta videre
Advenit, sese et meritis committere sancti.
Jamque domum rediens tulerat de pulvere terrae
Ablutis sacram quae ex ossibus hauserat undam;
Tempore transacto veniebat hospes ad illam,
Daemone qui fuerat nocturnis saepius horis   ''Vers. 401.''
(0822A)Vexari solitus: clamoribus, ecce repente
Coeperat horrendis frendens loca lata replere,
Morsibus et furens semet lacerare nefandis.
Et cum nullus eum potuit constringere vinclis,
Vel miseri saevos flagris compescere motus,
Haec abbatissae quidam narrare cucurrit.
Illa videns miseros motus, vocesque furentis,
Jusserat afferri sacro cum pulvere capsam.
Et cum virgo ferens veniebat, et atria tecti
Intraret, subito tacuit furiosus, et omnes
Composuit motus, somno quasi membra dedisset.
Quisque rei astantes spectabant exitus esset.
Post horae spatium vexatus, et ipse resedit,
Suspirans graviter, sanus tum sensibus, inquit,
Redditus, et vaguas fugit vagus hostis in auras.
(0822B)Mirantur cuncti stupidis hinc inde loquelis,
Incolumem subito cernentes corpore toto,
Ossibus et nervis, nec non et mente vigentem;
Inquirunt subitae causam mirando salutis,
Qui respondit ovans: « Ut venit virgo locellum
Portans, et pedibus tetigit haec atria, statim
Discessere procul, qui me torquere solebant
Daemones, ut fugiunt veniente luce tenebrae. »
Cui portanda data est secum pars pulveris almi;
Ac post talis ei fuerat vexatio nunquam.
Te quoque sancta, potens virtutibus, inclyta multis
Crux veneranda canam, nequeam si promere dignos
Laude tua versus. Reparasti perdita pridem,
Nunc iterum per te cedit victoria regi
Oswaldo, ut quondam paucae cecinere camenae.
(0822C)Exin mirificis fulsit tua gloria signis;
Ad te tota fide famosa Britannia currit,
Quaerere pro variis sibimet medicamina morbis.
Et spe ad te etiam venientem fallere nescis;
Namque salutis opes redeuntes saepe reportant.
Non ego ruricula possum percurrere plectro
Omnia, multoties quae per te signa geruntur,
Et pecora atque homines, etiam juvenesque senesque;
Denique praecisae de te ducuntur ubique
Particulae, per quas fiunt pia dona salutis.
Sufficit e cunctis hoc solum dicere signum:
Frater erat quidam casu confractus acerbo,
Infractique dolens penitus gemit ossa lacerti.
Cumque dolor nimius succreverat et tumor ardens
(0822D)Pectoris ingeminat lacrymans suspiria fessi,
De cruce cui quidam veteres jam vespere muscos
Attulit, in gremium sibimet quos projicit aeger:
Cumque iret cubitum oblitus deponere muscum,
Nescius in gremio somno praeventus habebat;
Evigilans medio morbosus tempore noctis,
Ecce aliquid gelidi lateri sibi sensit adesse,
Admotaque manu sanum se forte fuisse
Repperit, atque nihil fractura sensit ab illa.
Inclyta fama viri, nec solum jure Britannos
Illustrat populos, trans insuper aequora ponti,   ''Vers. 456.''
(0823A)Aspersit radios, quibus et Germania fulsit:
E quibus et quaedam populosa Hibernia sensit.
Sed nobis signum vero inter multa relatu
Hoc narrare placet; dirae dum tempore pestis,
Aequoreos populos lata quae clade peremit,
Scotorum genere scholasticus acer in arte,
Hoc fuerat morbo patria percussus in illa,
Librorum studio doctus, sed nulla futurae
Cura fuit misero vitae, sibi cumque videret
Mortis adesse diem, magno trepidare timore
Coeperat, ob merita scelerum, ne ad tartara dira
Mortuus inferni raperetur, voce gementi
Alloquitur socium: « Frater, mihi mortis amarae
Articulus properat, citiusque ad tartara ducar,
Perpetuae mortis, quia jam non tempore parvo
(0823B)Criminibus tantum penitus servire solebam.
Proh dolor! haec propter novi feralia flammis
Tartara parta mihi. Totis mihi sensibus est hinc,
Si velit Omnipotens misero concedere vitam,
Viribus annisis mores mutare malignos.
Nec tamen esse mei meriti scio vivere tantum,
Ni mihi concedat vitae modo munus amatae
Sanctorum meritis miserantis gratia Christi.
Audivi quondam celebri rumore referri
Oswaldi regis laudes virtutibus amplas.
Tu quia de genere es Saxonum collega natus,
Forsan habes ejus quidquam modo relliquiarum? »
Cui socius statim fidam profatur in aurem:
247 « Pars inventa sacri est mecum de stipite ligni,
(0823C)Infixum fuerat caput occisi illius in quo;
Et si firma tenes fidei tu pectora, credens
Per tanti pietas meritum divina patroni
Hujus adhuc vitae donat tibi tempora longa;
Insuper aeternae praestabit gaudia forsan. »
Nec mora, quin toto dixit se credere corde.
Tum benedixit aquam socius, partemque sacrati
Roboris immittens aegro dedit atque bibendam.
Qui mox convaluit, mortique ereptus ab illa est.
Ex hinc incolumis multo jam tempore vixit,
Ad Dominumque suam vitam converterat omnem
Magnificasque Deo laudes referebat ubique,
Et Domini famulum magno celebrabat honore.
Sanctus ter ternis Oswald feliciter annis
Imperio postquam regnorum rexit habenas,
(0823D)Ipse ( sic ) quas retinet famosa Britannia gentes,
Divisis linguis, populis per nomina patrum;
Atque annos postquam ter denos vixit et octo,
Augustas sacra Nonas jam morte dicavit;
Ascendit meritis coelestia regna coruscis,
Oswi germano terrestria regna relinquens.
Interea obtinuit multo jam sceptra labore
Principio, propriae rector novus Osui gentis;
Impugnatus enim fuerat hinc inde vicissim
Saepius externis praedantibus undique fines.
Insuper a propriis perpessus bella propinquis,
Qui crudele manu lacerabant viscera regni,   ''Vers. 512.''
(0824A)Cognato implentes sceleratas sanguine dextras;
Nec metuunt patrias gentilia castra per urbes,
Invidia cogente fera, deducere; vel sic
Viribus externis conantes sternere regem.
Cui fuit ante alios primis infestus ab annis
Hostis rex Pendan, fortis virtute doloque,
Occisor fratris, regni et vastator acerbus;
Qui ter dena sibi conduxit millia bella,
Ter denosque duces totidem deducere turmas
Disposuit, quorum certus fuit usus in armis.
Hac vastare manu veniensque evertere regnum,
Moenia destruxit, homines mucrone peremit.
Imbribus exundans torrens ceu montibus altis
Sternit agros, segetesque rapit sylvasque recidit;
Sic dux ipse ferox devastans omnia pressit,
(0824B)Dans simul in pessum pueros, juvenesque senesque.
Nullus eum sexus, vel nulla retraxerat aetas
Ad pietatis opus; nullo quia jure pepercit.
Sed rector, cui cura fuit defendere gentem,
Seque suosque simul Christi tutarier armis,
Legit et ipse viros fortes, atque agmina tanta,
Venerat haud trepido contra rex pectore promptus,
Milite cum raro, primo sed nomen Olympi
Fletibus et votis constanti corde poposcit.
His actis etiam hostiles ut vidit ubique
Innumeras acies latis discurrere campis,
Has contra opposuit parvum licet impiger agmen,
Millia trina ciens tantum, sed prompta duello
Nec mora, quin mediis se immiserat hostibus audax,
Proturbans acies, Christi testudine fretus.
(0824C)Mox timor impactas populorum dispulit alas,
Qui pugnae immemores, armis telisque relictis,
Tuta fugae petiere loca, et sua signa revellunt.
Pallantum cuneos victor rex caedit ubique,
Horrisona increpitans fugientes voce phalangas.
Arma cruore natant, mutantur sanguine fontes;
Fugit et ipse simul, tanta vix clade coactus
Dux Pendan, cernens caedes stragesque suorum:
Nec tamen evaluit fugiens evadere mortem,
Sed gladio cecidit victrici occisus et ille.
Curritur ad praedam passim, et laus digna Tonanti
Redditur aeterno, semper qui liberat omnes
In se sperantes clemens, et salvat ubique.
Hoc erat hoc etiam multis satis utile bellum:
(0824D)Namque suam gentem rex hostibus eruit acris,
Merciorum fidei sceptris et subdidit almis,
Sacrato faciens baptismatis amne lavari;
Perque illum, donante Deo, ditatur uterque
Magnifico populus coelestis munere doni;
Ille haeres patriae factus, hic civis Olympi.
Ambo gentiles gemino micuere triumpho,
Daemonis ille jugo, terreno hic hoste solutus.
Plurima continuis domuit post regna triumphis
Oswi, nobiliter patrias et rexit habenas,
Aequoreasque sibi gentes hinc inde subegit,
Has terrore premes, illas mucrone coercens,   ''Vers. 568.''
(0825A)Victrices aquilas per regna ferebat ubique.
Legibus ille etiam fuerat justissimus aequis,
Invictus bellis, nec non in pace fidelis.
Donorum largus miseris, pius, omnibus aequus;
Imperium retinens septenos nam quater annos,
Compositis rebus felix in pace quievit,
Egfredo tradens proprio diademata nato,
Egfredo moriens regalia sceptra relinquens.
Tempore nam micuit Wilfridus episcopus illo,
Quem Deus omnipotens infudit luce superna,
Errorum tetricas terris ut pelleret umbras,
Per loca perpetuae quapropter multa salutis
Gentibus et populis doctrinae lumina sparsit.
Illius australis studio Saxonia Christum
Credidit, et claro perfusa est lampade vitae.
(0825B)Nec solum populos animae de morte maligna
Illos antistes doctrinis eruit almis,
Sed nece de praesente simul salvavit eosdem.
Tempore contiguis illo nam sub tribus annis
Non ros, non imber sitientes irrigat agros.
Arida flammigeris tabescit terra sub astris,
Et victum pariter hominique feraeque negabat.
Atque famem sequitur morientum cladis acervus,
248 Praecipitesque ruunt multi de rupibus altis.
Ast alii rapidis sese mersere sub undis,
Ut sibi praeriperet longum cita mors cruciatum.
Ipsa namque die, quo gens susceperat illa,
Doctrinis imbuta sacris, baptismatis undam,
Descendit pluvia, et telluribus aura serena,
Et terrae rediit specimen viridantibus arvis,
(0825C)Florigero campi montesque ornantur amictu:
Frugifer agricolis laetantibus inditur annus,
Inque Deum carnes cunctorum cordaque vivum
Exsultaverunt, (cecinit sicut antea David)
Certius aeternis inhiantes pectore donis,
Quo sumpsere prius sibimet terrena per illum.
Hic quoque compulsus Romam properabat adire,
Sed prius est ventis Fresonum vectus in oras,
Atque ibi mox populi convertit millia Christo,
Plurima perpetuae demonstrans dona salutis.
Et quocunque pedem movit, pia semina sevit,
Pectora perfundens arentia rore superno,
Inclyta coelesti complevit et horrea fructu,
Et celebri fama laeto laudatur in orbe.
(0825D)Dum pius illud iter gestit complere sacerdos,
Ecce repente fuit morbo perculsus acerbo,
Perque dies multos valido crescente dolore,
Venit ad extremum confecto corpore finem,
Bis binosque dies sensu sine corporis omni
Exanimis jacuit pene, et spiraminis extors,
Voce carens, membrisque stupens, in pectore tantum
Frigida vix tenui duxit suspiria flatu.
Discipuli socii stabant hinc inde gementes,   ''Vers. 621.''
(0826A)Lugentesque sui funus lacrymabile Patris.
Ecce! die quinta subito Pater ipse resedit,
Atque levans oculos, socios conspexit et infit:
« Quid juvat atroci tantum indulgere dolori;
Cui vult omnipotens poterit mitescere judex,
Extremamque novum vitam convertere in ortum.
Namque suum clemens legatum misit ab astris,
Qui steterat niveo nimium praeclarus amictu,
Et mihi flammigero praedixit talia vultu:
Me pius Altithronus Michaelem misit Olympo,
Dicere, quod morbo nunc confortaberis isto,
Pro meritis sanctae Matris precibusque Mariae,
Quae gemitus, lacrymas, sociorum et vota tuorum
Auribus e solio coelesti audivit apertis,
Deposcens tibimet vitam simul atque salutem.
(0826B)Esto tamen quarto veniente paratus in anno,
Ipse ego tunc iterum veniam te visere, nam tu
Tempore tranquillo patriae morieris in oris. »
Angelicos sequitur monitus mox vita salusque,
Nec non expletos post quattuor exitus annos,
Praesulis egregii praedicto est fine secutus.
Sic et in ecclesia, quam Petri erexit honore,
Hripensi est positus, felix in pace sepultus.
Vir quoque temporibus sanctus fulgebat in illis,
Angelicam Cuthbertus agens in corpore vitam,
Qui fuit a puero signis insignis apertis,
Moribus et meritis statim succrevit honestis;
Atque manens monachus primaevo tempore clarus
Doctor apostolicus fuit, hinc et presbyter almus,
Et loca fructiferis replens inculta viretis,
(0826C)Fontibus aeternis sitientia prata rigabat;
Divina et cunctos formans virtute sequaces,
Dogmatis aetherei radios spargebat ubique,
Discutiens tenebras errorum, luce serena.
Est locus Oceano dictus cognomine Farne,
Insula fontis inops, frugis et arboris expers;
Hanc petit intrepidus Christi bellator opimus,
Contemplativos cupiens et carpere flores -
Ipse Deo soli solus servire sategit,
Ne mundanus honor mentem mutaret alacrem.
Hic Eremita sacer non parvo tempore vixit,
Saepius angelicis felix affatibus usus,
Toxica mortiferi vincebat tela draconis.
Attamen abstractus multis rogitantibus inde,
(0826D)Tandem consensit secretam linquere sedem,
Pontificisque gradum, populis et rege coactus,
Quandoque suscepit cunctis orantibus illum;
Nobiliter binis digne quem rexit in annis,
Plurima conquirens animarum lucra Tonanti,
Et bene commissum sibimet servavit ovile,
Ne lupus insidians Christi deroderet agnos.
Sed mox mundani culmen vitavit honoris,
Ipse petens iterum soliti secreta cubilis;   ''Vers. 674.''
(0827A)Atque ibi praesentis spectaverat ultima vitae,
Quaeque Dei famuli sacrata est insula morte.
Nam locus ille nitet signis hucusque coruscis,
Ex quo pontificis linquens ergastula carnis
Spiritus alta petens scandit super astra polorum
Nec non et claris fiunt miracula rebus,
Facta loco sacrum pausat quo corpus humatum,
Cujus tota fuit coelestibus inclyta signis,
Usque diem mortis, primaevo tempore vita.
Omnia quae dudum praeclarus Beda sacerdos
Prosaice primum scripsit sermone magister,
Et post heroico cecinit miracula versu.
Qualiter angelicos monitus medicina secuta est,
Dum tumor in tenero succrevit corpore fervens.
Aut quomodo ipse puer ventis per caerula puppes
(0827B)Jactatas precibus revocabat ab aequore quinas.
Qualiter aut animam ferri super astra videbat
Praesulis Aedani, teneros dum pasceret agnos.
Coelicolam quomodo terreno pane fovere
Dum cuperet, meruit coelestes sumere ab illo.
Ut belluae gelidum villo flatuque fovebant,
Cernentem fratrem morbo culpaque relaxat.
Utque precando famem projectus ab aequore nautis
Abstulit, et certum praedixit adesse serenum.
Aut quomodo ex aquila delato pisce cibandum
Se sociumque suum praedixit, et est ita factum.
249 Aut quomodo ardentes avertit ab aedibus ignes,
Incumbens precibus, juvenum quos dextra nequibat.
Daemoniaca quidem vel qualiter uxor ab illo
Sit sanata, prius quam tecta rogantis inisset.
(0827C)Daemones aut quomodo sanctus de Farne malignos
Expulerit, juxta faciens sibi tecta manendi.
Ex sicco ut liquidam poduxit cespite lympham,
Quae ad votum Patris praestabat in ore saporem.
Qualiter ipse sibi messem sevisset in agro,
Et volucres verbo tantum pepulisset ab illa -
Ut mare cum belvis sancto servire solebat.
Plurima veridico praedixit et ore futura,
De se, deque aliis, quae praescius ante videbat.
Qualiter uxori comitis, cui miserat undam
Sacram, restituit depulsa peste salutem.
Chrismate sic quamdam sanaverat ipse perunctam
A morbo lateris capitisque dolore puellam.
Ut benedictus item delatus panis ab illo
(0827D)Immissis lymphis quemdam sanaverat aegrum.
Qualiter aut juvenem moriturum forte viator
Repperit, orando cui reddidit ipse salutem.
Ut pius atque Pater, morbo vastante Britannos,
Praedixit matri natique domusque salutem.
Qualiter aut animam pastoris ab arbore lapsi
Angelicos coelo coetus inferre videret
Atque suum aegrotans curaverat ipse ministrum,
Profluvii ventris fuerat qui tabe gravatus.
Qualiter undecimo post mortem corpus in anno
Integrum fuerat tota cum veste repertum.   ''Vers. 729.''
(0828A)Daemoniacus homo, supra quem funditur unda,
Sanatur, sacros Patris quae laverat artus.
Aegra trahens quidam suspiria qualiter orans
Illius ad tumulum morbo sanatus ab illo est.
Languidus utque oculis tangens oraria vasis,
Illius ex visu dolor et caligo recessit.
Calceamenta Patris resoluto corpore quidam
Induit, et sanis perrexit gressibus inde.
Qualiter infirmi curentur tegmine, sub quo
Spiritus astra petit sancti terrena relinquens.
Haec breviter tetigi, ne tota tacere viderer
Inclyta rurali perstringens carmine gesta.
Haec quoniam cecinit plenis cum versibus olim
Praeclarus nitido Beda sermone magister;
Ni praevenisset nostras prius ipse camenas,
(0828B)Inciperem lyricas omnes extendere fibras.
Non Pana rogitans, Phoebi nec numen inane,
Sed tua cum toto suffragia corde precarer,
Ut mihi rorifluam donares, Christe, loquelam,
Ad narranda pii digne praeconia Patris.
Belliger Egfridus postquam hinc inde triumphos
Gesserat, et gentes domuit sub marte feroces,
Accepit sponsam Adiltrudam nomine dictam,
Nobilium genitam regali stirpe parentum,
Nobilior longe casta quae mente manebat.
Nam licet illa foret thalamo conjuncta superbo,
Regia bissenos pariter jam sponsa per annos,
Intemerata tamen permansit virgo per aevum,
Inter jura thori vincens incendia carnis.
Virginis alma fides, regis patientia mira!
(0828C)Vincitur hic precibus, sed amore Tonantis et illa;
Ambo sacris fidei ferventes ignibus intus,
Permansere simul conjux cum conjuge casti.
Quamque integra foret vivens in corpore virgo,
Post mortem Dominus signis patefecit apertis;
Nam caro sex denos etiam tumulata per annos,
Incorrupta quidem tota cum veste reperta est.
Corpus erat vegetum nervis et flexile totum,
Et facies rutilo fulgebat sancta decore.
Et quod jure magis multum mirabile dictu est
Ante dies mortis binos in corpore vulnus,
Quod medicus fecit nimio cogente timore,
Apparet sanum, tenuissima visa cicatrix,
Ulceris obtendens veteris vestigia tantum.
Vestis item, sacros quae texit virginis artus,
(0828D)Expulit atrocem de obsessis saepe chelydrum.
Nec non tumba prior, tenuit quae virginis almae
Sacrosancta sinu sub terris membra recepta,
Exstiterat multis optatae causa salutis,
Atque aegris oculis praestaverat ipsa medelam.
Istius ergo sacrae praedictus Beda puellae
In laudem fecit praeclaris versibus hymnum,
Quapropter tetigi parcis haec pauca libellis,
Ut pote commemorans veteris proverbia dicti,
Tu ne forte feras in silvam ligna viator.   ''Vers. 784.''
(0829A)Tunc quoque forte fuit quiddam memorabile gestum,
Aestimo quod multis prodesse legentibus ista,
Si tamen haec quisquam reputabit digna legendo.
Exstinctus regis frater fuit Aelfwine bello,
In quo miles item quidam prostratus in armis
Nobilis occubuit crudeli strage peremptus,
Exanimisque diem duxit cum nocte sequenti;
Qui tamen, exstinctos anima redeunte per artus,
Redditus est vitae, et sumpta virtute valescens,
Atque ligans sibimet refluentia vulnera, festo
Coepit abire gradu, sed captus ab hostibus, atque
Ad comitem quemdam reflexo est calle reductus;
Cui comes instituit de se narrare quis esset,
Ille tamen metuit clara se stirpe fateri
Progenitum, dicens: Pauper sum et rusticus unus,
(0829B)Atque maritali vivebam jure ligatus.
Quem comes accipiens primo curare sategit;
Ne tamen aufugeret, vinciri jussit; at ille
Vinciri nunquam potuit, nam cuncta resolvi
Vincula sponte sua mirando more solebant.
Haec dum cernebant stupefactis mentibus hostes,
Artibus ex magicis seu scriptis esse putantes,
Saepius addebant priscis nova vincula vinclis.
Hoc comes admirans secrete convocat illum,
Et cur non posset vinciri, inquirit ab illo,
An prius aut magicas didicisset forsitan artes?
Nosse nihil studiis se ex talibus ille fatetur.
250 Est mihi sed frater devoti pectoris, inquit,
Quem scio, quod Christo pro me solemnia cantat
Missarum, quoniam me putat esse peremptum.
(0829C)Et si forte animam nunc altera vita teneret,
Illius illa preces propter missasque frequentes
Libera, credo, foret, poenasque evaderet omnes.
Tunc cognovit eum responsis ille receptis
Dux fore praeclara genitum de stirpe parentum;
Et quamvis sibimet visus sit jure necandus,
Eripit hunc morti, cuidam sed vendidit illum,
Qui quoque tentat eum diris vincire catenis,
Nec potuit, quoniam praedicto more solutus,
Liber ab impositis remanebat corpore vinclis,
Saepius haec equidem sed praestitit hora diei
Tertia, qua frater missarum dona solebat
Corde offerre pio; Dominus dum talia cernit
Mira, facultatem dat ei sese redimendi.
(0829D)Liber et ille redit pretii sub jure redemptus,
Atque domum repetens narraverat omnia fratri,
Sed referente illo cognovit tempora frater
Illa, quibus vinclis resolutum se referebat,
Haec eadem fieri, quibus et solemnia semper
Missarum celebrasse Deo sese recolebat.
Praefuit Egfridus regno feliciter annis
Ter quinis faciens victricia bella, quousque
Agminibus missis animo trans aequora saevo,   ''Vers. 837.''
(0830A)Praecipiens gentes Scotorum caede cruenta
Vastare innocuas, Anglis et semper amicas,
Mox adversus eum Pictis bellantibus, ipse
Occubuit victus misera cum clade suorum,
Imperii linquens Altfrido regmina fratri,
Qui sacris fuerat studiis imbutus ab annis
Aetatis primae, valido sermone sophista,
Acer et ingenio, idem rex simul atque magister.
Praefuit Ecclesiae venerandus Bosa sacerdos,
Condignis gradui meritis tunc temporis alto,
Vir monachus, praesul, doctor moderatus, honestus,
Quem divina sacris virtutum gratia sertis
Compserat, et multis fecit fulgescere donis.
Plurima quapropter congessit lucra Tonanti,
Retia mundanas immittens sacra per undas,
(0830B)Aequoreas Christo praedas ad littora traxit.
Vir sine fraude bonus, dives pietate superna,
Inque domo Domini fulsit ceu lucifer ardens.
Hic Pater Ecclesiae cultum decoravit, et illam
Moribus a plebis penitus secernit; et uni
Deservire Deo statuit, simul omnibus horis.
Ut lyra continuo resonaret mystica plectro,
Aethereas Domini decantans laudibus odas.
Vox humana quidem superum pulsaret Olympum,
Omnia dispensans alternis tempora causis,
Lectio nunc fieret, sed nunc oratio sacra,
Quisque Dei laudes praeferret corporis usu.
Jusserat hunc raptim complere negotia carnis,
Omnibus ut fieret parvus sopor, esca sub actu.
Non terras, victusque, domus, nummismata, vestes,
(0830C)Nec quidquam proprium sibimet jam vindicet ullus;
Omnia sed cunctis fierent communia semper.
Qui terrena sibi, + coelorum vel petit haeres,
Gaudia, + qui cunctis fieret communia regni.
Hic pius antistes magnis virtutibus hujus
Implevit postquam praesentis tempora vitae,
Transit in aetheream laetus feliciter aulam.
Visio temporibus memorabilis acta sub isdem,
Ut reor in nostro sic erit si carmine scripta,
Proderit aeterna multis de morte vocandis,
Posset ut ergo animas vitiis sanare peremptas.
Mortuus, ecce diu surrexit corpore quidam,
Multaque quae vidit memoratu digna ferebat,
E quibus hic nostris addemus pauca camenis.
(0830D)Ergo domum propriam communi in plebe maritus,
Atque suam rexit justo moderamine vitam,
Qui post tactus erat morbo jam carnis acerbo,
Perque dies multos, valido crescente dolore,
Infirmus recubans extrema pericula duxit;
Mortuus ac tandem primo sub tempore noctis,
Ejus in extrema respirans parte revixit,
Atque resurgendo cunctos simul inde fugavit
Funeris exsequias peragentes nocte sub ipsa.   ''Vers. 890.''
(0831A)Plus sed amore vigens conjux ibi sola remansit,
Quam nimium pavidam rediens a morte maritus
Coeperat hortari, reliquis fugientibus illinc:
« Quae mihi fida satis remanes ex omnibus, inquit,
Te rogo, ne metuas nunc me, dulcissima conjux,
Vivo equidem, vere surrexi a morte remissus,
Sed mihi longe aliter nunc altera vita sequenda est,
Gaudia vel luxus meme damnare necesse est. »
Nec mora, divitiis mox omnibus ille relictis,
Jura monasterii devoto est corde secutus,
Atque ibi tam duro domuit sub pondere corpus,
Ut facile ex vita possent cognoscere cuncti,
Quae vel quanta prius ductus de corpore crevit.
Isto namque modo quae vidit ferre solebat.
« Splendidus, inquit, erat, qui me de corpore duxit,
(0831B)Et contra aestivum solis processimus ortum,
Quo ad latam vallem devenimus atque profundam,
Cujus in oblongum extensa est sine fine vorago,
Quae latus horrendum flammis ferventibus urunt,
Atque aliud habuit glaciali grandine plenum;
Haec animabus erat hominum hinc inde repleta,
Quae nimis exustae dum flammas ferre nequibant,
Frigoris in medium misere mox prosiliebant,
251 Cumque ibi nec poterant requiem reperire, vicissim
Flammivomum flentes iterum ferebantur in ignem.
Haec cernens mecum meditabar, forte quod esset
Poena infernalis, quam saepe audire solebam.
Ductor et ille mihi meditanti talia dixit:
Non, ut ipse putas, isthic infernus habetur.
(0831C)Cumque haec aspicerem, pavidum me duxit in ante.
Tunc subito vidi tenebris loca cuncta repleri,
Intrantesque illas densatae noctis imago
Nos circa incubuit, nec quidquam cernere praeter
Ductoris speciem potui vestesque nitentes.
Et sic ingressi sola sub nocte per umbras,
Ecce repente globi flammarum valde tetrarum
Sicuti de puteo surgunt iterumque residunt;
Tunc aberat subito ductor solusque remansi,
In mediis positus trepidus stupidusque tenebris.
Cumque globi flammae peterent alta, atque vicissim
Motibus alternis repetebant ima barathri,
Omnia flammarum fastigia cerno repleri
Spiritibus hominum miseris, qui more favillae
Cum flammis pariter scandebant, atque cadebant,
(0831D)Sed nimius fetor late loca cuncta replebat.
Longius haec cernens circumstetit undique terror,
Ut pote quid facerem, possem quo vertere gressum
Inscius, aut misero qui finis forte maneret.
Audio tum subito sonitum post terga gementum,
Nec non ceu vulgi capto super hoste cachinnum;
Qui prope dum veniunt hostes agnosco malignos,
Ad poenas animas ululantes quinque trahentes,
Cum quibus in medii descendunt ima barathri.
Flammivomo e puteo quidam deinde maligni
Daemones ascendunt, oculis flammantibus, atque
Me circumsteterant, putidum de naribus ignem
Oreque spirantes ignitis, meque minantur   ''Vers. 947.''
(0832A)Prendere forcipibus; nec me contingere tantum
Jam poterant, quamvis multum terrere valerent.
Tunc ego conclusus tenebris et ab hoste coactus,
Circumspexi oculis, aliquid si forte veniret
Auxilii, quo jam salvarer ab hoste cruento.
Tunc mihi post tergum fulsit quasi stella per umbras,
Quae magis accrescens properansque fugaverat hostes,
Dux erat ille meus veniens cum luce repente,
Cujus in adventu fugerunt daemones atri.
Hinc convertit iter brumalem solis ad ortum,
Noctique ereptum nitidas me duxit in auras.
Ante ubi nos murus subito comparuit ingens,
Qui sine fine sui sic visus longus et altus,
Nullus ut extenso videretur terminus illi.
Sed prope dum venimus, quo, quali nescio certe
(0832B)Ordine, nos fuimus stantes in culmine muri.
Ecce ibi campus erat magnus pulcherrimus atque,
Cujus tantus erat fragrantis nitor odoris,
A me fetorem mox ut depelleret omnem:
Et lux tanta sacrum perfuderat undique campum,
Vinceret ut lucem solis simul atque diei.
In his ergo locis laetas habitare videbam
Sanctorum turmas, sedesque tenere beatas.
Haec ego conspiciens mecum meditabar, an essent
Regna superna poli cunctis promissa beatis.
Haec mihi volventi respondit ductor, et infit:
Non, sicut ipse putas, isthic sunt regna polorum.
Fulget in ante novae major mihi gratia lucis,
Quae nimio superat lucem fulgore priorem,
Nam tunc illa prior vere tenuissima visa est.
(0832C)Vox quoque cantantum resonat dulcissima ibidem,
Et cum luce fuit miri fragrantia odoris,
Ut mihi propter eam parvissima prima putata est.
Quo nos dum laetus sperarem intrare, repente
Substitit ipse meus ductor gressumque retorquet,
Meque via, per quam nos venimus, inde reduxit,
Intrantesque iterum campi loca pulchra prioris,
Omnia quae vidi, si scirem forte, requirit:
Nescio cui dixi, statimque haec addidit ille:
Vidisti vallem flammis et frigore plenam,
In qua nunc animae poenis purgantur acerbis,
Ac redeunt iterum purgatae ad praemia vitae.
At vero puteus putidum qui eructuat ignem,
Est os inferni, ruerit nam quisquis in illum
Forte semet, nunquam post haec salvabitur inde.
(0832D)Floriger iste locus, quem possidet alba juventus,
Est requies in qua spectant coelestia regna,
Qui bona gesserunt, quamvis ex parte minus, quam
Postulat alma fides: nam qui perfectus ubique est,
Ut moritur, statim coeli penetrabit in aulam.
Pertinet ad cujus vicinia fulgidus ille
Luce locus nimia, miri quoque plenus odoris,
De quo cantantum suavissima vox resonabat.
Tu quia nunc iterum debes assumere corpus,
Atque homines inter, moritura vivere vita,
Corrige, quaeso, tuos mores et verba vel actus,
Ut tua in his sancta reputetur mansio turmis.
Haec ubi dicebat, quomodo sed scire nequivi,   ''Vers. 1005.''
(0833A)Indutum proprio statim me corpore vidi. »
Nec gens clarorum genitrix haec nostra virorum,
Quos genuit, soli sibimet tunc ipsa tenebat
Intra forte sui concludens viscera regni,
Sed procul ex illis multos trans aequora misit,
Gentibus ut reliquis praeferrent semina vitae.
E quibus ille fuit dictus cognomine Sanctus
252 Egberet antistes, primis aetatis in annis
Qui liquerat patriam patriae coelestis amore,
Et peregrina petens Scotis jam maxima vitae
Tunc exempla dabat doctrinae lampade fulgens,
Actibus instituens, verbis quoscunque docebat,
Pauperibus largus, sibimet sed semper egenus.
Sic bonus egregiae duxit moderamina vitae,
Usque diem mortis clara pietate coruscans.
(0833B)Cui fuerat socius meritis et moribus aptus,
Et comes exsilii Wibert praeclarus in omni
Relligione satis, sed post divisus ab illo
Theoricam solus vitam districtus agebat.
Inde suae gentis monachis construxit ovile
Egregium, vitae meritis et moribus illud
Exornans ovibus Christi studiosus alendis,
Ipse per angustam quas recto tramite callem
Duxit ad aetherei devotus pascua regni.
Claruit idcirco signis, et more prophetae,
Multa futura videns mansit praeclarus ubique,
Postea coelestis penetravit gaudia vitae.
Ast alii ratibus vecti trans aequor Eoum
Paganum petiere solum, qua verba salutis
Spargere tentabant in agrestia corda serendo.
(0833C)Ut fuit egregius Wilbrordus episcopus ille,
Plurima qui populi Fresonum millia Christo
Lucratus monitis fuerat coelestibus, atque
Pontificale decus multis ornavit in annis,
Ecclesiasque Deo plures construxit ibidem,
Presbyteros in eis statuens, verbique ministros,
Omnia perficiens felix in pace quievit.
Illius ecce duo fuerant exempla secuti
Presbyteri, nimio accensi fervore fidei;
Nominis unius Herwaldus uterque vocatus.
Par opus ambobus vitae sed et exitus unus.
Albus hic, ille niger, distantia sola capillis;
At niger in libris fuerat studiosior albo.
Ergo hi Saxonum paganae compita plebis
Intrabant, aliquos si Christo acquirere possent;
(0833D)Sed dum forte novos mores habitusque fidei
Agnoscunt miseri, metuunt ne funditus omnis
Jam caderet citius veterum cultura deorum.
Hos subito raptos crudeli morte necarunt:
Album sed trucidant statim mucrone cruento,
Longa sed exquirunt duro tormenta nigello,
Atque peremptorum Rheni sub fluminis undas   ''Vers. 1057.''
(0834A)Corpora projiciunt, quae sed mox ordine miro
Contra praevalidos ferebantur fluminis ictus,
Millia et usque suos socios undana natabant.
Ast quocunque loco veniebant corpora nocte,
Maximus hinc lucis radius super astra refulsit.
Lumen et hoc illi, qui sanctos ante necabant,
Aspiciunt omni semper fulgescere nocte.
Alter ab his noctu sociorum visus at uni est,
Corpora, cui dixit, statim reperire potestis
Nostra, ubi de coelis lucem radiare videtis.
Visio tunc socios talis nec illa fefellit,
Corpora namque locis sic sunt inventa sub isdem,
Martyribusque piis digno conduntur honore.
Ast alii atque alii praefata ex gente ministri
Sermonis fuerant illis in partibus orbis.
(0834B)E quibus egregii Suidbert Viraque sacerdos
Temporibus fulsere suis, qui culmine clari
Virtutum fuerant, nostro quos carmine cunctos
Tangere non libuit. Nunc namque revertere Musam
Urbis ad Euboricae fas est, procul unde recessit,
Pontifices summos; seriemque relinquere regum,
Qui post Aldfridum variarunt tempora regni,
Imperio functum denis simul atque novenis
Orbibus annorum, qui post sub tempore pacis
Appositus patribus suprema sorte quievit.
Interea Bosa felicia regna petente
Accipit Ecclesiae regimen clarissimus ille
Vir pietate, fide, meritis et mente Joannes,
Pontificalis apex, priscorum formula Patrum.
Flumina doctrinae fundens e pectore puro,
(0834C)E quibus intente vivacia prata rigavit;
Quem virtutis honor signis comitatur apertis,
Quorum pauca libet nostris memorare camenis.
Dum Pater ipse pius jejunia sancta gerebat,
Parvula septa viris repetit comitatus honestis;
Posset ut aethereos animo decerpere flores,
Et Domino propriae decimas persolvere vitae,
E queis divitias coelo reperiret opimas.
Intrans ergo locum districtis usibus aptum,
Tunc inopes jussit per proxima compita quaeri,
Per se pauperibus victum ut deferret egenis.
Tunc aeger juvenis mutusque adducitur illi,
Promere qui nullis poterat jam verba loquelis,
Cui caput horribili fuerat scabrigine tectum,
Et pro crine cutis maculis vestita remansit,
(0834D)Huic pius antistes casulam congessit egeno,
In qua susciperet stipem miser ille suetam.
Postque dies septem transacti temporis illum
Jusserat adduci, mutamque ostendere linguam;
Cui crucis impressit sanctae signando figuram,
Atque diu tacitam jussit proferre loquelam.
Qui dicto citius Patris praecepta secutus,   ''Vers. 1109.''
(0835A)Ore loquens prompto taciturna silentia rupit,
Et pleno est penitus mutus sermone locutus.
Atque die tota, pariter cum nocte sequenti,
Non cessavit ovans varias proferre loquelas,
Atque suae mentis secretas pandere causas;
Et cum voce cutis pariter jam sana reversa est;
Reddunturque novi crispato crine capilli;
Pulcherque est juvenis factus, promptusque loquela.
Sicque domum propriam gaudens sanatus adibat.
253 Nec meminisse aliud taedet, laudabile signum,
Dum lustrat pastor vigili tutamine mandras,
Sanctarum venit famularum visere cellam,
De quarum numero recubat virguncula quaedam
Vena cui nuper medio est incisa lacerto,
Et manus obstipuit nimio crassante tumore.
(0835B)Ergo videbatur citius moritura puella;
Hanc sed restituit Domini virtute saluti
Antistes sanctus, qui tecta, a matre rogatus,
Virginis intrabat, recubamque ex more salutat,
Atque preces fundens manui benedixerat aegrae.
Invaluit statim fugiente dolore puella,
Inque modum mirum toto de corpore tota
Cum redeunte foras secessit praesule pestis.
Protinus Altithrono magnis erepta periclis,
Virgo canit laudes multos victura per annos.
Huic aliud simili successit in ordine signum.
Ecce comes quidam venerandum jure Joannem
Advocat, ecclesiae Domino qui tecta dicaret.
Uxor erat cujus multis infirma diebus,
Quadraginta jacens noctes depressa dolore,
(0835C)Algida, nec valuit sese relevare cubili;
Lurida cui gelidus pallor praetexerat ora,
Naribus alternis tenuis vix flabat anhelus.
Huic pius antistes benedictam miserat undam,
Qua prius ecclesiam Domino sacraverat illam,
Ut potaret eam, atque dolentia membra liniret.
Quod dum fecisset, sequitur medicina per artus,
Atque salutifero morbi periere sub haustu,
Venit et optatae virtus concessa salutis,
Surgit et e strato statim tunc femina sospes,
Atque sacerdoti renovatis viribus almo
Pocula deportat, cunctisque impigra ministrat.
Reddidit atque Deo proprio cum conjuge grates.
At comes hunc alius diverso tempore scisci
Fecit ad ecclesiam Domini de more dicandam,
(0835D)Cujus forte puer mortali peste subactus,
Mortuus ex omni membrorum parte remansit
Spiritus, excepto quod pectora fessa movebat,
Frigida vix tenui geminans suspiria flatu,
Funeris exsequias cui tunc comes ipse parabat,
Et loculus juxta stabat, quo corpus humandum
Mox fuerat, vitae quoniam spes nulla manebat:
Pro quo pontificem lacrymans dux ipse rogabat,
Ut dignaretur puero benedicere praesto,   ''Vers. 1163.''
(0836A)Atque preces Domino pro hujus fundere vita.
Nec quod plena fidei rogitabat, jure negabat,
Vir pius et clemens, statim sed visitat aegrum,
Et benedixit eum, rediens ex more salutat:
Mox revalesce, puer, dicens, viresque resume.
Post haec cum praesul vel dux prandere sedebant,
Postulat infirmus sitiens sibi pocula ferri,
Cui Dominus gaudens quod jam potare valeret,
Mox calicem vini benedictum a praesule misit;
Ut bibit hunc, statim sanus surrexit, et ibat,
Intravitque domum quo dux et praesul edebant.
Cumque illis bibere et vesci se velle profatur,
Potat editque sedens laetus laetantibus illis,
Post haec et multis vivebat sospes in annis.
At quoque praesul iter per quamdam cursibus aptam
(0836B)Planitiem campi, cum clero gessit equester;
Tunc juvenes ardent cursu contendere equorum,
Sed pius antistes vetuit specialiter unum
Ex sociis, ludo ne se misceret inani.
Ille tamen contra vetitum petulanter habenas
Solvit, equo fidens, mediumque erumpit in aequor;
Ergo cavum quoddam dum fervidus ille caballus
Transilit, et valido juvenis conamine lapsus
In lapidem cecidit, qui forte aequalis arenae
In medio campi latuit sub cespite tectus,
Nec lapis alter erat campo repertus in illo;
Huic caput atque manum casu collisit acerbo,
Verticis et solvit juncturas, atque cerebro
Quassato, cunctis jacuit jam sensibus expers:
(0836C)Et moribundus erat motu sine corporis ullo.
Septima nempe fuit tunc circiter hora diei,
Semianimisque domum sociis defertur ab ipsis.
At vigil in precibus perstabat nocte sacerdos;
Venit ad infirmum primo sed mane reversus,
Impositaque manu capiti benedixit eumdem.
Atque illum proprio compellans nomine clamat;
Ergo gravi veluti de somno surgeret ille,
Recludens oculos Patri respondit amato,
Convaluitque cito, recreatis viribus, atque
Cras equitavit ovans caro cum praesule pergens.
Multa alia, ut referunt, hic fecit signa Joannes,
Quae modo non libuit brevitatis jure referri.
Diximus hic tantum, posuit quae Beda magister
Indubitante fide, texens ab origine prima
(0836D)Historico Anglorum gentes et gesta relatu.
Consenuit postquam praefatus episcopus ille,
Tunc alii vivens sedem concessit honoris,
Atque monasterium devoto corde petivit,
Condignamque Deo vitam complevit ibidem.
Juraque tunc tandem terrae peregrina relinquens,
Est patriae proprius coelesti redditus haeres.
Presbyter egregius successit jure Joanni
Wilfridus, haeres Patri dignissimus almo.   ''Vers. 1216.''
(0837A)Qui prius Euboricae fuerat vice-domnus et abbas:
Postea sed magno meritorum culmine fretus,
Pontificis summi condignus sumpsit honorem,
Ornavitque gradum meritis et moribus almis.
Plurima nam titulis sanctae ornamenta venustis
Addidit ecclesiae, rutilo qui vasa decore
Apta ministeriis argentea jure sacratis
254 Fecit, et argenti laminis altare, crucesque
Texerat auratis: nolensque abscondere gazas,
Prudens praesul eas divino impendit honori.
Haec pius Euborica faciens antistes in urbe,
Ecclesias alias donis ornavit opimis,
Nec minus ille pio curam de corde gerebat,
Multiplicare greges, Domini praecepta secutus,
Doctrinae monitis, exemplis atque coruscis.
(0837B)Hos mentis dapibus, illos sed carnis alebat:
Hos fovet aetheriis, illos carnalibus auget,
Ore manuque simul, donorum largus utrisque,
Rem pietatis agens duplici moderamine rector;
Omnibus acceptus, venerandus, honestus, amatus.
At sua facta bonus postquam compleverat ille
Pastor in Ecclesiis, specialia septa petivit,
Quo servire Deo tota jam mente vacaret:
Contemplativae seseque per omnia vitae
Dans, mundi varias curasque reliquit inanes.
Et quamvis ipso resideret corpore terris,
Attamen ex omni jam mente manebat Olympo,
Pervigil exspectans coelestis praemia vitae,
Tempore quae certo, vita praesente peracta,
Sumpserat angelicis coelo transvectus in ulnis.
(0837C)Hic pastoralis posuit dum pondera curae,
Tradidit Ecgberto venerandae jura cathedrae,
Quem sibi pontificem fecit succedere summum.
Hic fuit Ecgbertus regali stirpe creatus;
Nobilium, coram saeclo, radice parentum,
Sed Domino coram meritis praeclarior almis.
Dives opum terrae, miseris quas spargit egenis,
Ditior ut fieret, coelo dum colligit illas.
Qui curas inopum devotus semper agebat,
Pauperibus tribuens devoto pectore gazas,
Quas terris perdens, sibimet condebat Olympo.
Hic erat Ecclesiae rector clarissimus, atque
Egregius doctor, populo venerabilis omni,
Moribus electus, justis affabilis, atque
Efferus in pravos, mitis simul atque severus.
(0837D)Sacris divisit vicibus noctesque diesque,
Impiger assidue spatiosis noctibus orans,
Missarum celebrans solemnia sancta diebus,   ''Vers. 1264.''
(0838A)Inque Dei domibus multa ornamenta paravit.
Illas argento, gemmis vestivit et auro,
Serica suspendens peregrinis vela figuris.
Sacravitque probos altaribus ipse ministros,
Ordinibus variis celebrent qui festa Tonantis,
Davidisque alios fecit concinere canna.
Qui Domino resonent modulatis vicibus hymnos.
Cujus frater idem Tyrio nutritus in ostro,
Sumpserat Aedbertus gentis regalia sceptra.
Qui dilatavit proprii confinia regni,
Saepius hostiles subigens terrore phalangas.
Tempora tunc hujus fuerant felicia gentis,
Quam rex et praesul concordi jure regebant;
Hic jura Ecclesiae, rex ille negotia regni:
Hic ab apostolico humeris fert pallia missa;
(0838B)Ille levat capiti veterum diademata patrum;
Fortis hic, ille pius; hic strenuus, ille benignus,
Germanae pacis servantes jura vicissim,
Ex alio frater felix adjutus uterque.
Rexit hic Ecclesiam triginta et quatuor annis,
Ille annis tenuit ter septem sceptra parentum.
Ambo felices meritis in pace sepulti.
Temporibus primis praefati praesulis hujus,
Presbyter eximius meritis, cognomine Beda,
Astra petens, clausit praesentis lumina vitae.
Qui mox a puero libris intentus adhaesit,
Et toto studiis servivit pectore sacris.
Ut pote septennem quem fecit cura parentum
Arcta monasterii Girvensis claustra subire,
Cui jam praeclarus Ceolfridus praefuit abbas;
(0838C)Qui peregrina petens Christi deductus amore,
Mortuus est exsul Linguanae in finibus urbis,
Atque ibi condigno felix tumulatus honore est.
Cujus corpus erat post tempora multa repertum,
Integrum penitus, patriamque exinde reductum.
Ergo monasterio Beda nutritus in illo,
Ornavit teneros praeclaris moribus annos.
Discere namque sagax juvenis, seu scribere semper
Fervidus instabat, non segni mente laborans:
Et sic proficiens, est factus jure magister.
Plurima quapropter praeclarus opuscula doctor
Edidit, explanans obscura volumina sanctae
Scripturae, nec non Metrorum condidit artem;
De quoque Temporibus mira ratione volumen,
Quod tenet astrorum cursus, loca, tempora, leges.
(0838D)Scripsit et Historicos claro sermone libellos,
Plurima versifico cecinit quoque Carmina plectro.
Actu, mente, fide veterum vestigia Patrum   ''Vers. 1312.''
(0839A)Semper dum vixit, directo est calle secutus.
Hujus vita quidem qualis fuit ante magistri,
Claro post obitum signo est patefacta salutis.
Aeger enim quidam Patris dum cingitur almi
Relliquiis, penitus peste est sanatus ab illa.
Te quoque Pierio tangentes, Balthere, plectro,
Et tibi, sancte, locum nostris in versibus istum
255 Signantes petimus, placida tu mente teneto,
Et rege nunc nostram pelagi per caerula cymbam
Inde monstra maris, scopulosas inter et undas,
Ut possit portum portans attingere tutum.
Est locus undoso circumdatus undique ponto,
Rupibus horrendis praerupto et margine septus,
In quo bellipotens terreno in corpore miles
Saepius aerias vincebat Balthere turmas,
(0839B)Quae sibi multimodis variabant bella figuris.
Qui tamen intrepidus hostilia castra relisit,
Tela malignorum, semper crucis arma beatu
Belliger opponens, galeam scutumque fidei.
Vir pius ille quidem quodam dum tempore solus
Incubuit precibus, meditans coelestia tantum:
Horribilem subito strepitum simul atque fragorem
Audivit, veluti vulgi erumpentis in hostes.
Tunc anima ex superis cujusdam nubibus ejus
Ante pedes cecidit, nimio tremefacta timore;
Quam mox turba minax ingenti horrore secuta est,
Cum variis miseram poenis torquere volentum:
At Pater ille pius placidis amplexibus illam
Arripuit gremio, statimque inquirit ab illa,
(0839C)Quae esset, cur fugeret, faceret vel quae mala? Cui tunc
Respondit: « Levita fui, sed mente maligna
Feminea amplexus manibus sum pectora tantum,
Et culpam erubui vivens in carne fateri.
Nunc idcirco feri duris incursibus hostes
Per triginta dies meme torquere sequuntur.
Nec captata fui, sed nec secura remansi. »
Tunc terrebat eum clamans ex hostibus unus:
« Non hodie effugies, nec si tenearis in ulnis
Petri, sed meritas patieris, pessime, poenas. »
Sanctus at irascens Petri convicia propter,
Haec ait: « Ecce minor meritis sum centies illo
Principe apostolico; sed de pietate Tonantis
Confidens, dico tibi, trux et saeve tyranne,
Non hodie portabis eam sub tartara tecum. »
(0839D)Tunc pius interventor humo prosternitur, atque
Cum lacrymis Domino pro culpa supplicat illa.
Nec prius ille preces desistit fundere sacras,
Quam propriis animam ferri vidisset ocellis   ''Vers. 1360.''
(0840A)Altius angelicas coeli super astra per ulnas.
Par quoque jam veteri signumque aequabile signo
Hoc de Patre pio gessit clementia Christi.
Nam velut aequoreas Petrus calcaverat undas,
Sic huic evenit; gradiens nam tempore quodam
Rupis in excelsae praerupto margine, casu
Contigit, ut caderet: sed fluctibus ille marinis
Suffultus, graditur siccis super aequora plantis.
Et ceu rura soli premeret, sic ambulat undis:
Jam nisi quod levius susceperat unda ruentem,
Quam si dura virum accepissent arva cadentem.
Dum ruit, unda fluit, casus ne laederet illum.
Gressibus arva manent, illum ne mergeret aequor.
Ambulat ergo freto solido, ceu tramite terrae,
Donec ad undivagam pervenerat ipse carinam:
(0840B)Quam mox ascendit securo calle pedester.
Non in veste liquor, non soccis haeserat humor.
Quod natura negat, hoc dat tua dextera, Christe,
Unda tuo jussu pelagi fit pervia justis:
Terra sed e contra vindex fit gurges iniquis.
Suffert ista humiles, dum devorat illa superbos.
Nunc te sed petimus devoti, Balthere sancte,
Ut sicut unda tuum portabat ab aequore corpus,
Te sanum penitus revehens ad littora nota:
Sic precibus nostras animas evadere fluctus
Mundanos facias, portumque intrare salutis.
Claruit his etiam venerabilis Echa diebus
Anachoreta sacer, eremi secreta secutus,
Terrenos fugiens jam corpore castus honores,
Ut cum rege Deo coelestes posset habere.
(0840C)Angelicam terris vitam devotus agendo,
Multa prophetali praedixit mente futura.
De quo plura vetat narrari Musa recurrens
Carminis ad finem, propriique ad gesta magistri;
Qui post Ecgbertum venerandae insignia sedis
Suscepit, sapiens Aelbertus nomine dictus.
Vir bonus et justus, largus, pius, atque benignus;
Catholicae fidei fautor, praeceptor, amator;
Ecclesiae rector, doctor, defensor, alumnus,
Justitiae cultor, legis tuba, praeco salutis,
Spes inopum, orphanisque pater, solator egentum.
Trux rigidis, blandusque bonis, durusque superbis:
Fortis in adversis, humilis fuit inque secundis.
Mente sagax, non ore loquax: sed strenuus actu.
Cui quantum crevit cumulati culmen honoris,
(0840D)Tantum mens humili sese pietate subegit.
De quo versifico paulo plus pergere gressu
Euboricae mecum libeat tibi, quaeso, juventus.
Hic quia saepe tuos perfudit nectare sensus,   ''Vers. 1409''
(0841A)Mellifluo dulces eructans pectore succos,
Quem mox a primis ratio pulcherrima cunis
Corripuit, rerum summamque vehebat in arcem,
Doctrinae pandens illi secreta sophiae.
Hic fuit ergo satis claris genitoribus ortus,
Ex quorum cura studiis mox traditur almis,
Atque monasterio puerilibus inditur annis,
Sensibus ut fragilis sacris adolesceret aetas.
De puero nec cassa fuit spes tanta parentum.
Jam puer egregius crescebat corpore quantum,
Ingenio tantum librorum proficiebat.
Sic meritis crescens annis et mente sagaci,
Jam levita sacer condigno est ordine factus.
Hunc bene dum felix adolescens gessit honorem,
Jura sacerdotii juvenis suscepit honestus:
(0841B)Cresceret ut gradibus, meritis qui creverat almis.
256 Tunc pius et prudens doctor simul atque sacerdos,
Pontificique comes Ecgbert conjunctus adhaesit,
Cui quoque sanguineo fuerat jam jure propinquus.
A quo defensor clero decernitur omni,
Et simul Euborica praefertur in urbe magister.
Ille ubi diversis sitientia corda fluentis
Doctrinae et vario studiorum rore rigabat:
His dans grammaticae rationis gnaviter artes,
Illis rhetoricae infundens refluamina linguae:
Illos juridica curavit cote polire,
Illos Aonio docuit concinnere cantu;
Castalida instituens alios resonare cicuta,
Et juga Parnassi lyricis percurrere plantis.
(0841C)Ast alios fecit praefatus nosse magister
Harmoniam coeli, solis lunaeque labores,
Quinque poli zonas, errantia sidera septem,
Astrorum leges, ortus, simul atque recessus.
Aerios motus pelagi, terraeque tremorem,
Naturas hominum, pecudum, volucrumque ferarum,
Diversas numeri species, variasque figuras.
Paschalique dedit solemnia certa recursu,
Maxime Scripturae pandens mysteria sacrae.
Nam rudis et veteris legis patefecit abyssum.
Indolis egregiae juvenes quoscunque videbat,
Hos sibi conjunxit, docuit, nutrivit, amavit;
Quapropter plures per sacra volumina doctor
Discipulos habuit, diversis artibus auctos.
(0841D)Non semel externas peregrino tramite terras
Jam peragravit ovans, sophiae deductus amore;
Si quid forte novi librorum seu studiorum,
Quod secum ferret terris reperiret in illis.
Hic quoque Romuleam venit devotus ad urbem,
Dives amore Dei, late loca sancta peragrans.   ''Vers. 1458.''
(0842A)Inde domum rediens, a regibus atque tribunis
Doctor honorifice summus susceptus ubique est.
Ut pote quem magni reges retinere volebant,
Qui sua rura fluens divino rore rigaret.
Ad sibi sed properans praefinita facta magister,
Dispensante Deo, patriae prodesse, redibat.
Nam proprias postquam fuerat delatus in oras,
Mox pastoralem compulsus sumere curam,
Efficitur summus, populo rogitante, sacerdos
Officiumque suis meritis decoraverat almis,
Ordinis atque bonus pastorque repertus ubique est.
Namque tuebatur divinum cautus ovile,
Ulla ex parte lupus Christi ne laederet agnos,
Ille quibus sacri praestabat pabula verbi;
Ne sitis atque fames ullo vexaret acerbo.
(0842B)De gregeque errantes eremi per devia vastae
Ad Domini caulas humeris revehebat amicis:
Nolentesque sequi placido sermone vocantem
Insequitur juris terroribus atque flagellis.
Nec regi aut ducibus justus parcebat iniquis.
Sed neque decrevit, curarum pondera propter,
Scripturas fervens industria prisca legendi:
Factus utrumque, sagax doctor, pius atque sacerdos;
Sensibus hos augens, illos et moribus ornans.
Nec Pater adveniens in tantum culmen honoris,
Vestibus atque cibis veterem mutaverat usum:
Deliciosa nimis fugiens, nec vilia valde
Sectatus fuerat, medio moderamine gaudens.
Nec minus interea vario ornamenta decore,
Addidit ecclesiis, fidei fervore repletus.
(0842C)Namque ut bellipotens sumpsit baptismatis undam
Edvin rex, praesul grandem construxerat aram,
Texit et argento, gemmis simul undique et auro,
Atque dicavit eam sancti sub nomine Pauli
Doctoris mundi, nimium quem doctor amabat.
Hoc altare farum supra suspenderat altum,
Qui tenet ordinibus tria grandia vasa novenis:
Et sublime crucis vexillum erexit ad aram,
Et totum texit pretiosis valde metallis.
Omnia magna satis, pulchro molimine structa,
Argentique meri compensant pondera multa.
Ast altare aliud fecit, vestivit et illud
Argento puro, pretiosis atque lapillis:
Martyribusque crucique simul dedicaverat ipsum.
Jussit ut obryzo non parvi ponderis auro
(0842D)Ampulla major fieret, qua vina sacerdos
Funderet in calicem, solemnia sacra celebrans.
Ast nova basilicae mirae structura diebus
Praesulis hujus erat jam coepta, peracta, sacrata.
Haec nimis alta domus solidis suffulta columnis,   ''Vers. 1580.''
(0843A)Suppositae quae stant curvatis arcubus, intus
Emicat egregiis laquearibus atque fenestris,
Pulchraque porticibus fulget circumdata multis,
Plurima diversis retinens solaria tectis,
Quae triginta tenet variis ornatibus aras.
Hoc duo discipuli templum, doctore jubente,
Aedificaverunt Eanbaldus et Alcuinus, ambo
Concordes operi devota mente studentes.
Hoc tamen ipse Pater socio cum praesule templum,
Ante die decima quam clauderet ultima vitae
Lumina praesentis, sophiae sacraverat almae
Ergo ministrator clarissimus ordine sacro
Praesul perfectus; meritis plenusque dierum,
Tradidit Eanbaldo dilecto laetus alumno
257 Pontificale decus, sibimet secreta petivit
(0843B)Septa, Deo soli quo jam servire vacaret.
Tradidit ast alio charas super omnia gazas
Librorum nato, patri qui semper adhaesit,
Doctrinae sitiens haurire fluenta suetus:
Cujus si curas proprium cognoscere nomen
Fronte sua statim praesentia carmina prodent.
His divisit opes diversis sortibus; illi
Ecclesiae regimen, thesauros, rura, talenta:
Huic sophiae specimen, studium, sedemque, librosque.
Undique quos clarus collegerat ante magister,
Egregias condens uno sub culmine gazas.
Illic invenies veterum vestigia Patrum,
Quidquid habet pro se Latio Romanus in orbe
Graecia vel quidquid transmisit clara Latinis:
Hebraicus vel quod populus bibit imbre superno,
(0843C)Africa lucifluo vel quidquid lumine sparsit.
Quod Pater Hieronymus, quod sensit Hilarius, atque
Ambrosius praesul, simul Augustinus, et ipse
Sanctus Athanasius, quod Orosius edit avitus:
Quidquid Gregorius summus docet, et Leo papa;
Basilius quidquid, Fulgentius atque coruscant.
Cassiodorus item, Chrysostomus atque Joannes.
Quidquid et Althelmus docuit, quid Beda magister
Quae Victorinus scripsere, Boetius: atque
Historici veteres, Pompeius, Plinius, ipse
Acer Aristoteles, rhetor quoque Tullius ingens.
Quid quoque Sedulius, vel quid canit ipse Juvencus,
Alcuinus et Clemens, Prosper, Paulinus, Arator,
Quid Fortunatus, vel quid Lactantius edunt.
Quod Maro Virgilius, Statius, Lucanus et Auctor:   ''Vers. 1553.''
(0844A)Artis grammaticae vel quid scripsere magistri;
Quid Probus atque Focas, Donatus, Priscianusve,
Servius, Euticius, Pompeius, Comminianus.
Invenies alios perplures, lector, ibidem
Egregios studiis, arte et sermone magistros,
Plurima qui claro scripsere volumina sensu:
Nomina sed quorum praesenti in carmine scribi
Longius est visum quam plectri postulet usus.
His ita dispositis complens sua tempora summus
Antistes, totus meritis maturus et annis,
Post annos binos, menses simul atque quot annos,
Ex quo septa sacer praesul secreta petivit;
Discipulis coram pastor, patriarcha, magister,
Transit ad aetheream laetus feliciter aulam.
Hanc tamen hanc citius lugubris, mea fistula, partem
(0844B)Desere, ne pereas lacrymarum gurgite mersa,
Dum properas portum velis hucusque secundis,
Quid memorare studes nobis moestissima fata?
Cum subito ante oculos cunctis mors invida nostros
Lumina supremo clausit veneranda sopore
Pontificis summi, nostri patris atque magistri.
O nobis! o nigra dies! o clara sed illi!
Nos sine patre dies orphanos ille reliquit,
Fletibus, exsilio duroque labore gravatos.
Reddidit ast illum patriae Patrique superno,
Fletibus, exsilio duroque labore solutum.
Jam cui Christus amor, potus, cibus, omnia Christus;
Vita, fides, sensus, spes, lux, via, gloria, virtus.
(0844C)Qui decimo et quarto summi dormivit in anno
Ordinis accepti, octavo sub sole Novembris,
Dum gravis illa dies sexta fulgebat in hora.
Ejus ad exsequias magnum concurrerat agmen,
Cum clero praesul, populus, juvenesque, senesque,
Patris honorifice curantes condere corpus.
O Pater, o pastor, vitae spes maxima nostrae,
Te sine nos ferimur turbata per aequora mundi,
Te duce deserti variis involvimur undis,
Incerti qualem mereamur tangere portum.
Dum sol noxque sibi cedunt, dum quattuor annus
Dividitur vicibus, crescunt dum germina terris;
Sidera dum lucent, trudit dum nubila ventus;
Semper honos, nomenque tuum, laudesque manebunt.   ''Vers. 1595.''
(0845A)Hic ego dum volui certo te fine, Thalia,
Claudere, res nostris occurrit gesta diebus.
Fessa licet paucos quapropter adhuc cane versus
Atque mei pueri causam succinge parumper,
Cui quoque praesentem testem me contigit esse.
Ergo fuit quidam juvenis nutritus in urbe
Euborica, simplex animo, sed fervidus actu.
Quique meae rexit puerilis tempora vitae
Consilio, solus quadam qui nocte suetis
Insistit precibus Christi Genitricis in aula.
Tunc lux alma domum subito repleverat illam,
Et cum luce simul venit vir vestibus albis,
Fulgidus aspectu, statu sublimis honesto,
Et blandis juvenem nimio terrore cadentem
Elevat alloquiis, librumque ostendit apertum.
(0845B)Perlegit hunc juvenis, dixit cui codice clauso
Candidus ille: Sciens iterum majora videbis.
His dictis, subito nitidus disparuit hospes.
258 Hinc quoque post aliquos non longo tempore menses
Percutitur juvenis currenti peste per artus,
Aegrotusque diu dubia sub morte jacebat,
Angustis retrahens perituram naribus auram;
Inque meis recubans manibus, tunc spiritus ejus
Est raptus subito, corpusque remansit inane.
Post spatium rediens, iterum sed membra movebat,
Et mihi narrabat, quidam quod duxerat illum
Ad loca pulchra nimis, multos ubi vidit ovantes,
Ignotos notosque simul, sed maxime sanctae
Illius Ecclesiae laetos agnovit alumnos.
(0845C)Qui mox suscipiunt placidis amplexibus illum,
Et secum penitus semper retinere volebant,
Sed cito ductor eum converso calle reduxit
Ad proprium corpus, dicens, quod solis ad ortum
Jam melius habiturus eris; de fratribus alter
Sed hodie moriturus erit, cujusque paratam
Vidisti sedem. Juvenem nec sermo fefellit.
Nam cito convaluit, dum sol rutilabat ad ortum;
Ante diem medium fuerat sed mortuus alter.
Ille tamen juvenis parvum post tempus, eodem
Anno percutitur populantis peste doloris,
Atque mihi statim morbo praedixit in illo:
Hac lue jam moriar, cito carnis claustra relinquam.
Nec secus evenit, quoniam vis magna doloris
(0845D)Crevit, et extremam juvenem deduxit in horam.
Qui tenui moriens animam traducere flatu
Dum coepit, fuerat vigilans e fratribus unus,
Vir probus et verax, vidit qui culmine ab alto
Descendisse virum facie seu veste coruscum,
Et posuisse suum mox os morientis ad ora,
Blandius amplexus manibus quoque membra cubantis:
Regressusque animam solvens de carcere carnis   ''Vers. 1646.''
(0846A)Evexit volitans secum super astra polorum.
Haec ego nauta rudis teneris congesta carinis,
Per pelagi fluctus et per vada caeca gubernans,
Euboricae ad portum commercia jure reduxi;
Ut pote quae proprium sibi me nutrivit alumnum,
Imbuit et primis utcunque verenter ab annis.
Haec idcirco cui propriis de Patribus, atque
Regibus et Sanctis ruralia carmina scripsi.
Hos pariter sanctos, tetigi quos versibus istis,
Deprecor, ut nostram mundi de gurgite cymbam
Ad portum vitae meritis precibusque ubernent.
&lt;/poem&gt;

===CCLXXXII. Ad Friducinum.===
&lt;poem&gt;
Chartula percurrens Friducino fer mea salve
(0846B)Perpetuum nato, pacis in ore tuo.
Dulcis amor Patris, valeas dic semper ubique
Cum pietate sacra et prosperitate bona.
Per loca sancta tui sanctorum, nate, fidelis
Sis memor Albini semper in ore pacis.
Esto pius, mitis, cauto moderamine pergens,
Consilio prudens, et pietate potens.
In sermone quidem verax, et corde fidelis,
Collaudans Christum oris in officio.
Sedulus in precibus, sanctorum maxime templis
Ne te praetereat ullius auxilium.
Sobria cum sociis faciens convivia justis,
Pauperibus largus ceu miserisque pater.
Prohibeas propria sceleratis castra rapinis,
Ne cuiquam tulerint vi sua forte tui.
(0846C)Sanctus ait: Justum non vidi nempe relictum,
Ejus egens semen non ego pane sacro.
Pauperis ad thronum clamor conscendit Olympi.
Audiet et Christus illius ipse preces.
Non tua mensa precor furtis vel forte rapinis,
Vel miserum spoliis ipsa domus redolet.
Saepius Altithroni tibi sit conviva sacerdos.
Et Christi famulus, vel miser atque vagus;
Quam verbosa malis persona adsueta loquellis,
Auribus ingeminans verba nefanda tuis.
&lt;/poem&gt;
===CCLXXXIII. Ad quemdam.===
&lt;poem&gt;
Musa volans veniat Moni magno ferre salutem
(0846D)Cui Deus aeternum tribuat per saecula salve:
Quem precibus Christo sanctorum turba per orbem
Assiduis Domino commendet sancta precamur.
Ut sanus veniat, veniente tempore, natus
Albini Patris, praeclaram laetus ad urbem,
Qua sanctus sancto Martinus corpore pausat.
Quod praestare precor nobis, pia gratia Christi.
Sed tu, nate, Deo placidis servire memento
Moribus, ut mitis semper te protegat ille;
Prospere per terras ignotas ducat euntem,
(0847A)Gaudentem nobis clemens iterumque reducat.
Quo pergas, vel quid facias circumspice cautus,
Sis memor atque tuam propriam servare salutem.
Noli, nate, precor, multo te perdere vino,
Non escis, ille est quoniam sat pestifer orbis.
Ex esca et potu morbi generantur amari.
(0848A)Noxius et nimium jam pendet in arbore fructus,
Incautus quorum mox infirmabitur esu.
Sit quoque lingua tibi verax et sermo salubris;
Sit cibus atque potus multum moderatus in ore.
Sit vigil in precibus pectus et pura voluntas,
Laudibus in Domini sanctorum per loca Patrum.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>2ujep2cmvn5auzmc759wum0cp6konx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Opera quae Flavius Rusticus Helpidius scripsit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>55923</id>
    <revision>
      <id>264624</id>
      <parentid>180524</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="m4wjm251wup900qhxlduv6on5npnwhk" xml:space="preserve">{{Vide|Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius}}
 
[[Categoria:Opera per scriptores digesta|Rusticus Helpidius]]</text>
      <sha1>m4wjm251wup900qhxlduv6on5npnwhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264625</id>
      <parentid>264624</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Demetrius Talpa movit paginam [[Categoria:Opera quae Rusticus Helpidius scripsit]] ad [[Categoria:Opera quae Flavius Rusticus Helpidius scripsit]]: Titulus male scriptus</comment>
      <origin>264624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="m4wjm251wup900qhxlduv6on5npnwhk" xml:space="preserve">{{Vide|Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius}}
 
[[Categoria:Opera per scriptores digesta|Rusticus Helpidius]]</text>
      <sha1>m4wjm251wup900qhxlduv6on5npnwhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio Scriptoris:Flavius Rusticus Helpidius</title>
    <ns>103</ns>
    <id>55924</id>
    <revision>
      <id>264614</id>
      <parentid>180525</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Demetrius Talpa movit paginam [[Disputatio Scriptoris:Domnolus Cenomanensis]] ad [[Disputatio Scriptoris:Flavius Rusticus Helpidius]]: sic nexus omnes</comment>
      <origin>180525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="gmzo2xgiyyextupcgks7pcyil87tg1e" xml:space="preserve">Aut Domnolus in operum paginis inducandus est, aut Helpidius hic, in pagina scriptoris. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 22:24, 2 Iunii 2022 (UTC)</text>
      <sha1>gmzo2xgiyyextupcgks7pcyil87tg1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264632</id>
      <parentid>264614</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>264632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="411" sha1="dnzw3ff9k3os8sz7gdjy6vc9ebt9tla" xml:space="preserve">Aut Domnolus in operum paginis inducandus est, aut Helpidius hic, in pagina scriptoris. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 22:24, 2 Iunii 2022 (UTC)
*Diversi sunt auctores, Flavius Rusticus Helpidius (Domnolus) et Dοmnolus Cenomanensis. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 21:11, 4 Maii 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dnzw3ff9k3os8sz7gdjy6vc9ebt9tla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Opera quae Domnolus Cenomatensis scripsit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>56039</id>
    <revision>
      <id>264636</id>
      <parentid>180747</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>delenda, errore creata, v. [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]]</comment>
      <origin>264636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="ckhfxk6jcd2dux7hc24mlahaa49122p" xml:space="preserve">{{delenda}}</text>
      <sha1>ckhfxk6jcd2dux7hc24mlahaa49122p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usor:JimKillock/incunabula.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>71673</id>
    <revision>
      <id>264587</id>
      <parentid>245683</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JimKillock</username>
        <id>19003</id>
      </contributor>
      <origin>264587</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="3921" sha1="k3d0kn6dg0jjkhx2m1su80l5lbyib14" xml:space="preserve">/* &lt;nowiki&gt; global $, mw */

&quot;use strict&quot;;
$(() =&gt; {

	let indexes = [
		&quot;Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf&quot;,
		&quot;Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf&quot;,
		&quot;Arra aeternae salutis (1495) by Lambsheim.pdf&quot;,
		&quot;Cartesius - Meditationes de prima philosophia.djvu&quot;,
		&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;,
		&quot;Ars Memorativa (Leporeus).djvu&quot;,
		&quot;Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa. (Publicio).djvu&quot;,
		&quot;Romani calendarii explicatio (IA CAS260ARomaniCalendarii processed).djvu&quot;,
		&quot;Sal Terrae, sive Apologia pro Ministerio Evangelico.pdf&quot;
	];

	let replacements = [
		&quot;ſ&quot;, &quot;{{s}}&quot;,
		&quot;&quot;, &quot;{{que}}&quot;,
		&quot;ñ&quot;, &quot;{{scr|ñ|incerta}}&quot;,
		&quot;ẽ&quot;, &quot;{{eae}}&quot;,
		&quot;ť&quot;, &quot;{{tur}}&quot;,
		&quot;t̉&quot;, &quot;{{tur}}&quot;,
		&quot;qꝫ&quot;, &quot;{{que}}&quot;,
		&quot;æ&quot;, &quot;{{ae}}&quot;,
		&quot;œ&quot;, &quot;{{oe}}&quot;,
		&quot;Æ&quot;, &quot;{{AEC}}&quot;,
		&quot;ſ&quot;, &quot;{{s}}&quot;,
		&quot;dñs&quot;, &quot;{{dns}}&quot;,
		&quot;dño&quot;, &quot;{{dno}}&quot;,
		&quot;dñi&quot;, &quot;{{dni}}&quot;,
		&quot;dña&quot;, &quot;{{dna}}&quot;,
		&quot;ę&quot;, &quot;{{ę}}&quot;,
		&quot;ñ&quot;, &quot;{{ñ|n}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝑ&quot;, &quot;{{per}}&quot;,
		&quot;ꝓ&quot;, &quot;{{ꝓ}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;p̄&quot;, &quot;{{p̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝗ̈&quot;, &quot;{||ꝗ̈uam}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝙ&quot;, &quot;{{q}}&quot;,
		&quot;ꝗ&quot;, &quot;{{qui}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;qd̓&quot;, &quot;{{qd̓}}&quot;,
		&quot;q̄&quot;, &quot;{{q̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;q̃&quot;, &quot;{{q̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;r̄&quot;, &quot;{{r̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝶ&quot;, &quot;{{rum|sc}}&quot;,
		&quot;ꝝ&quot;, &quot;{{rum|s}}&quot;,
		&quot;⹌&quot;, &quot;{{po|,}}&quot;,
		&quot;ť&quot;, &quot;{{ť|ur}}&quot;,
		&quot;ꝰ&quot;, &quot;{{us}}&quot;,
		&quot;t̃&quot;, &quot;{{ttur}}&quot;,
		&quot;vl̓&quot;, &quot;{{vl̓}}&quot;,
		&quot;&amp;&quot;, &quot;{{et}}&quot;,
		&quot;⁊&quot;, &quot;{{-et}}&quot;,
		&quot;ꝭ&quot;, &quot;{{ꝭ}}&quot;,
		&quot;ꝟ&quot;, &quot;{{ꝟ}}&quot;,
		&quot;ꝫ&quot;, &quot;{{ꝫ}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ã &quot;, &quot;{{am}}&quot;,
		&quot;ꝯ&quot;, &quot;{{con}}&quot;,
	];

	const applyAllPages = window.scribalApplyAllPages === true;

	const isBookPage = (
		mw.config.get(&quot;wgNamespaceNumber&quot;) === 104 &amp;&amp;
		indexes.some(s =&gt; mw.config.get(&quot;wgTitle&quot;).match(&quot;^&quot; + mw.util.escapeRegExp(s) + &quot;\\/\\d+$&quot;))
	);

	const isEditAction = mw.config.get(&quot;wgAction&quot;) === &quot;edit&quot;;
	const isNewPage = mw.config.get(&quot;wgArticleId&quot;) === 0;

	const shouldRun = (
		isEditAction &amp;&amp;
		((isBookPage &amp;&amp; isNewPage) || (applyAllPages &amp;&amp; isBookPage))
	);

	function applyReplacements() {
		let textbox = $(&quot;#wpTextbox1&quot;);
		if (textbox.length === 0) return;

		let s = textbox.val();

		// Remove ¬ and following newline (no space)
		s = s.replace(/¬\n?/g, &quot;&quot;);

		// Replace remaining newlines with space
		s = s.replace(/\n+/g, &quot; &quot;);

		// Context-sensitive nasal vowels
		s = s.replace(/([ãẽõīũāēōū])(?=[^a-zA-Z])/g, match =&gt; {
			switch (match) {
				case &quot;ã&quot;: case &quot;ā&quot;: return &quot;{{am}}&quot;;
				case &quot;ẽ&quot;: case &quot;ē&quot;: return &quot;{{em}}&quot;;
				case &quot;õ&quot;: case &quot;ō&quot;: return &quot;{{om}}&quot;;
				case &quot;ī&quot;: return &quot;{{iim}}&quot;;
				case &quot;ũ&quot;: case &quot;ū&quot;: return &quot;{{um}}&quot;;
				default: return match;
			}
		});
		s = s.replace(/([ãẽõīũāēōū])/g, match =&gt; {
			switch (match) {
				case &quot;ã&quot;: case &quot;ā&quot;: return &quot;{{an}}&quot;;
				case &quot;ẽ&quot;: case &quot;ē&quot;: return &quot;{{en}}&quot;;
				case &quot;õ&quot;: case &quot;ō&quot;: return &quot;{{on}}&quot;;
				case &quot;ī&quot;: return &quot;{{in}}&quot;;
				case &quot;ũ&quot;: case &quot;ū&quot;: return &quot;{{un}}&quot;;
				default: return match;
			}
		});

		// Step 1: Protect existing replacements
		for (let i = 1; i &lt; replacements.length; i += 2) {
			const replacement = replacements[i];
			if (replacement.includes(&quot;{{&quot;)) {
				let protectedRep = replacement.replace(/[$()*+.?[\\\]^{|}]/g, &quot;\\$&amp;&quot;);
				let regex = new RegExp(protectedRep, &quot;g&quot;);
				s = s.replace(regex, `@@@PROTECTED@@@${replacement}@@@END@@@`);
			}
		}

		// Step 2: Apply replacements
		for (let i = 0; i &lt; replacements.length; i += 2) {
			s = s.replaceAll(replacements[i], replacements[i + 1]);
		}

		// Step 3: Restore protected templates
		s = s.replace(/@@@PROTECTED@@@(.*?)@@@END@@@/g, &quot;$1&quot;);

		// Fix incorrect &quot;n{{om}}&quot; patterns that should be &quot;n{{on}}&quot;
		s = s.replace(/n\{\{om\}\}(?=[\s.,;!?}])/g, &quot;n{{on}}&quot;);

		textbox.val(s).trigger(&quot;input&quot;);
	}

	if (shouldRun) {
		applyReplacements();
		$(&quot;#editform&quot;).on(&quot;submit&quot;, applyReplacements);
	}
});
/* &lt;/nowiki&gt; */</text>
      <sha1>k3d0kn6dg0jjkhx2m1su80l5lbyib14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264588</id>
      <parentid>264587</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JimKillock</username>
        <id>19003</id>
      </contributor>
      <origin>264588</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="3907" sha1="4qf9hu85xd7bzujlmt9swk3nfcbdrp8" xml:space="preserve">/* &lt;nowiki&gt; global $, mw */

&quot;use strict&quot;;
$(() =&gt; {

	let indexes = [
		&quot;Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf&quot;,
		&quot;Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf&quot;,
		&quot;Arra aeternae salutis (1495) by Lambsheim.pdf&quot;,
		&quot;Cartesius - Meditationes de prima philosophia.djvu&quot;,
		&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;,
		&quot;Ars Memorativa (Leporeus).djvu&quot;,
		&quot;Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa. (Publicio).djvu&quot;,
		&quot;Romani calendarii explicatio (IA CAS260ARomaniCalendarii processed).djvu&quot;,
		&quot;Sal Terrae, sive Apologia pro Ministerio Evangelico.pdf&quot;
	];

	let replacements = [
		&quot;ſ&quot;, &quot;{{s}}&quot;,
		&quot;&quot;, &quot;{{que}}&quot;,
		&quot;ñ&quot;, &quot;{{scr|ñ|incerta}}&quot;,
		&quot;ẽ&quot;, &quot;{{eae}}&quot;,
		&quot;ť&quot;, &quot;{{tur}}&quot;,
		&quot;t̉&quot;, &quot;{{tur}}&quot;,
		&quot;qꝫ&quot;, &quot;{{que}}&quot;,
		&quot;æ&quot;, &quot;{{ae}}&quot;,
		&quot;œ&quot;, &quot;{{oe}}&quot;,
		&quot;Æ&quot;, &quot;{{AEC}}&quot;,
		&quot;ſ&quot;, &quot;{{s}}&quot;,
		&quot;dñs&quot;, &quot;{{dns}}&quot;,
		&quot;dño&quot;, &quot;{{dno}}&quot;,
		&quot;dñi&quot;, &quot;{{dni}}&quot;,
		&quot;dña&quot;, &quot;{{dna}}&quot;,
		&quot;ę&quot;, &quot;{{ę}}&quot;,
		&quot;ñ&quot;, &quot;{{ñ|n}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝑ&quot;, &quot;{{per}}&quot;,
		&quot;ꝓ&quot;, &quot;{{ꝓ}}&quot;,
		&quot;p̄&quot;, &quot;{{p̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝗ̈&quot;, &quot;{||ꝗ̈uam}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝙ&quot;, &quot;{{q}}&quot;,
		&quot;ꝗ&quot;, &quot;{{qui}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;qd̓&quot;, &quot;{{qd̓}}&quot;,
		&quot;q̄&quot;, &quot;{{q̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;q̃&quot;, &quot;{{q̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;r̄&quot;, &quot;{{r̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝶ&quot;, &quot;{{rum|sc}}&quot;,
		&quot;ꝝ&quot;, &quot;{{rum|s}}&quot;,
		&quot;⹌&quot;, &quot;{{po|,}}&quot;,
		&quot;ť&quot;, &quot;{{ť|ur}}&quot;,
		&quot;ꝰ&quot;, &quot;{{us}}&quot;,
		&quot;t̃&quot;, &quot;{{ttur}}&quot;,
		&quot;vl̓&quot;, &quot;{{vl̓}}&quot;,
		&quot;&amp;&quot;, &quot;{{et}}&quot;,
		&quot;⁊&quot;, &quot;{{-et}}&quot;,
		&quot;ꝭ&quot;, &quot;{{ꝭ}}&quot;,
		&quot;ꝟ&quot;, &quot;{{ꝟ}}&quot;,
		&quot;ꝫ&quot;, &quot;{{ꝫ}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ã &quot;, &quot;{{am}}&quot;,
		&quot;ꝯ&quot;, &quot;{{con}}&quot;,
	];

	const applyAllPages = window.scribalApplyAllPages === true;

	const isBookPage = (
		mw.config.get(&quot;wgNamespaceNumber&quot;) === 104 &amp;&amp;
		indexes.some(s =&gt; mw.config.get(&quot;wgTitle&quot;).match(&quot;^&quot; + mw.util.escapeRegExp(s) + &quot;\\/\\d+$&quot;))
	);

	const isEditAction = mw.config.get(&quot;wgAction&quot;) === &quot;edit&quot;;
	const isNewPage = mw.config.get(&quot;wgArticleId&quot;) === 0;

	const shouldRun = (
		isEditAction &amp;&amp;
		((isBookPage &amp;&amp; isNewPage) || (applyAllPages &amp;&amp; isBookPage))
	);

	function applyReplacements() {
		let textbox = $(&quot;#wpTextbox1&quot;);
		if (textbox.length === 0) return;

		let s = textbox.val();

		// Remove ¬ and following newline (no space)
		s = s.replace(/¬\n?/g, &quot;&quot;);

		// Replace remaining newlines with space
		s = s.replace(/\n+/g, &quot; &quot;);

		// Context-sensitive nasal vowels
		s = s.replace(/([ãẽõīũāēōū])(?=[^a-zA-Z])/g, match =&gt; {
			switch (match) {
				case &quot;ã&quot;: case &quot;ā&quot;: return &quot;{{am}}&quot;;
				case &quot;ẽ&quot;: case &quot;ē&quot;: return &quot;{{em}}&quot;;
				case &quot;õ&quot;: case &quot;ō&quot;: return &quot;{{om}}&quot;;
				case &quot;ī&quot;: return &quot;{{iim}}&quot;;
				case &quot;ũ&quot;: case &quot;ū&quot;: return &quot;{{um}}&quot;;
				default: return match;
			}
		});
		s = s.replace(/([ãẽõīũāēōū])/g, match =&gt; {
			switch (match) {
				case &quot;ã&quot;: case &quot;ā&quot;: return &quot;{{an}}&quot;;
				case &quot;ẽ&quot;: case &quot;ē&quot;: return &quot;{{en}}&quot;;
				case &quot;õ&quot;: case &quot;ō&quot;: return &quot;{{on}}&quot;;
				case &quot;ī&quot;: return &quot;{{in}}&quot;;
				case &quot;ũ&quot;: case &quot;ū&quot;: return &quot;{{un}}&quot;;
				default: return match;
			}
		});

		// Step 1: Protect existing replacements
		for (let i = 1; i &lt; replacements.length; i += 2) {
			const replacement = replacements[i];
			if (replacement.includes(&quot;{{&quot;)) {
				let protectedRep = replacement.replace(/[$()*+.?[\\\]^{|}]/g, &quot;\\$&amp;&quot;);
				let regex = new RegExp(protectedRep, &quot;g&quot;);
				s = s.replace(regex, `@@@PROTECTED@@@${replacement}@@@END@@@`);
			}
		}

		// Step 2: Apply replacements
		for (let i = 0; i &lt; replacements.length; i += 2) {
			s = s.replaceAll(replacements[i], replacements[i + 1]);
		}

		// Step 3: Restore protected templates
		s = s.replace(/@@@PROTECTED@@@(.*?)@@@END@@@/g, &quot;$1&quot;);

		// Fix incorrect &quot;n{{om}}&quot; patterns that should be &quot;n{{on}}&quot;
		s = s.replace(/n\{\{om\}\}(?=[\s.,;!?}])/g, &quot;n{{on}}&quot;);

		textbox.val(s).trigger(&quot;input&quot;);
	}

	if (shouldRun) {
		applyReplacements();
		$(&quot;#editform&quot;).on(&quot;submit&quot;, applyReplacements);
	}
});
/* &lt;/nowiki&gt; */</text>
      <sha1>4qf9hu85xd7bzujlmt9swk3nfcbdrp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264589</id>
      <parentid>264588</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JimKillock</username>
        <id>19003</id>
      </contributor>
      <origin>264589</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="3907" sha1="p7uda9t8py1cyt2k1p9yhdsjszvnr23" xml:space="preserve">/* &lt;nowiki&gt; global $, mw */

&quot;use strict&quot;;
$(() =&gt; {

	let indexes = [
		&quot;Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf&quot;,
		&quot;Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf&quot;,
		&quot;Arra aeternae salutis (1495) by Lambsheim.pdf&quot;,
		&quot;Cartesius - Meditationes de prima philosophia.djvu&quot;,
		&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;,
		&quot;Ars Memorativa (Leporeus).djvu&quot;,
		&quot;Ars Oratoria. Ars Epistolandi. Ars Memorativa. (Publicio).djvu&quot;,
		&quot;Romani calendarii explicatio (IA CAS260ARomaniCalendarii processed).djvu&quot;,
		&quot;Sal Terrae, sive Apologia pro Ministerio Evangelico.pdf&quot;
	];

	let replacements = [
		&quot;ſ&quot;, &quot;{{s}}&quot;,
		&quot;&quot;, &quot;{{que}}&quot;,
		&quot;ñ&quot;, &quot;{{scr|ñ|incerta}}&quot;,
		&quot;ẽ&quot;, &quot;{{eae}}&quot;,
		&quot;ť&quot;, &quot;{{tur}}&quot;,
		&quot;t̉&quot;, &quot;{{tur}}&quot;,
		&quot;qꝫ&quot;, &quot;{{que}}&quot;,
		&quot;æ&quot;, &quot;{{ae}}&quot;,
		&quot;œ&quot;, &quot;{{oe}}&quot;,
		&quot;Æ&quot;, &quot;{{AEC}}&quot;,
		&quot;ſ&quot;, &quot;{{s}}&quot;,
		&quot;dñs&quot;, &quot;{{dns}}&quot;,
		&quot;dño&quot;, &quot;{{dno}}&quot;,
		&quot;dñi&quot;, &quot;{{dni}}&quot;,
		&quot;dña&quot;, &quot;{{dna}}&quot;,
		&quot;ę&quot;, &quot;{{ę}}&quot;,
		&quot;ñ&quot;, &quot;{{ñ|n}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝑ&quot;, &quot;{{per}}&quot;,
		&quot;ꝓ&quot;, &quot;{{ꝓ}}&quot;,
		&quot;p̄&quot;, &quot;{{p̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝗ̈&quot;, &quot;{{ꝗ̈|uam}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝙ&quot;, &quot;{{q}}&quot;,
		&quot;ꝗ&quot;, &quot;{{qui}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;qd̓&quot;, &quot;{{qd̓}}&quot;,
		&quot;q̄&quot;, &quot;{{q̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;q̃&quot;, &quot;{{q̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;r̄&quot;, &quot;{{r̄}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ꝶ&quot;, &quot;{{rum|sc}}&quot;,
		&quot;ꝝ&quot;, &quot;{{rum|s}}&quot;,
		&quot;⹌&quot;, &quot;{{po|,}}&quot;,
		&quot;ť&quot;, &quot;{{ť|ur}}&quot;,
		&quot;ꝰ&quot;, &quot;{{us}}&quot;,
		&quot;t̃&quot;, &quot;{{ttur}}&quot;,
		&quot;vl̓&quot;, &quot;{{vl̓}}&quot;,
		&quot;&amp;&quot;, &quot;{{et}}&quot;,
		&quot;⁊&quot;, &quot;{{-et}}&quot;,
		&quot;ꝭ&quot;, &quot;{{ꝭ}}&quot;,
		&quot;ꝟ&quot;, &quot;{{ꝟ}}&quot;,
		&quot;ꝫ&quot;, &quot;{{ꝫ}}&lt;!--inspice--&gt;&quot;,
		&quot;ã &quot;, &quot;{{am}}&quot;,
		&quot;ꝯ&quot;, &quot;{{con}}&quot;,
	];

	const applyAllPages = window.scribalApplyAllPages === true;

	const isBookPage = (
		mw.config.get(&quot;wgNamespaceNumber&quot;) === 104 &amp;&amp;
		indexes.some(s =&gt; mw.config.get(&quot;wgTitle&quot;).match(&quot;^&quot; + mw.util.escapeRegExp(s) + &quot;\\/\\d+$&quot;))
	);

	const isEditAction = mw.config.get(&quot;wgAction&quot;) === &quot;edit&quot;;
	const isNewPage = mw.config.get(&quot;wgArticleId&quot;) === 0;

	const shouldRun = (
		isEditAction &amp;&amp;
		((isBookPage &amp;&amp; isNewPage) || (applyAllPages &amp;&amp; isBookPage))
	);

	function applyReplacements() {
		let textbox = $(&quot;#wpTextbox1&quot;);
		if (textbox.length === 0) return;

		let s = textbox.val();

		// Remove ¬ and following newline (no space)
		s = s.replace(/¬\n?/g, &quot;&quot;);

		// Replace remaining newlines with space
		s = s.replace(/\n+/g, &quot; &quot;);

		// Context-sensitive nasal vowels
		s = s.replace(/([ãẽõīũāēōū])(?=[^a-zA-Z])/g, match =&gt; {
			switch (match) {
				case &quot;ã&quot;: case &quot;ā&quot;: return &quot;{{am}}&quot;;
				case &quot;ẽ&quot;: case &quot;ē&quot;: return &quot;{{em}}&quot;;
				case &quot;õ&quot;: case &quot;ō&quot;: return &quot;{{om}}&quot;;
				case &quot;ī&quot;: return &quot;{{iim}}&quot;;
				case &quot;ũ&quot;: case &quot;ū&quot;: return &quot;{{um}}&quot;;
				default: return match;
			}
		});
		s = s.replace(/([ãẽõīũāēōū])/g, match =&gt; {
			switch (match) {
				case &quot;ã&quot;: case &quot;ā&quot;: return &quot;{{an}}&quot;;
				case &quot;ẽ&quot;: case &quot;ē&quot;: return &quot;{{en}}&quot;;
				case &quot;õ&quot;: case &quot;ō&quot;: return &quot;{{on}}&quot;;
				case &quot;ī&quot;: return &quot;{{in}}&quot;;
				case &quot;ũ&quot;: case &quot;ū&quot;: return &quot;{{un}}&quot;;
				default: return match;
			}
		});

		// Step 1: Protect existing replacements
		for (let i = 1; i &lt; replacements.length; i += 2) {
			const replacement = replacements[i];
			if (replacement.includes(&quot;{{&quot;)) {
				let protectedRep = replacement.replace(/[$()*+.?[\\\]^{|}]/g, &quot;\\$&amp;&quot;);
				let regex = new RegExp(protectedRep, &quot;g&quot;);
				s = s.replace(regex, `@@@PROTECTED@@@${replacement}@@@END@@@`);
			}
		}

		// Step 2: Apply replacements
		for (let i = 0; i &lt; replacements.length; i += 2) {
			s = s.replaceAll(replacements[i], replacements[i + 1]);
		}

		// Step 3: Restore protected templates
		s = s.replace(/@@@PROTECTED@@@(.*?)@@@END@@@/g, &quot;$1&quot;);

		// Fix incorrect &quot;n{{om}}&quot; patterns that should be &quot;n{{on}}&quot;
		s = s.replace(/n\{\{om\}\}(?=[\s.,;!?}])/g, &quot;n{{on}}&quot;);

		textbox.val(s).trigger(&quot;input&quot;);
	}

	if (shouldRun) {
		applyReplacements();
		$(&quot;#editform&quot;).on(&quot;submit&quot;, applyReplacements);
	}
});
/* &lt;/nowiki&gt; */</text>
      <sha1>p7uda9t8py1cyt2k1p9yhdsjszvnr23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/14</title>
    <ns>104</ns>
    <id>78096</id>
    <revision>
      <id>264644</id>
      <parentid>264579</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T22:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>264644</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1730" sha1="6gje3r25e2xcz1ty245ecbbqmgu6ots" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;{| {{ts|ma|fsi}}
|-
| {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, &amp; iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]]
|-
| {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]]
|-
| {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.}} || {{ts|ar|vbm}} | 85
|-
| {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* De regia Maie{{s}}tate, &amp; annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.}} || {{ts|ar|vbm}} | 107
|-
| {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, &amp; quibus de rebus in eo ageretur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 114
|-
| {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.}} || {{ts|ar|vbm}} | 124
|-
| {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.}} || {{ts|ar|vbm}} | 130
|-
| {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| De Come{{s}}tabulo &amp; Paribus Franci{{ae}}.}} || {{ts|ar|vbm}} | 138
|-
| {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}} || {{ts|ar|vbm}} | 150
|-
| {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* De {{s}}ummainter Regem &amp; regnum differentia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 155
|-
| {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| De Capeuingiorum familia, &amp; Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.}} || {{ts|ar|vbm}} | 160
|-
| {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164
|}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6gje3r25e2xcz1ty245ecbbqmgu6ots</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/144</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81044</id>
    <revision>
      <id>264638</id>
      <parentid>260884</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>264638</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1476" sha1="8ki2kyt2vim520uq7whjtqxmztsdqp2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|130|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;15&quot;/&gt;bus præfectos illos appellabant:nimirum Ma-
giftros Regij palatij, Comites domus Regiæ,
Præfectos aula,Comites Palatij,Duces &amp; Prin-
cipes domus: quinetiam aliquot poft feculis
Senefchalli Franciæ appellati funt. Sigebertus
fub anno MCLXX. In purificatione beatæ Mariæ
fuit filius Regis Anglorum Parifijs,&amp; feruiuit
Regi Francorum ad menfam, vt Seneschallus
Francie Hanc Senefchalciam,vel(vt antiquitus
dicebatur) Maioratum domus Regiæ Rober-
tus Rex Francorum dedit Gaufrido, &amp;c.
&lt;section end=&quot;15&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;16&quot;/&gt;&lt;i&gt;{{c|Utrum Pipinus Papa,an concilij Francogallici auctoritate Rex factus fuerit.}}&lt;/i&gt;
{{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xv}}i.}}}}
{{is|Q}}Voniam fuperius dictum eft, Pipinum ex
magiftro Palatij Regem effe factum, exa-
to Childerico Rege ftupido, in eoque Chil-
derico Merouingiorum ftirpem defeciffe: non
alienum eft, hoc loco exquirere, cuiufnam au-
&amp;toritate Regnum illi delatum fuerit. Nam
Gelafius Papa in can. alius. 15. quæft. 6. Alius,
inquit, Romanus Pontifex, Zacharias fcilicet,
Regem Francorum non tam pro fuis iniqui•
tatibus, quàm pro eo quòd tantæ poteftati e-
rat inutilis, à regno depofuit: &amp; Pipinum Ca-
roli Imperatoris patrem in eius locum ſubſtitu-
it: omnefque Francigenas à iuramento fideli-
tatis abfoluit. Neque ferè quifquam eft, qui
non illud Papæ de femetipfo teftimonium ap-
probarit: Ado,Lambertus,Regino,Sigebertus,
Aimo.
1
&lt;section end=&quot;16&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ki2kyt2vim520uq7whjtqxmztsdqp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264639</id>
      <parentid>264638</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>264639</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="seqtwji932yh038c93qv8vqdz4lmntv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|130|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;15&quot;/&gt;bus pr{{ae}}fectos illos appellabant : nimirum Magi{{s}}tros Regij palatij, Comites domus Regi{{ae}},
Præfectos aula, Comites Palatij, Duces &amp; Principes domus : quinetiam aliquot po{{s}}t {{s}}eculis
Sene{{s}}challi Franci{{ae}} appellati {{s}}unt. Sigebertus
{{s}}ub anno {{sc|mclxx}}. In purificatione beat{{ae}} Mari{{ae}}
fuit filius Regis Anglorum Pari{{s}}ijs, {{et}} {{s}}eruiuit
Regi Francorum ad men{{s}}am, vt Sene{{s}}challus
Franci{{eae}} Hanc Sene{{s}}chalciam, vel (vt antiquitus
dicebatur) Maioratum domus Regi{{ae}} Robertus
Rex Francorum dedit Gaufrido, {{et}}c.
&lt;section end=&quot;15&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;16&quot;/&gt;&lt;i&gt;{{c|Utrum Pipinus Papa,an concilij Francogallici auctoritate Rex factus fuerit.}}&lt;/i&gt;
{{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xv}}i.}}}}
{{is|Q}}Voniam fuperius dictum eft, Pipinum ex
magiftro Palatij Regem effe factum, exa-
to Childerico Rege ftupido, in eoque Chil-
derico Merouingiorum ftirpem defeciffe: non
alienum eft, hoc loco exquirere, cuiufnam au-
&amp;toritate Regnum illi delatum fuerit. Nam
Gelafius Papa in can. alius. 15. quæft. 6. Alius,
inquit, Romanus Pontifex, Zacharias fcilicet,
Regem Francorum non tam pro fuis iniqui•
tatibus, quàm pro eo quòd tantæ poteftati e-
rat inutilis, à regno depofuit: &amp; Pipinum Ca-
roli Imperatoris patrem in eius locum ſubſtitu-
it: omnefque Francigenas à iuramento fideli-
tatis abfoluit. Neque ferè quifquam eft, qui
non illud Papæ de femetipfo teftimonium ap-
probarit: Ado,Lambertus,Regino,Sigebertus,
Aimo.
1
&lt;section end=&quot;16&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>seqtwji932yh038c93qv8vqdz4lmntv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264640</id>
      <parentid>264639</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>264640</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="22plaw6965h5r51jim9s2h72azqshna" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|130|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;15&quot;/&gt;bus pr{{ae}}fectos illos appellabant : nimirum Magi{{s}}tros Regij palatij, Comites domus Regi{{ae}},
Præfectos aula, Comites Palatij, Duces &amp; Principes domus : quinetiam aliquot po{{s}}t {{s}}eculis
Sene{{s}}challi Franci{{ae}} appellati {{s}}unt. Sigebertus
{{s}}ub anno {{sc|mclxx}}. In purificatione beat{{ae}} Mari{{ae}}
fuit filius Regis Anglorum Pari{{s}}ijs, {{et}} {{s}}eruiuit
Regi Francorum ad men{{s}}am, vt Sene{{s}}challus
Franci{{eae}} Hanc Sene{{s}}chalciam, vel (vt antiquitus
dicebatur) Maioratum domus Regi{{ae}} Robertus
Rex Francorum dedit Gaufrido, {{et}}c.
&lt;section end=&quot;15&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;16&quot;/&gt;&lt;i&gt;{{c|Utrum Pipinus Pap{{ae}}, an concilij Francogallici auctoritate Rex factus fuerit.}}&lt;/i&gt;
{{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xv}}i.}}}}
{{is|Q}}Voniam fuperius dictum eft, Pipinum ex
magiftro Palatij Regem effe factum, exa-
to Childerico Rege ftupido, in eoque Chil-
derico Merouingiorum ftirpem defeciffe: non
alienum eft, hoc loco exquirere, cuiufnam au-
&amp;toritate Regnum illi delatum fuerit. Nam
Gelafius Papa in can. alius. 15. quæft. 6. Alius,
inquit, Romanus Pontifex, Zacharias fcilicet,
Regem Francorum non tam pro fuis iniqui•
tatibus, quàm pro eo quòd tantæ poteftati e-
rat inutilis, à regno depofuit: &amp; Pipinum Ca-
roli Imperatoris patrem in eius locum ſubſtitu-
it: omnefque Francigenas à iuramento fideli-
tatis abfoluit. Neque ferè quifquam eft, qui
non illud Papæ de femetipfo teftimonium ap-
probarit: Ado,Lambertus,Regino,Sigebertus,
Aimo.
1
&lt;section end=&quot;16&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>22plaw6965h5r51jim9s2h72azqshna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264641</id>
      <parentid>264640</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T22:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>264641</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="a4sysk7l5wyfas6rg9t9h3dpfnh7y6q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|130|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;15&quot;/&gt;bus pr{{ae}}fectos illos appellabant : nimirum Magi{{s}}tros Regij palatij, Comites domus Regi{{ae}},
Præfectos aula, Comites Palatij, Duces &amp; Principes domus : quinetiam aliquot po{{s}}t {{s}}eculis
Sene{{s}}challi Franci{{ae}} appellati {{s}}unt. Sigebertus
{{s}}ub anno {{sc|mclxx}}. In purificatione beat{{ae}} Mari{{ae}}
fuit filius Regis Anglorum Pari{{s}}ijs, {{et}} {{s}}eruiuit
Regi Francorum ad men{{s}}am, vt Sene{{s}}challus
Franci{{eae}} Hanc Sene{{s}}chalciam, vel (vt antiquitus
dicebatur) Maioratum domus Regi{{ae}} Robertus
Rex Francorum dedit Gaufrido, {{et}}c.
&lt;section end=&quot;15&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;16&quot;/&gt;&lt;i&gt;{{c|Utrum Pipinus Pap{{ae}}, an concilij Francogallici auctoritate Rex factus fuerit.}}&lt;/i&gt;
{{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xv}}i.}}}}
{{is|Q}}Voniam {{s}}uperius dictum e{{s}}t, Pipinum ex
magi{{s}}tro Palatij Regem e{{s}}{{s}}e factum, exacto Childerico Rege {{s}}tupido, in eoque Childerico
Merouingiorum {{s}}tirpem defeci{{s}}{{s}}e : non
alienum e{{s}}t, hoc loco exquirere, cuiu{{s}}nam auctoritate Regnum illi delatum fuerit. Nam
Gela{{s}}ius Papa in can. alius. 15. qu{{ae}}{{s}}t. 6. Alius,
inquit, Romanus Pontifex, Zacharias {{s}}cilicet,
Regem Francorum non tam pro {{s}}uis iniquitatibus,
quàm pro eo quòd tant{{ae}} pote{{s}}tati erat
inutilis, à regno depo{{s}}uit : &amp; Pipinum Caroli
Imperatoris patrem in eius locum {{s}}ub{{s}}tituit :
omne{{s}}que Francigenas à iuramento fidelitatis
ab{{s}}oluit. Neque ferè qui{{s}}quam e{{s}}t, qui
non illud Pap{{ae}} de {{s}}emetip{{s}}o te{{s}}timonium approbarit :
Ado, Lambertus, Regino, Sigebertus,
{{d|Aimo-}}&lt;section end=&quot;16&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a4sysk7l5wyfas6rg9t9h3dpfnh7y6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264642</id>
      <parentid>264641</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T22:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>264642</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="m2zsak2atplgjl9ah70uekwfqdw66pt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|130|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;15&quot;/&gt;bus pr{{ae}}fectos illos appellabant : nimirum Magi{{s}}tros Regij palatij, Comites domus Regi{{ae}},
Præfectos aul{{ae}}, Comites Palatij, Duces &amp; Principes domus : quinetiam aliquot po{{s}}t {{s}}eculis
Sene{{s}}challi Franci{{ae}} appellati {{s}}unt. Sigebertus
{{s}}ub anno {{sc|mclxx}}. In purificatione beat{{ae}} Mari{{ae}}
fuit filius Regis Anglorum Pari{{s}}ijs, {{et}} {{s}}eruiuit
Regi Francorum ad men{{s}}am, vt Sene{{s}}challus
Franci{{eae}} Hanc Sene{{s}}chalciam, vel (vt antiquitus
dicebatur) Maioratum domus Regi{{ae}} Robertus
Rex Francorum dedit Gaufrido, {{et}}c.
&lt;section end=&quot;15&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;16&quot;/&gt;&lt;i&gt;{{c|Utrum Pipinus Pap{{ae}}, an concilij Francogallici auctoritate Rex factus fuerit.}}&lt;/i&gt;
{{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xv}}i.}}}}
{{is|Q}}Voniam {{s}}uperius dictum e{{s}}t, Pipinum ex
magi{{s}}tro Palatij Regem e{{s}}{{s}}e factum, exacto Childerico Rege {{s}}tupido, in eoque Childerico
Merouingiorum {{s}}tirpem defeci{{s}}{{s}}e : non
alienum e{{s}}t, hoc loco exquirere, cuiu{{s}}nam auctoritate Regnum illi delatum fuerit. Nam
Gela{{s}}ius Papa in can. alius. 15. qu{{ae}}{{s}}t. 6. Alius,
inquit, Romanus Pontifex, Zacharias {{s}}cilicet,
Regem Francorum non tam pro {{s}}uis iniquitatibus,
quàm pro eo quòd tant{{ae}} pote{{s}}tati erat
inutilis, à regno depo{{s}}uit : &amp; Pipinum Caroli
Imperatoris patrem in eius locum {{s}}ub{{s}}tituit :
omne{{s}}que Francigenas à iuramento fidelitatis
ab{{s}}oluit. Neque ferè qui{{s}}quam e{{s}}t, qui
non illud Pap{{ae}} de {{s}}emetip{{s}}o te{{s}}timonium approbarit :
Ado, Lambertus, Regino, Sigebertus,
{{d|Aimo-}}&lt;section end=&quot;16&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m2zsak2atplgjl9ah70uekwfqdw66pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264643</id>
      <parentid>264642</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T22:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>264643</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="6a6gasf2gbdc6nxwpolqdpnc7hycryu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|130|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;15&quot;/&gt;bus pr{{ae}}fectos illos appellabant : nimirum Magi{{s}}tros Regij palatij, Comites domus Regi{{ae}},
Præfectos aul{{ae}}, Comites Palatij, Duces &amp; Principes domus : quinetiam aliquot po{{s}}t {{s}}eculis
Sene{{s}}challi Franci{{ae}} appellati {{s}}unt. Sigebertus
{{s}}ub anno {{sc|mclxx}}. In purificatione beat{{ae}} Mari{{ae}}
fuit filius Regis Anglorum Pari{{s}}ijs, {{et}} {{s}}eruiuit
Regi Francorum ad men{{s}}am, vt Sene{{s}}challus
Franci{{eae}} Hanc Sene{{s}}chalciam, vel (vt antiquitus
dicebatur) Maioratum domus Regi{{ae}} Robertus
Rex Francorum dedit Gaufrido, {{et}}c.
&lt;section end=&quot;15&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;16&quot;/&gt;&lt;i&gt;{{c|Utrum Pipinus Pap{{ae}}, an concilij Francogallici auctoritate Rex factus fuerit.}}&lt;/i&gt;
{{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xv}}i.}}}}
{{is|Q}}Voniam {{s}}uperius dictum e{{s}}t, Pipinum ex
magi{{s}}tro Palatij Regem e{{s}}{{s}}e factum, exacto Childerico Rege {{s}}tupido, in eoque Childerico
Merouingiorum {{s}}tirpem defeci{{s}}{{s}}e : non
alienum e{{s}}t, hoc loco exquirere, cuiu{{s}}nam auctoritate Regnum illi delatum fuerit. Nam
Gela{{s}}ius Papa in can. alius. 15. qu{{ae}}{{s}}t. 6. Alius,
inquit, Romanus Pontifex, Zacharias {{s}}cilicet,
Regem Francorum non tam pro {{s}}uis iniquitatibus,
quàm pro eo quòd tant{{ae}} pote{{s}}tati erat
inutilis, à regno depo{{s}}uit : &amp; Pipinum Caroli
Imperatoris patrem in eius locum {{s}}ub{{s}}tituit :
omne{{s}}que Francigenas à iuramento fidelitatis
ab{{s}}oluit. Neque ferè qui{{s}}quam e{{s}}t, qui
non illud Pap{{ae}} de {{s}}emetip{{s}}o te{{s}}timonium approbarit :
Ado, Lambertus, Regino, Sigebertus,
{{d|Aimo-}}&lt;section end=&quot;16&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6a6gasf2gbdc6nxwpolqdpnc7hycryu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/241</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81451</id>
    <revision>
      <id>264648</id>
      <parentid>262745</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EnaldoSS</username>
        <id>18086</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bis lecta */</comment>
      <origin>264648</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4566" sha1="rrhd3k26v59u2i1fhqpezt1gyggrg0x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;EnaldoSS&quot; /&gt;{{rh||{{sc|Histor. Plantarvm Lib. III}}|91}}&lt;/noinclude&gt;Folia ma{{s}}ticata {{s}}tabiliunt gingivas {{et}} dentes: {{s}}anant vulnera; idem po{{s}}{{s}}unt {{et}} fructus. ''H{{ae}}c ille''. Ramulum quem {{s}}upra damus exprimendum curaverat Clar. V. Car. Clu{{s}}ius qui videndus in Curis po{{s}}terioribus {{et}} alibi. Meminit {{et}} hujus arboris Petrus de Cieca. Toto, inquit, hoc tractu con{{s}}piciuntur magn{{ae}} {{et}} parv{{ae}} arbores, quas Incol{{ae}} appellant ''Molle''; folia habent minuta, odore f{{ae}}niculi, cortice adeo commendato, ut ejus decocto crurum dolores {{et}} inflationes {{s}}umma cum utilitate foveantur: ex ramulis fiunt denti{{s}}calpia utili{{s}}{{s}}ima. Ex hujus fructu decocto in aqua, pro coctur{{ae}} modo, fit aut vinum {{s}}ive potio admodum bona, aut mel, aut acetum: tantoque in pretio {{s}}unt h{{ae}} arbores apud Americanos, ut quibu{{s}}dam locis eas {{s}}uis idolis con{{s}}ecrent. Addunt nonnulli (inquit Clu{{s}}ius) ejus arboris foliorum decoctum doloribus è frigida cau{{s}}a ortis auxilio e{{s}}{{s}}e: i{{s}}tius vero gummi, quod mann{{ae}} modo candidum e{{s}}t, lacte di{{s}}{{s}}olutum, oculorum caliginem ab{{s}}tergere.

Audiamus {{et}} ''Garcila{{s}}{{s}}um'': Arbor Mulli, inquit, {{s}}ponte na{{s}}citur in campis, dat fructus in racemis longis {{et}} angu{{s}}tis, qui {{s}}unt granula qu{{ae}}dam rotunda: folia {{s}}unt minuta {{et}} {{s}}emper viridia: granum maturum habet in {{s}}uperficie parum admodum carnis, {{s}}uavis {{et}} palato grat{{ae}}; reliquum amaricat egregie. Con{{s}}iciunt ex iis potionem confricando blande inter manus in aqua calida, donec dulcor omnis defricetur; cavendum enim ab amaro quod potum corrumpit. Percolant hanc aquam, {{s}}ervantque aliquot dies donec feces {{s}}ub{{s}}ideant: potus e{{s}}t limpidus, grati{{s}}{{s}}imus atque adeo {{s}}alubris, pre{{s}}ertim illis qui affectibus renum aut ve{{s}}ic{{ae}} laborant; maxime {{s}}i potus Maizy adjiciatur. Aqua eadem plenius cocta vectitur in optimum mel: {{et}} foli expo{{s}}ita, additis ne{{s}}cio quibus rebus, in pr{{ae}}{{s}}tans acetum.

[[File:Historia naturalis Brasiliae (Page 91) BHL289184 (cropped).jpg|left|250px]]
{{sc|Ambaiba}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus: Arbor h{{ae}}c elegantem nanci{{s}}citur altitudinem {{et}} fere rectam, ut plurimum {{et}} {{s}}ine ramis; qu{{ae}}dam {{et}} ramos habent, {{s}}ed in {{s}}ummitate tantum. Cortex exterior {{s}}imilis ficui, con{{s}}tans primo cortice tenui, cinereo {{et}} {{s}}ub eo, cra{{s}}{{s}}o, lento ac viridi: lignum ejus album in{{s}}tar Betul{{ae}}, verum molle {{et}} quod facile pote{{s}}t {{s}}cindi. Caudex mediocris cra{{s}}{{s}}itiei, {{et}} totus intus cavus à radice ad {{s}}ummum u{{s}}que, {{et}} cavitas illa per inter{{s}}titia {{s}}emidigiti ubique di{{s}}tincta e{{s}}t tran{{s}}ver{{s}}ali membrana, in cujus medio foramen rotundum, magnitudine pi{{s}}i. In hac cavitate reperiuntur {{s}}emper formic{{ae}} rubr{{ae}}, ip{{s}}a coloris e{{s}}t hepatici. Ver{{s}}us {{s}}ummitatem folia circumpo{{s}}ita ut in Mamoiera, quodlibet innitens {{s}}uo pediculo {{s}}atis cra{{s}}{{s}}o, unam, duos {{et}} plures pedes longo, exterius ru{{s}}{{s}}o, interius {{s}}pongio{{s}}o: ip{{s}}um folium latum, rotundum, magnitudine integri folii chart{{ae}} expan{{s}}i, aut etiam majus, in novem aut decem lacinias {{s}}ectum, quarum centro infixus pediculus, à quo per {{s}}ingulas lacinias nervus ru{{s}}{{s}}us tendit per longitudinem {{et}} ven{{ae}} eminentes per obliquum: {{s}}uperius {{s}}unt {{s}}aturate viridia {{et}} inferius cinerea {{et}} videntur colorem in toto habere, qualem {{s}}anguis cum aqua mixtus, hi{{s}}pida ut folia ficus: in extremitate laciniarum linea cinerea {{s}}unt fimbriata. In {{s}}ummitate arboris cavitas continet medullam albam, {{s}}ucculentam {{et}} pinguem, qua Nigrit{{ae}} vulnera {{s}}ua feliciter curant, ut {{et}} foliis junioribus, {{et}} certe {{s}}ignatura hoc mon{{s}}trat.

Incrementum autem {{s}}umit arbor hoc modo: in {{s}}ummitate arboris exi{{s}}tit theca oblonga, foliacea, incana, qu{{ae}} continet in {{s}}e unum folium, {{et}} duos, tres vel quatuor minores thecas. Exteriore theca {{s}}e aperiente arbor folio augetur {{et}} {{s}}en{{s}}im fit altior, folium autem hoc in theca adhuc ab{{s}}conditum, orbis men{{s}}alis amplitudinem habet, cum theca natura {{s}}ua aperitur; egregie complicatum reconditum jacet, {{et}} quod jucundi{{s}}{{s}}imum {{s}}pectaculum, novum illud folium plane incanum et inferius ac dilute viride, {{s}}uperius plane rubrum ut aluta prutenica {{et}}&lt;noinclude&gt;{{rh||M2|eo mo-}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rrhd3k26v59u2i1fhqpezt1gyggrg0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/316</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81880</id>
    <revision>
      <id>264599</id>
      <parentid>264457</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264599</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="2mnlka0wri6irhl59frj3rgu4th8qef" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|284|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;‘mater’, ‘virtus’, ‘lux’, ‘Taygetē’, ‘Glycerium’; neutrorum vero duodecim, id est omnes absque o et x – per se enim nentrum in eas literas nullum desinit –, ut ‘hoc poema’, ‘sedile’, ‘gummi’, ‘cornu', ‘tribunal, ‘saxum’, ‘numen’, ‘marmor’, ‘tempus’, ‘lac’, ‘caput', ‘aliquid’; communium vero masculini et feminini sex, a o l r s x, ut ‘hic’ et ‘haec advena’, ‘homo’, ‘vigil’, ‘auctor’, ‘custos’, ‘coniunx’; communium trium generum quinque, i m r s x, ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc frugi’, ‘nequam’, ‘par’, ‘vetus’, ‘felix’. et hae quidem generales sunt nominativi terminationes, de quibus in nominativo latius tractatum est. nunc vero de genetivo et aliis casibus obliquis per singulas declinationes doceamus.

{{c|{{anchor+|DE OBLIQVIS CASIBVS PRIMAE DECLINATIONIS|{{x-maior|'''DE OBLIQVIS CASIBVS PRIMAE DECLINATIONIS.'''}}}}}}

&lt;p&gt;{{r|3|II 3}}Prima declinatio habet terminationes in nominativo tres, ‘a as es’: in 
a tam Latinorum quam Graecorum, tam masculinorum quam femininorum et communium, in ‘as’ vero et in ‘es’ Graecorum tantum et masculinorum, ut ‘hic scriba, poeta’, ‘haec Roma, Musa’, ‘hic’ et ‘haec advena’, ‘hic Aeneas’, ‘hic Anchises’.

&lt;p&gt;Eius genetivus et dativus in ‘ae’ diphthongon desinit. et pares habent syllabas nominativo, ut ‘hic poeta huius poetae huic poetae’, ‘hic Aeneas huius Aeneae huic Aeneae’, ‘hic Anchises huius Anchisae huic Anchisae’, nisi divisio fiat in genetivo poetica, qua frequenter veteres Romanorum poetae utuntur, ‘Aeneai’ et ‘Anchisai’ et ‘pictai’ et ‘aulai’ pro ‘Aeneae, Anchisae, pictae, aulae’ dicentes. {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|III {{wl|Q60220|Aeneidos}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Aulai medio libabant pocula Bacchi}}.&lt;ref&gt;[[Aeneis/Liber III#350|Aeneis 3.354]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2mnlka0wri6irhl59frj3rgu4th8qef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/436</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81882</id>
    <revision>
      <id>264590</id>
      <parentid>264466</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264590</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1574" sha1="ctglt81vmtz48norgyjhfxfjlbmu7wo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|404|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;‘colo’ quoque pro ‘diligo’ et ‘habito’ et ‘aro’ accipitur, ‘committo’ etiam 
pro ‘credo’ et ‘pecco’, nec non ‘admitto’ pro ‘assumo’ et ‘pecco’. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|II}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Iam fas est, admitte viros. dormitat adulter, 
{{gap|4em}}Illa iubet sumpto iuvenem properare cucullo}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#325|Saturae (Iuvenalis) 2.6.329-330]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
idem in eodem: 

Quid Psecas admisit’ quaenam est hic culpa puellae’ 
‘sapio’ prudentia et sapore. idem in IIII: 

Qui meminit, calidae sapiat quid vulva popinae. 
&lt;deficio’, ‘desisto’ et ‘vincor’. Sallustius in Iugurthino: ab rege i 
defecerat, id est ‘destiterat’. Iuvenalis in I III: 

et fragor aurem. 

Percutit, eventum viridis qua colligo panni. 

Nam si deficeret, 
id est ‘vinceretur’. ‘condo’, ‘aedifico’ et ‘celo’; ‘gratulor’, ‘gaudeo pariter 15 
cum alio’ et ‘gratias ago’. Afranius in cinerario; | 

Sexte ὁ frater mi, salvel!l cum salvus venis 

Meliusque est, gratulor dis, 
id est ‘gratias ago’. multa praeterea similiter tam in verbis quam in alis 
partibus orationis duplices habentia significationes invenies. 20 

{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE TEMPORIBVS VERBORVM|'''DE TEMPORIBVS VERBORVM.'''}}}}}}

VIII 38 Quoniam quae oceurrerunt memoriae de varia verborum significatione 
tractata sunt, nunc de tempore dicamus. 
Tempus accidit verbo ad diversi actus significationem accommodatum,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ctglt81vmtz48norgyjhfxfjlbmu7wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264594</id>
      <parentid>264590</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>264594</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="m0mijrdmpursaesghha475esw9dca9n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|404|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;‘colo’ quoque pro ‘diligo’ et ‘habito’ et ‘aro’ accipitur, ‘committo’ etiam pro ‘credo’ et ‘pecco’, nec non ‘admitto’ pro ‘assumo’ et ‘pecco’. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|II}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Iam fas est, admitte viros. dormitat adulter, 
{{gap|4em}}Illa iubet sumpto iuvenem properare cucullo}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#325|Saturae (Iuvenalis) 2.6.329-330]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in eodem:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Quid Psecas admisit? quaenam est hic culpa puellae}}?&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#490|Saturae (Iuvenalis) 2.6.494]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘sapio’ prudentia et sapore. idem in {{spatium|IIII}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Qui meminit, calidae sapiat quid vulva popinae}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber IV/Satura XI#80|Saturae (Iuvenalis) 4.11.81]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘deficio’, ‘desisto’ et ‘vincor’. {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in {{spatium|{{wl|Q669196|Iugurthino}}: ab rege defecerat}},&lt;ref&gt;[[Bellum Iugurthinum#56|Bellum Iugurthinum 56]]&lt;/ref&gt; id est ‘destiterat’. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|IIII}}:&lt;poem&gt;{{gap|20em}}{{spatium|et fragor aurem. 
{{gap|4em}}Percutit, eventum viridis qua colligo panni. 
{{gap|4em}}Nam si deficeret}},&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber IV/Satura XI#195|Saturae (Iuvenalis) 4.11.197-199]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;id est ‘vinceretur’. ‘condo’, ‘aedifico’ et ‘celo’; ‘gratulor’, ‘gaudeo pariter cum alio’ et ‘gratias ago’. {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|cinerario}};&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Sexte o frater mi, salvel! cum salvus venis 
{{gap|4em}}Meliusque est, gratulor dis}},&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;id est ‘gratias ago’. multa praeterea similiter tam in verbis quam in alis partibus orationis duplices habentia significationes invenies.

{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE TEMPORIBVS VERBORVM|'''DE TEMPORIBVS VERBORVM.'''}}}}}}

{{r|38|VIII 38}}Quoniam quae occurrerunt memoriae de varia verborum significatione 
tractata sunt, nunc de tempore dicamus. 

&lt;p&gt;Tempus accidit verbo ad diversi actus significationem accommodatum,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m0mijrdmpursaesghha475esw9dca9n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264595</id>
      <parentid>264594</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264595</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="78lh0yslu8ny5yswx5gnk3jt9l3ukho" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|404|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;‘colo’ quoque pro ‘diligo’ et ‘habito’ et ‘aro’ accipitur, ‘committo’ etiam pro ‘credo’ et ‘pecco’, nec non ‘admitto’ pro ‘assumo’ et ‘pecco’. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|II}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Iam fas est, admitte viros. dormitat adulter, 
{{gap|4em}}Illa iubet sumpto iuvenem properare cucullo}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#325|Saturae (Iuvenalis) 2.6.329-330]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in eodem:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Quid Psecas admisit? quaenam est hic culpa puellae}}?&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#490|Saturae (Iuvenalis) 2.6.494]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘sapio’ prudentia et sapore. idem in {{spatium|IIII}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Qui meminit, calidae sapiat quid vulva popinae}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber IV/Satura XI#80|Saturae (Iuvenalis) 4.11.81]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘deficio’, ‘desisto’ et ‘vincor’. {{spatium|{{wl|Q7170|Sallustius}}}} in {{spatium|{{wl|Q669196|Iugurthino}}: ab rege defecerat}},&lt;ref&gt;[[Bellum Iugurthinum#56|Bellum Iugurthinum 56]]&lt;/ref&gt; id est ‘destiterat’. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|IIII}}:&lt;poem&gt;{{gap|22em}}{{spatium|et fragor aurem. 
{{gap|4em}}Percutit, eventum viridis qua colligo panni. 
{{gap|4em}}Nam si deficeret}},&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber IV/Satura XI#195|Saturae (Iuvenalis) 4.11.197-199]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;id est ‘vinceretur’. ‘condo’, ‘aedifico’ et ‘celo’; ‘gratulor’, ‘gaudeo pariter cum alio’ et ‘gratias ago’. {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|cinerario}};&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Sexte o frater mi, salvel! cum salvus venis 
{{gap|4em}}Meliusque est, gratulor dis}},&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;id est ‘gratias ago’. multa praeterea similiter tam in verbis quam in alis partibus orationis duplices habentia significationes invenies.

{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE TEMPORIBVS VERBORVM|'''DE TEMPORIBVS VERBORVM.'''}}}}}}

{{r|38|VIII 38}}Quoniam quae occurrerunt memoriae de varia verborum significatione 
tractata sunt, nunc de tempore dicamus. 

&lt;p&gt;Tempus accidit verbo ad diversi actus significationem accommodatum,&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>78lh0yslu8ny5yswx5gnk3jt9l3ukho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/453</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81883</id>
    <revision>
      <id>264596</id>
      <parentid>264467</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>264596</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="hkegh54bwo23rmb9vk7tvgtsobp5ens" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VIII 60 — 63|451}}&lt;/noinclude&gt;‘pudere puduisse’, quamvis antiqui ‘puditum ire’ dicebant et ‘puditus’ participium, ut {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q798026|Bacchidibus}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Neque mei neque te tui intus puditum est factis, quae 
facis}}.&lt;ref&gt;[[Bacchides#375|Bacchides 379]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;nec non ‘metuere metuisse’ deficit futuro et ‘timere timuisse’, ‘latere latuisse’, ‘apparere apparuisse’, ‘oboedire oboedisse’ et pleraque neutra secundae coniugationis: ‘horrere horruisse’, ‘tepere tepuisse’, ‘rubere rubuisse’, ‘pavere pavisse’. inchoativorum quoque et meditativorum in infinitis non solum praeteritum, sed etiam futurum deficit tempus, ut ‘horrescere’, ‘tepescere’, ‘fervescere’, ‘parturire’, ‘esurire’, ‘lecturire’. nec 
non perfecta, si sint eiusdem formae inchoativorum, plerumque deficiunt futuro, ut ‘discere didicisse’, ‘poscere poposcisse’, ‘compescere compescuisse.

&lt;p&gt;Quoniam de deficientibus per tempora sufficienter dictum est, nunc de modis tractemus. 

{{c|{{anchor+|DE MODIS|{{x-maior|'''DE MODIS.'''}}}}}}

&lt;p&gt;{{r|63|XII 63}}Modi sunt diversae inclinationes animi, varios eius affectus demonstrantes. sunt autem quinque: indicativus sive definitivus, imperativus, optativus, subiunctivus, infinitus. 

&lt;p&gt;Indicativus, quo indicamus vel definimus, quid agitur a nobis vel ab aliis, qui ideo primus ponitur, quia perfectus est in omnibus tam personis quam temporibus et quia ex ipso omnes modi accipiunt regulam et derivativa nomina sive verba vel participia ex hoc nascuntur, ut ‘duco ducens duxi ductus dux’, ‘rego regens rexi rectus rex’, ‘ferveo fervens fervesco fervor’, ‘horreo horrens horresco horror’, ‘intellego intellegens intellexi intellectus’, ‘laedo laedens laesi laesus laesio’, et quia prima positio verbi, quae videtur ab ipsa natura esse prolata, in hoc est modo, {{pt|quem-}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hkegh54bwo23rmb9vk7tvgtsobp5ens</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264597</id>
      <parentid>264596</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264597</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="e3m0g2d7g3wibq5ozoo93e5n0064uil" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VIII 60 — 63|451}}&lt;/noinclude&gt;‘pudere puduisse’, quamvis antiqui ‘puditum ire’ dicebant et ‘puditus’ participium, ut {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q798026|Bacchidibus}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Neque mei neque te tui intus puditum est factis, quae 
facis}}.&lt;ref&gt;[[Bacchides#375|Bacchides 379]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;nec non ‘metuere metuisse’ deficit futuro et ‘timere timuisse’, ‘latere latuisse’, ‘apparere apparuisse’, ‘oboedire oboedisse’ et pleraque neutra secundae coniugationis: ‘horrere horruisse’, ‘tepere tepuisse’, ‘rubere rubuisse’, ‘pavere pavisse’. inchoativorum quoque et meditativorum in infinitis non solum praeteritum, sed etiam futurum deficit tempus, ut ‘horrescere’, ‘tepescere’, ‘fervescere’, ‘parturire’, ‘esurire’, ‘lecturire’. nec non perfecta, si sint eiusdem formae inchoativorum, plerumque deficiunt futuro, ut ‘discere didicisse’, ‘poscere poposcisse’, ‘compescere compescuisse.

&lt;p&gt;Quoniam de deficientibus per tempora sufficienter dictum est, nunc de modis tractemus. 

{{c|{{anchor+|DE MODIS|{{x-maior|'''DE MODIS.'''}}}}}}

&lt;p&gt;{{r|63|XII 63}}Modi sunt diversae inclinationes animi, varios eius affectus demonstrantes. sunt autem quinque: indicativus sive definitivus, imperativus, optativus, subiunctivus, infinitus. 

&lt;p&gt;Indicativus, quo indicamus vel definimus, quid agitur a nobis vel ab aliis, qui ideo primus ponitur, quia perfectus est in omnibus tam personis quam temporibus et quia ex ipso omnes modi accipiunt regulam et derivativa nomina sive verba vel participia ex hoc nascuntur, ut ‘duco ducens duxi ductus dux’, ‘rego regens rexi rectus rex’, ‘ferveo fervens fervesco fervor’, ‘horreo horrens horresco horror’, ‘intellego intellegens intellexi intellectus’, ‘laedo laedens laesi laesus laesio’, et quia prima positio verbi, quae videtur ab ipsa natura esse prolata, in hoc est modo, {{pt|quem-}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e3m0g2d7g3wibq5ozoo93e5n0064uil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/459</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81884</id>
    <revision>
      <id>264603</id>
      <parentid>264468</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>264603</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1915" sha1="72os9ocdzu6y7yktkrx6lh7tchnz7sr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VII 70 — 72|427}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Tum literator creditos 
{{gap|4em}}Ludo Faliscum liberos
{{gap|4em}}Causatus in campi patens
{{gap|4em}}Extraque muri ducere,
{{gap|4em}}Spatiandŏ paulatim trahit
{{gap|4em}}Hostilis ad valli latus.}}&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;sunt enim dimetri iambici. {{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Plurimus hic aeger moritur vigilandŏ, sed illum 
{{gap|4em}}Languorem peperit cibus inperfectus et haerens}}.&lt;ref&gt;[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura III#230|Saturae (Iuvenalis) 1.3.232-233]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;

{{c|{{anchor+|DE SPECIE VERBORVM|{{x-maior|'''DE SPECIE VERBORVM.'''}}}}}} 

&lt;p&gt;{{r|72|XIIII 72}}Species sunt verborum duae, primitiva et derivativa, quae inveniuntur fere in omnibus partibus orationis. est igitur primitiva, quae primam positionem ab ipsa natura accepit, ut ‘lego’, ‘ferveo’, ‘domo’, ‘facio’, ‘garrio’, ‘albo’; derivativa, quae a positivis derivantur, ut ‘lecturio’, ‘fervesco’, ‘domito’, ‘facesso’, ‘garrulo’, ‘albico’.

&lt;p&gt;Sunt igitur derivativorum diversae species, ut inchoativa, quae initium actus vel passionis significat, ut ‘caleo calesco’, ‘horreo horresco’, ‘tabeo tabesco’, quae plerumque a neutris absolutam vel intrinsecus natam significantibus passionem, quam Graeci {{graeca|''αὐτοπάϑειαν''}} dicunt, derivatur, ut ‘rubeo rubesco’, ‘palleo pallesco’, ‘marceo marcesco’, ‘areo aresco’, ‘luceo lucesco’, ‘pateo patesco’. ideo autem diximus ‘plerumque’, quia inveniuntur etiam ex aliis verbis, sed raro, ut ‘cupio cupisco’ – {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} in {{spatium|{{wl|Q2028309|oratore}}: divino aliquo animi motu maiora concupiscat}}.&lt;ref&gt;[[Orator#41|Orator 13.41]]&lt;/ref&gt; {{spatium|{{wl|Q1398|Virgilius}}}} in {{spatium|IIII {{wl|Q674439|georgicon}}}}:&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>72os9ocdzu6y7yktkrx6lh7tchnz7sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/405</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81889</id>
    <revision>
      <id>264591</id>
      <parentid>264486</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264591</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2037" sha1="azgo00dgl341norsqu2fzstt9tvy2mb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VIII 5 — 7|373}}&lt;/noinclude&gt;‘teneo tenui’, ‘moneo monui’, differentiae causa ‘maneo mansi’ facit, ne ‘manui’ dativus ‘manus’ putetur, et ‘neo nevi’, ne, si ‘nui’ diceremus, a ‘nuo’ esse videatur, ‘audeo ausus sum’, quia ‘hausi’ ab ‘haurio’ fit, quamvis huic aspiretur. ‘fac’, ‘dic’, ‘duc’, ‘fer’ magis placuit per apocopam proferri differentiae causa, ne, si ‘face’, dice’, ‘duce’, ‘fere’ diceremus, aliud significare putaremur, quamvis hoc non in omnibus consimilibus vel univocis soleat fieri. singula igitur verbis accidentia disserentes, quae in quibusque deficiant, prout animo occurrant, ostendemus. 

{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE SIGNIFICATIONE|'''DE SIGNIFICATIONE.'''}}}}}}

&lt;p&gt;{{r|7|II 7}}Significatio vel genus, quod Graeci affectum vocant verbi, in actu est proprie, ut dictum est, vel in passione, et omnia verba perfectam habentia declinationem et aequalem vel in o desinunt vel in ‘or’.

&lt;p&gt;Et in o quidem terminantia duas species habent, activam et neutralem.

&lt;p&gt;Et activa quidem semper actum significat et facit ex se passivam absque duobus verbis, ‘metuo’ et ‘metuor’, ‘timeo’ et ‘timeor’; haec enim contrarias vocibus videntur habere significationes, quamvis etiam ad sensus pertinentia verba, si quis altius consideret, in activis vocibus passionem et in passivis actionem fieri inveniat, ut ‘audio te’, ‘video te’, ‘tango te’; ostendo enim, pati me aliquid in ipso actu. cum enim dico ‘audio te’, ostendo, quod vocis tuae actum patiuntur aures meae; et e contrario ‘audior a te’ dico, cum vox mea agit aliquid in aures tuas. sed tamen quia nobis agentibus, id est sentientibus et aliquid facientibus, et oculi vident et aures audiunt et tactus corpori evenit, non irrationabiliter activorum et 
vocem et constructionem habuerunt. 

&lt;p&gt;Neutra vero appellaverunt, quae in o desinentia sicut activa non faciunt ex se passiva, quamvis varias habeant significationes, de quibus post docebimus.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>azgo00dgl341norsqu2fzstt9tvy2mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264592</id>
      <parentid>264591</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264592</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2033" sha1="0ajuqpm329bqk7anjywq0ffbswibgwn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VIII 5 — 7|373}}&lt;/noinclude&gt;‘teneo tenui’, ‘moneo monui’, differentiae causa ‘maneo mansi’ facit, ne ‘manui’ dativus ‘manus’ putetur, et ‘neo nevi’, ne, si ‘nui’ diceremus, a ‘nuo’ esse videatur, ‘audeo ausus sum’, quia ‘hausi’ ab ‘haurio’ fit, quamvis huic aspiretur. ‘fac’, ‘dic’, ‘duc’, ‘fer’ magis placuit per apocopam proferri differentiae causa, ne, si ‘face’, dice’, ‘duce’, ‘fere’ diceremus, aliud significare putaremur, quamvis hoc non in omnibus consimilibus vel univocis soleat fieri. singula igitur verbis accidentia disserentes, quae in quibusque deficiant, prout animo occurrant, ostendemus.

{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE SIGNIFICATIONE|'''DE SIGNIFICATIONE.'''}}}}}}

{{r|7|II 7}}Significatio vel genus, quod Graeci affectum vocant verbi, in actu est proprie, ut dictum est, vel in passione, et omnia verba perfectam habentia declinationem et aequalem vel in o desinunt vel in ‘or’.

&lt;p&gt;Et in o quidem terminantia duas species habent, activam et neutralem.

&lt;p&gt;Et activa quidem semper actum significat et facit ex se passivam absque duobus verbis, ‘metuo’ et ‘metuor’, ‘timeo’ et ‘timeor’; haec enim contrarias vocibus videntur habere significationes, quamvis etiam ad sensus pertinentia verba, si quis altius consideret, in activis vocibus passionem et in passivis actionem fieri inveniat, ut ‘audio te’, ‘video te’, ‘tango te’; ostendo enim, pati me aliquid in ipso actu. cum enim dico ‘audio te’, ostendo, quod vocis tuae actum patiuntur aures meae; et e contrario ‘audior a te’ dico, cum vox mea agit aliquid in aures tuas. sed tamen quia nobis agentibus, id est sentientibus et aliquid facientibus, et oculi vident et aures audiunt et tactus corpori evenit, non irrationabiliter activorum et 
vocem et constructionem habuerunt. 

&lt;p&gt;Neutra vero appellaverunt, quae in o desinentia sicut activa non faciunt ex se passiva, quamvis varias habeant significationes, de quibus post docebimus.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0ajuqpm329bqk7anjywq0ffbswibgwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264593</id>
      <parentid>264592</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264593</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="gwug1k4fd13c6fkdw7ozt4327u2bh8r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VIII 5 — 7|373}}&lt;/noinclude&gt;‘teneo tenui’, ‘moneo monui’, differentiae causa ‘maneo mansi’ facit, ne ‘manui’ dativus ‘manus’ putetur, et ‘neo nevi’, ne, si ‘nui’ diceremus, a ‘nuo’ esse videatur, ‘audeo ausus sum’, quia ‘hausi’ ab ‘haurio’ fit, quamvis huic aspiretur. ‘fac’, ‘dic’, ‘duc’, ‘fer’ magis placuit per apocopam proferri differentiae causa, ne, si ‘face’, dice’, ‘duce’, ‘fere’ diceremus, aliud significare putaremur, quamvis hoc non in omnibus consimilibus vel univocis soleat fieri. singula igitur verbis accidentia disserentes, quae in quibusque deficiant, prout animo occurrant, ostendemus.

{{x-maior|{{c|{{anchor+|DE SIGNIFICATIONE|'''DE SIGNIFICATIONE.'''}}}}}}

&lt;p&gt;{{r|7|II 7}}Significatio vel genus, quod Graeci affectum vocant verbi, in actu est proprie, ut dictum est, vel in passione, et omnia verba perfectam habentia declinationem et aequalem vel in o desinunt vel in ‘or’.

&lt;p&gt;Et in o quidem terminantia duas species habent, activam et neutralem.

&lt;p&gt;Et activa quidem semper actum significat et facit ex se passivam absque duobus verbis, ‘metuo’ et ‘metuor’, ‘timeo’ et ‘timeor’; haec enim contrarias vocibus videntur habere significationes, quamvis etiam ad sensus pertinentia verba, si quis altius consideret, in activis vocibus passionem et in passivis actionem fieri inveniat, ut ‘audio te’, ‘video te’, ‘tango te’; ostendo enim, pati me aliquid in ipso actu. cum enim dico ‘audio te’, ostendo, quod vocis tuae actum patiuntur aures meae; et e contrario ‘audior a te’ dico, cum vox mea agit aliquid in aures tuas. sed tamen quia nobis agentibus, id est sentientibus et aliquid facientibus, et oculi vident et aures audiunt et tactus corpori evenit, non irrationabiliter activorum et 
vocem et constructionem habuerunt. 

&lt;p&gt;Neutra vero appellaverunt, quae in o desinentia sicut activa non faciunt ex se passiva, quamvis varias habeant significationes, de quibus post docebimus.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gwug1k4fd13c6fkdw7ozt4327u2bh8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264598</id>
      <parentid>264593</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>264598</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="riat5w3clehojjawz7wp0zgixit55fo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VIII 5 — 7|373}}&lt;/noinclude&gt;‘teneo tenui’, ‘moneo monui’, differentiae causa ‘maneo mansi’ facit, ne ‘manui’ dativus ‘manus’ putetur, et ‘neo nevi’, ne, si ‘nui’ diceremus, a ‘nuo’ esse videatur, ‘audeo ausus sum’, quia ‘hausi’ ab ‘haurio’ fit, quamvis huic aspiretur. ‘fac’, ‘dic’, ‘duc’, ‘fer’ magis placuit per apocopam proferri differentiae causa, ne, si ‘face’, dice’, ‘duce’, ‘fere’ diceremus, aliud significare putaremur, quamvis hoc non in omnibus consimilibus vel univocis soleat fieri. singula igitur verbis accidentia disserentes, quae in quibusque deficiant, prout animo occurrant, ostendemus.

{{c|{{anchor+|DE SIGNIFICATIONE|{{x-maior|'''DE SIGNIFICATIONE.'''}}}}}}

&lt;p&gt;{{r|7|II 7}}Significatio vel genus, quod Graeci affectum vocant verbi, in actu est proprie, ut dictum est, vel in passione, et omnia verba perfectam habentia declinationem et aequalem vel in o desinunt vel in ‘or’.

&lt;p&gt;Et in o quidem terminantia duas species habent, activam et neutralem.

&lt;p&gt;Et activa quidem semper actum significat et facit ex se passivam absque duobus verbis, ‘metuo’ et ‘metuor’, ‘timeo’ et ‘timeor’; haec enim contrarias vocibus videntur habere significationes, quamvis etiam ad sensus pertinentia verba, si quis altius consideret, in activis vocibus passionem et in passivis actionem fieri inveniat, ut ‘audio te’, ‘video te’, ‘tango te’; ostendo enim, pati me aliquid in ipso actu. cum enim dico ‘audio te’, ostendo, quod vocis tuae actum patiuntur aures meae; et e contrario ‘audior a te’ dico, cum vox mea agit aliquid in aures tuas. sed tamen quia nobis agentibus, id est sentientibus et aliquid facientibus, et oculi vident et aures audiunt et tactus corpori evenit, non irrationabiliter activorum et 
vocem et constructionem habuerunt. 

&lt;p&gt;Neutra vero appellaverunt, quae in o desinentia sicut activa non faciunt ex se passiva, quamvis varias habeant significationes, de quibus post docebimus.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>riat5w3clehojjawz7wp0zgixit55fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/458</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81924</id>
    <revision>
      <id>264600</id>
      <timestamp>2026-05-04T13:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'γε   426 PRISCIANF INST.  op. 8B Ρ. , Ρ. 409. 10 Κ.  est supina) hoc interest, quod haec, sive ab activis sive ἃ communibus  nascantur, communem habent significationem, ut &quot;amandi”, τοῦ φελητέου,  id est “τοῦ φιλεῖν᾽ καὶ “τοῦ φιλεῖσϑαι᾽, illa vero passivam solam, ut  &lt;amandus?, ὃ φιλητέος, id est &quot;qui debet amari”, amanda”, φελητέα,  camandum”, φιλητέον; et quod supina, cum...'</comment>
      <origin>264600</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1624" sha1="lftw3lurb3m1qm0gmoj7tb29reekxaf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;γε 

426 PRISCIANF INST. 
op. 8B Ρ. , Ρ. 409. 10 Κ. 
est supina) hoc interest, quod haec, sive ab activis sive ἃ communibus 
nascantur, communem habent significationem, ut &quot;amandi”, τοῦ φελητέου, 
id est “τοῦ φιλεῖν᾽ καὶ “τοῦ φιλεῖσϑαι᾽, illa vero passivam solam, ut 
&lt;amandus?, ὃ φιλητέος, id est &quot;qui debet amari”, amanda”, φελητέα, 
camandum”, φιλητέον; et quod supina, cum sint generis neutri et semper 5 
singularia, coniunguntur diversis generibus et numeris, ut amando virum?” 
et &quot;amando, mulierem? et &quot;amando pueros?; et illis casibus adiunguntur, 
quibus et verbum, sicut supra quoque docuimus, ut &quot;noceo tibi, nocendi 
causa tibi, nocendo tibi, nocendum tibi?. quod autem praepositionibus 
separatis coniunguntur, quod verbi non est, ostendit usus. Cicero pro i 
Milone: huius ergo interfector si esset, in confitendo. idem 
in 1111 Verrinarum: ἃ quo pecuniam ob absolvendum accepe- 
ras. Virgilius in bucolico: | 

Et potum pastas age,'Tityre, et inter agendum 

Occursare capro, cornu ferit ille, caveto. 15 
idem in III georgicon: 

namque ante domandum 

Ingenfes tollent animos. 
et ostendunt ipsae praepositiones sive adverbia praepositiva, in o quidem 
terminaltionem ablativi esse, in &quot;um? vero. accusativi , quibus et adiungun- 20 
tur, in i vero genetivi, cui nwnquam praeponuntur separatae. illud tamen 
sciendum , quod in o supina tam corripiunt quam producunt auctores more 
verborum sive adverbiorum in o terminantium. {{spatium|{{wl|Q3611089|Alphius Avitus}}}} in {{spatium|II excellentium}}:&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lftw3lurb3m1qm0gmoj7tb29reekxaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/917</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81925</id>
    <revision>
      <id>264604</id>
      <timestamp>2026-05-04T15:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Joseftg123</username>
        <id>32252</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ' etiamsi usuras exegerit procurator, et in usus suos convertit, usuras cum praestare debere.  § 4. Si quis Titio mandaverit, ut ab actoribus suis mutuam pecuniam acciperet, mandati eum non acturum, Papinianus libro tertio Responso- rum scribit, quia de mutua pecunia eum habet obligatum; et ideo usuras eum petere non posse quasi ex causa mandati, si in stipulationem deductae non sunt.  § 5.- Idem Papinianus libro eodem refert, fideiussori cond...</comment>
      <origin>264604</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2651" sha1="77e8gxy8cfll0id7q6663a8prydn1az" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Joseftg123&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;
etiamsi usuras exegerit procurator, et in usus suos
convertit, usuras cum praestare debere.

§ 4. Si quis Titio mandaverit, ut ab actoribus
suis mutuam pecuniam acciperet, mandati eum
non acturum, Papinianus libro tertio Responso-
rum scribit, quia de mutua pecunia eum habet
obligatum; et ideo usuras eum petere non posse
quasi ex causa mandati, si in stipulationem deductae non sunt.

§ 5.- Idem Papinianus libro eodem refert, fideiussori condemnato, qui ideo fideiussit, quia dominus procuratori mandaverat, ut pecuniam mutuam acciperet, utilem actionem dandam, quasi institoriam, quia et hic quasi praeposuisse eum
mutuae pecuniae accipiendae videatur.

§ 6. Si cui mandavero , ut a Titio stipuletur,
potero cum eo, cui mandavi, agere mandati, ut
cum accepto liberet, si hoc velim; vel si malim, in
hoc agam, ut eum deleget mihi, vel si cui alii vo-
luero . Et Papinianus libro eodem scribit, si mater
pro filia dotem dederit, eamque mandante filia
vel illico stipulata sit, vel etiam postea , man-
dati eam teneri, quamvis ipsa sit, quae dotem de-

§ 7. Si quis ea, quae procurator suus et servi
gerebant, ita demum rata esse mandavit, si interventu Sempronii gesta essent, et male pecunia
credita sit , Sempronium, qui nihil dolo fecit, non
teneri; et est verum, eum, qui non animo procura-
toris intervenit, sed affectionem amicalem promi-
sit in monendis procuratoribus et actoribus, et
in regendis consilio, mandati non teneri, sed si
quid dolo fecerit , non mandati, sed magis de dolo
teneri .

§ 8.- Si mandavero procuratori meo, ut Titio
pecuniam meam credat sine usuris , isque non sine
usuris crediderit, an etiam usuras mihi restituere
debeat , videamus. Et Labeo scribit , restituere
cum oportere , etiamsi hoc mandaverim, ut gratuitam pecuniam daret, quamvis, si periculo suo credidisset , cessaret, inquit Labeo, in usuris actio
mandati .

§ 9.-Idem Labeo ait, et verum est, reputationes quoque hoc iudicium admittere; et sicuti fructus cogitur restituere is , qui procurat, ita sumtum, quem in fructus percipiendos fecit, deducere
cum oportet; sed et si ad vecturas suas, dum excurrit in praedia, sumtum fecit, puto hos quoque
sumtus reputare eum oportere, nisi si salariarius
fuit, et hoc convenit, ut sumtus de suo faceret ad
haec itinera, hoc est de salario (1).

§ 10. Idem ait, si quid procurator citra mandatum in voluptatem fecit, permittendum ei auferre , quod sine damno domini fiat, nisi rationem
sumtus istius dominus admittit .
§ 11. Fideiussores et mandatores, etsi sine iudicio solverint, habent actionem mandati .


(1) hoc est de salario, omitelas Hal.&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>77e8gxy8cfll0id7q6663a8prydn1az</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264605</id>
      <parentid>264604</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Joseftg123</username>
        <id>32252</id>
      </contributor>
      <origin>264605</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2650" sha1="towteer4tkbdr0gnd2vnz9lqg5bkyon" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Joseftg123&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;etiamsi usuras exegerit procurator, et in usus suos
convertit, usuras cum praestare debere.

§ 4. Si quis Titio mandaverit, ut ab actoribus
suis mutuam pecuniam acciperet, mandati eum
non acturum, Papinianus libro tertio Responso-
rum scribit, quia de mutua pecunia eum habet
obligatum; et ideo usuras eum petere non posse
quasi ex causa mandati, si in stipulationem deductae non sunt.

§ 5.- Idem Papinianus libro eodem refert, fideiussori condemnato, qui ideo fideiussit, quia dominus procuratori mandaverat, ut pecuniam mutuam acciperet, utilem actionem dandam, quasi institoriam, quia et hic quasi praeposuisse eum
mutuae pecuniae accipiendae videatur.

§ 6. Si cui mandavero , ut a Titio stipuletur,
potero cum eo, cui mandavi, agere mandati, ut
cum accepto liberet, si hoc velim; vel si malim, in
hoc agam, ut eum deleget mihi, vel si cui alii vo-
luero . Et Papinianus libro eodem scribit, si mater
pro filia dotem dederit, eamque mandante filia
vel illico stipulata sit, vel etiam postea , man-
dati eam teneri, quamvis ipsa sit, quae dotem de-

§ 7. Si quis ea, quae procurator suus et servi
gerebant, ita demum rata esse mandavit, si interventu Sempronii gesta essent, et male pecunia
credita sit , Sempronium, qui nihil dolo fecit, non
teneri; et est verum, eum, qui non animo procura-
toris intervenit, sed affectionem amicalem promi-
sit in monendis procuratoribus et actoribus, et
in regendis consilio, mandati non teneri, sed si
quid dolo fecerit , non mandati, sed magis de dolo
teneri .

§ 8.- Si mandavero procuratori meo, ut Titio
pecuniam meam credat sine usuris , isque non sine
usuris crediderit, an etiam usuras mihi restituere
debeat , videamus. Et Labeo scribit , restituere
cum oportere , etiamsi hoc mandaverim, ut gratuitam pecuniam daret, quamvis, si periculo suo credidisset , cessaret, inquit Labeo, in usuris actio
mandati .

§ 9.-Idem Labeo ait, et verum est, reputationes quoque hoc iudicium admittere; et sicuti fructus cogitur restituere is , qui procurat, ita sumtum, quem in fructus percipiendos fecit, deducere
cum oportet; sed et si ad vecturas suas, dum excurrit in praedia, sumtum fecit, puto hos quoque
sumtus reputare eum oportere, nisi si salariarius
fuit, et hoc convenit, ut sumtus de suo faceret ad
haec itinera, hoc est de salario (1).

§ 10. Idem ait, si quid procurator citra mandatum in voluptatem fecit, permittendum ei auferre , quod sine damno domini fiat, nisi rationem
sumtus istius dominus admittit .
§ 11. Fideiussores et mandatores, etsi sine iudicio solverint, habent actionem mandati .


(1) hoc est de salario, omitelas Hal.&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>towteer4tkbdr0gnd2vnz9lqg5bkyon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/901</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81926</id>
    <revision>
      <id>264606</id>
      <timestamp>2026-05-04T19:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'sitada, puede intentarse la acción de depósito cual si no se hubiere devuelto; porque cuando se devuelve deteriorada, puede decirse que no fué devuelta por dolo malo. § 17.—Si mi esclavo hubiere depositado, tendré no obstante la acción de depósito. § 18.—Si yo hubiere depositado en poder de un esclavo, y reclamara contra él, manumitido, dice Marcelo, que no obliga la acción, aunque solemos decir, que cualquiera debe estar obligado aun por el...</comment>
      <origin>264606</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="qf1r9ianjhfuv7bkwarjn4s0smv2ih0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;sitada, puede intentarse la acción de depósito cual si no se hubiere devuelto; porque cuando se devuelve deteriorada, puede decirse que no fué devuelta por dolo malo.
§ 17.—Si mi esclavo hubiere depositado, tendré no obstante la acción de depósito.
§ 18.—Si yo hubiere depositado en poder de un esclavo, y reclamara contra él, manumitido, dice Marcelo, que no obliga la acción, aunque solemos decir, que cualquiera debe estar obligado aun por el dolo cometido en esclavitud, porque así los delitos, como los daños siguen al agente; así, pues, se habrá de recurrir á otras acciones competentes.
§ 19.—Esta acción compete a los poseedores de los bienes, y á los demás sucesores, y á aquel á quien fué restituida la herencia por el Senadoconsulto Trebeliano.
§ 20.—En la acción de depósito se comprenderá no solamente el dolo pasado, sino también el futuro, esto es, después de contestada la demanda.
§ 21.—Por lo cual escribe Neracio, que si la cosa depositada se hubiera perdido sin dolo malo, y fuese recuperada después de contestada la demanda, esto no obstante con razón se compele al reo á la restitución, y no debe ser absuelto, si no restituyera. El mismo Neracio dice, que aunque se haya ejercitado contra ti la acción de depósito, cuando no tuvieras facultad de restituir, acaso por estar cerrados los almacenes, sin embargo, si antes de la condena tuvieras posibilidad de restituir, has de ser condenado, si no restituyeras, porque la cosa está en tu poder; porque entonces se ha de investigar, si hayas obrado con dolo, cuando no tienes la cosa.
§ 22.—Mas hállase escrito también en Juliano al libro décimo tercero del Digesto, que el que depositó una cosa puede ejercitar desde luego la acción de depósito; porque por esto mismo obra con dolo el que la recibió á su cargo, por no devolverla al que reclama la cosa. Mas dice Marcelo, que no siempre puede entenderse que obra con dolo el que no la devuelva al que la reclame; porque ¿qué, si la cosa estuviera en una provincia, ó en almacenes para cuya apertura no hubiera facultad al tiempo de la condena, ó si no se ha cumplido la condición del depósito?
§ 23.—No debe dudarse que esta acción es de buena fé.
§ 24.—Y por esto se ha de decir, que se comprenden en esta acción así los frutos, como toda causa, y los partos, de suerte que no se comprenda nuda la cosa.
§ 25.—Si vendiste la cosa depositada, y después la redimiste para la causa del depósito, aunque después hubiere perecido sin dolo malo, quedas obligado por la acción de depósito, porque ya una vez obraste con dolo malo vendiéndola.
§ 26.—También en la acción de depósito se jura para el litigio.
§ 27.—Será muy justo que, no solamente si mi esclavo, sino también si el que de buena fé me prestara servidumbre hubiere depositado una cosa, se me dé acción, si depositó cosa que me pertenecía.
§ 28.—Del mismo modo, también si yo tuviera el usufructo sobre un esclavo, podré ejercitar la misma acción, si lo que depositó fué del peculio que me pertenecía, ó si fué cosa mía.
§ 29.—Asimismo, si hubiere hecho el depósito un esclavo de la herencia, compete la acción al heredero que después la adquiera.
§ 30.—Si un esclavo hizo el depósito, ya si vivía, ya si hubiere fallecido, el señor ejercitará útilmen-&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qf1r9ianjhfuv7bkwarjn4s0smv2ih0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/902</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81927</id>
    <revision>
      <id>264607</id>
      <timestamp>2026-05-04T19:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ipse autem servus manumissus non poterit agere, sed et si fuerit alienatus, adhuc ei competit actio, cuius fuit servus, quum deponeret, initium enim contractus spectandum est.  § 31.—Si duorum servus sit, qui deposuit, unicuique dominorum in partem competit depositi.  § 32.—Si rem a servo depositam Titio, quem dominum eius putasti, quum non esset, restituisses, depositi actione te non teneri Celsus ait, quia nullus dolus intercessit; cum Titi...</comment>
      <origin>264607</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="mgg1leksd7gzbl6zrq1fnpg324jjlik" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;ipse autem servus manumissus non poterit agere, sed et si fuerit alienatus, adhuc ei competit actio, cuius fuit servus, quum deponeret, initium enim contractus spectandum est.

§ 31.—Si duorum servus sit, qui deposuit, unicuique dominorum in partem competit depositi.

§ 32.—Si rem a servo depositam Titio, quem dominum eius putasti, quum non esset, restituisses, depositi actione te non teneri Celsus ait, quia nullus dolus intercessit; cum Titio autem, cui res restituta est, dominus servi aget &lt;ref&gt; (1) ad exhibendum, adicionan Hal. Vulg. &lt;/ref&gt;. Sed si exhibuerit, vindicabitur; si vero, quum sciret esse alienum, consumserit, condemnabitur, quia dolo fecit, quominus possideret.

§ 33.—Eleganter apud Iulianum quaeritur, si pecuniam servus apud me deposuit, ita ut domino pro libertate eius dem, egoque dedero, an tenear depositi? Et libro tertio decimo &lt;ref&gt; Br.; Taur considera tertio decimo añadidas por antiguos copistas . &lt;/ref&gt; Digestorum scribit, si quidem sic dedero, quasi ad hoc penes me depositam, teque certioravero, non competere tibi depositi actionem, quia sciens recepisti; careo igitur dolo; si vero quasi meam pro libertate eius numeravero, tenebor. Quae sententia vera mihi videtur, hic enim non tantum sine dolo malo non reddidit, sed nec reddidit; aliud est enim reddere, aliud quasi de suo dare.

§ 34.—Si pecunia apud te ab initio hac lege deposita sit, ut, si voluisses, utereris, priusquam utaris, depositi teneberis.

§ 35.—Saepe evenit, ut res deposita vel numi periculo sint eius, apud quem deponuntur, utputa si hoc nominatim convenit; sed et si se quis deposito obtulit, idem Iulianus scribit, periculo se depositi illigasse, ita tamen, ut non solum dolum, sed etiam culpam et custodiam praestet, non tamen casus fortuitos.

§ 36.—Si pecunia in sacculo signato deposita sit, et unus ex heredibus eius, qui deposuit, veniat repetens, quemadmodum ei satisfiat, videndum est. Promenda pecunia est vel coram Praetore, vel intervenientibus honestis personis, et exsolvenda pro parte hereditaria. Sed etsi resignetur, non contra legem depositi fiet, quum vel Praetore auctore, vel honestis personis intervenientibus hoc eveniat, residuo vel apud eum remanente, sive hoc voluerit, sigillis videlicet prius ei impressis a Praetore, vel ab his, quibus coram signacula remota sunt, vel si hoc recusaverit, in aedem deponenda. Sed si res sunt, quae dividi non possunt, omnes debebit tradere, satisdatione idonea a petitore ei praestanda in hoc, quod supra eius partem est; satisdatione autem non interveniente, rem in aedem deponi, et omni actione depositarium liberari.

§ 37.—Apud Iulianum libro tertio decimo Digestorum talis species relata est; ait enim, si depositor decesserit, et duo existant, qui inter se conten-


&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mgg1leksd7gzbl6zrq1fnpg324jjlik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/903</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81928</id>
    <revision>
      <id>264608</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'dant, musquisque solum se heredem esse dicens, tradenda est res ei, qui paratus est adversus alterum reum defendere, hoc est eum, qui depositum suscepit&lt;ref&gt; hoc est-suscepit, omitelas Hal. &lt;/ref&gt;; quod si neuter hoc onus suscipiat, commodissime dicitur non esse cogendum a Praetore iudicium suscipere; oportet igitur rem deponi in aede aliqua, donec de hereditate iudicetur.  § 38.—Si quis tabulas testamenti apud se depositas pluribus praesenti...</comment>
      <origin>264608</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="8qw9v92j9ts6stxyy9jb7myppo2c1sq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;dant, musquisque solum se heredem esse dicens, tradenda est res ei, qui paratus est adversus alterum reum defendere, hoc est eum, qui depositum suscepit&lt;ref&gt; hoc est-suscepit, omitelas Hal. &lt;/ref&gt;; quod si neuter hoc onus suscipiat, commodissime dicitur non esse cogendum a Praetore iudicium suscipere; oportet igitur rem deponi in aede aliqua, donec de hereditate iudicetur.

§ 38.—Si quis tabulas testamenti apud se depositas pluribus praesentibus legit, ait Labeo depositi actione recte de tabulis agi posse. Ego arbitror et iniuriarum agi posse, si hoc animo recitatum testamentum est quibusdam praesentibus, ut iudicia secreta eius, qui testatus est, divulgarentur.

§ 39.—Si praedo vel fur deposuerint, Marcellus libro sexto Digestorum putat recte eos depositi acturos; nam interest eorum, eo quod teneantur.

§ 40.—Si quis argentum vel aurum depositum petat, utrum speciem an etiam pondus complecti debeat? Et magis est, ut utrumque complectatur, scyphum forte vel lancem vel pateram dicendo, et materiam et pondus addendo. Sed et si purpura sit infecta vel lana, pondus similiter adiiciendum est, salvo eo ut, si de quantitate ponderis incertum est, iuranti succurratur.

§ 41.—Si cista signata deposita sit, utrum cista tantum petatur an etiam species comprehendendae sint? Et ait Trebatius cistam repetendam, non singularum rerum depositi agendum; quod si res ostensa &lt;ref&gt; Taur, según corrección del códice Fl.; ostendae, según la escritura original, Br . &lt;/ref&gt; sunt et sic depositae, adiiciendae sunt etiam species vestis&lt;ref&gt; quodet si res ostensae, species forte vel vestes, et sic &lt;/ref&gt;. Labeo autem ait eum, qui cistam deponit, singulas quoque res videri deponere. Ergo et de rebus agere eum oportet. Quid ergo, si ignoraverit is, qui depositum suscipiebat, res ibi esse? Non multum facere, quum suscepit depositum. Ergo&lt;ref&gt; Fl, según Br.; Ego, Taur. &lt;/ref&gt;  et rerum depositi agi posse existimo, quamvis signata cista deposita sit.


§ 42.—Filiumfamilias teneri depositi constat, quia et ceteris actionibus tenetur; sed et cum patre eius agi potest, duntaxat de peculio. Idem et in servo, nam cum domino agetur. Plane et Iulianus scripsit et nobis videtur, si eorum nomine, qui sunt in potestate, agatur, venire in iudicium etiam si quid per eum, in cuius iure sunt, captus fraudatusve est, ut et dolus eorum veniat, non tantum ipsorum, cum quibus contractum est.

§ 43.—Si apud duos sit deposita res, adversus unumquemque eorum agi poterit, nec liberabitur alter, si cum altero agatur; non enim electione, sed solutione liberantur. Proinde si ambo dolo fecerunt et alter, quod interest, praestiterit, alter

&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qw9v92j9ts6stxyy9jb7myppo2c1sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/904</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81929</id>
    <revision>
      <id>264609</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'non convenietur exemplo duorum tutorum. Quod si alter vel nihil vel minus facere possit, ad alium pervenietur. Idemque et si alter dolo non fecerit et idcirco sit absolutus, nam ad alium pervenietur.  § 44.—Sed si duo deposuerint et ambo agant, si quidem sic deposuerunt ut vel unus tollat totum, poterit in solidum agere; sin vero pro parte, pro qua eorum interest, tunc dicendum est in partem condemnationem faciendam.  § 45.—Si deposuero apud...</comment>
      <origin>264609</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2471" sha1="8kkcef4si9j06dpl1phgoqb0krjd01g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;non convenietur exemplo duorum tutorum. Quod si alter vel nihil vel minus facere possit, ad alium pervenietur. Idemque et si alter dolo non fecerit et idcirco sit absolutus, nam ad alium pervenietur.

§ 44.—Sed si duo deposuerint et ambo agant, si quidem sic deposuerunt ut vel unus tollat totum, poterit in solidum agere; sin vero pro parte, pro qua eorum interest, tunc dicendum est in partem condemnationem faciendam.

§ 45.—Si deposuero apud te ut post mortem tuam reddas, et tecum et cum herede tuo possum depositi agere; possum enim mutare voluntatem et ante mortem tuam depositum repetere.

§ 46.—Proinde et si sic deposuero ut post mortem meam reddatur, potero et ego et heres meus agere depositi, ego &lt;ref&gt; ego, omitenla Hal. Vulg. &lt;/ref&gt;mutata voluntate.

§ 47.—Quia autem dolus duntaxat in hanc actionem venit, quaesitum est si heres rem apud testatorem depositam vel commodatam distraxit ignarus depositam vel commodatam, an teneatur. Et quia dolo non fecit, non tenebitur de re. An tamen vel de pretio teneatur quod ad eum pervenit? Et verius est teneri eum; hoc enim ipso dolo facit quod id quod ad se pervenit non reddit.

'''2'''.—PAULUS ''libro XXXI ad Edictum.''—Quid ergo si pretium nondum exegit aut minoris quam debuit vendidit? Actiones suas tantummodo praestabit.

'''3'''.—ULPIANUS ''libro XXXI &lt;ref&gt; XXX. , Hal . &lt;/ref&gt; ad Edictum.''—Plane si possit rem redimere et praestare nec velit, non caret culpa, quemadmodum si redemptam vel alia ratione suam factam noluit praestare, causatus quod semel ignarus vendiderit.

'''4'''.—PAULUS ''libro V ad Plautium.''—Sed etsi non sit heres sed putavit se heredem et vendidit, simili modo lucrum ei extorquebitur.

'''5'''.—ULPIANUS ''libro XXX ad Edictum.''—Ei apud quem depositum esse dicetur contrarium iudicium depositi datur; in quo iudicio merito in litem non iuratur, non enim de fide rupta agitur sed de indemnitate eius qui depositum suscepit.

§ 1.—In sequestrem depositi actio competit; si tamen cum sequestre convenit ut certo loco rem depositam exhiberet nec ibi exhibeat, teneri eum palam est. Quod si de pluribus locis convenit, in arbitrio eius est quo loco exhibeat; sed si nihil convenit, denuntiandum est ei ut apud Praetorem exhibeat.

§ 2.—Si velit sequester officium deponere, quid ei faciendum sit? Et ait Pomponius adire eum

&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8kkcef4si9j06dpl1phgoqb0krjd01g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/905</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81930</id>
    <revision>
      <id>264610</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Praetorem oportere, et ex eius auctoritate denuntiatione facta his, qui eum elegerant, ei rem restituendam, qui praesens fuerit. Sed hoc non semper verum puto; nam plerumque non est permittendum officium, quod semel suscepit, contra legem depositionis deponere, nisi iustissima causa interveniente; et, cum permittitur, raro ei res restituenda est, qui venit, sed oportet eam arbitratu iudicis apud aedem aliquam deponi.  '''6'''. PAULUS ''libro...</comment>
      <origin>264610</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2803" sha1="2b6lih7nxqf84n28fbu2dkpsxncyetr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;Praetorem oportere, et ex eius auctoritate denuntiatione facta his, qui eum elegerant, ei rem restituendam, qui praesens fuerit. Sed hoc non semper verum puto; nam plerumque non est permittendum officium, quod semel suscepit, contra legem depositionis deponere, nisi iustissima causa interveniente; et, cum permittitur, raro ei res restituenda est, qui venit, sed oportet eam arbitratu iudicis apud aedem aliquam deponi.

'''6'''. PAULUS ''libro II&lt;ref&gt; XXXI . , Hal . &lt;/ref&gt; ad Edictum''. — Proprie autem in sequestre est depositum, quod a pluribus in solidum certa conditione custodiendum reddendumque traditur.

'''7'''. ULPIANUS ''libro XXX ad Edictum.'' — Si hominem apud se depositum, ut quaestio &lt;ref&gt; Taur.; quesatio, Fl., Br. &lt;/ref&gt; de eo haberetur, ac propterea vinctum vel ad malam mansionem extensum, sequester solverit misericordia ductus, dolo proximum esse quod factum est arbitror, quia, cum sciret cui rei pararetur, intempestive misericordiam exercuit, cum posset non suscipere talem causam &lt;ref&gt; magis, inserta la Vulg .
Томо 1 - 106
 &lt;/ref&gt;quam decipere.

§ 1. Datur actio depositi in heredem ex dolo defuncti in solidum. Quamquam enim alias ex dolo defuncti non solemus teneri nisi pro ea parte quae ad nos pervenit, tamen hic dolus ex contractu rei persecutione descendit; ideoque in solidum unus heres tenetur, plures vero pro ea parte qua quisque heres est.

§ 2. Quoties foro cedunt numularii, solet primo loco ratio haberi depositariorum, hoc est eorum qui depositas pecunias habuerunt, non quas foenore apud numularios vel cum numulariis vel per ipsos exercebant; et ante privilegia igitur, si bona venierint, depositariorum ratio habetur, dummodo eorum qui vel postea usuras acceperunt ratio non habeatur, quasi renuntiaverint deposito.

§ 3. Item quaeritur, utrum ordo spectetur eorum qui deposuerunt, an vero simul omnium depositariorum ratio habeatur. Et constat simul admittendos; hoc enim rescripto principali significatur.

'''8'''. PAPINIANUS ''libro IX Quaestionum''. — Quod privilegium exercetur non in ea tantum quantitate quae in bonis argentarii ex pecunia deposita reperta est, sed in omnibus fraudatoris facultatibus; idque propter necessarium usum argentariorum ex utilitate publica receptum est. Plane sumptus causa, qui necessarie factus est, semper praecedit; nam deducto eo bonorum calculus subduci solet.

'''9'''. PAULUS ''libro XVII &lt;ref&gt; XXXI., Hal. &lt;/ref&gt;ad Edictum.'' — In depositi actione, si ex facto defuncti agatur adversus unum ex pluribus heredibus, pro parte hereditaria agere debeo; si vero ex suo delicto, pro parte non ago, merito, quia aestimatio refertur ad dolum quem in solidum ipse heres admisit.

&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2b6lih7nxqf84n28fbu2dkpsxncyetr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Domnolus Cenomanensis</title>
    <ns>102</ns>
    <id>81931</id>
    <revision>
      <id>264613</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Demetrius Talpa movit paginam [[Scriptor:Domnolus Cenomanensis]] ad [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius]]: sic nexus omnes</comment>
      <origin>264613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="n4afnd61s6v2zpzco1k9vmstielrsxw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius]]</text>
      <sha1>n4afnd61s6v2zpzco1k9vmstielrsxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264629</id>
      <parentid>264613</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Scriptor:Flavius Rusticus Helpidius]]</comment>
      <origin>264629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="q90r4kk7ce8mebcsexi6wmcq6chazgp" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera= 
|Natio=
|PostNationem=
|IndicisNomen=  
}}
==Opera==
*[[Testamentum (Domnolus)]]</text>
      <sha1>q90r4kk7ce8mebcsexi6wmcq6chazgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio Scriptoris:Domnolus Cenomanensis</title>
    <ns>103</ns>
    <id>81932</id>
    <revision>
      <id>264615</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Demetrius Talpa movit paginam [[Disputatio Scriptoris:Domnolus Cenomanensis]] ad [[Disputatio Scriptoris:Flavius Rusticus Helpidius]]: sic nexus omnes</comment>
      <origin>264615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="mbfdui4y12ux2memduobilmwk5ii3nb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Disputatio Scriptoris:Flavius Rusticus Helpidius]]</text>
      <sha1>mbfdui4y12ux2memduobilmwk5ii3nb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264633</id>
      <parentid>264615</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam vacuavit</comment>
      <origin>264633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/906</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81933</id>
    <revision>
      <id>264618</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ''''10.''' IULIANUS ''libro II. ex Minicio''.&lt;ref&gt; Minutio, Hal. &lt;/ref&gt;—Deposit i actio adversus coheredes &lt;ref&gt; heredes , Vulg. &lt;/ref&gt; eius, qui dolo carent, non competit.  '''11.''' ULPIANUS ''libro XLI. ad Sabinum''.—Quod servus deposuit, is, apud quem depositum est, servo ex bona fide rectissime reddet; nec enim convenit bonae fidei abnegare id, quod quis accepit, sed debebit reddere ei, a quo accepit, ita tamen, si sine dolo omni  &lt;ref&gt; T...</comment>
      <origin>264618</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="nyn590rurb99m5pdr3xxfr8plcu99wh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;'''10.''' IULIANUS ''libro II. ex Minicio''.&lt;ref&gt; Minutio, Hal. &lt;/ref&gt;—Deposit i actio adversus coheredes &lt;ref&gt; heredes , Vulg. &lt;/ref&gt; eius, qui dolo carent, non competit.

'''11.''' ULPIANUS ''libro XLI. ad Sabinum''.—Quod servus deposuit, is, apud quem depositum est, servo ex bona fide rectissime reddet; nec enim convenit bonae fidei abnegare id, quod quis accepit, sed debebit reddere ei, a quo accepit, ita tamen, si sine dolo omni 
&lt;ref&gt; Taur, según la escritura original: omnia, según antigua corrección del códice Fl. , Br. &lt;/ref&gt;
reddat, hoc est, ut ne culpae quidem suspicio sit. Denique Sabinus hoc explicuit addendo, nec ullam causam intervenire, qua putare possit dominum reddi nolle, id est, si potuit suspicari iusta ratione motus; ceterum sufficit bonam fidem adesse.
Sed et si ante eius rei furtum fecerat servus, si tamen ignoravit is, apud quem deposuit, vel credidit dominum non invitum fore huius solutionis, liberari potest; bona enim fides exigitur. Non tantum autem si remanenti in servitute fuerit solutum, sed etiam si manumisso vel alienato ex iustis causis solutum sit, scilicet si quis ignorans manumissum vel alienatum solvit. Idemque in omnibus debitoribus servandum Pomponius scribit.

'''12.''' POMPONIUS ''libro XXII. &lt;ref&gt; XV., Hal. &lt;/ref&gt;ad Sabinum''.—Si in Asia depositum fuerit, ut Romae reddatur, videtur id actum, ut non impensa eius id fiat, apud quem depositum sit, sed eius, qui deposuit.

§ 1. Depositum eo loco restitui debet, in quo sine dolo malo eius est, apud quem depositum est; ubi vero depositum est, nihil interest. Eadem dicenda sunt communiter et in omnibus bonae fidei iudiciis. Sed dicendum est, si velit actor suis impensis suoque periculo perferri rem Romam, ut audiendus sit, quoniam et in ad exhibendum actione id servatur.

§ 2. Cum sequestre recte agetur depositi, quam &lt;ref&gt; quum- oporteat, Hal.&lt;/ref&gt; et in heredem eius reddi oportet.

§ 3. Quemadmodum quod ex stipulatu vel ex testamento dari oporteat, post iudicium acceptum cum detrimento rei periret, sic depositum quoque eo &lt;ref&gt; ex, no erradamente Hal . &lt;/ref&gt;die, quo depositi actum sit, periculo eius est, apud quem depositum fuerit, si iudicii accipiendi tempore potuit id reddere reus nec reddidit.

'''13'''. PAULUS ''libro XXXI.
&lt;ref&gt; XXX. , Hat. &lt;/ref&gt;
 ad Edictum''.—Si quis infitiatus sit non adversus dominum, sed quod eum, qui rem depositam petebat, verum procuratorem aut heredem eius, qui deposuisset, non putaret, nihil dolo malo fecit; postea autem si cognoverit, cum eo agi poterit, quoniam nunc incipit dolo malo facere, si reddere eam non vult.

§ 1. Competit etiam condictio depositae rei.&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nyn590rurb99m5pdr3xxfr8plcu99wh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264620</id>
      <parentid>264618</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <origin>264620</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2700" sha1="6pqrhnjwpgar7lgistihiksl36yl2uc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;'''10.''' IULIANUS ''libro II. ex Minicio''.&lt;ref&gt; Minutio, Hal. &lt;/ref&gt;—Deposit i actio adversus coheredes &lt;ref&gt; heredes , Vulg. &lt;/ref&gt; eius, qui dolo carent, non competit.

'''11.''' ULPIANUS ''libro XLI. ad Sabinum''.—Quod servus deposuit, is, apud quem depositum est, servo ex bona fide rectissime reddet; nec enim convenit bonae fidei abnegare id, quod quis accepit, sed debebit reddere ei, a quo accepit, ita tamen, si sine dolo omni 
&lt;ref&gt; Taur, según la escritura original: omnia, según antigua corrección del códice Fl. , Br. &lt;/ref&gt;
reddat, hoc est, ut ne culpae quidem suspicio sit. Denique Sabinus hoc explicuit addendo, nec ullam causam intervenire, qua putare possit dominum reddi nolle, id est, si potuit suspicari iusta ratione motus; ceterum sufficit bonam fidem adesse.
Sed et si ante eius rei furtum fecerat servus, si tamen ignoravit is, apud quem deposuit, vel credidit dominum non invitum fore huius solutionis, liberari potest; bona enim fides exigitur. Non tantum autem si remanenti in servitute fuerit solutum, sed etiam si manumisso vel alienato ex iustis causis solutum sit, scilicet si quis ignorans manumissum vel alienatum solvit. Idemque in omnibus debitoribus servandum Pomponius scribit.

'''12.''' POMPONIUS ''libro XXII. &lt;ref&gt; XV., Hal. &lt;/ref&gt;ad Sabinum''.—Si in Asia depositum fuerit, ut Romae reddatur, videtur id actum, ut non impensa eius id fiat, apud quem depositum sit, sed eius, qui deposuit.

§ 1. Depositum eo loco restitui debet, in quo sine dolo malo eius est, apud quem depositum est; ubi vero depositum est, nihil interest. Eadem dicenda sunt communiter et in omnibus bonae fidei iudiciis. Sed dicendum est, si velit actor suis impensis suoque periculo perferri rem Romam, ut audiendus sit, quoniam et in ad exhibendum actione id servatur.

§ 2. Cum sequestre recte agetur depositi, quam &lt;ref&gt; quum- oporteat, Hal.&lt;/ref&gt; et in heredem eius reddi oportet.

§ 3. Quemadmodum quod ex stipulatu vel ex testamento dari oporteat, post iudicium acceptum cum detrimento rei periret, sic depositum quoque eo &lt;ref&gt; ex, no erradamente Hal . &lt;/ref&gt;die, quo depositi actum sit, periculo eius est, apud quem depositum fuerit, si iudicii accipiendi tempore potuit id reddere reus nec reddidit.

'''13'''. PAULUS ''libro XXXI.
&lt;ref&gt; XXX. , Hat. &lt;/ref&gt;
ad Edictum''.—Si quis infitiatus sit non adversus dominum, sed quod eum, qui rem depositam petebat, verum procuratorem aut heredem eius, qui deposuisset, non putaret, nihil dolo malo fecit; postea autem si cognoverit, cum eo agi poterit, quoniam nunc incipit dolo malo facere, si reddere eam non vult.

§ 1. Competit etiam condictio depositae rei.&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6pqrhnjwpgar7lgistihiksl36yl2uc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264621</id>
      <parentid>264620</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <origin>264621</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2770" sha1="pv3k4sdb8vhzkwnhafpck16or9x7fib" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;'''10.''' IULIANUS ''libro II. ex Minicio''.&lt;ref&gt; Minutio, Hal. &lt;/ref&gt;—Deposit i actio adversus coheredes &lt;ref&gt; heredes , Vulg. &lt;/ref&gt; eius, qui dolo carent, non competit.

'''11.''' ULPIANUS ''libro XLI. ad Sabinum''.—Quod servus deposuit, is, apud quem depositum est, servo ex bona fide rectissime reddet; nec enim convenit bonae fidei abnegare id, quod quis accepit, sed debebit reddere ei, a quo accepit, ita tamen, si sine dolo omni 
&lt;ref&gt; Taur, según la escritura original: omnia, según antigua corrección del códice Fl. , Br. &lt;/ref&gt;
reddat, hoc est, ut ne culpae quidem suspicio sit. Denique Sabinus hoc explicuit addendo, nec ullam causam intervenire, qua putare possit dominum reddi nolle, id est, si potuit suspicari iusta ratione motus; ceterum sufficit bonam fidem adesse.
Sed et si ante eius rei furtum fecerat servus, si tamen ignoravit is, apud quem deposuit, vel credidit dominum non invitum fore huius solutionis, liberari potest; bona enim fides exigitur. Non tantum autem si remanenti in servitute fuerit solutum, sed etiam si manumisso vel alienato ex iustis causis solutum sit, scilicet si quis ignorans manumissum vel alienatum solvit. Idemque in omnibus debitoribus servandum Pomponius scribit.

'''12.''' POMPONIUS ''libro XXII. &lt;ref&gt; XV., Hal. &lt;/ref&gt;ad Sabinum''.—Si in Asia depositum fuerit, ut Romae reddatur, videtur id actum, ut non impensa eius id fiat, apud quem depositum sit, sed eius, qui deposuit.

§ 1. Depositum eo loco restitui debet, in quo sine dolo malo eius est, apud quem depositum est; ubi vero depositum est, nihil interest. Eadem dicenda sunt communiter et in omnibus bonae fidei iudiciis. Sed dicendum est, si velit actor suis impensis suoque periculo perferri rem Romam, ut audiendus sit, quoniam et in ad exhibendum actione id servatur.

§ 2. Cum sequestre recte agetur depositi, quam &lt;ref&gt; quum- oporteat, Hal.&lt;/ref&gt; et in heredem eius reddi oportet.

§ 3. Quemadmodum quod ex stipulatu vel ex testamento dari oporteat, post iudicium acceptum cum detrimento rei periret, sic depositum quoque eo &lt;ref&gt; ex, no erradamente Hal . &lt;/ref&gt;die, quo depositi actum sit, periculo eius est, apud quem depositum fuerit, si iudicii accipiendi tempore potuit id reddere reus nec reddidit.

'''13'''. PAULUS ''libro XXXI.
&lt;ref&gt; XXX. , Hat. &lt;/ref&gt;
ad Edictum''.—Si quis infitiatus sit non adversus dominum, sed quod eum, qui rem depositam petebat, verum procuratorem aut heredem eius, qui deposuisset, non putaret, nihil dolo malo fecit; postea autem si cognoverit, cum eo agi poterit, quoniam nunc incipit dolo malo facere, si reddere eam non vult.

§ 1. Competit etiam condictio depositae rei.


&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pv3k4sdb8vhzkwnhafpck16or9x7fib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Opera quae Rusticus Helpidius scripsit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>81934</id>
    <redirect title="Categoria:Opera quae Flavius Rusticus Helpidius scripsit" />
    <revision>
      <id>264626</id>
      <timestamp>2026-05-04T20:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Demetrius Talpa movit paginam [[Categoria:Opera quae Rusticus Helpidius scripsit]] ad [[Categoria:Opera quae Flavius Rusticus Helpidius scripsit]]: Titulus male scriptus</comment>
      <origin>264626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="tsi2r6j8mc33zuz7f9cw0dasvllyebo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Categoria:Opera quae Flavius Rusticus Helpidius scripsit]]</text>
      <sha1>tsi2r6j8mc33zuz7f9cw0dasvllyebo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/907</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81935</id>
    <revision>
      <id>264627</id>
      <timestamp>2026-05-04T21:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'nomine,sed non antequam quid&lt;ref&gt; Hal. Vulg.; id, Fl. &lt;/ref&gt; dolo admissum sit; non enim quemquam hoc ipso, quod depositum accipiat, condictione obligari, verum quod dolum malum admiserit.  14. GAIUS libro IX. ad Edictum provinciale.—Si plures heredes extiterint ei, qui deposuerit, dicitur, si maior pars adierit, restituendam rem praesentibus. Maiorem autem partem non numero personarum, sed ex magnitudine portionum hereditariarum intelligenda...</comment>
      <origin>264627</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2443" sha1="8cks4pbbdbtsgitt0zhwn9bc4dfxjqp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;nomine,sed non antequam quid&lt;ref&gt; Hal. Vulg.; id, Fl. &lt;/ref&gt; dolo admissum sit; non enim quemquam hoc ipso, quod depositum accipiat, condictione obligari, verum quod dolum malum admiserit.

14. GAIUS libro IX. ad Edictum provinciale.—Si plures heredes extiterint ei, qui deposuerit, dicitur, si maior pars adierit, restituendam rem praesentibus. Maiorem autem partem non numero personarum, sed ex magnitudine portionum hereditariarum intelligendam, cautela idonea reddenda.

§ 1. Sive autem cum ipso, apud quem deposita est, actum fuerit, sive cum herede eius, et sua natura res ante rem iudicatam interciderit, veluti si homo mortuus fuerit, Sabinus et Cassius absolvi debere eum, cum quo actum est, dixerunt, quia aequum esset naturalem interitum ad actorem pertinere, utique cum interitura esset ea res, etsi restituta esset actori.

15. IULIANUS libro XIII. Digestorum.—Qui rem suam deponi apud se patitur, vel utendam rogat, nec depositi nec commodati actione tenetur; sicut qui rem suam conducit aut precario rogat, nec precario tenetur nec ex locato.

16. AFRICANUS libro VII. Quaestionum.—Si is, apud quem rem deposueris, apud alium eam deponat, et ille dolo quid admiserit, ob dolum eius, apud quem postea sit depositum, eatenus eum teneri, apud quem tu deposueris, ut actiones suas tibi praestet.

17. FLORENTINUS libro VII. Institutionum.—Licet deponere tam plures quam unus possunt, attamen apud sequestrem non nisi plures deponere possunt; nam tum id fit, cum aliqua res in controversiam deducitur; itaque hoc casu in solidum unusquisque videtur deposuisse, quod aliter est, cum rem communem plures deponunt.

§ 1. Rei depositae proprietas apud deponentem mane&lt;ref&gt;  Taur.; manent, Fl. Br .&lt;/ref&gt;t, sed et possessio, nisi apud sequestrem deposita est; nam tum demum sequester possidet; id enim agitur ea depositione, ut neutrius possessioni id tempus procedat.

18. NERATIUS libro II. Membranarum.—De eo, quod tumultus, incendii, ruinae, naufragii causa depositum est, in heredem de dolo mortui actio est &lt;ref&gt; et, insertan Hal. Vulg. &lt;/ref&gt; pro hereditaria portione et in simplum et intra annum quoque; in ipsum et in solidum et in duplum et in perpetuum datur.

19. ULPIANUS libro XVII.&lt;ref&gt; XXX., Hal. &lt;/ref&gt; ad Edictum.—Iulianus et Marcellus putant filiumfamilias depositi recte agere posse.

20. PAULUS libro XVIII. &lt;ref&gt; XXXI. , Hal. &lt;/ref&gt;ad Edictum.- Si&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8cks4pbbdbtsgitt0zhwn9bc4dfxjqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>264628</id>
      <parentid>264627</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <origin>264628</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2513" sha1="5mvnk9utz8ryv3vtzmd05ublf5v7g3r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;nomine,sed non antequam quid&lt;ref&gt; Hal. Vulg.; id, Fl. &lt;/ref&gt; dolo admissum sit; non enim quemquam hoc ipso, quod depositum accipiat, condictione obligari, verum quod dolum malum admiserit.

14. GAIUS libro IX. ad Edictum provinciale.—Si plures heredes extiterint ei, qui deposuerit, dicitur, si maior pars adierit, restituendam rem praesentibus. Maiorem autem partem non numero personarum, sed ex magnitudine portionum hereditariarum intelligendam, cautela idonea reddenda.

§ 1. Sive autem cum ipso, apud quem deposita est, actum fuerit, sive cum herede eius, et sua natura res ante rem iudicatam interciderit, veluti si homo mortuus fuerit, Sabinus et Cassius absolvi debere eum, cum quo actum est, dixerunt, quia aequum esset naturalem interitum ad actorem pertinere, utique cum interitura esset ea res, etsi restituta esset actori.

15. IULIANUS libro XIII. Digestorum.—Qui rem suam deponi apud se patitur, vel utendam rogat, nec depositi nec commodati actione tenetur; sicut qui rem suam conducit aut precario rogat, nec precario tenetur nec ex locato.

16. AFRICANUS libro VII. Quaestionum.—Si is, apud quem rem deposueris, apud alium eam deponat, et ille dolo quid admiserit, ob dolum eius, apud quem postea sit depositum, eatenus eum teneri, apud quem tu deposueris, ut actiones suas tibi praestet.

17. FLORENTINUS libro VII. Institutionum.—Licet deponere tam plures quam unus possunt, attamen apud sequestrem non nisi plures deponere possunt; nam tum id fit, cum aliqua res in controversiam deducitur; itaque hoc casu in solidum unusquisque videtur deposuisse, quod aliter est, cum rem communem plures deponunt.

§ 1. Rei depositae proprietas apud deponentem mane&lt;ref&gt;  Taur.; manent, Fl. Br .&lt;/ref&gt;t, sed et possessio, nisi apud sequestrem deposita est; nam tum demum sequester possidet; id enim agitur ea depositione, ut neutrius possessioni id tempus procedat.

18. NERATIUS libro II. Membranarum.—De eo, quod tumultus, incendii, ruinae, naufragii causa depositum est, in heredem de dolo mortui actio est &lt;ref&gt; et, insertan Hal. Vulg. &lt;/ref&gt; pro hereditaria portione et in simplum et intra annum quoque; in ipsum et in solidum et in duplum et in perpetuum datur.

19. ULPIANUS libro XVII.&lt;ref&gt; XXX., Hal. &lt;/ref&gt; ad Edictum.—Iulianus et Marcellus putant filiumfamilias depositi recte agere posse.

20. PAULUS libro XVIII. &lt;ref&gt; XXXI. , Hal. &lt;/ref&gt;ad Edictum.- Si


&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5mvnk9utz8ryv3vtzmd05ublf5v7g3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/908</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81936</id>
    <revision>
      <id>264637</id>
      <timestamp>2026-05-04T21:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alfredo Guzme Chicnes</username>
        <id>32213</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ' sine dolo malo rem depositam tibi amiseris, nec depositi teneris, nec cavere debes, si deprehenderis, eam reddi; si tamen ad te iterum pervenerit, depositi teneris.  '''21'''. IDEM ''libro LX.&lt;ref&gt;  XL .. Hal.&lt;/ref&gt;ad Edictum''.-Si apud filiumfamilias res deposita sit, et emancipatus rem teneat, pater nec intra annum de peculio conveniri debet, sed ipse filius.  § 1. Plus Trebatius existimat, etiamsi apud servum depositum sit, et manumissus...</comment>
      <origin>264637</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="csygx7vjvt16swuoyal8twce491flye" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Alfredo Guzme Chicnes&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;
sine dolo malo rem depositam tibi amiseris, nec depositi teneris, nec cavere debes, si deprehenderis, eam reddi; si tamen ad te iterum pervenerit, depositi teneris.

'''21'''. IDEM ''libro LX.&lt;ref&gt;  XL .. Hal.&lt;/ref&gt;ad Edictum''.-Si apud filiumfamilias res deposita sit, et emancipatus rem teneat, pater nec intra annum de peculio conveniri debet, sed ipse filius.

§ 1. Plus Trebatius existimat, etiamsi apud servum depositum sit, et manumissus rem teneat, in ipsum dandam actionem, non in dominum, licet ex ceteris causis in manumissum actio non detur.

'''22'''. MARCELLUS ''libro V.&lt;ref&gt;  1., lal.&lt;/ref&gt; Digestorum''.-Si duo heredes rem apud defunctum depositam dolo interverterint, quodam utique casu in partes tenebuntur; nam si diviserint decem milia&lt;ref&gt; Taur.; (millia), Fl. , Br.; millia, omitela Hal &lt;/ref&gt;, quae apud defunctum deposita fuerant, et quina milia &lt;ref&gt; ) Taur.; (millia), Fl. , Br.; millia, omitela Hal. &lt;/ref&gt; abstulerint, et uterque solvendo est, in partes obstricti erunt, nec enim amplius actoris interest. Quod si lancem conflaverint, aut conflari ab aliquo passi fuerint, aliave quae &lt;ref&gt; Taur, según corrección del codice Fl.; qua, según la
escritura original,Br.
 &lt;/ref&gt; species dolo eorum interversa fuerit, in solidum conveniri poterunt, ac si ipsi servandam suscepissent; nam certe verum est in solidum quemque dolo fecisse, et nisi pro solido res non potest restitui. Nec tamen absurde sentiet, qui hoc putaverit, plane nisi integrae rei restitutione eum, cum quo actum fuerit, liberari non posse; condemnandum tamen, si res non restituetur, pro ea parte qua heres extitit.

'''23'''. MODESTINUS ''libro II. Differentiarum''.-Actione depositi conventus servo constituto cibariorum nomine apud eundem iudicem utiliter experitur.

'''24'''. PAPINIANUS ''libro IX. Quaestionum''.-Lucius Titius Sempronio salutem. Centum nummos, quos hac die commendasti mihi annumerante servo Stichone actore, esse apud me, ut notum haberes, hac epistola manu mea scripta tibi notum facio; quos, quando voles et ubi &lt;ref&gt;  ut, Hal.&lt;/ref&gt;voles, confestim tibi numerabo. Quaeritur propter usurarum incrementum. Respondi, depositi actionem locum habere; quid est enim aliud commendare quam deponere? Quod ita verum est, si id actum est, ut corpora nummorum eadem redderentur; nam si, ut tantundem solveretur, convenit, egreditur ea res depositi notissimos terminos. In qua quaestione, si depositi actio non teneat, cum convenit tantundem, non idem reddi, rationem usurarum haberi non facile dicendum est. Et est quidem constitutum, in bonae fidei iudiciis, quod ad usuras attinet, ut tantundem possit officium arbitri quantum stipulatio; sed contra bonam fidem et depositi naturam est, usuras ab eo desiderare temporis ante moram, qui beneficium in suscipienda pecunia dedit; si ta-


&lt;hr style=&quot;width: 20%; margin-left: 0; border: 1px solid black;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>csygx7vjvt16swuoyal8twce491flye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francogallia (1586)/11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81937</id>
    <revision>
      <id>264647</id>
      <timestamp>2026-05-04T22:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 11 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} &lt;div class=text&gt; {{Liber |Ante= Capitum 10 |AnteNomen=Francogallia (1586)/10 |Post=Capitum 12 |PostNomen=Francogallia (1586)/12 }}  &lt;pages index=&quot;Hotman - Francogallia, 1586.djvu&quot; from=93 to=99 fromsection=11 tosection=11 /&gt; {{Liber |Ante= Capitum 10 |AnteNomen=Francogallia (1586)/10 |Post=Capitum 12 |PostNomen=Francogalli...'</comment>
      <origin>264647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="ebgb4askr9ys62hprmjmusftjr0o1yo" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Franciscus Hotomanus
|OperaeTitulus=Francogallia (1586)
|SubTitulus=Capitum 11
|OperaeWikiPagina=Francogallia (1586)
}}
&lt;div class=text&gt;
{{Liber
|Ante= Capitum 10
|AnteNomen=Francogallia (1586)/10
|Post=Capitum 12
|PostNomen=Francogallia (1586)/12
}} 
&lt;pages index=&quot;Hotman - Francogallia, 1586.djvu&quot; from=93 to=99 fromsection=11 tosection=11 /&gt;
{{Liber
|Ante= Capitum 10
|AnteNomen=Francogallia (1586)/10
|Post=Capitum 12
|PostNomen=Francogallia (1586)/12
}} 
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ebgb4askr9ys62hprmjmusftjr0o1yo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>