Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Европа 0 224 98074 97119 2026-04-02T02:21:35Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98074 wikitext text/x-wiki [[Файл:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|250px|thumb|right|Европа]] '''Европа''' — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]рин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. [[Азия]]дихъ галаз Европади [[Евразия]] континент арадал гъизвайди я. == ТӀвар == [[Файл:Europe serov.jpg|left|thumb|250px|[[Серов, Валентин Александран хва|В. Серов]], «Европа чуьнуьхун», [[1910]]. [[Москва]], [[Третьякован галерея]].]] Европадал [[Дегь чӀаван грециядин мифология|дегьчӀаван-грециядин мифологиядин]] героинядин, [[Зевс (мифология)|Зевса]] чуьнуьхнавай ва [[Крит]]диз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан [[Европа (мифология)|Европа]] тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет [[Гера (мифология)|Герадихъни]] [[Деметра]]дихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан [[Пьер Шартрен]]дин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я<ref>''Chantraine P.'' Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P.388</ref>. Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я: * гьакӀ месэла, са этимологияди Европа гафунин арадал атун грециядин '''''«еври-»''''' ва '''''«опс-»''''' дувулрикай — ''«вилер гьяркьуьди»'' баян ийизвайди я;<ref>Гудианов этимологик (''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223</ref> * [[Милетви Исихий]] лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди»<ref>цит. по: ''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223</ref> лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин '''''«‘rb»'''''<ref>''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С. 9, со ссылкой на: ''Astour M. C.'' Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece. Leiden, 1967. P. 128</ref> ва аккаддин '''''«erebu»''''' (кьведни «ракъинин акӀун»'' лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, [[Уэст, Мартин Личфилд|Мартин Уэстдиз]] и этимология усал хьтинди аквазва.<ref>«phonologically, the match between Europa’s name and any form of the Semitic word is very poor» (''West M. L.'' The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth. Oxford, 1997. P. [http://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC&pg=PA451 451])</ref> == География == Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я. Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я. Европадин къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|Кеферпатан МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]ри кьунвайди я. Континентдин къерехрив [[Балтик гьуьл|Балтик]], [[Аравилин гьуьл|Аравилин]], [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]], [[Азов гьуьл|Азов]], [[Кеферпатан гьуьл|Кеферпатан]], [[Лигуррин гьуьл|Лигуррин]], [[Адриатикадин гьуьл|Адриатикадин]], [[Тиррен гьуьл|Тиррен]], [[Ионрин гьуьл|Ионийрин]], [[Ирландиядин гьуьл|Ирландиядин]], [[Мармар гьуьл|Мармар]], [[Альборан]], [[Ваттрин гьуьл|Ваттрин]], [[Кельтрин гьуьл|Кельтрин]], [[Эгей гьуьл|Эгей]], [[Балеар гьуьл]]ер гвайди я. === Островарни зуростровар === Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]], [[Пиреней зуростров|Пиреней]], [[Балкан зуростров|Балканар]], [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]], [[Крым (зуростров)|Крым]], [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]], [[Бретонь (зуростров)|Бретоньни]] мсб. Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи островар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) |- |1 ||align=left| [[ЧӀехибритания (остров)]] || 229 946 |- |2 ||align=left| [[Исландия (остров)]] || 103 000 |- |3 ||align=left| [[Ирландия (остров)]] || 84 116 |- |4 ||align=left| [[Новая Земля (архипелаг)]] || 83 000 |- |5 ||align=left| [[Шпицберген (архипелаг)]] || 61 022 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи зуростровар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) |- |1 ||align=left| [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]] || 800 000 |- |2 ||align=left| [[Пиреней зуростров|Пиреней]] || 600 000 |- |3 ||align=left| [[Балкан зуростров|Балканар]] || 505 000 |- |4 ||align=left| [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]] || 149 000 |- |5 ||align=left| [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]] || 40 000 |- |} |} === Рельеф === {|align=right |- |[[Файл:CôteAmantsPanoramic.jpg|thumb|500px|[[Париж бассейн]]дин акунар]] |- |[[Файл:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|400px|Европадин виридалайни кьакьан тӀинкӀ — [[Эльбрус]] сув]] |} Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. [[Монблан]] сув тахьайтӀа 5642 м. [[Эльбрус]] сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я [[Каспи гьуьл]]уьн дугун. Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — [[РагъэкъечӀдай Европадин дугун|РагъэкъечӀдай Европадин]], [[Скифрин плита]], [[Падана дугун|Падана]], [[Юкьван Европадин дугун|Юкьван Европадин]], [[Юкьван Дунайдин дугун|Юкьван Дунайдин]][[Агъа Дунайдин дугун|Агъ Дунайдин]], [[Париж бассейн]]ни я. Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — [[Альпар]], [[Къавкъаз]], [[Карпатар]], [[Крым сувар]], [[Пиренеяр]], [[Аппенинар]], [[Урал]], [[Скандинавиядин сувар]], [[Балканар зуростровдин сувар]] я. КӀвалахзавай вулканар [[Исландия (остров)|Исландиядани]] [[Аравилин гьуьл]]уьн регионда ава. Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я: * [[Каледониядин акъалтвал]] — [[Скандинавиядин сувар]], [[Каледониядин сувар]]; * [[Герциниядин акъалтвал]] — [[Ибериядин массив]], [[Юкьван массив]], [[Вогезар]], [[Арденнар (сувар)|Арденнар]], [[Урал]]; * [[Альпыйрин акъалтвал]] — [[Пиренеяр]], [[Альпар]], [[Карпатар]], [[Аппенинар]], [[Балканар зуростровдин сувар]], [[Динар сувар]]. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни кьакьан сувар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !КӀукӀ !Суварин система !Кьакьанвал (м) |- |1 ||align=left| [[Эльбрус]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5642 |- |2 ||align=left| [[Къазбек]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5033 |- |3 ||align=left| [[Монблан]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4807 |- |4 ||align=left| [[Монте-Роза]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4634 |- |5 ||align=left| [[Юнгфрау]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4158 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни кьакьан вулканар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Алай чка !Кьакьанвал (м) |- |1 ||align=left| [[Этна]] || [[Сицилия]] || 3340 |- |2 ||align=left| [[Хваннадальсхнукур]] || [[Исландия]] || 2 119 |- |3 ||align=left| [[Гекла]] || [[Исландия (остров)]] || 1491 |- |4 ||align=left| [[Везувий]] || [[Италия (остров)]] || 1277 |- |5 ||align=left| [[Стромболи]] || [[Липар островар]] || 926 |- |} |} === Къенепатан ятар === Дибвилин вацӀар: [[Волга]], [[Дунай]], [[Урал (вацӀ)|Урал]], [[Днепр]], [[РагъакӀидайпатан Двина]], [[Дон]], [[Печора (вацӀ)|Печора]], [[Кама]], [[Ока]], [[Белая (Камадин агъавацӀ)|Белая]], [[Днестр]], [[Рейн]], [[Эльба]], [[Висла]], [[Тахо (вацӀ)|Тахо]], [[Луара]], [[Одер]], [[Неман]], [[Эбро]]. Дибвилин вирер: [[Каспи гьуьл]], [[Ладога (вир)|Ладога]], [[Онега (вир)|Онега]], [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева (вир)|Женева]]. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи вацӀар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Яргъивал (км) !Бассейн (км²) |- |1 ||align=left| [[Волга]] || 3530 || 1360 |- |2 ||align=left| [[Дунай]] || 2860 || 817 |- |3 ||align=left| [[Урал (вацӀ)|Урал]] || 2428 || 237 |- |4 ||align=left| [[Днепр]] || 2201 || 504 |- |5 ||align=left| [[Дон]] || 1870 || 422 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи вирер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) !Деринвал (м) |- |1 ||align=left| [[Каспи гьуьл]] || 376 000 || 1025 |- |2 ||align=left| [[Ладога (вир)|Ладога]] || 17 700 || 230 |- |3 ||align=left| [[Онега (вир)|Онега]] || 9690 || 127 |- |4 ||align=left| [[Венерн]] || 5585 || 100 |- |5 ||align=left| [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]] || 3550 || 15 |- |} |} <ref>[http://earth06.narod.ru/evr.htm Европа, цифры и факты. Общие сведения]</ref><ref>[http://www.natureal.ru/planeta/planeta11.php Евразия]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 Europe: Physical Geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913024630/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 |date=2012-09-13 }}</ref><ref>[http://allgeo.info/continents/europe/ allGeo.info — Европа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715120259/http://allgeo.info/continents/europe/ |date=2014-07-15 }}</ref><ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&loc=europe - Крупнейшие реки Европы]</ref><ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&loc=europe - Крупнейшие озёра Европы]</ref> == ТӀебиатдинни климатдин шартӀар == [[Файл:Vegetation Europe.png|thumb|380px|Европадин [[биом]]ар:<br /> <span style="color:#9fd6c9;background-color:#9fd6c9">____</span> — [[тундра]], <span style="color:#a7bddb;background-color:#a7bddb">____</span> — [[альприн тундра]], <span style="color:#006d64;background-color:#006d64">____</span> — [[тайга]], <span style="color:#3c9798;background-color:#3c9798">____</span> — [[суван тамар]], <span style="color:#a4e05d;background-color:#a4e05d">____</span> — [[пешер гьяркьуь тамар]], <span style="color:#907699;background-color:#907699">____</span> — [[аравилин гьуьлуьн тамар]], <span style="color:#f7ec6f;background-color:#f7ec6f">____</span> — [[Чуьл|халисан чуьл]], <span style="color:#9b8447;background-color:#9b8447">____</span> — [[Чуьл|къумлухдин чуьл]]. ]] [[Арктика]]дин островрални [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни [[тундра]]яр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар. Виридалайни чӀехи къумлух [[Рин къумлух]] я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай [[Табернас къумлух]]ни [[Калмыкия]]дин, [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин сергьятда авай [[Ногъай чуьлер]] зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй [[Калмыкия]]да пара чилер къумлухдиз элкъвена. РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: [[Урусат]]дани ([[Арчедадинни Дондин къумар]], [[Цимла къумар]]) [[Украина]]да ([[Олешкидин къумар]]). [[МуркӀадин гьамбарар]] — [[Шпицберген]]дал [[Новая Земля]]дал [[Исландия]]дал [[Альпар|Альпра]] [[Скандинавиядин сувар]]ра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я). Саки вири Европа [[юкьван гьалдин климат]]дин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, [[Котор залив]] винелай цава — 4650 мм я. == АкьалтӀай тӀинкӀер == [[Файл:Cabo da Roca monument.JPG|thumb|left|200px|[[Рока кӀвенкӀвечил]] Европа чӀехичилин виридалайни рагъакӀидайпатан тӀинкӀ хьиз къалурзавай лишан]] Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я. * кеферпатан — [[Нордкин кӀвенкӀвечил]], [[Норвегия]] (71°08′02″ к. гь. 27°39′00″ р.-э. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Nordkinn Wikipedia — Cape Nordkinn]</ref> * кьиблепатан — [[Тарифан кӀвенкӀвечил]], [[Испания]] (36°00′24″ к. гь. 5°36′29″ р.-а. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Punta_de_Tarifa Wikipedia — Punta de Tarifa]</ref> * рагъакӀидай патан — [[Рока кӀвенкӀвечил]], [[Португалия]] (38°46′51″ к. гь. 9°29′54″ р.-а. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Cabo_da_Roca Wikipedia — Cabo da Roca]</ref> * рагъэкъечӀдай патан — тӀвар авачир кӀукӀ, [[Урусат]] (68°18′37″ к. гь. 66°37′05″ р.-э. я.) == Европадин юкь == [[Файл:Center of Europe - monument - nearby Rakhiv - Ukraine (5647-49).jpg|thumb|right|200px|[[Европадин географиядин юкь]]&nbsp;— [[геодезиядин лишан]]. [[Закарпаття вилаят]]дик акатзавай [[Дилове]] хуьре]] Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я. АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава: * литвадин Пуршункес хуьр (Вильнюсдилай кеферпатахъ 25 км яргъал чка кьунва);<ref>[http://www.kurier.lt/?r=16&a=188 Литовский курьер — Михаил Киселев. Где центр Европы?]</ref> * кеферпатан Белоруссияда авай Полоцк шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 50 км яргъал чка кьунвай тӀинкӀ;<ref>[http://by.holiday.by/skarb/819 Holiday.by — Памятник «Географический центр Европы» в Полоцке]</ref> * юкьван Словакияда авай Кремница шегьердин патав гвай Крагуле хуьре авай тӀинкӀ;<ref>[http://ru.infoglobe.cz/tip-na-vylet/sr-kremnicke-bane-geograficky-stred-evropy Infoglobe.cz — Словакия: Кремницке Бане — географический центр Европы]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * украин Рахив шегьердин патав гвай Диловэ хуьруьн арада авай тӀинкӀ;<ref>[http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html prokarpaty.info — Географический центр Европы, Рахов, Закарпатье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213335/http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html |date=2016-03-04 }}</ref> * Польшадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Белостокдилай кеферпатахъ чка кьунвай Суховоля гминда авай тӀинкӀ;<ref name="tio">{{cite web|author=Виктор Корбут|datepublished=09 октября 2008|url=http://www.tio.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2600|title=О центре Европы|publisher=Туризм и отдых, №40 (675)|accessdate=2009-03-10|deadlink=404}}</ref> * украин Тэрнопиль областдик акатзавай Теребовля райондин Вышэнькы хуьруьн арада авай тӀинкӀ.<ref name="ternopol">{{cite web|url=http://www.ternopol.com/CenterOfEurope.html|title=Центр Европы|publisher=Информационный портал города Тернополь|accessdate=2009-03-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/68GATq2XM|archivedate=2012-06-08}}</ref> == Административ паюн == === Паюн === [[Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|thumb|right|300px|Европадин паюн: {{legend|#4080FF|[[Кеферпатан Европа]]}} {{legend|#00FFFF|РагъакӀидайпатан Европа}} {{legend|#FF8080|[[РагъэкъечӀдайпатан Европа]]}} {{legend|#00FF00|[[Кьиблепатан Европа]]}}]] Адетдалди Европа [[РагъакӀидайпатан Европа|РагъакӀидайпатандаз]], [[РагъэкъечӀдайпатан Европа|РагъэкъечӀдайпатандаз]], [[Кеферпатан Европа|Кеферпатандаз]], [[Кьиблепатан Европа|Кьиблепатандазни]] [[Юкьван Европа|Юкьвандаз]] пай ийизвайди я. И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда. Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур ([[Германиядин демократиядин республика|ГДР]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Румуния]], [[Болгария]], [[Албания]], [[Югославия]] и [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]]) талукьарзавай тир. РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]]дин кьиблепад, [[Италия]], [[Мальта]], [[Кипр]], [[Греция]]ни [[Туьркия]] санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз [[Исландия]]диз, [[Норвегия]]диз, [[Швеция]]диз, [[Дания]]дизни [[Финляндия]]диз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир. Гилан чӀавуз, [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]], [[Югославия]]ни [[Чехословакия]] чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз [[Австрия]], [[Швейцария]], гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], виликан [[Югославия]]дин уьлквеяр, [[Румуния]], [[Венгрия]], са чӀавара [[Балтикадин уьлквеяр]] (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди [[Урусат]] (Европада кьилди са пай), [[Украина]], [[Беларуссия]], [[Азербайжан]] (Европада са пай), [[Гуржистан]] (Европада са пай), [[Къазакъстан]] (Европада са пай), [[Молдавия]] (кьабул тахьанвай [[Днистердихъ галай Молдавиядин Республика]]дихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — [[ЧӀехибритания]], [[Ирландия]], [[Франция]]ни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, [[Германия]]. '''Европадин паюн:''' [[Файл:Europe Asia transcontinental.png|мини|250x250пкс|{{legend|#67e836|Михьиз Европада авай уьлквеяр}}{{legend|#9ac0ea|Европада са пай авай уьлквеяр}}]] * [[РагъакӀидайпатан Европа]] — [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Германия]], [[Ирландия]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург|Луьксембург]], [[Монако]], [[Нидерландар]], [[Франция]], [[ЧӀехибритания]], [[Швейцария]]; * [[РагъэкъечӀдайпатан Европа]] — [[Беларусия]], [[Булгъария]], [[Венгрия]], [[Молдавия]], [[Польша]], [[Румыния|Румуния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Урусат]], [[Чехия]]; * [[Кеферпатан Европа]] — [[Дания]], [[Исландия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]]; * [[Кьиблепатан Европа]] — [[Албания]], [[Андорра]], [[Боснияни Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Греция]], [[Испания]], [[Италия]], [[Косово]], [[Македония]], [[Мальта]], [[Португалия]], [[Сан-Марино]], [[Сербия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[ЧӀулав Сув]]. '''Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:''' * [[Азербайжан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада цӀудакай сад ава); * [[Гуржистан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада къадакай сад ава); * [[Къазакъстан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 14 % кьван ава); * [[Туьркия]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 3 % кьван ава); * [[Урусат]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 22-33 % кьван ава). === Гьукуматар === {| class="references-small sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Пайдах]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Герб]] ! ТӀвар ! Чилин кьадар<br />(км²) ! Агьалияр<br /> ! Агьалийрин къалинвал<br />(per km²) ! [[Кьилин шегьер]] ! Уьлкведин тӀвар (-ар) чпин чӀалал |- | style="text-align:center;"| {{Австриядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Austria Bundesadler.svg|20px]] | [[Австрия]] | style="text-align:right;"| 83 858 | style="text-align:right;"| 8 700 471 | style="text-align:right;"| 97,4 | [[Вена]] | Österreich |-| | style="text-align:center;"| {{Азербайжандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]] | [[Азербайджан]] | style="text-align:right;"| 86 600 | style="text-align:right;"| 9 574 000 | style="text-align:right;"| 110,5 | [[Baku]] | Azǝrbaycan |- | style="text-align:center;"| {{Албаниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Albania state emblem.svg|20px]] | [[Албания]] | style="text-align:right;"| 28 748 | style="text-align:right;"| 2 886 026 | style="text-align:right;"| 98,5 | [[Тирана]] | Shqipëria |- | style="text-align:center;"| {{Андоррадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Andorra.svg|20px]] | [[Андорра]] | style="text-align:right;"| 468 | style="text-align:right;"| 78 014 | style="text-align:right;"| 166,7 | [[Андорра-ла-Велья]] | Andorra |- | style="text-align:center;"| {{Беларусиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Belarus.svg|20px]] | [[Беларусия]] | style="text-align:right;"| 207 560 | style="text-align:right;"| 9 498 700 | style="text-align:right;"| 45,6 | [[Минск]] | Беларусь |- | style="text-align:center;"| {{Бельгиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Great Coat of Arms of Belgium.svg|20px]] | [[Бельгия]] | style="text-align:right;"| 30 528 | style="text-align:right;"| 11 289 853 | style="text-align:right;"| 360,6 | [[Брюссел]] | België/Belgique/Belgien |- | style="text-align:center;"| {{Болгариядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bulgaria.svg|20px]] | [[Болгария|Болгъария]] | style="text-align:right;"| 110 910 | style="text-align:right;"| 7 153 784 | style="text-align:right;"| 64,5 | [[София]] | България |- | style="text-align:center;"| {{Боснияни Герцеговинадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] | [[Боснияни Герцеговина]] | style="text-align:right;"| 51 129 | style="text-align:right;"| 3 825 334 | style="text-align:right;"| 74,8 | [[Сарайево]] | Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина |- | style="text-align:center;"| {{Ватикандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Vatican City.svg|20px]] | [[Ватикан]] | style="text-align:right;"| 0,44 | style="text-align:right;"| 800 | style="text-align:right;"| 1818,2 | [[Ватикан]] | Status Civitatis Vaticanæ |- | style="text-align:center;"| {{Венгриядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] | [[Венгрия]] | style="text-align:right;"| 93 030 | style="text-align:right;"| 9 830 485 | style="text-align:right;"| 105,7 | [[Будапешт]] | Magyarország |- | style="text-align:center;"| {{Германиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Germany.svg|20px]] | [[Германия]] | style="text-align:right;"| 357 021 | style="text-align:right;"| 82 162 000 | style="text-align:right;"| 230,1 | [[Берлин]] | Deutschland |- | style="text-align:center;"| {{Грециядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]] | [[Греция]] | style="text-align:right;"| 131 957 | style="text-align:right;"| 10 793 526 | style="text-align:right;"| 81,8 | [[Афинар]] | Elláda |- |- | style="text-align:center;"| {{Гуржистандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px]] | [[Гуржистан]] | style="text-align:right;"| 57 200 | style="text-align:right;"| 3 720 400 | style="text-align:right;"| 65 | [[Тбилиси]] | საქართველო, Сакартве́ло |-| |- | style="text-align:center;"| {{Даниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:National coat of arms of Denmark.svg|20px]] | [[Дания]] | style="text-align:right;"| 43 094 | style="text-align:right;"| 5 707 251 | style="text-align:right;"| 132,4 | [[Копенгьаген]] | Danmark |- | style="text-align:center;"| {{Ирландиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Ireland.svg|20px]] | [[Ирландия|Ирландиядин Республика]] | style="text-align:right;"| 70 280 | style="text-align:right;"| 4 658 530 | style="text-align:right;"| 66,3 | [[Дублин]] | Éire/Ireland |- | style="text-align:center;"| {{Исландиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Iceland.svg|20px]] | [[Исландия]] | style="text-align:right;"| 103 000 | style="text-align:right;"| 332 529 | style="text-align:right;"| 3,2 | [[Рейкйявик]] | Ísland |- | style="text-align:center;"| {{Испаниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Spain (corrections of heraldist requests).svg|20px]] | [[Испания]] | style="text-align:right;"| 504 851 | style="text-align:right;"| 46 438 422 | style="text-align:right;"| 92 | [[Мадрид]] | España |- | style="text-align:center;"| {{Италиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Italy.svg|20px]] | [[Италия]] | style="text-align:right;"| 301 230 | style="text-align:right;"| 60 665 551 | style="text-align:right;"| 201,4 | [[Рим]] | Italia |- | style="text-align:center;"| {{Македониядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|20px]] | [[Кеферпатан Македония]] | style="text-align:right;"| 25 713 | style="text-align:right;"| 2 071 278 | style="text-align:right;"| 80,6 | [[Скопье]] | Република Северна Македонија |- | style="text-align:center;"| {{Къазакъстандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Kazakhstan.svg|20px]] | [[Къазакъстан]] | style="text-align:right;"| 2 724 902 | style="text-align:right;"| 17 753 200 | style="text-align:right;"| 6,5 | [[Astana]] | Қазақстан |- | style="text-align:center;"| {{Латвиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Latvia.svg|20px]] | [[Латвия]] | style="text-align:right;"| 64 589 | style="text-align:right;"| 1 971 300 | style="text-align:right;"| 30,5 | [[Рига]] | Latvija |- | style="text-align:center;"| {{Литвадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Lithuania.svg|20px]] | [[Литва]] | style="text-align:right;"| 65 200 | style="text-align:right;"| 2 888 582 | style="text-align:right;"| 44,3 | [[Вилнуьс]] | Lietuva |- | style="text-align:center;"| {{Лихтенштейндин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Staatswappen-Liechtensteins.svg|20px]] | [[Лихтенштейн]] | style="text-align:right;"| 160 | style="text-align:right;"| 37 622 | style="text-align:right;"| 235,1 | [[Вадуц]] | Liechtenstein |- | style="text-align:center;"| {{Люксембургдин пайдах}} | style="text-align:center;"|[[Файл:Grandes armoiries du Grand-Duché de Luxembourg.svg|20px]] | [[Люксембург]] | style="text-align:right;"| 2 586 | style="text-align:right;"| 576 249 | style="text-align:right;"| 222,8 | [[Люксембург (шегьер)|Люксембург]] | Lëtzebuerg/Luxemburg/Luxembourg |- | style="text-align:center;"| {{Мальтадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Malta.svg|20px]] | [[Малта]] | style="text-align:right;"| 316 | style="text-align:right;"| 434 403 | style="text-align:right;"| 1374,7 | [[Валлетта]] | Malta |- | style="text-align:center;"| {{Молдовадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Moldova.svg|20px]] | [[Молдова]] | style="text-align:right;"| 33 843 | style="text-align:right;"| 3 553 100 | style="text-align:right;"| 105 | [[Кишинёв]] | Moldova |- | style="text-align:center;"| {{Монакодин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Monaco.svg|20px]] | [[Монако]] | style="text-align:right;"| 2,02 | style="text-align:right;"| 37 863 | style="text-align:right;"| 18 744 | [[Монако]] | Monaco |- | style="text-align:center;"| {{Нидерландрин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Koninklijk wapen van het koninkrijk der Nederlanden.svg|20px]] | [[Нидерландар]] | style="text-align:right;"| 41 543 | style="text-align:right;"| 16 979 120 | style="text-align:right;"| 408,7 | [[Амстердам]] | Nederland |- | style="text-align:center;"| {{Норвегиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]] | [[Норвегия]] | style="text-align:right;"| 385 178 | style="text-align:right;"| 5 213 985 | style="text-align:right;"| 13,5 | [[Осло]] | Norge |- | style="text-align:center;"| {{Польшадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Herb Polski.svg|20px]] | [[Польша]] | style="text-align:right;"| 312 685 | style="text-align:right;"| 37 967 209 | style="text-align:right;"| 121,4 | [[Варшава]] | Polska |- | style="text-align:center;"| {{Португалиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Portugal.svg|20px]] | [[Португалия]] | style="text-align:right;"| 91 568 | style="text-align:right;"| 10 341 330 | style="text-align:right;"| 112,9 | [[Лиссабон]] | Portugal |- | style="text-align:center;"| {{Румыниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Romania.svg|20px]] | [[Румыния]] | style="text-align:right;"| 238 391 | style="text-align:right;"| 19 759 968 | style="text-align:right;"| 82,9 | [[Бухарест]] | România |- | style="text-align:center;"| {{Сан-Маринодин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of San Marino.svg|20px]] | [[Сан-Марино]] | style="text-align:right;"| 61 | style="text-align:right;"| 31 950 | style="text-align:right;"| 523,8 | [[Сан-Марино (шегьер)|Сан-Марино]] | San Marino |- | style="text-align:center;"| {{Сербиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Serbia.svg|20px]] | [[Сербия]] | style="text-align:right;"| 88 407 | style="text-align:right;"| 7 076 372 | style="text-align:right;"| 80 | [[Белград]] | Srbija |- | style="text-align:center;"| {{Словакиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Slovakia.svg|20px]] | [[Словакия]] | style="text-align:right;"| 48 845 | style="text-align:right;"| 5 426 252 | style="text-align:right;"| 111,1 | [[Братислава]] | Slovensko |- | style="text-align:center;"| {{Словениядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Slovenia.svg|20px]] | [[Словения]] | style="text-align:right;"| 20 273 | style="text-align:right;"| 2 064 188 | style="text-align:right;"| 101,8 | [[Луьбляна]] | Slovenija |- | style="text-align:center;"| {{Туьркиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]] | [[Туьркия]] | style="text-align:right;"| 783 562 | style="text-align:right;"| 79 463 663 | style="text-align:right;"| 101,4 | [[Ankara]] | Türkiye |- | style="text-align:center;"| {{Украинадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|20px]] | [[Украина]] | style="text-align:right;"| 576 683 | style="text-align:right;"| 43 117 219 | style="text-align:right;"| 74,8 | [[Киев]] | Україна |- | style="text-align:center;"| {{Урусатдин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px]] | [[Урусат]] | style="text-align:right;"| 17 125 187 | style="text-align:right;"| 143 666 931 | style="text-align:right;"| 8,4 | [[Москва]] | Россия |- | style="text-align:center;"| {{Финляндиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Finland Alternative style.svg|20px]] | [[Финляндия]] | style="text-align:right;"| 336 593 | style="text-align:right;"| 5 487 308 | style="text-align:right;"| 16,3 | [[Гьелсинки]] | Suomi/Finland |- | style="text-align:center;"| {{Франциядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Armoiries république française.svg|20px]] | [[Франция]] | style="text-align:right;"| 547 030 | style="text-align:right;"| 64 513 242 | style="text-align:right;"| 117,9 | [[Париж]] | France |- | style="text-align:center;"| {{Хорватиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Croatia.svg|20px]] | [[Хорватия]] | style="text-align:right;"| 56 542 | style="text-align:right;"| 4 190 669 | style="text-align:right;"| 74,1 | [[Загреб]] | Hrvatska |- | style="text-align:center;"| {{Чехиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Czech Republic.svg|20px]] | [[Чехия]] | style="text-align:right;"| 78 866 | style="text-align:right;"| 10 553 843 | style="text-align:right;"| 133,8 | [[Прагьа]] | Česká republika |- | style="text-align:center;"| {{ЧӀехибританиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|20px]] | [[ЧӀехибритания]] | style="text-align:right;"| 244 820 | style="text-align:right;"| 65 341 183 | style="text-align:right;"| 266,9 | [[Лондон]] | United Kingdom |- | style="text-align:center;"| {{Черногориядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|20px]] | [[Черногория|ЧӀулав Сув]] | style="text-align:right;"| 13 812 | style="text-align:right;"| 622 218 | style="text-align:right;"| 45 | [[Подгорица]] | Crna Gora |- |- | style="text-align:center;"| {{Швециядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Great coat of arms of Sweden.svg|20px]] | [[Швеция]] | style="text-align:right;"| 449 964 | style="text-align:right;"| 9 851 017 | style="text-align:right;"| 21,9 | [[Стокгольм]] | Sverige |- | style="text-align:center;"| {{Швейцариядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|20px]] | [[Швейцария]] | style="text-align:right;"| 41 290 | style="text-align:right;"| 8 325 194 | style="text-align:right;"| 201,6 | [[Берн]] | Schweiz/Suisse/Svizzera/Svizra |- | style="text-align:center;"| {{Эстониядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Estonia.svg|20px]] | [[Эстония]] | style="text-align:right;"| 45 226 | style="text-align:right;"| 1 315 944 | style="text-align:right;"| 29 | [[Таллин]] | Eesti Vabariik |-class="sortbottom" style="font-weight:bold;" | colspan="3" | Вири санал | style="text-align:right;"| 10 180 000 | style="text-align:right;"| 742 500 000 | style="text-align:right;"| 70 |} === Кьабул тахьанвай гьукуматар === {| class="references-small sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Пайдах]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Герб]] ! ТӀвар ! [[Чилин кьадар]]<br>(км²) ! [[Агьалийрин кьадар]]<br>(2002-й йисан 1 июль) ! [[Агьалийрин къалинвал]]<br>(per км²) ! [[Кьилин шегьер]] |- | style="text-align:center"| {{Абхазиядин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px]] | [[Абхазия]] | style="text-align:right;"| 8.432 | style="text-align:right;"| 216.000 | style="text-align:right;"| 29 | [[Сухум]] |- | style="text-align:center"| {{Косоводин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Kosovo.svg|20px]] | [[Косово]] | style="text-align:right;"| 10.887 | style="text-align:right;" |<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=29 October 2011}}</ref> 1.804.838 | style="text-align:right;"| 220 | [[Приштина]] |- | style="text-align:center"| {{Кеферпатан Кипрдин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]] | [[Кеферпатан Кипр]] | style="text-align:right;"| 3.355 | style="text-align:right;"| 265.100 | style="text-align:right;"| 78 | [[Никосия]] |- | style="text-align:center"| {{Кьиблепатан Осетиядин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of South Ossetia.svg|20px]] | [[Кьиблепатан Осетия]] | style="text-align:right;"| 3.900 | style="text-align:right;"| 70.000 | style="text-align:right;"| 18 | [[Цхинвал]] |- | style="text-align:center"| {{Молдавиядин Нистрянэ республикадин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Transnistria.svg|20px]] | [[Молдавиядин Нистрянэ республика|Нистрянэ]] | style="text-align:right;"| 4.163 | style="text-align:right;"| 537.000 | style="text-align:right;"| 133 | [[Тираспол]] |} === Дегь чӀаварилай Европадихъ галаз галкӀанвай гьукуматар === * [[Эрменистан]] ([[Европадин Совет]]дин член) === [[Виртуал гьукумат]]ар === [[Файл:Entrée de Christiania.jpg|thumb|250px|Азад шегьер Христианиядиз гьахьун]] * {{Силэнддин пайдах}} [[Силэнд]] * {{Христианиядин пайдах}} [[Азад шегьер Христиания]] * {{Ладониядин пайдах}} [[Ладония]] ва мсб.<ref>[http://planeta.by/article/639 Общественно политический журнал «Планета» — Виртуальные государства]</ref><ref>[http://www.factroom.ru/facts/54791 factroom.ru — 10 самых удивительных виртуальных государств]</ref><ref>[http://www.minicount.narod.ru/raznoe/raznoe6.html minicount.narod.ru — Виртуальные государства]</ref> === Диндин орденар === * [[Мальтадин орден]] === Маса гьукуматрилай аслу тир чилер === [[Файл:Isle-of-Man-Ramsey-Kirk-Michael.jpg|right|250px|thumb|Мэн островдин аэрошикил: Рамси, Майкл хуьрер]] * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Акротирини Декелия]] * {{Аланд островрин пайдах}} [[Аланд островар]] * {{Гернсидин пайдах}} [[Гернси]] * {{Гибралтардин пайдах}} [[Гибралтар]] * {{Мэн Островдин пайдах}} [[Мэн Остров]] * {{Джерсидин пайдах}} [[Джерси]] * {{Фарерин пайдах}} [[Фарерар]] * {{Норвегиядин пайдах}} [[Шпицберген]] * {{Норвегиядин пайдах}} [[Ян-Майен]] <ref>[http://geo.koltyrin.ru/strany_mira_zavisimye.php http://geo.koltyrin.ru - Зависимые территории, спорные и территории с особым статусом]</ref><ref>[http://spravo4niki.com/skolko.php?id=26&zavisimie_territorii_mira http://spravo4niki.com - Полный список зависимых территорий мира]</ref> === Виридалайни чӀехи шегьерар === {|align=right |- |[[Файл:Panorama golden domed St Michael's Kiev.jpg|thumb|[[Киев]]|right|450px]] |- |[[Файл:Gendarmenmarkt berlin 2008 c filtered.jpg|thumb|[[Берлин]]|right|450px]] |} {| class="wikitable sortable" |- ! № ! [[Шегьер]] ! [[Уьлкве]] ! data-sort-type="number"|[[Агьалияр]] ! data-sort-type="number"|[[Йис]] |- |- | 1 | Align="left" | [[Москва]] | Align="left" | {{RUS}} | Align="right" | 12 108 257 | Align="right" | 2014 |- | 2 | Align="left" | [[Лондон]] | Align="left" | {{GBR}} | Align="right" | 8 174 100 | Align="right" | 2011<ref>{{ref-en}} [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html]</ref> |- | 3 | Align="left" | [[Истанбул]]<ref>Европада (чӀехи пай) ва Азияд ава.</ref> | Align="left" | {{TUR}} | Align="right" | 6 536 862<ref>Численность населения города, без населения ила Стамбул</ref> | Align="right" | 2010<ref>{{ref-tr}} Oracle Application Server Forms and Reports Services, [http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=buyukbelediye.RDF&p_il1=34&p_kod=2&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env Büyükşehir belediyeleri ve bağlı belediyelerin nüfusları — 2009] ({{lang-ru|Количество населения муниципальных образований на 2013 год}}. Данные Турецкого института статистики)</ref> |- | 4 | Align="left" | [[Санкт-Петербург]] | Align="left" | {{RUS}} | Align="right" | 5 131 942 | Align="right" | 2014 |- | 5 | Align="left" | [[Берлин]] | Align="left" | {{Германиядин пайдах}} [[Германия]] | Align="right" | 3 479 740 | Align="right" | 2011<ref>{{ref-de}} Amt für Statistik Berlin Brandenburg — Homepage, [http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2011/OT_A01-01-00_124_201104_BE.pdf Bevölkerungsstand in Berlin am 30. April 2011 nach Bezirken] ({{lang-ru |Статистическое управление Берлин-Бранденбург. Население Берлина по состоянию на 30 апреля 2011 }})</ref> |- | 6 | Align="left" | [[Мадрид]] | Align="left" | {{ESP}} | Align="right" | 3 273 049 | Align="right" | 2010<ref>{{ref-es}} Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute), [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Population Figures referring to 01/01/2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102155711/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 |date=2011-01-02 }} ({{lang-ru |Населения испанских провинций состоянию на 1 января 2010 }})</ref> |- | 7 | Align="left" | [[Киев]] | Align="left" | {{UKR}} | Align="right" | 2 815 951 | Align="right" | 2011<ref name='Sz01012011'>[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2010/chisel%202010.rar Статистический сборник " Численность населения Украины на 1 января 2011 года ". — Киев, ГКСУ, 2011. — 112с. (rar)]</ref> |- | 8 | Align="left" | [[Рим]] | Align="left" | {{ITA}} | Align="right" | 2 761 477 | Align="right" | 2011<ref name='ITALY: Major Cities'>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/Italy-Cities.html#Stadt_alpha Italy (Major Cities): Regions & Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Италии }})</ref> |- | 9 | Align="left" | [[Париж]] | Align="left" | {{FRA}} | Align="right" | 2 257 981 | Align="right" | 2009<ref name='FRANCE: Major Cities'>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/France-Cities.html#Stadt_alpha France (Major Cities): Regions & Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Франции }})</ref> |- | 10 | Align="left" | [[Минск]] | Align="left" | {{BLR}} | Align="right" | 1 900 800 | Align="right" | 2013<ref>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-декабре 2012 г.] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120709022322/belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php |date=2012-07-09 }} ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Беларуси }})</ref> |- |} == Халкьарин арада авай сад-хьунар == {|align=right |[[Файл:Supranational European Bodies-ru.svg|thumb|300px|Европадин икьраррани тешкилатра гьукуматри ийизвай иштараквал]] |- |[[Файл:Flag of Europe.svg|100px|thumb|[[Европадин ГалкӀ|ЕврогалкӀдинни]][[Европадин Совет]]дин пайдах]] |- |[[Файл:Flag of the CIS.svg|100px|thumb|[[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]]ин пайдах]] |- |[[Файл:NATO flag.svg|100px|thumb|[[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Натодин]] пайдах]] |- |[[Файл:OSCE logo-ru.svg|thumb|100px|[[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]]дин эмблема]] |- | |- | |} Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я. * [[Европадин Совет]] * [[Европадин Садвал|Европадин ГалкӀ]] ** [[Еврозона]] ** [[Шенгензона]] ** [[Таможнядин галкӀ]] ** [[Европадин экономикадин зона]] ** [[Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]] * [[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]] * [[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Нато]] * [[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]] * [[Кеферпатан Совет]] * [[Юкьван Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]] * [[Бенилюкс]] * [[ГУАМ]] * [[Евразиядин экономикадин кӀапӀал]] * [[Коллективдаказ чӀугвадай хата авачирвиликай Икьрарин Тешкилат]] * [[Арктикадин Совет]] * [[Балтикадин ассамблея]] * [[Балтик гьуьлуьн гьукуматрин совет]] * [[Баренцеван/Евроартикадин региондин Совет]] * [[Урусатдинни Беларуссиядин галкӀдин гьукумат]] * [[Евразиядин экономикадин кӀапӀалдин таможнядин галкӀ]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://ru.europedia.ws/ Европедия: Справочник Европы] * [http://www.euratlas.com/ Евроатлас] * [http://home.versatel.nl/gerardvonhebel Исторический атлас Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203144801/http://home.versatel.nl/gerardvonhebel/ |date=2009-02-03 }} * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,2929855,00.html Европейская культура] * [http://www.coe.int Официальный сайт Совета Европы] * [http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=180 Устав СНГ] * [http://www.euromag.ru/ Все о Европе] * [http://www.evropa.org.ua/ Страны Европы: информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726203229/http://evropa.org.ua/ |date=2011-07-26 }} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Европа| ]] 7rwvgdplzkc8aq9kghty56dyrrffaiu Лезги чӀал 0 402 98088 97814 2026-04-02T04:36:38Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98088 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал2 |тӀвар = Лезги чӀал |вичин тӀвар = Лезги чӀал |уьлквеяр = {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Урусат]], <br /> {{Азербайжандин пайдах|20px}} [[Азербайжан]] |регионар = |карта = Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар лез.svg |картадин алцум =295px |къул = 10-й номердив къейднавай рангуналди лезги чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава |официал чӀал = {{Дагъустандин пайдах|20px}} Дагъустан |Къайдада твазвай тешкилат = |рахазвайбурун кьадар = 600—800 агъзур кас |рейтинг = |статус = |терг хьана = |категория = [[Евразиядин чӀалар]] |классификация = * [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар|Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]] :* [[Нах-дагъустан чӀалар|Нах-дагъустан чӀалар]]ин хзан ::* [[Лезги чӀалар|Лезги чӀалар]]ин хел ::: |квай чӀалар = |кхьинар = [[кирилл]] |ГОСТ 7.75–97 = лез 390 |ISO1 = — |ISO2 = lez |ISO3 = lez }} '''Лезги чӀал''' — [[Лезгияр|лезги]] халкьдин хайи [[чӀал|чӀал]]. И чӀалал [[Дагъустан]]дин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата ва [[Азербайжан]]дин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата уьмуьр ийизвай 800 000-дав агакьна агьалияр рахазва. [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар|Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]]ин хзандин [[нах-дагъустан чӀалар|нах-дагъустан чӀалар]]ин кӀеретӀдин [[лезги чӀалар|лезги чӀалар]]ин хилек акатзава. ЮНЕСКО-ди акъуднай «Терг хьунин кичӀевилик квай дуьньядин чӀаларин атлас» журналда лезги чӀалаз ''vulnerable'', яни терг хьунин кичӀевилик квай чӀалан статус ганай. [[2010 йис]]ан [[Урусат|Урусатдин Федерациядин]] агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, лезги чӀалал 402 173 кас рахазвай<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. Энциклопедиядин «Этнолог» справочникдин малуматрив кьурвал, [[2007 йис]]уз [[Азербайжан]]да лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 364 000 кьван кас тир<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lez Ethnologue: Languages of the World]</ref>. Амма Азербайжан республикадин гьукуматди тӀебии тушир рекьералди Азербайжанда лезгийрин кьадар гзаф тӀимиларзава. Мисал патал, [[1936 йис]]уз Азербайжандин чӀехи дережадин мектебриз (ВУЗриз) кьабулун патал анжах лезги халкьдин векилривай гьар йисуз 400 рубль кьадарда «лезги пул лугьудай» кьетӀен харжи къачузвай. И харжидикай азад хьун патал пара кьадарда кесиб лезги хзанри чпин паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «лезги»-дин чкадал «азербайжанви» кхьенвай. ГьакӀ, Азербайжан республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал [[2009 йис]]уз Азербайжанда 180 300 лезгияр авай. Гьавиляй Азербайжанда авай лезгийрин кьадар гилани дуьз малум туш ва пара кьадарда гьуьжетринни веревирдерин себеб яз амукьзава. Лезги чӀалал улубарни газетар акъатзава. Виридалайни гзаф кьадарралди акъудзавай кьве газет ава, им [[Урусат]]да — «[[Лезги газет]]» ва [[Азербайжан]]да «[[Самур (газет)|Самур]]». Дегь девирра [[Алпан]]дин, юкьван виш йисара Къавкъазда и чӀалал гзаф агьалияр рахазвай. Алатай виш йисара лезги алфавит са шумудра масакӀа хьана. Гилан алфавит кирилл гьарфаралди туькӀуьрнавайди я. Адак 45 гьарф акатзава<ref>[http://juvanbur.net/lez/_1501 Лезги чӀал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304182046/http://www.juvanbur.net/lez/_1501 |date=2016-03-04 }}</ref>. Фонетикадин система ахъа тушир гьарфаралди девлетлу я. Падежриз дегиш хьунин система тафаватлу я. Лезги чӀалахъ 18 [[падеж]] ава. == Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал == Лезги чӀал гегьенш хьанвай чилерик [[Дагъустан]]дин [[Ахцегь район|Ахцегь]] (97,99 %), [[Докъузпара район|Докъузпара]] (93,50 %), [[Кьурагь район|Кьурагь]] (98,59 %), [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] (95,69 %), [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]] (99,61 %) ва са кьадар [[Хив район|Хив]] (42,05 %), [[Дербент район|Дербент]] (18,82 %), [[Рутул район|Рутул]] (9,00 %), [[Хасавюрт район|Хасавюрт]] (5,91 %) ([[ЦӀийи Къуруш]]), [[Кизляр район|Кизляр]] (3,71 %) ([[Сарсар]] хуьр) районар акатзава. [[Азербайжан]]да лезгияр чпин бинедин чилерал тир [[КцӀар район|КцӀар]] (90,63 %), [[Хъачмаз район|Хъачмаз]] (15,5 %), [[Кьвепеле район|Кьвепеле]] (16,4 %), [[Исмаиллы район|Исмаиллы]] (8 076 кас), [[Огъуз район|Огъуз]] (14,16 %), [[Къуба район|Къуба]] (6,8 %), [[Шеки район|Шеки]] (7 469 кас), [[Агъсу район]]ра уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, лезги чӀалан векилар Дагъустандинни Азербайжандин [[Баку]], [[Магьачкала]], [[Дербент]], [[Каспийск]], [[Сумгаит]], [[Кизляр]], [[Дагъустандин ЦӀаяр|Дагъустандин ЦӀаяр]], [[Избербаш]], [[Хасавюрт]] хьтин чӀехи шегьерра, ва [[Урусатдин Федерация]]дин чара-чара вилаятрани шегьерра авайди я. [[1877 йис]]уз [[Къавкъаздин дяве]]дилай кьулухъан йисара, бунтар къуватралди чуькьвезвай береда, [[Ярагъ]], [[ЦӀелегуьн|ЦӀелегуьн]], [[Рухун]], [[Арагъ]], [[СтӀал|СтӀал]], [[Курхуьр]] хьтин лезги суван хуьрер [[Турция]]диз куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз Турцияда 50 агъзурдилай пара лезгийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун гзафни-гзаф пай [[ассимиляция]] хьана [[туьрквер]]из элкъвенва. Ана авай лезги хуьрер: [[Кирне]] (Ортажа), Лезгикент, Яйлакёй (Балакесир вилайет), Дагъустан, Гуьнейкин, Финдижак, Каялипинар, Эмилрлер, Селимие, Османие, Султание<ref>[http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турцияда лезги диаспора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420225242/http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html |date=2013-04-20 }}</ref>. Лезгийрин мукьва къунши халкьар кефер пата [[агъулар]]ни [[табасаранар]], кьибле пата — [[азербайжанар]], рагъакӀидай патани — [[рутулар]] я. Вилик лезги чӀалан чирвилер агъулрин, табасаранрин ва рутулрин арада гзаф гегьенш тир. Са кьадар вахтунин къене, лезги чӀал чирвилерин чӀал яз агъулрин мектебра хайи чӀал хьиз гузвай. Им [[Сталин]]а тухузвай, гъвечӀи халкьар чӀехи халкьарин арада какадарна терг авунин политикадин план тир. [[Услар Карлович]]а вичин улубда «куьре чӀалал» (яни лезги чӀалал) рахазвайбурун кьадар 80 агъзур кьван кас тирди къалурзава<ref>Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VI. Кюринский язык. Тифлис, 1896. — 639 с.</ref>. Гила лезги чӀалал рахазвай ксарин кьадар чеб лезгийрилай гьелбетта са кьадар тӀимил я. {|class="wikitable" |- !'''Йисар''' ! Вири санлай ! Дагъустанда ! Азербайжанда |- |[[1886 йис]] | 149 348 | 99 246 | 50 102 |- |[[1926 йис]] | 162 000 | 102 000 | 60 000 |- |[[1939 йис]] | 208 354 | 96 751 | 111 603 |- |[[1959 йис]] | 206 797 | 108 615 | 98 182 |- |[[1970 йис]] | 299 955 | 162 721 | 137 234 |- |[[1979 йис]] | 346 824 | 188 804 | 158 020 |- |[[1989 йис]] | 375 736 | 204 370 | 171 366 |} [[1994 йис]]уз кьабулнавай Конституциядив кьурвал, лезги чӀал [[Дагъустан Республика]]дин официал чӀаларикай сад я. Эхиримжи виш йисан къене чӀалан жемиятдин функцияяр гегьенш хьанва. Гила лезги чӀал мектебра, басмадин идарайра, художестводин литературада, радио, телевидениеда кардик ква. Адал оригинал тир ва маса чӀаларай таржума авунвай чӀехи литература туькӀуьрнавайди я, театр, халкьдин арада чирвилерни культура чукӀурдай идараяр кардик ква. Лезги чӀалал республикадинни райондин газетар, журналар («[[Алам (журнал)|Алам]]», «[[Лезги газет]]», «[[Садвал (газет)|Садвал]]», «[[Самур (газет)|Самур]]» ва мсб.), жемиятдинни-политикадин ва илимдин литература акъатзава. Дагъустандин милли мектебра 4-ай классдал кьван сифте чирвилер лезги чӀалал гузва, амма чӀехи классра лезги чӀални литература кьилдин предметар хьиз гузвайди я. Дагъустандин университетда, Дагъустандин педагогикадин университетда ва Дербентдин вини дережадин педагогикадин колледжда, лезги чӀалан ва литературадин юкьван мектебрин муаллимар гьазурзавай, махсус хилер ава. == Тарих == Лезги чӀални литература, тарихдин вакъиайрихъ галаз кӀеви алкъайра аваз, арадал атана, вилик фенва. Адан бинеда халкьдин мецин эсерар, тарихдин эсерар ва дегь Алпандин литература ава. Малум тирвал, лезгияр алпан халкьарикай сад я. Профессор Я. Яралиеван чирна — жагъурунри чи халкьдин культурадин тарих мадни са шумуд виш йисан дегь хъувуна. 1990 — й йисарин сифте кьилера алимди субут авурвал, алпанрин кхьинар лезги чӀалан са нугъатдал авунва, яни алай аямдин [[I виш йис|I]]-[[VII виш йис]]ара Алпанда лезги чӀал гъвечӀи тайифаяр чеб-чпихъ галаз рахазвай, гьукуматдин фарманар ва литературадин эсерар кхьизвай чӀал тир<ref>«Самур» газет, 1993-йисан апрель</ref>. Гьавиляй алпанрин культура, литература ва тарих лезгийрин, гьакӀни лезги ва Дагъустандин чӀаларал рахазвай халкьарин ирс яз гьисабзава. И важибвал авай месэладихъ галаз алакъалу яз, алпанрин зарияр ва алимар: [[Давдакь]], [[Дасхуьруьнви Моисей]], [[Мехсети-Ханум]], [[Ширванви Хагани]], [[Кушуви Михьитар]], [[Хиниви Зайнаб]] ва масабуру лезги культурадиз, литературадиз ва илимдиз хтун тӀебии кар я. Дегь культурадин, кхьинрин ва улубрин сагьиб тир алпан ва алай девирдин лезги халкьарин алакъайрин профессор Я. Яралиева «Алпанрин кхьинар ва лезги чӀал улубда» (Магьачкъала, 1995) ахъайзава. === Лезги гафарин цӀуру къатар === Лезги халкь хьиз, лезги чӀални тарих тирвал лугьуз тежер кьван чӀехи мусибатрик акатна. Садбуруз лезгияр хайи чӀалакай магьрумариз кӀан хьана. Халкь рекьин патал лезгидин сад лагьай ва виридалайни хци яракь тир чӀал къакъудиз алахъна чапхунчияр. Ингье я халкь рекьиз хьанач, яни адан чӀал. Халкь хьиз, чӀални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна яшамиш хьана — дувулар деринра авайвиляй. Дувулриз вил вегьен. Гуржийрин чӀалан алим Г. В. Топуриади сифте яз са кьадар лезги гафар 4-5 агъзур йис инлай вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарна. Урусрин алим В. Шеврошкина вичин «Остров неразгаданных тайн» улубда лезги чӀалахъ 5 агъзур йис кьван тарих авайди баянарна. Гила бязи алимри 7-10 агъзур йисарин тарихрикай хабар гузва, чи чӀалан пелазги ва шумер чӀаларихъ галаз мукьвавилин гьакъиндай макъалаярни улубар кхьена чапдай акъудзава. Гьа икӀ, лезги чӀалахъ авсиятда къвердавай мадни гзаф делилар винел акъатзава. Месела, къадим лезги тайифайрин сад тир чӀалакай лезги чӀалар арадиз атун чи эрацал къведалди I агъзур йисан эхиррихъ галаз алакъалу я лугьузвайбур ава. ЯтӀани чи тайифайрин чӀалар гьи чӀавалай чара жез гатӀуннатӀа гьеле тайинариз хьанвач. Амма ихьтин кар кьиле фенвайди Къавкъаздин гегьенш чилерал уьмуьр гьалнавай лезги халкьдикай маса халкьар, лезги чӀалакай маса чӀалар арадиз атанвайди гзаф алимри хиве кьазва. Гьабурукай яз, Азербайжандин алим Мегьамедгьасан Велилиди вичин [[1921 йис]]уз Бакуда чапдай акъудай «Азербайжан. Географиядин — тӀебии этнографиядин ва экономикадин веревирдер» тӀвар алай улубда вуч кхьенватӀа, фикир гун: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''…Гьезерри ва маса [[туьрк халкьар|туьрк]] тайифайри, гьакӀ иранвийри ([[фарсар]]и) чуькьвенвай лезгияр Къафкъазия сувар галайнихъ, яни гилан Дагъустан галайнихъ фена. Яргъалди чпин чилерал маса миллетри хахавал авунатӀани, лезги тайифайрилай чпин чӀаларни къилихар хуьз алакьна. '' <br />''…Къафкъазия сувара ара датӀана кьиле фейи дявеяр ва маса вакъиаяр, гьакӀни тӀебиатди арадиз гъайи чӀуру гьалар себеб яз, лезгияр чара-чара чӀаларалди рахазвай гзаф тайифайриз пай хьана''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Гьа ихьтин фикир вичин «Азербайжанцин тарих» твар алай улубда Рашид бег Исмаиловани лагьанва ([[Баку]], [[1923 йис]]). ЧӀалан алимрикай [[Бокарёв, Евгений Алексеевич|Е. А. Бокарева]] кхьизвайвал<ref>Е. Н. Бокарев. Введение в сравнительно-исторические изучение дагестанских языков. Махачкала, 1961, ч. 57.</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Дагъустандин вири чӀаларихъ умуми тир, абурун дегь тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чӀалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава. Маса гафуналди, и карди абурухъ тарихдин вакъиаяр себеб яз са кьадар маса чӀалариз пай хьайи са диде чӀал хьайидакай шагьидвалзава.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Лезгийрин тарихдиз талукь кьилди кьве улуб басмадай акъудай тарихдин илимрин доктор, профессор [[Михаил Мататович Ихилов|М. М. Ихилова]] вичин «К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы» тӀвар алай улубда кхьенва<ref>М. М. Ихилов. К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы. «Самур» газет № 16, 1992-йисан 1-10-май. ч. 7.</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''ЧӀалан лишанрал гьалтайла, Дагъустандин халкьар (чпин группаярни галаз аварар, даргияр, лезгияр, гьакӀни яхулар) генетикадин жигьетдай сад я, масакӀа лагьайтӀа, абурун чӀалар са асул чӀалакай арадиз атанва. И кар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и чӀаларал рахазвайбурни са халкьдикай арадиз атанвайбур я.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Винидихъ тӀварар кьур кирамрин ва маса чӀалан пешекаррин ихьтин фикирар асасдиз къачуртӀа ва чи чӀалан алим профессор Р. И. Гьайдарова кхьенвайбур рикӀел хкайтӀа, гзаф метлебар ашкара жеда<ref>Р. И. Гьайдаров, Гь. И. Мегьамедов, Н. Б. Эседуллаева. Лезги чӀал. Магьачкьала, 1994, ч. 21-22.</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Лезги чӀалан са кьадар гафар са маса лезги чӀалара ваъ, гьакӀни Дагъустандин маса чӀаларани (авар, дарги, лак ва мсб.) дуьшуьш жеда. Ихьтин гафарик, месела, агъадихъ галайбур акатда: «мез», «ниси», «къад», «жув», «сам», «цӀай», «руьхъ», «цав» ва масабур. Ибур лезги чӀалан лексикадин лап цӀуру къатариз талукь гафар я. Дагъустандин чӀаларин умуми лексикадиз талукь гафар лезги чӀала виликди гзаф авай, амма гьам лезги, гьам маса чӀалара фонетикадин рекьяй чӀехи масакӀа хьунар кьиле фин себеб яз, алай вахтунда ахьтин гафар чеб-чпивай бегьем чара хьана, кьилди-кьилдин гафариз элкъвенва. Анжах гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай а гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва. Месела, лезги чӀалан «сад», «сас», «яц», «варз» гафариз [[авар чӀал|авар]], [[анди чӀал|анди]], [[цез чӀал|цез]], [[лак чӀал|лак]], [[дарги чӀал|дарги]], [[табасаран чӀал|табасаран]] ва [[арчи чӀал|арчи чӀал]]ара гьа и гафарихъ галаз са дувулрикай хьанвай ихьтин гафар талукь я: авар — «цо», «ца», «оц», «моцӀицӀ»; анди — «се», «сал», «унсо», «борцӀцӀи»; цез — «сис», «сила», «ис», «буци»; дарги — «ца», «цула», «унц», «бадз»; лак — «ца», —, «ниц», «барз»; табасаран — «са» (р, б), «силиб», «йиц», «ваз»; арчи — «ос//са», «сот», «анс», «бац». Лезги чӀалан са кьадар гафарин дувулар, инал мисал гъайи саягъ, са Дагъустандин чӀаларин лексикайра ваъ, гьакӀни михьиз Къавкъаздин суван чӀаларин гафарикни дуьшуьш жезва. Амма и жигьетдай чи чӀалан лексика чирна-жагъурнавач. Чавай ахьтин гафарикай са шумуд къалуриз жеда: «цӀай», «яр», «туьрез».''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> === Лезги литература === {{main|Лезги литература}} [[2000 йис]]уз Я. Яралиева мад са кьери чирна — жагъурун кьилиз акъудна: алимди гьеле [[1908 йис]]уз Крит кьураматдилай жагъай чепедин чархунал авунвай кхьинар (абур тахминан цӀийи аямдилай 1700 йисан вилик шикилралди атӀанва) сифте яз кӀелна ва лезги чӀалаз мукьва Къавкъаздин са чӀалал авунвайди тайинарна<ref>«Дагъустандин гьахъвал», 2000 йисан 17-май</ref>. Ихьтин къиметлу чирна — жагъурунри чи халкь [[Мукьвал РагъэкъечӀдай пад|Мукьвал РагъэкъечӀдай патан]] дегь халкьарихъ галаз яшайишдин, культурадин, литературадин ва маса жигьетрай галкӀанвайди успатарзава. Муькуь патахъай, чаз малум тирвал, лезги зарийрин ва алимрин эсерар гьеле дегь заманра РагъэкъечӀдай патан халкьариз малум тир. Абурукай хейлинбур, А. Шихсаидова ва М. Ярагьмедова тестикьарзавайвал, [[Иран]]дин, [[Туьркия]]дин, [[Азербайжан]]ди, [[Гуржистан]]дин, [[Эрменистан]]дин ва маса гьукуматрин архиврани фондара, ирссагьибриз хабар авачиз, ама. Ихьтин зарийрик винидихъ тӀварар кьунвай Алпандин, [[Ширван]]дин ва [[Муьшкуьр]]дин зарияр, гуьгъуьнин виш йисара уьмуьр гьалнавай [[Кьурагьви Маруф]], [[Лезги Хва]] ва масабур акатзава. Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар [[фарс чӀал|фарс]], [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал|азербайжан чӀал]]арал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. [[VII виш йис]]ан зари [[Давдакь]]ан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва. Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, [[XIV виш йис]]уз [[Куьре Мелик]]а, [[XV виш йис]]уз [[Миграгъ Къемер]]а, [[XVI виш йис]]уз [[Мискин Вели]]ди, [[XVII виш йис]]уз [[Лезги Къадир]]а, [[XVIII виш йис]]уз [[Кьуьчхуьр Саид]]а ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ [[XIX виш йис]]уз [[Етим Эмин]]а давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна. [[XIX виш йис]]уз Лезгистан [[Урусат]]дик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар [[XX виш йис]]уз мадни къуватлу хьана. [[XX виш йис]]уз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: [[СтӀал Сулейман|СтӀал Сулейман]]а, [[Хуьруьг Тагьир]]а, [[Алибег - Фетягьов]]а, [[Къияс Межидов]]а, [[Забит Ризванова]], [[Межид Гьажиева]], [[Алирза Саидов]]а, [[Байрам Салимов]]а, [[Жамидин]]а, [[Ибрагьим Гьуьсейнов]]а, [[Азиз Алем]]а, [[Ханбиче Хаметова]]ди ва масабуру лезги ва [[Дагъустан]]дин литературайра лайихвилер авай чка кьунва. Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус ([[Сфи-Буба]], [[Марлен Каиди|М. Каиди]], [[Зуьгьре Акимова|З. Акимова]], [[Заира Аминова|З. Аминова]], [[Ярмет Эфендиев|Я. Эфендиев]] ва мсб.), азербайжан ([[Келентер Келентеров|К. Келентеров]], [[Тажидин Агъавердиев|Т. Агъавердиев]], [[Керимрин Седакъет Къайинбеган руш|С. Керимова]] ва мсб.) ва туьрк ([[Нажмудин Самури|Н. Самури]] ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини ([[Камалдин Агьмедов|К. Агьмедова]] ва мсб.) кхьизва. Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, [[1993 йис]]уз [[Магьачкъала]]да ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, [[Дагъустандин гьукуматдин университет]]ра кьиле физва. Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербайжан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим [[Дасхуьруьнви Моисей|Дасхуьруьнви Моисеян]] «Алпанрин тарих» улуб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай. Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алим¬ри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва. == ЧӀалан гьалар == Малум тирвал, чпи уьмуьр гьалзавай уьлкведикай аслу яз, лезгийрин чӀехи пайдиз кьвед ва я пуд чӀалар чизва. Урусатда авайбуруз лезги ва урус чӀалар, [[Азербайжан]]да авайбурун гзафни-гзаф пайдиз пуд: лезги, урус ва азербайжан чӀалар чизва. Халкьдин арада урбанизациядин, яни хуьрерай акахьай миллетрин агьалияр авай шегьерриз куьч хьунин, процесс гзаф вилик фенва. Ва чӀехи пай дуьшуьшра, ахьтин хзанра лезги чӀал кьулухъ пландиз амукьна урус чӀал винел акьалтзава. И кардин субут, [[Дербент]], [[Магьачкъала]] хьтин чӀехи шегьерра авай урусламиш хьанвай лезги хзанар я. Азербайжан пата авай сачилинвийрин гьалар са кӀус масакӀа я. Ана, [[СССР]]-дин береда [[Баку]], [[Сумгаит]] хьтин чӀехи шегьерриз куьч хьанвай лезги хзанар урус чӀалал рахазва, амма алай чӀавуз шегьерриз куьч жезвайбурун кӀвалин чӀал къвердавай цӀап ва я азербайжан чӀаланни — лезги чӀалан акахьун жезва. Ахьтин хзанрин кьадар гьар йисуз пара жезва. Социология ва этнография илимра и гьалариз [[ассимиляция]]дин процесс лугьузвайди я. Яни гьар гьи халкь хьайитӀани, вичелай пара кьадардин халкьдин юкьва гьатна, хзанра а виниз тир халкьдин чӀалал рахазватӀа са тӀимил вахтунилай терг жеда. Терг хьунин процессни са шумуд камариз пай жезва: сифте чӀал, культура, дин, ахпани вичин а бинедин халкьдиз талукьвилин кьатӀун квахьзава. Лезгияр ассимиляция хьуниз чӀехи рум гузвай са шумуд факторар ава, ибур: * мектебра хайи чӀалан тасар тахьун * [[урбанизация]] * чара халкьарихъ галаз никягьар * аялар чӀехи жезвай хзанра хайи чӀалал рахун тавун * жуваз чӀал чир тийин * жуван чӀал гуьгьуьллувилелди хиве кьун тавун Лезги чӀалан бегьем кьадарда девлетлувилиз килиг тавуна, чӀалан векилри, иллаки жегьилри, хуьрерани шегьерра, [[Дагъустан]]да [[урус чӀал]]ан [[Азербайжан]]да [[азербайжан чӀал|азербайжан чӀал]]ан гафарикай, ацӀай цӀарафаяррикай ва гафарин галкӀунрикай менфят къачузва. И феномен адав маракьлу я хьи, лап чӀехи пай дуьшуьшра абуру винивал гузвай чара чӀаларин гафариз кутугай лезги аналогар авайди я. Идан асул себебрикай сад, жегьилрин вилера урус ва я азербайжан чӀалар «вилик фенвай», «кутӀал» чӀалар хьиз, амма лезги чӀал «кьуьзуьбурун», «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Кьведлагьай себеб, лезги чӀал бегьем тир дережада чир тахьана, гьавиляй герек тир гаф кьилиз лезги чӀалал татана хъсан чизвай маса чӀалал атун я. КӀелунар куьтягьайдалай кьулухъ жегьилри хайи чӀалан къайгъуда акъваззавач, курсара ва я чпин зегьметралди хайи чӀалан чирвилер хъсанарзавач. Лезги чӀал кардик квай сфера аста-аста, амма агъунваз гуьтӀуь жезва. Идаз аксина яз, лезгийрин арада урус чӀаланни азербайжан чӀалан метлеб гьар йисуз мадни гегьенш жезва. АкӀ, [[1970 йис]]уз лезгийрин 31,6 % процентдиз урус чӀалан чирвилер авайди тиртӀа, [[1989 йис]]уз и лишан 68,2 % — дав агакьнай. Бязи вахтара и кьве чӀалари лезги чӀалаз гузвай таъсир акьван пара жезва хьи, им лезги жемиятда къалабулух арадал атунин себеб жезва. И туькьуьл кардикай чӀехи лезги зари, сатирик [[Байрам Салимов]]а «Лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа, гьадакай» тӀвар алай чӀал туькӀуьрнай:<ref>[http://www.lezgichal.ru/shiirar/bayram-salimov/lezgi-chlal-gikl-vilik-fizvatla-gadakay.html Байрам Салимов/ Лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа, гьадакай]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">'''Куьре пата:''' <poem>Асиятан жалоба Зун публично оскарбитна Асада, Свадьбада любимый дочь тухузвай. Ада, народ собрать хьанвай чкада, Родной язык не знаю я лугьузвай. Лугьузвай хьи, родной чӀал чир тавуртӀа, Урус чӀални невозможно усвоить. Бес кто я, кьве чӀаланни гьавурда Авай, ийиз кьве языкни удвоить. Лезги чӀалан газеты не читаю, Ну и что, это не есть чӀуру кар. Ложь не люблю, правдой я питаюсь. Я лезгинка, куьн я вири урусар.</poem> '''Къуба пата:''' <poem>Асиятан шикаят Зун тэгькъирна эл ичиндэ Асада, Тоюник зи истэкли руш тухузвай. Ада алэм йыгъмыш хьанвай чкада, Ана дили билмирэм мэн лугьузвай. Лугьузвай хьи, ана дил чир тавуртӀа, Мугъул чӀални олмаз ийиз тупӀалай. Бес мэн кимэм, кьве чӀаланни гьавурда Авай, ийиз ики дилдэ хуралай. Охумурам лезги дилдэ газетар, Нэ олсун ки, бу дейилки чӀуру кар. Истэмирэм гьахъсуз ишлэр, гьуьжетар, Мэн лезгийэм, куьн я вири мугъулар!</poem> </div> === Лезги чӀалан терг хьун === Лезги чӀалан терг хьуникай макъалайриз тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист [[Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов]]а вичин улубра кьетӀен чка гузва. Агъадихъ галай эхтилатарни материалар адан «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубдай чин къачуна кхьенвайди я. Дидед чӀалан къенивилин къайгъудик хьана кӀанзавай бязи лезги алимрини лингвистри, гагь-гагь ам гужуналди кесибарзава. Гьа и кардикай фагьумдайла, рикӀел чи гафарикайни чӀалакай бязи алимри лагьанвай фикирар хквезва: «Лезги чӀал гафарин кьадардал гьалтайла са акьван девлетлу туш…» <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' …Гафарин вири санлай кьадар, маса чӀаларив гекъигайла, тӀимил ятӀани, гзаф манаяр авай гафар себеб яз лезги чӀалан а кимивал чна саки кьатӀунзавач… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' …Лезги чӀал гафаралди девлетлу хьунин карда урус чӀалан метлеб гзаф жезва. Урус чӀалай ва я ам арада аваз маса чӀаларай къачунвай гафари чи чӀала чӀехи чка кьазва… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' …Исятда лезги чӀала 1500-далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква… Абурун кьадар къвердавай мадни пара жезва. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' …Гзаф урус гафар лезги чӀалаз 1930—1940 — й йисара атана. 1930 — й йисара лезгидалди кӀел-кхьин ва мектебра тарсар гун себеб яз вишералди цӀийи гафар, терминар атана… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' …Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературадин чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я… Урус гафар кьабулун гилани давам жезвай процесс я, къвезмай чӀавуз лезги чӀалан лексикада абурун роль мадни чӀехиди жеда… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> И фикирар чи тӀвар-ван авай чӀалан алим, профессор [[Ражидин Гьайдаров]]аз ва адахъ галаз санал лезги чӀалан учебникар туькӀуьрнавай Салаудин Селимоваз, Акверди Рамалдановаз, Селимхан Мирзахановаз, Гьамидуллагь Мегьамедоваз, Нафисат Эседуллаевадиз махсусбур я. Гьа и алимри туькӀуьрнавай учебникра агъадихъ галай фикирарни ава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' Чи чӀал иер, инсанрин жуьреба — жуьре гьиссер, яшайиш вири патарихъай къалуриз жедай алакьун авай чӀал я… Ам чи халкьдин тарих, дамах, намус я. Ам хуьн, вилик тухун чи пак тир буржи я. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' …Лезги гаф амаз маса чӀалан гафар кардик кутун тавун… япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьшарни арадай акъудун лазим я. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Гьакъикъатда гьа икӀ хьун лазим я. Амма гьайиф хьи, учебникар туькӀуьрзавайбурун, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвайбурун фикирар гьерекатрихъ галаз кьун тавунин нетижада чавай чи гафарин девлет лезги чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна гзафариз жезвач. Гьеле [[1990 йис]]уз [[Магьачкъала]]да кьиле фейи лезги кхьирагрин I-й кӀватӀалдал [[Муьзеффер Меликмамедов]]а профессордивай жузунай: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' Ражидин муаллим, куьне [[1989 йис]]уз басмадай акъуднавай «Лезги чӀалан орфографиядин гафарган» са акьван бегьемди туш, ина гзафни — гзаф гафар, гьатта «лезги» гафни авач. Вучиз икӀ хьанвайди я? ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Профессорди лагьанай хьи, гьукуматди герек тир кьван чар ганач, гьавиляй са шумуд басмадин чар кьван материал чапдай акъудиз тахьана амукьна. Гила чна 40 — 50 йис алатайла къвезмай несилриз гьихьтин жаваб гун? Гьатта табасаран чӀалан орфографиядин гафарганда 11 800 гаф ава. Чи гафарганда гафарин кьадар 10 200 я. Гьавиляй чи тӀвар-ван авай алим-кхьираг [[Гьаким Къурбан]]а вичин «ЧӀал халкьдин девлет я» макъалада профессор Р. Гьайдаровавай жузунай: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|«|link=]] '' Яраб лезги чӀал гьа икьван кесиб я жал?» Гь. Къурбана лагъайвал, "милли чӀаларин метлеб хкажзавай девирда ихьтин гафарган акъудун им бес чна чи дидед чӀал гужуналди кесибарун тушни?! ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote><ref>«Литературадин Дагьустан» журнал, № 6, 1989</ref>. Мадни са мисал гьиз жеда. [[1950 йис]]уз [[Магьачкъала]]да басмадай акъатай «Русско-лезгинский словарь» улубда 35 000 гаф ава. Амма вучиз ятӀани адалай 16 йис гуьгьуьниз акъатай "Лезги чӀаланни урус чӀалан гафарган"да 28 000 гаф гьатнава. 7000 гаф тӀимил! ИкӀ фейитӀа, цӀийи гафарганда гьич 10 000 гафни амукьдач. Гьа инал чи са алимдин гафар рикӀел хкиз кӀанзава. Гьеле цӀуд йис идалай вилик педагогикадин илимрин кандидат Ш. Мирзоева кхьенай: «Чна тухвай чирна-жагъурунри къалурзава хьи, саки 40 % тербиядинни чирвилин дережа ахъайзавай лезги гафар халкьди кардик кутузвач, 65 % — див агакьна аялриз ва жегьилриз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач. Нетижа гьихьтинди ятӀа виридаз аквазва. Гьавиляй энгел тавуна алимри чпин „гаф лугьун“ ва тербиядарри чӀалаз дикъетдивди фикир гун лазим къвезва.» Урус чӀалай кьабулай гафарин гьакъиндай садбуру дамахдалди лугьузва: «Исятда лезги чӀала 1500 — далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква.» Ахпа алимрин фикир ихьтин са месэладал желб хьана: «Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературный чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я.»<ref>Р. И. Гъайдаров, Гь. И.Мегьамедов, Н. Б. Эседуллаева, Лезги чӀал, Магьачкъала, 1994, ч. 24.</ref>. И кар патахъай [[Муьзеффер Меликмамедов]]а икӀ лагьанай: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' Зун куь фикирдихъ галаз рази туш, гьуьрметлу алимар! Урус гафарин гьисабдай девлетлу хьун шартӀ ятӀа, лезги литературадин чӀал вилик тухун патал зегьмет чӀугун тавуна, лезгийриз урус чӀал теклифиз жеда. Чун масадал вил алай муьфтехурар туш. Лезги литературадин чӀал чи чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна вилик тухвана кӀанзавайди я, идавай — адавай гафар тарашуналди ваъ! Белки куьне алатай девирра чи чӀалан кьилел атай къазаяр рикӀелай алуднаватӀа? Квез алай аямда чи литературадин чӀала авай татугайвилер квехъ галаз алакъалу ятӀа чир тахьана жеч. [[XX виш йис]]ан сифте кьилера лезги литературадин чӀал гуьнгуьна хутаз алахъай ксари вучиз ятӀани ахцегь ва къуба нугъатрикай менфят къачунвач. Гьайиф хьи чи алимри лезги литературадин чӀалан бинеда гьатнавай нугъатрикай хейлин михьиз амай ахцегь нугьат ва рахазвайбурун кьадар виридалайни гзаф тир къуба нугьат кваз кьунвач. Гьавиляй къе садбур чи литературадин чӀал хайи нугъатрин гафарин гьисабдай ваъ, маса чӀаларин гафарин гьисабдай девлетлу ийиз апахъзава. Ихьтин девлет низ герек я? ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Урус чӀалай гафар кьабулун [[1950 йис|1950]] — [[1960 йис|1960]] — й йисарани дебда гьатнай ва а чӀавуз идаз акси экъечӀай чи къелемэгьлияр мадни гзаф хьанай. Анжах «Коммунист» (лезги чӀалал) газетда чап хьайи са шумуд макъала рикӀел хкин бес я: «Дидед чӀал михьиз хуьн» (Къ. Къазиев «Коммунист», 1961 йисан 27 сентябрь), «ЧӀал чӀур тийин» (И. Мурадов, «Коммунист», 1962 йисан 23 декабрь), «ЧӀал михьиз хуьн чи виридан буржи я» (Ш. Шабанов, «Коммунист», 1963 йисан 30 январь), «ЧӀалан къанунрал амал ийин» (А. Гуьлмегьамедов, «Коммунист», 1968 йисан 8 август) ва мсб. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, эхиримжи йисара чи чӀала маса чӀаларай гафар къачун мадни деб гьатнава. Хайи чӀал михьиз хуьз алахъзавай ксар урус ва маса чӀаларай гафар къачунин акси туш. Амма а гафар гьар гьикӀ хьайитӀани, герек яни, тушни фикирда кьун тавуна, акатайвал ваъ, анжах чара авачир дуьшуьшра къачуна кӀванзавайди я. ЯтӀани чи чӀалал машгъул жезвайбурун арада гьелени и кардикай фагьум тийизвай ксар гзаф ава. Гьавиляй эхиримжи вахтара чи газетра ва журналра са игьтияжни авачиз, хайи чӀалан гафар амаз маса чӀаларай къачунвай хейлин гафар пайда хьанва. Месела: «неве» («хтул»), «тая» («марк»), «къузу» («кӀел»), «киши» («кас»), «къаргъудали» («гьажикӀа»), «отряд» («кӀеретӀ»), «геройвал» («кьегьалвал»), «остров» («къурамат»), «главный» («кьилин»), «къардаш» («стха») ва мсб. Саки садбуру са нин ятӀани тапшуругъдалди чи чӀал гужуналди чӀурзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, чпи учебникар туькӀуьрзавай, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвай са бязи ксарини чӀалан харчивилиз рехъ гузва. Виш йисара тарашхъанривай кукӀвариз тахьай лезги чӀалар къе гьи йикъал атанва. Жаваб жагъурун патал будугъ, къирицӀ, хиналугь чӀаларин лексикадиз вил вегьен. Алатай виш йисара, иллаки советрин девирда и чӀаларин кьилел чӀехи мусибатар атана. А чӀаларин лексикада вишералди хайи гафар амукьнач, абурун чка маса чӀаларин гафари кьуна. И кар къени давам жезва ва [[будугъ чӀал|будугъ]], [[къирицӀ чӀал|къирицӀ]], [[хинелугъ чӀал]]ар аморф чӀалариз элкъвез, къвердавай чпин диде чӀал тир алпан чӀалавай къакъатзава. [[XX виш йис]]арал къведалди лезги чӀалавай вичин сихилдин вири чӀалар генани мукьувай хуьз алакьнай. Вучиз лагьайтӀа Къавкъаздин дегь ва чӀехи чӀаларикай тир лезги чӀалакай региондин агьалийрини, гьакӀни къунши халкьарин векилри гегьеншдиз менфят къачузвай. Бязи кирамри кхьизвайвал, гьеле [[XVIII вуш йис]]уз Лезгистандин агьалийрилай гьейри Дагьустандин са шумуд аялатдин — Акушадин, Дженгутендин, Къаракъайтагьдин, Кубачидин, Къазикъумухдин, Табасарандин агьалиярни лезги чӀалалди рахазвай<ref>Кавказцы. 1750—1820. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе, собранная и пополненная Семеном Броневским. Москва, 1823</ref>. С. Броневскийди а чӀавуз чапдай акъудай Къавкъаздин чилерин картадиз вил вегьейтӀа, лезги чӀалакай гьикьван чӀехи чилерал менфят къачузвайтӀа, мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда. Тарихдин чешмейра къалурнавайвал лезги чӀал гьеле [[XIV виш йис]]ал къведалди Къавкъаздин лап чӀехи, гьатта маса чӀалар вичин къене цӀурурзавай чӀал тир. Гьавиляй туьркверин машгьур тарихдар, профессор Зеки Велиди Тогъана вичин «Уьмуми туьрк тарихдиз гьахьун» улубда кхьенай: «Чара чкайрай тир Гьезер ва Къипчах агьалийрикай вахтар алатунивай Дербентдинни Ширвандин арада уьмуьр гьалзавай чкадин агьалийрик акахьиз Лезги жезвай.»<ref>Zeki Velidi Togan. Umumi Turk Tarixine Giris. Cild 1. Istanbul 1946. ч. 441</ref>. Маса туьрк тарихдарди, Шерафеддин Ерела кхьенвай гафар рикӀел хкин: «Лезгийри Дагъустанда анжах чеб хвенач, гьа са вахтунда чпин патарив гвай къуншиярни чпин арада цӀурурдай алакьун къалурна. Ибурулай гъейри къе чеб амачир Албанарни Аланар, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз атай чӀехи къуватрин амукьаяр, гьакӀни Араб сердерри стратегиядин жигьетдай важибвал авайч чкайриз куьчарай Арабар гзаф зурба халкь тир Лезгийрик акахьна, чпин чӀалар ва жуввал квадарна Лезгийриз элкъвена.» (Sefafeddin Erel. Dadistan ve Dagistalilar. Istanbul 1961. ч. 17.). Чи дегьвал, чи чӀехивални къудратлувал эхиз тахьай са кьадар чӀулав къуватри советрин девирда лезги халкьарикай хьиз, лезги чӀаларикайни кьисас къахчуна. 1920—1952 — й йисара [[агъулар|агьулриз]] мектебда лезги чӀалалди тарсар гана. Гьавиляй абурувай чпин чӀал хуьз хьана. Амма гуьгъуьнлай абур сад лагьай классдилай урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. [[1992 йис]]ал къведалди, яни 40 йисуз и халкьдин чӀала цӀудралди асул агъул гафарин чкаяр урус гафари кьунва. Дидед чӀалалди кӀел — кхьин агьулриз анжах Совет гьукумат чкӀайдалай гуьгъуьниз несиб хьана. Лезги чӀаларин группадик акатзавай [[арчи чӀал|арчи чӀал]]аз гзафни-гзаф маса чӀаларин гафар атанва. Абур авар ва урус чӀаларалди кӀелиз мажбурнава. [[Рутул чӀал|Рутул чӀал]]ан кьилелни чӀехи мусибатар атана. [[1952 йис]]ал къведалди Совет гьукуматди рутулрив урус ва азербайжан чӀаларалди кӀелиз туна. 1952 йисалай лагьайтӀа, мектебра тарсар анжах урус чӀалалди гана. Дидед чӀал рутулри [[1993 йис]]алай чирзава. [[ЦӀахур чӀал|ЦӀахур чӀал]] лап барбатӀ йикъал атана. [[1954 йис]]алди цӀахурри азербайжан чӀалалди кӀелна. 1954 йисалай абур урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. ЦӀахур чӀалалди кхьинар [[1991 йис]]уз арадиз атана ва гила юкьван мектебрин агъа синифра и чӀални чирзава. ЯтӀани и чӀалаз мадни маса чӀаларай гзаф гафар къвезва. [[Табасаран чӀал|Табасаран чӀал]]алди кӀел-кхьин [[1932 йис]]уз арадиз атанатӀани, ада вишералди хайи гафар квадарна. Алай чӀавуз и чӀалан лексикада асул табасаран гафарихъ галаз санал лезги гафарини чӀехи чка кьазва. Тарихдин вакъиаяр себеб яз Табасаран кьве чкадал пай хьайидалай гуьгьуьниз Кефер Табасарандин агьалияр кьвед лагьай чӀал хьиз, азербайжан чӀалакай менфят къачуз мажбур хьана. Кьибле Табасаранда табасаран ва лезги чӀалар кьилин чӀалар яз амукьна<ref>М. Е. Алексеев, С. Х. Шихалиева. Табасаранский язык. Москва, 2003. ч. 13.</ref>. Советрин девирда гайи басрухар себеб яз Табасарандин [[Ерси]], [[Зиль]], [[Гьемейди]], [[Мугъарты]], [[Дарваг]] ва маса хуьрерин агьалияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена<ref>Ихилов М. М. Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. ч. 26.</ref>. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин «Этнография Кавказа» улубда гьахълу яз маса чӀалари табасаран чӀал арадай акъудзавайди къейд авунай. Амма лезги чӀала табасаран чӀалаз арадай акъатиз тунач. М .М. Ихилова кхьейвал, чпин диде чӀал — лезги чӀал хвеначиртӀа, табасаранар мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал абур патал къалхан хьана. Гьайиф хьи, [[Азербайжан]]да лезги чӀалавай маса лезги чӀалар патал яргъалди къалхандин роль къугъваз хьанач. Вучиз лагьайтӀа ина Совет гьукуматди лезги чӀалаз мадни пара чуькьуьнвал гана. [[1920 йис]]уз [[Нариман Нариманов]] кьиле аваз Азербайжандин Инкъилабдин Комитетди «I ва II дережадин мектебра чӀалан тарсар гуникай» декрет кьабулна. 1931—1932 йисара 5 агьзурдав агакьна лезги аялри I-й классда дидед чӀал чирзавай. Къвердавай лезги чӀалалди кӀелзавайбурун кьадар мадни пара хьанай. Лезги мектебриз са кьадар [[будугъар|будугъ]], [[гьапутар|гьапут]], [[къирицӀар|къирицӀ]] ва [[хинелугъ]]ви аяларни физвай. Гьа и карди абуруз дидед чӀал хуьдай мумкинвал гузвай. Милли районар ва милли хуьруьнсоветар, дидед чӀалалди газетар арадал атунихъ авсиятда лезги чӀал мадни вилик физвай. Лезги чӀалалди кхьинрикай чкадин идарайрани менфят къачузвай. Амма гьукуматдин кьиле авай бязи шовинистриз и крарикай хуш атанач. [[1936 йис]]уз абуру мектебра лезгидалди кӀел-кхьин къадагъа авуна. Гьа чӀавалай Азербайжандин мектебра лезгидалди кӀелзавай лезгийривай 250 манат, техникумра ва институтра кӀелзавайбурувай 400 манат «лезгивилин пул» къачуз гатӀунна. [[1956 йис]]ал къведалди кьиле тухвай и политика себеб яз цӀуд агъзурралди лезгияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. Эхирни [[Яру империя]]дин чуькьуьнриз акси экъечӀай халкьдин кьегьал рухвайри 60 — й йисара Забит Ризванов кьиле аваз «РикӀин гаф» кӀватӀал арадиз гъана. И кӀватӀалди кьиле тухвай женг себеб яз юкьван мектебра цӀийи кьилелай лезги чӀалалди тарсар гуз гатӀунна. Совет гьукумат чкӀайдалай ва Азербайжан кьилди аслу тушир гьукумат хьайидалай гуьгъуьниз лезги чӀал вилик тухун патал са кьадар мумкинвилер арадал атанатӀани, а мумкинвилерикай авайвал менфят къачуз жезвач. Лезги хуьрерин анжах са паюна, 126 мектебда дидед чӀалан тарсар гузва. Кадрияр ва маса такьатар агакьзавачирвиляй пара хуьрера дидед чӀал чирзавач. Лезгийрихъ хайи чӀал вилик тухун патал кьетӀен такьатар тир радио, телевидение, аялар ва жегьилар патал газетар, журналар, институтра хайи чӀалан муаллимар гьазурдай факультетар авач. Лезги чӀалалди учебникар агакьзавач. Маса четинвилерни авачиз туш. И крар гуьнгуьна хтун патал гьукуматдин патай къайгьударвал герекзава. ТахьайтӀа лезги чӀал, будугъ, кьирицӀ ва хиналугь чӀалар хьиз авайдалайни барбатӀ йикъал атана терг жеда. Алай чӀавуз Азербайжанда 20 — далай виниз лезги хуьрер, цӀапариз элкъвена дидед чӀалалди рахазмач. [[Лезги чӀалар|Лезги чӀалар]]ин группадик акатзавай [[ергуьж чӀал|ергуьж чӀал]], цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудунин себебдилай и мукьвара терг хьана. == Лезги чӀаларихъ галаз гекъигун == == Нугъатар == Лезги чӀал пуд чӀехи — куьре, самур ва къуба нугъатрикай ибарат я. Вичел атайла и нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Литературадин чӀал гуьне нугъатдал бинеламиш хьанва. === Куьре нугъат === [[Куьре нугъат]] [[Дагъустан]]дин [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] ва са кьадар [[Дербент район|Дербент]] ва [[Хив район]]ра гегьеш я. Куьре нугъат гуьгъуьнин агъа нугъатриз ва рахунриз пай жезва: * '''Гуьней нугъат''' — литературадин чӀал и нугъатдал бинеламиш хьанва. [[Самур вацӀ]]ун агъа авахьунин чапла къерехда, [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] ва [[Дербент район]]ра гегьенш я. * '''[[ЯркӀи нугъат]]''' — [[Чирагъ вацӀ]]ун юкьван авахьунин пата, [[СтӀал Сулейман район]]дин кефердинни-рагъакӀидай пата ва [[Хив район]]дин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата гегьенш я. * '''[[Кьурагь нугъат]]''' — [[Кьурагь вацӀ]]ун гьавизда, [[Кьурагь район]]да гегьенш я. ** У. А. Мейланован фикирдалди кьурагь нугъат пуд рахунриз пай жезва: *** садлагьайди вич '''кьурагь рахун''', адал [[Ашахуьр]], [[Кумухъ]], [[Кьурагь]], [[Кьуьчхуьр]], [[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]], [[Хпеж]], [[Штул]], [[Эхниг]] хуьрера рахазвайди я; *** кьведлагьайди '''хуьрехуьруьн рахун''', адал [[Хуьрехуьр]] ва [[Кукваз]] хуьрера рахазвайди я; *** пудлагьайдини '''кьепӀиррин рахун''', адал [[КьепӀир]] ва [[КӀири]] хуьрера рахазва. * '''[[Гелхен рахун]]''' — [[Кьурагь вацӀ]]ун вини авахьунин пата, [[Кьурагь район]]дин рагъакӀидай пата авай [[Гелхен]] хуьре гегьенш я. * '''[[Гилийрин рахун]]''' — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Гилияр]] хуьре гегьенш я. === Самур нугъат === [[Самур нугъат]] [[Дагъустан]]дин кьибле пата [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Докъузпара район|Докъузпара]] ва гьакӀни, са кьадар [[Рутул район|Рутул]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] ва [[Дербент район]]ра ва [[Азербайжан]]да Дагъустандихъ галаз сергьятдин патав галай районрин са бязи хуьрера гегьеш я. * '''[[Ахцегь нугъат]]''' — [[Самур вацӀ]]ун юкьван авахьунин пата, [[Ахцегь вацӀ]]ун гьавизда, [[Дагъустан]]дин [[Ахцегь район]]да ва [[Азербайжан]]дин [[Кьвепеле район]]дин бязи хуьрера гегьенш я (месела [[Дуружа]] хуьр). * '''[[Баш Дашагъыл-Филфили рахун]]''' — [[Азербайжан]]дин [[Огъуз район]]дин [[Баш Дашагъыл]] ва [[Филфили]] хуьрера гегьенш я. * '''[[Докъузпарадин нугъат]]''' — [[Самур вацӀ]]ун юкьван авахьунин пата, [[Усугъ вацӀ]]ун гьавизда, [[Докъузпара район]]да гегьенш я. * '''[[Къуруш рахун]]''' — [[ЧӀехи вацӀ]]ун дугуна, [[Дагъустан]]дин [[Докъузпара район]]дин [[Къуруш]] ва [[Хасавюрт район]]дин [[ЦӀийи Къуруш]] хуьрера гегьенш я. * '''[[Чеперин рахун]]''' — [[Дагъустан]]дин [[Ахцегь район]]дин [[Чепер]] хуьре гегьенш я. * '''[[Фиярин рахун]]''' ('''Фияринни-мацарин рахун''') — [[Фий вацӀ]]ун дугуна, [[Ахцегь район]]дин [[Фий]] ва [[Мацар]] хуьрера гегьенш я. === Къуба нугъат === [[Къуба нугъат]] [[Азербайжан]]дин кефер пата, [[КцӀар район|КцӀар]], [[Къуба район|Къуба]], са кьадар [[Хъачмаз район|Хъачмаз]] ва [[Кьвепеле район]]ра гегьеш я. И нугъат [[азербайжан чӀал]]ан къуватлу таъсирдик акатнава. Са бязи дуьшуьшра къуба патан лезгийрин чӀала авай цӀап гафарин кьадар акьван пара жезва хьи, дагъустандин лезгийри абур четин гъавурда акьазва. Къуба нугъатдин хуьрерин са бязи рахунар цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудна терг хьунин кичӀевилик ква. Вичин «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубда [[Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов|Муьзеффер Меликмамедова]] лезги чӀалан нугъатар чирна — жугъурунин нетижада ихьтин илимдин нетажидал къвезва: лезги чӀалан къуба нугъат 3 агъа нугъатрикай ибарат я: къуба, кцӀар ва хъимил — куьснет нугъатар. И нугъатралди рахазвай хуьрерин кьилди туькӀуьрнавай сиягьрай аквазвайвал, къуба диалектдик 136, кцӀар диалектдик 38, хъимил — куьснет диалектдик 13 хуьр акатзава. Чирна — жагъурунрай къуба патан нугьатра чи литературадин чӀала авачир, гьакӀни маса чӀаларай къачунвай гафарин чкадал кардик кутаз жедай вишералди лексемар авайди малум жезва. Къуба нугьатра гьалтзавай цӀудралди тарарин, векьерин, цуькверин, хъчарин, гьайванрин, нуькӀверин, чкайрин ва маса затӀарин тӀварар чи литературадин чӀала гьатнавач ва абурун гзафбур азербайжан ва фарс гафари чуькьвена арадай акъудна. Гьавиляй кирамди лезги литературадин чӀал мадни девлетлу авун патал къуба нугьатрин 500-дав агакьна гафар теклифзава. * '''[[Кьвепеледин рахунар]]''' — Азербайжандин [[Кьвепеле район]] районда гегьенш я. * '''Къуба нугъат''' — Азербайжандин [[Къуба район]] районда гегьенш я. ** '''Хъимил нугъат''' — и нугъатдал [[Къуба район]]дин [[Хъимил]] хуьре рахазвайди я. * '''Кузун нугъат''' — Азербайжандин [[КцӀар район]] районда гегьенш я. == Кхьинарни алфавит == {{main|Лезги кхьинар}} Девиррай девирриз лезги халкьдиз чеб муьтӀуьгъ авур чӀехи халкьарин таъсирдалди арадал къвезвай са шумуд алфавитарни кхьинар авай. [[Алпан (гьукумат)|Алпан]] гьукумат абад хьайи девирда лезги тайифайриз виридаз, абурук лезгиярни кваз, [[алпан алфавит]]дин кхьинар авай. Гуьгъуьнлай, [[арабрин халифат]]ди Алпан дяведалди кьуна терг авуна ва анин халкьар гужуналди ислам диндиз элкъуьр авурдалай кьулухъ, лезгийриз [[араб чӀал]]ан алфавитдал бинеламиш хьанвай «ажам» алфавит туькӀуьрнавай. Амма араб алфавитда лезги чӀала авай вири ванер къалуриз жедай гьафар авачир. [[XIX виш йис]]уз, [[Урусатдин империя]]ди [[Къавкъаз]] кьуна вичик кутурдалай кьулухъ, [[1860 ийс]]уз зурба урус лингвист ва этнолог [[Услар Пётр Карлович]]а, къавкъаздин маса халкьаризни хьиз (абхазриз, чеченриз, аварриз ва мсб.), лезгийриз кирилл гьарфаралди цӀийи алфавит туькӀуьрнавай. И алфавит туькӀуьруниз Услар Карловичаз [[Етим Эминан]]и [[Зулфикъаров Къазанфар-бег]]ди куьмек ганвай. ЦӀийи алфавитдал кхьенвай сифтени ситфе улуб Зулфикъаров Къазанфаран лезги халкьдин адетрикай, диде-бубадиз ва чӀехибуруз гьуьрмет авуникай, мугьман кьабулуникай ва маса месэлайрикай акьуллу эхтилатар, халкьдин мисалар ва махар авай «Куьредин жуз» улуб тир. И улубдихъ галаз халкь таниш авун патал къази Эмина [[Кьасумхуьр]]ел округдин гьакимар, кавхаяр, алимар, муаллимар, фекьияр кӀватӀна мешвера тешкил авунай. Мешверада иштирак авурбурун чӀехи пайди араб элифба туна кӀелиз тежезвай цӀийи элифба кутунин кардал къати нарази тир. А мешверада хьайи гуьжетарни эхтилатар [[Гьаким Къурбан]]ан «[[Дили дуьньядин чирагъ]]» улубда хъсандаказ къалурнава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''КӀелиз жезвачтӀа, адакай чна вучда?! — тӀебии суал гана [[Шихидхуьр]]уьн имамди.'' <br /> ''— Чна ам кӀелиз чирна кӀанда ман, стхаяр, — лагьана улубдин иесиди.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Аджам кхьинар аваз-аваз, цӀийибур теснифунихъ вуч метлеб ава? — хабар кьуна [[КьепӀир]]рин кавха Мислима.'' <br /> ''— ЦӀийи гьарфар, цӀийи элифба чирун гьакьван регьят яни?'' <br /> '' — Араб гьарфаривай вири лезги ванер къалуриз жезвач, цӀийи гьарфаривай жезва, — лагьана Къазанфар-бегди.'' [[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Араб элифба аваз-аваз, цӀийиди акъудунихъ са метлебни авач! — гьарайна сада.'' <br /> ''— Пак Къуръандин гьарфар анихъ туна, чаз урусрин ни галай са затӀни герек туш!''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Межлис чӀур жезвайди акурла вилик Эмин эфенди экъечӀна, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена, агъайнидаказ рахана: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Гьуьрметлубур! Чун алпанар тӀвар алай са чӀехи мемлекат тир. Чахъ чи хсуси элифба, кӀелун-кхьин, улубар авай тир… Абур, арабар атайла, чавай яваш — яваш квахьна… Эрменийрихъ, гуржийрихъ… чпин кӀелунар-кхьинар ама… Чун гила жуван элифба авай медени халкьарин жергеда хьайитӀа пис яни? Ваъ. За фикирзава: и цӀийи улуб зурба ивир, кьери имарат я; чаз Къазанфар-бегдин улуб, ада туькӀуьрнавай жуз герек я; ам акъудна хъсан кар хьана. Ихьтин ивир теснифнавай илимдар инсан пара кьадар сагърай.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Гуьгъуьнлай, [[1928 йис]]уз лезги чӀалаз латин гьарфарал бине кьунвай цӀийи алфавит туькӀуьрнавай, амма чкадив такьунвайвиляй [[1938 йис]]алай къедалди [[куьре нугъат]]дин гуьней нугъатдал бине кутунвай кирилл алфавит цӀийи кьиляй гуьнгуьна хутунвай. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КӀ кӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПӀ пӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТӀ тӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦӀ цӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀ чӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} * '''Щ''' гьарф анжах урус чӀалай атанвай гафар кхьидайла кардик кутазвайди я, амам сивяй акъудайла '''Ш''' хьиз лугьузвайди я * '''Ё''' гьарф литературадин чӀала анжах ''ёъ'' гафуна гьалтзава. * '''Ы''' гьаф фад — фад нугъатрин чӀалара гьалтзава. * '''Ь''' гьарф гь, хь, уь, кь хьтин дифтонгар къалурун патал кардик кутазвайди я, ва лезги чӀала хъуьтуьл фонемаяр авачирвиляй гьатта чара чӀаларай къачур гафара хъуьтуьлвилин лишан галатзава, месела: ''автомобил'', ''мултфилм''. == Лингвистикадин характеристика == {{main|Лезги чӀалан грамматика}} === Фонетикани фонология === Ахъа тушир ванерин таблица {| class="wikitable" |- !  ![[КкӀай ванер]] ![[Аффрикатар]] ![[Спирантар]] ![[Сонорар]] |- style="text-align:center;" ![[ПӀузаррин ахъа тушир ванер|ПӀузаррин]] |б п пп пӀ | | ф | м в |- style="text-align:center;" ![[Сарарин ахъа тушир ванер|Сарарин]] |д т тт тӀ |ц цц цӀ |з с |н |- style="text-align:center;" ![[Лабиал]] |тв ттв тӀв |ццв цӀв |зв са | |- style="text-align:center;" ![[Альвеолярн]] | |ч чч чӀ | |л р |- style="text-align:center;" ![[Лабиал]] | | чӀв | | |- style="text-align:center;" ![[Мецин юкьвал галай ванер]] | | | |й |- style="text-align:center;" ![[Мецин кьулухъ галай ванер]] |г к кк кӀ | |хь | |- style="text-align:center;" ![[Лабиал]] |гв кв ккв кӀв | | | |- style="text-align:center;" ![[Увулярар]] | |хъ къ кь |гъ х | |- style="text-align:center;" ![[Лабиал]] | |хъв къв кьв |гъв хв | |- style="text-align:center;" ![[Ларингалар]] |ъ | |гь х | |} Ахъа ванерин таблица {| class="wikitable" |- style="text-align:center;" !Вини |и уь | | у |- style="text-align:center;" !Юкьван |э | |о |- style="text-align:center;" !Агъа | |а | |} === Морфология === ==== Гьисабдин тӀварар ==== Гьисабдин тӀварарик гуьгъуьнин категорияяр акатзава: а) кьадардинбур, б) къайдадинбур, в) дробдинбур, г) сефердинбур, д) пайдайбур, е) кӀватӀдайбур. * Кьадардин гьисабдин тӀварар: ''«сад»'', ''«кьвед»'', ''«пуд»'', ''«кьуд»'', ''«вад»'', ''«ругуд»'', ''«ирид»'', ''«муьжуьд»'', ''«кӀуьд»'', ''«цӀуд»'', ''«къад»'', ''«яхцӀур»'', ''«виш»'', ''«агъзур»''. 11 — ай 19 — дал кьван гьисабдин тӀварар ''«цӀу»''- кӀус гилигунивди арадал къвезва: ''«цӀусад»'', ''«цӀикьвед»'', ''«цӀипуд»'' ва мсб. Месела, [[француз чӀал]]а хьиз, лезги чӀалани цӀудар къалурун патал асул гьисабдалди къадрин (вигезимал) системадикай менфят къачузвайди я: къанни цӀуд (30), пудкъад (60), пудкъанни цӀуд (70), кьудкъад (80), кьудкъанни цӀуд (90). [[Субстанцивация]] хьайила гьисабдин тӀварар падежриз дегиш жезва: [[асул падеж|асул п.]] ''«кьуд»'', гз. кьадар ''«кьудбур»'' / ''«кьудар»'', [[актив падеж|актив п.]] ''«кьуда»'' / ''«кьудбуру»'' / ''«кьудри»'', [[талукьвилин падеж|талукь. п.]] ''«кьудан»'' / ''«кьудбурун»'' / ''«кьудрин»'', [[гунугин падеж|гунуг. п.]] ''«кьудаз»'' / ''«кьудбуруз»'' / ''«кьудриз»''. Существительный тайин авурла, гьисабдин тӀвар адак дегиш тежер формада гилиг жезва: ''«вад руш»'', ''«вад рушаз»'', ''«вад рушариз»''. Са шумуд паярикай туькӀуьр хьанвай гьисабдин тӀварар падежриз дегиш хьайила, абурун эхиримжи пай масакӀа жезва: ''«цӀувад»'' → ''«цӀувадаз»'' → ''«цӀувадриз»'' → ''«цӀувадбурун»''. * Къайдадин гьисабдин тӀварар: ''«вад лагьай»'', ''«вишни кьудкъанни цӀуд лагьай»'' ва мсб. Числойрихъ ''«- лагьай»'' кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварари, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава. * Дробдин гьисабдин тӀварар: ''«муьжуьдай сад»'', ''«пудай кьвед»'', ''«цӀудай пуд»'' ва мсб. * Сефердин гьисабдин тӀварар: ''«пудра»'', ''«цӀудра»'', ''«вишра»'' ва мсб. Числойрихъ ''«- ра»'' кӀус гилигунивди арадал къвезвай сефердин гьисабдин тӀварари, вакъиайрин тикрар хьунин кьадар къалурзава. * Пайдай гьисабдин тӀварар: ''«сад-сад»'', ''«пуд-пуд»'' ва мсб. * КӀватӀдай гьисабдин тӀварар: ''«кьвед-ни»'', ''«пуд-ни»'', ''«вад-ни»'', ''«цӀуд-ни»'' ва мсб. ==== ТӀварцӀин эвез ==== ТӀварцӀин эвезар гуьгъуьнин категорияриз пай жезва: а) кьилдин; б) элкъведай; в) къалурдай; г) суалдин; д) тайинарзавай; е) тайин тахьанвай; ж) инкарвилин: * Кьилдин тӀварцӀин эвезар: ''«зун»'', ''«вун»'', ''«чун»'', ''«куьн»'', ''«ам»'' / ''«им»'', ''«абур»'' / ''«ибур»''. I ва II сифетрин тӀварцӀин эвезар падежриз дегиш хьайила, кьетӀен тегьердалди актив ва талукьвилин падежар арадал гъизва. Амай падежар стандарт тир тегьердалди, яни гунугин падежда гайи дибдикай арадал къвезва. I, II ва III сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун: {| class="standard" style="border="1" cellpadding="6" cellspacing="0" !colspan="6"|I, II сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун: |- !Асул п. |зун вун |чун |куьн |- !Актив п. |за вуна |чна |куьне |- !Талукь. п. |зи ви |чи |куь |- !Гунугин |заз ваз |чаз |квез |- !Лок. 1 п. |зав | | |- !colspan="6"|III сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун: |- !Асул п. |им ибур |ам |абур |- !Актив п. |ибуру |ада |абуру |- !Талукь. п. |ибурун |адан |абурун |- !Гунугин |ибуруз |адаз |абуруз |- !Лок. 1 п. |идав | | |} * Элкъведай тӀварцӀин эвезар: ''«жув»'', (I ва II сифетра) → актив. п. ''«жува»''; ''«вич»'' (анжах III сифетдиз талукь я) → актив. п. ''«вичи»''; ''«чеб»'' → актив. п. ''«чпи»''. * Къалурдай тӀварцӀин эвезар: ''«и»'', ''«а»'', ''«aтӀa»'', ''«гьа»'', ''«агъа»'', ''«вини»''. * Суалдин тӀварцӀин эвезар: ''«вуж»'', ''«вуч»'', ''«гьи»'', ''«шумуд»''. Сифте кьве тӀварцӀин эвезриз, гуьгъуьнлай маса падежрин формаяр арадал гъизвай, супплетив кирсеба дибар ава: ''«вуж»'' → актив. п ''«ни»'', ''«вуч»'' → актив. п. ''«куь»'', * Тайинарзавай тӀварцӀин эвезар: ''«вири»'', ''«гьар»''. И тӀварцӀин эвезар къалурдай тӀварцӀин эвезар хьиз падержиз дегиш жезва. * Тайин тахьанвай тӀварцӀин эвезар: ''«маса»'', ''«муькуь»'', ''«флан»'', ''«са»'', ''«бязи»''. И тӀварцӀин эвезарни къалурдай тӀварцӀин эвезар хьиз падержиз дегиш жезва. * Инкарвилин тӀварцӀин эвезар: ''«- ни»'' кӀус гилиг хьунивди арадал къвезвайди я, месела: ''«садни»'', ''«касни»'', ''«затӀни»''. ==== Глагол ==== === Синтаксис === ==== ЦӀарафайрин туькӀуьрун ==== ==== Пунктуация ==== === Лексика === Лезги чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич лезги чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. Кьведлагьай нубатда, лезги чӀалан лексикада тӀимил тушир чӀук маса чӀаларай атанвай гафарал къвезва. Лексикадин вилик фин гзафни-гзаф вич лезги чӀалан гафар туькӀуьрунин потенциалдин куьмекдалди кьиле физва. ГьакӀ, глаголдин лексикада цӀийи гафар превербрикай менфят къачунин нетижада арадал къвезва, месела: ''атун'' > ''аватун'', ''агатун'' > ''акъатун'', ''къакъатун'' > ''кватун'', ''галатун'' > ''алатун'' ва мсб. Лезги чӀала манайрин чӀехи пай фразеологизмрин куьмекдалди лугьузвайди я, месела: ''«кьил чӀугун'' (садан патав фин), ''„ацӀай гъилелди“'' (паяр гваз/ агалкьунар гваз), ''„мез сивяй аватун“'' (несигьат гуникай галат хьун), ''„кьуд кӀарабни хам хьун“'' (пара яхун хьун) ва мсб. Полисемиядин (яни гзаф манавилин) гьалар гегьеншдиз гьалтзава, месела: ''„кьил“'' — бедендин пай, акьул, инсан, кьадар гьисабдай алцум, са вуч ятӀани гатӀум жезвай чка, техилдин (мухан, къуьлуьн) тварар жедай пай, хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ, гьукуматдин, республикадин, шегьердин, хуьруьн кьиле авайди, сефер, са вуч ятӀани куьтягь жезвай чка ва маса манаяр. Лезги чӀала омонимиядин асул жуьре, литературадин чӀала семантикадинни фонетикадин дегишвилерин ва къецепатан чӀаларай гафар атунин нетижада арадал къвезвай лексикадин омонимия я. Лексикадин омонимар тӀварцӀин лексикада гьалтзавай хьиз, глаголдин лексикадани гьалтзава, мес: ''„гъед“'' гафуни цава авай гъед ва це жедай гьайван манаяр гузва, ''„атӀун“'' — чил атӀун (эгъуьн), нек атӀун, ''„кьун“'' — гъилив са затӀ кьун, суван гьайван, ва мсб. Идахъ галаз чӀалан лексикада, литературадин чӀал мадни девлетлу ийизвай, амма чӀалан сифтегьан къамат чӀурзавай синонимрин кьадар пара жезва. Гьайиф къведай кар ам я хьи, лезги чӀала синонимрин кьадар, тек са нугъатрин гафарин куьмекдалди ваъ, къеце патан чӀаларай атай гафарин куьмекдалди вилик физва. И жуьре процессри чӀал мадни „кьацӀурзава“. Месела: ''„кечирмишун“'' ([[азербайжан чӀал|азерб.]]) ~ ''„акъудун“'' (лезг.), ''„алдатмишун“'' (азерб.) ~ ''„алцурарун“'' (лезг.), ''„еринда“'' (азерб.) ~ ''„чкадал“'' (лезг.), ''„къан“'' (азерб.) ~ ''„иви“'' (лезг.), ''„юмшагъ“'' (азерб.) ~ ''„хъуьтуьл“'' (лезг.), ''„герек“'' (азерб.) ~ ''„лазим“'' ([[араб чӀал|араб.]]), ''„сечкияр“'' (азерб.) ~ ''„кхягъунар“'' (лезг.); пуд члендин жергеяр: ''„буйругъ“'' (азерб.) ~ ''„эмир“'' (араб.) ~ ''„приказ“'' ([[урус чӀал|урус.]]), ''„яратмишун“'' (азерб.) ~ ''„туькӀуьрун“'' (лезг.) ~ ''„теснифун“'' (араб.); кьуд члендин жергеяр: ''„эл“'' (азерб.) ~ ''„жемят“'' (араб.) ~ ''„халкь“'' (араб.) ~ ''„махлукь“'' (араб.); вад члендин жергеяр: ''„истемишун“'' (азерб.) ~ ''„тӀалабун“'' (араб.) ~ ''„тавакъу авун“'' (араб.) ~ ''„минет авун“'' (лезг.) ~ ''„ялварун“'' (азерб.) ва мсб. ==== Чара чӀаларай атанвай гафар ==== Аквадай гьаларай, цӀуру тарихда (мумкин я, Алпандин девирдал аватун) [[эрменияр|эрмени]] ва [[лезгияр|лезги]] халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чӀала [[эрмени чӀал]]ай къачунвай гафарин ва гьакӀни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я. Мисал яз къачуртӀа, ''„къвал“'' (бедендин пай), ''„эчӀел“'', ''„син“'', ''„тӀарих“'', ''„мих“'', ''„цӀиртӀ“'', ''„[[пицӀ]]“'' — эрмени чӀалай атанвайбур я.<ref>М. Алипулатов. Лезги чӀалан машгъулардай грамматикадай материалар.</ref> Лезги чӀала умуми алпандин гафарни дуьздал акъатнава. Амма и рекьяй алимри чи чӀалан лексика гьеле хъсандаказ чирна-жагъурнавач. Месела, ''[[мукӀратӀ]]'' гаф эрмени чӀалал (''[[эрмени чӀал|эрм.]]'' մկրատ — ''мкрат''), гуржи чӀалал (''[[гуржи чӀал|гурж.]]'' მაკრატელი — ''макратели'') я. Малум тирвал, эрмени чӀални [[гуржи чӀал]], виликан Алпандихъ галаз са сергьятра авай ЧӀехи Армениядинни [[Иберия]]дин гьукуматрин чӀалар тир. ===== Фарс чӀалай атанвай гафар ===== Тарихдин къене, муькуьбурув гекъигайла гъвечӀи, лезги халкь зурба халкьарин гъилик са шумудра акатзава. Алпан гьукумат чкӀайдалай кьулухъ, арабар къведалди, [[III виш йис]]алай [[VII виш йис]]ал кьван лезги халкьар фарсарин (сасанидрин, скифрин, сефевидрин) нуфусдик акатзава. А девирда лезги чӀалаз, бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъудна, зурба кьадарда фарс ва юкьван девирдин фарс гафар акатзава. Идан кьилин себебар а девирда [[Дагъустан]]динни [[Ширван]]дин экономикадинни — культурадин мукьва алакъаяр ва XIV — XVI виш йисара [[Надир шагь]]ан Кьибле Дагъустандиз дяведин финарни вигьинар тир. Вири санлай къачурла хронологиядин къайдадал гьалтайла, лезги чӀала авай фарс гафар (иранизмаяр) гуьгъуьнин хилериз пай жезва: * [[скифар|скифрин]] девирда къачур гафар * пехлевийрин девирда лезги чӀалаз атай гафар (юкьван девирдин фарс гафар) * вич [[фарс чӀал]]ай къачур гафар * [[тат чӀал]]ай къачур гафар Лезги чӀала аваз иранизмаяр гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва: * '''Гьайванринни нуькӀверин тӀварар:''' ''„билбил“'', ''„гамиш“'', ''„мурдар“'', ''„жанавур“'', ''„пеленг“'' ва мсб. * '''Набататрин тӀварар:''' ''„келем“'', ''„тум“'', ''„бадамжан“'', ''„газар“'', ''„чугъундур“'', ''„тар“'', ''„шабалт“'', ''„гуьл“'' ([[цуьк]]), ''„турп“'' ([[клампӀ]]), ''„мейва“'', ''„анар“'' ва мсб. * '''Пешейрин, ксарин, къуллугърин тӀварар:''' ''„ашпаз“'' (тӀуьнар гьазурзавай кас), ''„чубан“'', ''„шагь“'', ''„душман“'', ''„заргар“'' (ювелир), ''„гада“'', ''„дуст“'', ''„бахтавар“'', ''„мирзе“'', ''„муьфтехур“'', ''„хашпара“'', ''„хашперест“'', ''„савдагар“'', ''„лежбер“'', ''„кваса“'', ''„паяц“'', ''„гачал“'' / ''„качал“'', ''„кент-худа“'' (хуьруьн кавха) ва мсб. * '''Инсандин бедендин патарин тӀварар:''' ''„гардан“'', ''„чене“'', ''„дабан“'', ''„жигерар“'' ([[тухул]]) ва мсб. * '''Дараматрин, хуьруьн майишатрин терминология:''' ''„айван“'', ''„пенжер“'' (дакӀар), ''„багъ“'', ''„шегьер“'', ''„куьче“'', ''„базар“'' ва мсб. * '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, алатрин тӀварар: ''' ''„дасмал“'', ''„шалвар“'' ([[вахчаг]]ар), ''„кисе“'', ''„парча“'', ''„кетен“'', ''„махпур“'', ''„магьут“'', ''„чит“'', ''„чирагъ“'', ''„чирагъпа“'', ''„ранда“'', ''„дезге“'', ''„челег“'' (чамчах), ''„хекендаз“'', ''„байбут“'' (чукӀулдин журе), ''„гьевенг“'' (кӀвачин пад), ''„абугерден“'', ''„дегьре“'', ''„десте“'' (кӀунчӀ, кӀеретӀ), ''„кепкир“'', ''„леген“'', ''„луьле“'', ''„чарх“'' (дапур), ''„ранг“'', ''„тахта“'' (кьул), ''„шуьше“'', ''„чешмегар“'' (вилегар), ''„шуьшебенд“'', ''„гуьрз“'' (тур), ''„кемен“'' (балкӀанар кьадай кьилихъ гьалкъа галай яргъи цӀил), ''„терез“'' ва мсб. * '''Недай продуктрин, дарманрин тӀварар: ''' ''„хуьрек“'', ''„кабаб“'' (шишер), ''„маст“'' ([[хкяйнек]]), ''„бейгьуш“'', ''„тенбек“'' ва мсб. * '''Абстракт манаяр къалурзавай гафар:''' ''„тамаша“'', ''„савда“'', ''„намус“'', ''„рафтар“'', ''„куьмек“'', ''„бахт“'', ''„женг“'', ''„чара“'', ''„шагьадатнама“'', ''„барбатӀ хьун“'', ''„барбатӀун“'' ва мсб. * '''Ери, сифет къалурзавай гафар:''' ''„абад“'', ''„аби“'' (цаву ранг), ''„азад“'', ''„ашкара“'', ''„асант“'' (регьят), ''„багьа“'', ''„бейхабар“'' (хабар авачиз), ''„бейкар“'' (кар авачиз), ''„бейгьал“'' (гьал авачиз), ''„баябан“'' (инсанар авачир ичӀи гегьенш чилер), ''„бейтереф“'' (нейтралка), ''„бейчара“'' (чара авачиз), ''„гумрагь“'', ''„назик“'', ''„напак“'' (пак тушир), ''„нарази“'' (рази тушир), ''„надинж“'' (женжел, секин тушир), ''„намерд“'' (мерд тушир), ''„нахуш“'' (хуш тушир), ''„пашман“'', ''„перишан“'', ''„лал“'', ''„пияда“'' (яхди фидайди), ''„рази“'', ''„мерд“'', ''„хуш“'', ''„хушбахт“'', ''„шад“'' ва мсб. * '''Мифологиядин лексика: ''' ''„аждагьан“'', ''„дев“'', ''„абукевсер“'', ''„абулейсан“'' (гатфарин мублагъ марф) ва мсб. * '''ТӀебиатдин затӀаринни вакъиайрин тӀварар:''' ''„дере“'' (кӀам, дугун), ''„[[кагьраба]]“'', ''„тепе“'' (кӀунтӀ) ва мсб. * '''Къуллугъдин гафар:''' ''„эгер“'', ''„гагь…, гагь“'', ''„гуя“'' (на лугьуди), ''„гьич“'' ва мсб. Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 600-лай пара фарс гафар ава<ref name="as">[http://israf.ucoz.ru/_ld/0/1_Slovlezg.pdf Словарь арабских и персидских заимствований в лезгинском языке. С. М. Забитов, И. И. Эфендиев. Махачкала 2001 год.]</ref>. ===== Араб чӀалай атанвай гафар ===== Алай чӀавуз [[араб чӀал]]ан лезги чӀалан лексикадиз арада масад авачир таъсир авач. ЯтӀани, лезгийринни [[азербайжанар]]ин къуншивилин нетижада азербайжан чӀалай лезги чӀалак эхиримжи вахтарал кьван давам хьайи араб гафарин акатун фикирда такьун виже къведач. Идан нетижада, эхиримжидан куьмекдалди, азербайжан чӀала авай араб гафарин гзафни-гзаф пай лезги чӀала кьабулна, иллаки кьиблепатан лезгийрин нугъатри. Араб гафарин тематикадин классификациядиз вил вегьейтӀа, араб чӀалан аквадай таъсир диндин, жемиятдинни-политикадин ва эдебдинни-марифатдин терминологияда, яни абстракт манайрин лексикадин сферада малум жезва. Лезги чӀала авай арабизмар гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва: * '''Диндин манаяр къалурзавай гафар:'''''„туба“'' (кьин хиве кьун, тахсир хиве кьуна гъил къачун тӀалабун), ''„[[дин]]“'', ''„[[мезгьеб]]“'', ''„руьгь“'', ''„иман“'', ''„[[имам]]“'', ''„[[ислам]]“'', ''„ибадат“'', ''„зикир“'', ''„дуьа“'', ''„[[азан]]“'', ''„[[тазият]]“'', [[сажда]], [[зиярат]]»'', закат"'', ''«жегьеннем»'', ''«женнет»'', ''«малаик»'', ''«азраил»'', ''«эхират»'', ''«эхирэаман»'', ''«жин»'', ''"шайтӀан, ''«шариат»'', ''«малла»'' (фекьи), ''«къази»'', ''«сухта»'', ''«медреса»'', ''«къурбанд»'', ''«мевлид»'', ''«суваб»'', ''«никягь»'', ''«тӀалакь»'' (пабни гъуьл яз санал уьмуьр гьалзавайбурун шариатдин къанунралди чара хьун), ''«суьннет»'', ''«садакьа»'', ''«игьсан»'', ''«шукур»'', ''«жаназа»'' ва мсб. * '''Абстракт манаяр къалурзавай гафар:''' ''«шей»'' (затӀ), ''«къанун»'', ''«гьал»'', ''«азар»'' (начагъвал), ''«азият»'', ''«жигьет»'', ''«хесет»'' (тӀул, къилих), ''«хата»'', ''«хабар»'', ''«дуьнья»'', ''«делил»'', ''«макьсад»'', ''«къаст»'', ''«зулумат»'', ''«гьис/гьисс»'', ''«зайиф»'', ''«иштагь»'', ''«берекат»'', ''«жем»'' (вири санлай), ''«гьахъ»'', ''"гьакъикъат, ''«везифа»'', ''«весият»'', ''«веси»'', ''«эхир»'', ''«кьадар-кьисмет»'', ''«жаваб»'', ''«жинс»'', ''«завал»'' (кьиникь, мусибат), ''«хажалат»'', ''«зарар»'', ''«зарафат»'', ''«мана»'', ''«шартӀ»'', ''"себеб, ''«ишара»'', ''«хийир»'', ''«менфят»'', ''«акьул»'', ''«темягь»'', ''«субут»'', ''«сефер»'', ''«къайда»'', ''«къамат»'', ''«къуват»'', ''«гьилпе»'' (амалдарвал), ''«тафават»'', ''«икьрар»'', ''«алакъа»'', ''«амал»'', ''«уьмуьр»'', ''«гьарарат»'', ''«ашкъ/ашкъи»'', ''«муьгьтеж»'', ''«игьтияж»'', ''«игьтият»'', ''«муьгьуьббат»'', ''«муьгьлет»'', ''«таъсир»'', ''«тахсир»'', ''«хиял»'', ''«икрагь»'', ''«инкар»'', ''«низам»'', ''«нур»'' (экв), ''«нубат»'', ''«нукьсан»'', ''«тежриба»'', ''«зерре»'', ''«зиллет»'', ''«зегьмет»'', ''«хелвет»'', ''«гьерекат»'', ''«гьевес»'', ''«тешвиш»'', ''«девлет»'', ''«вахт»'', ''«вяде»'', ''«заман»'', ''«аям»'', ''«девран»'', ''«сят»'', ''«тарих»'', ''«мажал»'', ''«даим»'' ва мсб. * '''Эдебдин манаяр къалурзавай гафар:''' ''«эдеб»'', ''«майил»'', ''«такабур»'', ''«ахлакь»'', ''«тариф»'', ''«тахсир»'', ''«сир»'', ''«жуьрэт»'' (викӀегьвал), ''«адалат»'', ''«гьуьрмет»'', ''«мергьемет»'', ''«хатур»'', ''«гьарам»'', ''«гьунар»'', ''«сабур»'', ''«гьая»'', ''«айиб»'', ''«ихтибар»'', ''«инсаф»'', ''«вафа»'' ва мсб. * '''Инсанрин сад-садахъ галаз алакъаяр къалурзавай гафар, жемиятдинни-политикадин ва экономикадин терминар:''' ''«жемят»'', ''«гьукумат»'', ''«гьуьжет»'', ''«мезлум»'', ''«бягьс»'' (эхтилат, веревирд), ''«межлис»'', ''«тешкилат»'', ''«адет»'', ''«халкь»'', ''«эмир»'', ''«тӀалаб»'', ''«жерме»'' (штраф), ''«хазина»'', ''«харж»'', ''«ватан»'', ''«есир»'', ''«идара»'', ''«теклиф»'', ''«гьуьрият»'' (азадвал), ''«мубарак»'', ''«жигьиз (ар)»'' (чамра свас це лагьайла, адаз тухудай пек-партал), ''«ихтияр»'', ''«дяве»'', ''«иттифакь»'', ''«истисмар»'' (эксплуатация), ''«майишат»'', ''«няне»'' (лянет), ''«мулк»'', ''«ирс»'', ''«имтигьан»'' (экзамен), ''«миллет»'', ''«инсаният»'', ''«сенят»'', ''«сергьят»'', ''«жаза»'', ''«хиянат»'', ''«ихтилат»'', ''«арза»'', ''«шикаят»'', ''«ижара»'' (аренда), ''«аманат»'', ''«векил»'', ''«шагьид»'', ''«жасус»'', ''«замин»'', ''«шерик»'' (амадаг), ''«жанаби»'', ''«агьали»'', ''«жаллатӀ»'', ''«даллал»'', ''«жерягь»'', ''«сарраф»'' (къимет авай къванерин, къашарин багьавал тайинарзавай ва абур дегишарзавай кас) ва мсб. * '''Харусенятдин, илимдин, чирвилерин лексика:''' : ''«тарс»'', ''«элифар»'', ''«илим»'', ''«мектеб»'', ''«савад»'', ''«гьисаб»'', ''«ктаб»'' (улуб), ''«шаир»'' (зари), ''«шиир»'', ''«синиф»'' (класс), ''«жилд»'' (улубдин, журналдин, дафтардин чарар хуьн патал абурал акьалждай чин), ''«алим»'', ''«гьарф»'', ''«шикил»'', ''«муаллим»'', ''«эсер»'', ''«эдебият»'' (литература), ''«таржума»'', ''«марифат»'', ''«хатӀ»'' ва мсб. * '''Еридин лишанар къалурзавай гафар:''' ''«жегьил»'', ''«асул»'', ''«жизви»'', ''«тайин»'', ''«секин»'' (лас), ''«зид»'', ''«ислягь»'', ''«язух»'', ''«эмин»'', ''«ажайиб»'', ''«магьрум»'', ''«хсуси»'', ''«магьир»'', ''«зайиф»'', ''«харапӀ»'' (чӀуру), ''«милайим»'' (хъуьтуьл), ''«къариба»'' (са жуьрединди), ''«залум»'', ''«малум»'', ''«тажуб»'', ''«мумкин»'', ''«мягькем»'', ''«сефигь»'' (кӀамай), ''«ахмакь»'' (кӀамай), ''«абдал»'' (кьилиз эсер янавайди, кӀмаш), ''«азиз»'', ''«табий»'' (муьтӀуьгъ хьанвайди), ''«тамам»'' ва мсб. * '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, алатрин тӀварар:''' ''«аба»'' (халат), ''«жибин»'', ''«суфра»'', ''«запун»'', ''«сят»'', ''«таж»'', ''«кьефес»'', ''«куьсри»'' (гъвечӀи стул) ва мсб. * '''Гьайванринни набататрин алемдин тӀварар:''' ''«штил»'', ''«магьсулар»'', ''«маймун»'', ''«тӀавус»'' (нуькӀ), ''«гьашарат»'', ''«гьайван»'', ''«фил»'' ва мсб. * '''Дараматрин ва абурун паярин тӀварар:''' ''«мертеба»'' (гьава), ''«имарат»'' (дарамат), ''«минара»'', ''«гьамам»'', ''«бине»'', ''«харапӀа»'' ва мсб. * '''Мукьвавилин терминар:''' ''«ими»'', ''«эме»'', ''«хала»'', ''«халу»'' ва мсб. * '''Маса гафар:''' ''«инсан»'', ''«итим»'', ''«жасад»'' (беден, чан ала затӀ), ''«зегьер»'' ([[агъу]]), ''«верем»'' (туберкулез), ''«зибил»'', ''«дава»'' (дарман, чара) ва мсб. Вахт алатдалай араб гафар лезги чӀалан рандадикай хкатна адан къайдайрив кьурвал дегиш жезва. Гьавиляй, лезги чӀала авай араб гафар бинедин араб гафарилай фонетикадинни-морфологиядин жигьетдай тафаватлу я. Месела: [[араб чӀал|араб.]] ''гама'' → {{lang-lez|къамат}}, араб. ''га’ида'' → {{lang-lez|къйда}}, араб. ''гисма'' → {{lang-lez|кьисмет}} Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 900 кьван араб гафар ава<ref name="as">Словарь арабских и персидских заимствований в лезгинском языке. С. М. Забитов, И. И. Эфендиев. Махачкала 2001 год.</ref>. ===== Туьрк ва азербайжан чӀаларай атанвай гафар ===== [[1930 йис]]уз Кьибле Дагъустанда урус чӀал виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цӀахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чӀалал рахазвай. А чӀавуз азербайжан чӀал, гила урус чӀал хьиз, гьукуматдин чӀал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чӀалал тухузвай. Лезги чӀалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чӀехи роль лезгийри чпи къугъванвай. ГьакӀ, [[Етим Эмин]], [[СтӀал Сулейман]], [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан Алкьвадари]] хьтин чӀехи зарийри ва алимри чпин эсерар азербайжан чӀалал теснифзавай. Мисал яз, Гьасан Алкьвадаридин Дагъустандин тарихдикай виридалайни зурба метлеб авай «Асари Дагестан» (Дагъустандин эсер) улуб ада азербайжан чӀалал кхьенвай. Гуьгъуьнлай адан хци и улуб урус чӀалаз элкъуьрнавай. И жуьре факторринни лезги ва азербайжан халкьарин тарихдин къене ва гилан аямдани сад-садахъ галаз кӀеви алакъайра хьунин себебдалди лезги чӀала, иллаки къуба патан лезгийрин нугъатра, азербайжан гафар югъкъандавай гзаф жезва. Туьркни азербайжан гафарин саки виридаз бинедин лезги гафарин аналогар авайтӀани, лезги газетра, телевидениеда ва массайрин алакъадин такьатра кирамри лезги гафарилай азербайжан гафарикай менфят къачуниз винивал гузва. И карди чи чӀалан гьакӀани нагьакьан гьалар мадни усаларзава ва чпин чӀал михьунал рикӀ алай халкьарин вилик русвагьарзава. Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди лезги хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. Мисал яз, и тегьерда вири [[татар|тат]] халкь саки тамамдаказ терг хьана. Лезги чӀала авай туьркизмар тематикадин жигьетдай гуьгъуьнин групайриз пай жезва:<ref>[http://lezgikim.narod.ru/Book/Lezgimez/Tyrkizmi.html Лезги чӀала авай туьрк ва азербайжан гафар]</ref> * '''Инсандин бедендин патарин ва начагъвилерин тӀварар:''' ''«кьашкьа»'' (гьайвандин пелел жедай лацӀу тӀехв), ''«дамар»'' (хъиртиш), ''«къаралту»'' (силуэт), ''«дабан»'' ([[тӀегь]] — яркӀи нугъатдин [[Агъа-ЦӀинитӀ]] хуьруьн рахун), ''«далу»'', ''«жендек»'', ''«буй»'', ''«буй-бухах»'', ''«къалчах»'' (яцӀу як), ''«дабакь»'' (маларин сивер акъатдай, кӀвачерал хирер жедай азар), ''«дамах»'' (балкӀандин азар), ''«саралух»'' (азар) ва мсб. * '''Мукьвавални инсанар къалурзавай терминар:''' ''«агъа»'', ''«агъсакъал»'', ''«езне»'', ''«къари»'', ''«къужа»'', ''«къунши»'', ''«юлдаш»'', ''«чекмечи»'', ''«къулугъчи»'', ''«бала»'' (аял), ''«бег»'' ва мсб. * '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, музыкадинни зегьметдин алатрин, яракьрин тӀварар:''' ''«бушкъаб»'' (ичӀи къаб), ''«суьзек»'' (кепкир, куьзек), ''«тава»'' (ягълав), ''«чанахъ»'' (хвах), ''«къалпагъ»'', ''«багълама»'' (тӀвал, алчударна кӀватӀнавай затӀар), ''«гуьзгуь»'', ''«уьтуь»'', ''«къамчи»'' (балкӀан гьалун патал малдин хамунин цӀил куьруь тӀвалунихъ акална раснавай затӀ), ''«терлик»'' (пурарин лит), ''«тапанчи»'' (револьвер), ''«чахмах»'', ''«чекме»'', ''«ягълух»'', ''«дуьшлуьк»'', ''«агъ»'' (лаз), ''«дуьгме»'' (ккам — ахцегь нугъат) ва мсб. * '''КӀвалин ва чӀуран гьайванринни нуькӀверин тӀварар, малдарвилихъ галаз галкӀанвай лексика:''' ''«айгъур»'' (хварарихъ фир яшарив агакьнавай эркек балкӀан), ''«тай»'' (балкӀандин (хваран) бала, тайлункӀ), ''«дана»'' ([[кьерех]] — ахцегь нугъатдин [[Чепер]] хуьруьн рахун), ''«бугъа»'' (эркек жегьил гамиш), ''«суьруь»'' (геллегь, мес. хперин), ''«алабаш»'' (кьил лацу кицӀ), ''«[[аслан]]»'', ''«[[чалагъан]]»'', ''«дурна»'', ''«къузгъун»'' (кӀвагъ, тӀегъерхъан), ''«къирхаягъ»'' (сороконожка) ва мсб. * '''Недай продуктрин тӀварар:''' ''«суьзме»'', ''«дулма»'', ''«къатух»'' (маст, [[хкяйнек]]), ''«къаймах»'' (некӀедин чар), ''«къайгъанах»'' (атӀай кака), ''«дулдурма»'' ва мсб. * '''Набататрин ва абурун паярин, емишрин, салан мейвайрин тӀварар:''' ''«къарагъаж»'', ''«сарубугъда»'' (къуьлуьн жуьредин тӀвар), ''«гьажибугъда»'' (гьажикӀа, хархар), ''«алуча»'', ''«къабах»'' (буран), ''«явшан»'' ([[рекьекьул]]) ва мсб. * '''Дараматрин, хуьруьн майишатрин терминология:''' ''«бахча»'' (сал), ''«къазма»'' (дехме), ''«алачух»'', ''«къуй»'', ''«къишлах»'' (хъуьтӀуьн чӀур), ''«яйлах»'' (гатун чӀур), ''«утагъ»'' ва мсб. * '''ТӀебиатдин затӀаринни вакъиайрин тӀварар:''' ''«къуза»'' (сувун кефер пад), ''«гуьне»'' (сувун ракъинин пад), ''«чуьл»'', ''«уьлкве»'', ''«кьурагь»'', ''«дагъ»'' ([[сув]]), ''«аяз»'', ''«къизил»'', ''«кьуркьушум»'', ''«къум»'' ва мсб. * '''Абстракт манаяр къалурзавай гафар:''' ''«дуланажах»'', ''«уьлчме»'' (алцум), ''«ара»'', ''«бажарах»'' (алакьун), ''«гележег»'' (къвезмай вахт), ''«буйругъ»'' (эмир), ''«тапшуругъ»'', ''«гуж»'' (къуват), ''«ажугъ»'' (хъел, пехъивал) ва мсб. * '''Сифетарни наречиеяр:''' ''«азгъун»'' (къаних, мискьи, шкьакь), ''«ачух»'' (ахъа), ''«бул»'' (ацӀай), ''«буш»'' (ичӀи), ''«къалин»'', ''«къулай»'' (регьят, кутугай), ''«чиг»'' (ицӀи, мес. як), ''«яваш»'' (аста), ''«уртах»'', ''«ажуз»'' (зайиф, куьмек авачирди), ''«ал»'' (яру), ''«гужлу»'' (къуватлу, къати, кӀеви), ''«къанажагъсуз»'' (кьатӀунар авачирди) ва мсб. * '''Наречиеярни къуллугъдин гафар:''' ''«ара-бир»'', ''«башуьсте»'', ''«буюр»'' ва мсб. Глаголар, асул гьисабдалди, абурук ''-миш'' куьтягьун гилиг хьуналди кьабул жезвайди я. * '''Глаголар:''' ''«дадмишун»'' (тӀямдиз килигун), ''«яшамишун»'' (уьмуьр гьалун), ''«башламишун»'' (эгечӀун, гатӀумун), ''«тапшурмишун»'', ''«къатламишун»'' (эхун), ''«алдатмишун»'' (тапарарун, алцурарун), ''«буюрмишун»'', ''«гуьзетмишун»''/ ''«гуьзлемишун»'' (къуба нугъат) (вили хуьн, вил алаз акъвазун), ''«къазанмишун»'', ''«ишлемишун»'' (кардик кутун, менфят къачун), ''«басмишун»'' (чуькьуьн), ''«ахтармишун»'' (жагъурун, чирна — жагъурун), ''«артмишун»'' (гзафарун) ва мсб. ===== Урус чӀалай атанвай гафар ===== Гьеле [[1917 йис]]ал кьван лезги чӀалак [[урус чӀал]]ан гафар акатзавай<ref>Гюльмагомедов А. Г. Лезгинско-русское двуязычие и развитие фразеологии лезгинского языка // Становление и развитие двуязычия в нерусских школах. Л., 1981. — С. 115—119.</ref>. Алай чӀавуз лезги чӀал урус чӀалан зурба, къуватлу таъсирдик ква. Лезги чӀалан лексикадин вири къатарин къенез гьахьнавай урус ва интернационал ([[инглис чӀал|инглис]], [[француз чӀал|француз]] ва маса) чӀаларин гафар гуьгъуьнин къатара иллаки бул къалурнава<ref>[http://lezgichal.narod.ru/lists/rus.html Слова из русского языка в лезгинском языке]</ref>: * '''Кеспиятдинни хуьруьн майишатдин терминология:''' ''«аг­роном»'', ''«авария»'', ''«брак»'', ''«аппарат»'', ''«гидростанция»'', ''«гидротехник»'', ''«домкрат»'', ''«шахта»'', ''«ферма»'', ''«шахтер»'', ''«доход»'', ''«комбайн»'', ''«комбайнер»'', ''«комбинат»'', ''«бригада»'', ''«производство»'', ''«предприятие»'', ''«станок»'', ''«бригадир»'', ''«кочегар»'', ''«кочегарка»'', ''«завод»''. * '''Гьукумат идара авуниз ва администрациядин крариз талукь тир лексика:''' ''«адрес»'', ''«заведующий»'', ''«кан­целярия»'', ''«контора»'', ''«адвокат»'', ''«агент»'', ''«анкета»'', ''«агентство»'', ''«акт»'', ''«аттестат»'', ''«диплом»'', ''«брошюра»'', ''«графа»'', ''«грамота»'', ''«справка»'', ''«расписка»'', ''«стаж»'', ''«бланк»'', ''«выписка»'', ''«ведомость»'', ''«документ»'', ''«вексель»'', ''«адвокат»'', ''«директор»'', ''«директива»'', ''«военкомат»'', ''«военком»'', ''«бюро­крат»'', ''«бронь»'', ''«бухгалтер»'', ''«бухгалтерия»'', ''«бюрократизм»'', ''«контролер»'', ''«регистрация»'', ''«ревизия»'', ''«инструктор»'', ''«инструкция»'', ''«инспектор»'', ''«декрет»''. * '''Жемиятдинни-политикадин лексика:''' ''«авторитет»'', ''«авангард»'', ''«автономия»'', ''«член»'', ''«герб»'', ''«газета»'', ''«гимн»'', ''«конференция»'', ''«конгресс»'', ''«демонстрация»'', ''«бюллетень»'', ''«бюджет»'', ''«бюро»'', ''«доклад»'', ''«выговор»'', ''«ВКП(б)»'', ''«ВЛКСМ»'', ''«ВЦСПС»'', ''«делегат»'', ''«делегация»'', ''«деклара­ция»'', ''«агитация»'', ''«агитатор»'', ''«губерния»'', ''«губернатор»'', ''«актив»'', ''«активист»'', ''«бунт»'', ''«забастовка»'', ''«революция»'', ''«анархист»'', ''«банда»'', ''«бандит»'', ''«анархизм»'', ''«армия»'', ''«фронт»'', ''«артиллерия»'', ''«генерал»'', ''«батальон»'', ''«полк»'', ''«полковник»'', ''«офицер»'', ''«дезертир»'', ''«демобилизация»'', ''«капитуляция»'', ''«кооператив»'', ''«артель»'', ''«баррикада»'', ''«батрак»'' (уст. батӀрак), ''«банкет»'', ''«дежурный»'', ''«депутат»'', ''«комитет»'', ''«коммунизм»'', ''«политика»'', ''«комсомол»'', ''«дружинник»'', ''«демократ»'', ''«демократия»'', ''«демократизм»'', ''«дипломат»'', ''«диктатор»'', ''«диктату­ра»'', ''«капитализм»'', ''«капитал»'', ''«капиталист»'' ва мсб. * '''Культурадин, харусенятдин, спортин, илимдин ва чирвилерин лексика:''' ''«авторучка»'', ''«доска»'', ''«чернил»'', ''«портфель»'', ''«чернильница»'', ''«чертеж»'', ''«готовальня»'', ''«ал­фавит»'', ''«блокнот»'', ''«глобус»'', ''«биология»'', ''«арифметика»'', ''«ботаника»'', ''«география»'', ''«геомет­рия»'', ''«алгебра»'', ''«черчение»'', ''«вожатый»'', ''«пионер»'', ''«завуч»'', ''«диктант»'', ''«каникулар»'', ''«класс»'' ва мсб. — ''«бокс»'', ''«гол»'', ''«домино»'', ''«спорт»'', ''«спортсмен»'', ''«турник»'', ''«спартакиада»'', ''«олимпиада»'', ''«фут­бол»'', ''«чемпион»'', ''«коньки»'', ''«турнир»''; — ''«анатомия»'', ''«бактерия»'', ''«академия»'', ''«аспирант»'', ''«аспирантура»'', ''«доцент»'', ''«дис­сертация»'', ''«атом»'', ''«атомный»'', ''«барометр»'', ''«вольт»'', ''«водород»'', ''«лаборант»'', ''«геодезия»'', ''«геоло­гия»'', ''«гипербола»'', ''«градус»'', ''«дециметр»'', ''«диаметр»'', ''«дробь»'' (мат.), ''«диалог»'', ''«реактор»'', ''«реактив»'', ''«кристалл»'', ''«конспект»'', ''«диаграмма»'', ''«грамм»'' ва мсб. — ''«антология»'', ''«опера»'', ''«оперетта»'', ''«ансамбль»'', ''«спектакль»'', ''«хор»'', ''«драма»'', ''«поэма»'', ''«дра­матург»'', ''«драматургия»'', ''«драмкружок»'', ''«артист»'', ''«повесть»'', ''«артистка»'', ''«билет»'', ''«выстав­ка»'', ''«библиотека»'', ''«библиотекарь»'', ''«концерт»'', ''«диктор»'', ''«карикатура»'', ''«декламация»'', ''«декора­ция»'', ''«кино»'' ва мсб. * '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, мебелрин, ва маса техникадин тӀварар:''' ''«бумазея»'', ''«жакет»'', ''«ботинка»'', ''«драп»'', ''«блушка»'', ''«галстук»'', ''«сатин»'', ''«костюм»'', ''«комбинезон»'', ''«кофта»'', ''«кровать»'', ''«одеколон»'', ''«чемодан»'', ''«клеенка»'', ''«батарея»'', ''«гардероб»'', ''«графин»'', ''«граммофон»'', ''«кран»'' (цӀуцӀ), ''«холодильник»'', ''«ведро»'', ''«ан­тенна»'', ''«самовар»'', ''«салфетека»'', ''«бумажник»'', (уст.), ''«банка»'', ''«кружка»'', ''«винт»'', ''«ста­кан»'', ''«спиртовка»'', ''«спичка»'', ''«винтовка»'', ''«берданка»'' (уст.), ''«бидон»'', ''«баллон»'', ''«бомба»'', ''«гранат»'' ва мсб. * '''Улакьдин терминология:''' ''«авиация»'', ''«аэроплан»'' (уст. айрупалан), ''«самолет»'', ''«вертолёт»'', ''«аэродром»'', ''«поезд»'', ''«кондуктор»'', ''«вагон»'', ''«автобус»'', ''«троллейбус»'', ''«автомобиль»'', ''«велосипед»'', ''«рельс»'', ''«прицеп»'', ''«тормоз»'', ''«руль»'', ''«трамвай»'', ''«транспорт»'', ''«такси»'', ''«станция»'', ''«рейс»'', ''«паровоз»''. * '''Халкьдин сагъвал хуьнуьхин терминология:''' ''«амбулатория»'', ''«больница»'' (азархана), ''«вазелин»'', ''«вирус»'', ''«витамин»'', ''«глюкоза»'', ''«пластырь»'', ''«компресс»'', ''«аптека»'' (дарманхана), ''«санитар»'', ''«санаторий»'', ''«дез­инфекция»'', ''«грипп»'', ''«гигиена»'', ''«градусник»'', ''«пипетка»'', ''«пилюля»'', ''«гипноз»'', ''«гипнотизер»'', ''«гли­церин»'', ''«гипс»'', ''«госпиталь»'', ''«рентген»''. * '''Недай продуктрин тӀварар:''' ''«борщ»'', ''«гарнир»'', ''«горчица»'', ''«джем»'', ''«кофе»'', ''«повидло»'', ''«какао»'', ''«самагон»'', ''«кисель»'', ''«кефир»'', ''«картуф»'', ''«томат»'', ''«крахмал»'', ''«консервияр»'', ''«компот»'', ''«котлет»'', ''«селёдка»''. * '''Материалрин, дараматар эцигунин хам-малдин тӀварар:''' ''«брильянт»'', ''«брезент»'', ''«броня»'', ''«газ»'', ''«кокс»'', ''«кислота»'', ''«цинк»'', ''«вискоза»'', ''«бензин»'', ''«спирт»'', ''«шифер»'', ''«целлюло­за»'', ''«целлюлоид»'', ''«цемент»'', ''«торф»'', ''«резин»''. * '''Дараматрин, абурун паярин ва мсб. тӀварар:''' ''«фундамент»'', ''«подвал»'', ''«коридор»'', ''«кафе»'', ''«планетарий»'', ''«ресторан»'', ''«бульвар»'', ''«тротуар»'', ''«витрина»'', ''«гастроном»'', ''«общежитие»'', ''«памятник»'', ''«клумба»'', ''«плантация»'', ''«оранжерея»'', ''«газон»''. * '''Гьайванринни набататрин тӀварар:''' ''«акула»'', ''«горилла»'', ''«шимпанзе»'', ''«оран­гутанг»'', ''«крокодил»'', ''«помидор»'', ''«цитрус»'', ''«соя»''. * '''Варцарин тӀварар:''' ''«август»'', ''«апрель»'', ''«декабрь»'', ''«октябрь»'', ''«июль»'', ''«июнь»'' ва мсб. * '''Грамматикадин терминология:''' ''«слог»'', ''«ударение»'', ''«союз»'', ''«дополнение»'', ''«прилагательное»'', ''«глагол»'', ''«грамматика»'', ''«дефис»'', ''«при­частие»'', ''«наклонение»'', ''«суффикс»'' ва мсб. Винихъай чна лезги чӀала авай урус гафарин анжах тӀимил ва асул пай къалурнава. Лезги чӀалаз урус гафарин атун югъкъандавай къалин жезва. Эхиримжи вахтара «ЧӀалан экология» лугьудай термин майдандиз акъатнава. Ихтилат са чӀала маса чӀаларин таъсир пара гьисс тавунвай чкайрикай физва. Анра гьар са чӀалаз хас тир бинедин гафар ва формаяр артух амукьзава. Чи чӀалакай рахайтӀа, гьахьтин «чӀалан экологиядин» жигьетдай михьи чкаяр яз, [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район]]дик акатзавай лезги хуьрер къалуриз жеда. Месела, кьан чна Хив райондин хуьрер. Анрай патарал артух инсанар фидачир (чкадал кӀвалах авай, шахтар кардик квай) ва таъсирдай маса чӀаларни къваларив гвачир. Са [[табасаранар|табасаранрихъ]] галаз алакъа авайтӀани, абурузни лезги чӀал хъсандиз чизвай, лезгийрив рахадайла, лезги чӀал кардик кутузвай. Гьавиляй а хуьрера литературадин чӀала гьат тавунвай гзаф дегь чӀаван мисалар гьалтзама<ref>[http://yaran-suvar.ucoz.ru/news/chaz_gikhtin_gafarganar_gerek_ja/2013-06-29-10237 Чаз гьихьтин гафарганар герек я?]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Антропонимика === {{main|Лезги тӀварар}} == Лезги газетарни журналар == * [[Алам]] — [[Баку]]да акъатзавай лезги культурадидин журнал<ref>[http://www.alamjurnal.com/ Лезги культурадидин журнал «Алам»]</ref>. * [[Алпан (газет)|Алпан]]<ref name="Печать"/> * [[Ени самух]]<ref name="Печать">{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень |publisher=Центр "Право и средства массовой информации"|date=апрель 1996 г.}}</ref> * [[КцӀар]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://gusarpress.com/ Жемиятдинни-политикадин «КцӀар» газет]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Куьредин хабарар]] — [[СтӀал Сулейман район]]да акъатзавай газет<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1628 Куьредин хабарар]</ref>. * [[Куьредин ярар]] * [[Лезгинские вести]] — вилик урус чӀалал акъатзавай газет * [[Лезги газет]] — [[Дагъустан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://www.lezgigazet.ru/ Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»]</ref>. * [[Лезгинские известия]] — ФЛНК-дин басмадай акъатзавай издание. * [[Лезгистандин хабарар]]  * [[Настоящее время (газет)|Настоящее время]] * [[РикӀин гаф]] * [[Самур (газет)|Самур]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. * [[ЦӀийи Дуьнья]] — [[Ахцегь район]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Садлагьай лезги газет. * [[Чирагъ (журнал)|Чирагъ]] — [[Баку]]да акъатзавай литературадин журнал. * [[Чубарук]]  * [[Шарвили (газет)|Шарвили]] — лезги литературадин садлагьай газет. * [[Эренлардин сес]] — Дагъустадин [[Докъузпара район]]да акъатзавай газет<ref>[http://president.e-dag.ru/map/42/ Докузпаринский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}</ref>. * [[Къурушрин сес]] — Къуруш хуьруьн газет, [[2007 йис]]алай басмадай акъатзава. == Лезги телевидение == * [[АТВ (Ахты)|АТВ]] — [[Ахцегь район]]дин телеканал, [[Ахцегь]] хуьр. * [[Белиджинское ТВ]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[Каспий-ТВ]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[Касумкент ТВ]] — МУП телеканал «ТБС-Касумкент»<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1627 Касумкент ТВ]</ref>. * [[КцӀар ТВ]] — [[КцӀар район]]дин телеканал. Алай чӀавуз кӀвалахзавач. * [[Лидер ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[НТБ]] — «Новое Телевидение Белиджи», [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ Аран]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ-АРС]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[ТВ Рубас]] — [[Дербент район]]дин [[Рубас]] хуьруьн телеканал. * [[Телекомпания «Юждаг»]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ОТВ Шарвили]] — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Уружба]] хуьруьн телеканал. * [[Шалбуз-Даг]] — [[Дукъузпара район]]дин телеканал. * [[Эксклюзив ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[Юждаг-ТВ-Самур]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. == Лезги чӀалан граматика == * ''[[Лезги кхьинар]]'' * ''[[Лезги чӀалан падежар|Падежар]]'' * ''[[Номерар]]'' == Мадни килиг == [[ЦӀийи гафарин сиягь]] == Литература == * [[Ахмедов, Герман Ибрагимович|Ахмедов Г. И.]] Коммуникативные типы высказывания в лезгинском языке (в сопоставлении с русским). Москва: МГЛУ, [[1999]]. * Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985. * Алексеев М. Е., Шейхов Э. М. Лезгинский язык. М., 1997. * [[Гьаким Къурбан|Акимов Къ. Х.]] «Лезги зарияр»: куьмек гузвай улуб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч. * {{Гаджиев-1950}} * Гаджиев М. М. Синтаксис лезгинского языка. Ч. 1. Простое предложение. Махачкала, 1954. * Гаджиев М. М. Синтаксис лезгинского языка. Ч. 2. Сложное предложение. Махачкала, 1963. * Гайдаров Р. И. Лексика лезгинского языка: Основные пути развития и обогащения. Махачкала, 1966. * Гайдаров Р. И. Морфология лезгинского языка. Махачкала, 1987. * Гайдаров Р. И. Основы словообразования и словоизменение в лезгинском языке. Махачкала, 1991. * Гайдаров Р. И. Фонетика лезгинского языка. Махачкала, 1980. * Гюльмагомедов А. Г. Основы фразеологии лезгинского языка. Махачкала, 1976. * [[Гюльмагомедов, Ахмедула Гюльмагомедович|Гюльмагомедов А. Г.]] Фразеология лезгинского языка. Махачкала: Дагучпедгиз, [[1990]]. * Жирков Л. И. Грамматика лезгинского языка. Махачкала, 1941. * Загиров В. М. Историческая лексикология языков лезгинской группы. Махачкала, 1987. * Мейланова У. А. Гюнейский диалект — основа лезгинского литературного языка. Махачкала, 1970. * Мейланова У. А. Морфологическая и синтаксическая характеристика падежей лезгинского языка. Махачкала, 1960. * Мейланова У. А. Очерки лезгинской диалектологии. М., 1964. * Талибов Б. Б. Русско-лезгинский словарь. Махачкала, 1992. * {{Талибов-1966}} * Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. М., 1980. * Талибов Б. Б., Гаджиев М. М. Лезгинско-русский словарь. М., 1966. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. IV. Кюринский язык. Тифлис, 1896. * Шейхов Э. М. Сравнительная типология лезгинского и русского языка. Морфология. Махачкала, 1993. * Haspelmath M. A grammar of Lezgian. Berlin — New York, 1993. * Moor M. Studien zum lezgischen Verb. Wiesbaden, 1985. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{InterWiki|lez|Лезги}} ([[Лезги Википедия|макъала]]) * [https://itunes.apple.com/us/app/lezginskij-slovar/id901825482?l=ru&ls=1&mt=8 «Лезгинский словарь» — приложение для iPhone] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=ru.publicdictionary.lezgi.android «Лезгинский словарь» — приложение для Android] * [http://alpania-mez.ucoz.org/index/0-101 «Алпания-Мез» — Лезги чӀал — гафарганар, рахарганар, фолклор, библиотек, форум, хабарар ва мсб.] * [http://lezgikim.narod.ru/Pages/Slovari_titul.html Лезги чӀалан жуьреба-жуьре гафарганар] * [http://lezgichal.ru/ Лезги чӀаланни литературадин лезги чӀалал сайт] * [http://alpania-mez.ucoz.org/index/0-3/ - Лезги чӀалан информер] * [http://alpan365.ru/biblioteka/ Вири дуьньядин тарих, Урусатдин тарих, Къавкъаздин халкьарин тарих, Этнография, Археология, Лингвистика, Политика]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Нах-Дагъустан чӀалар}} [[Категория:Лезги чӀал|*]] [[Категория:Нах-дагъустан чӀалар]] [[Категория:Дагъустандин чӀалар]] [[Категория:Лезги чӀалар]] gdc8ldio0fxypc9994fl7s1nz4u2ne7 Пирал 0 519 98093 97896 2026-04-02T05:57:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98093 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Пирал |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4954615 |lon_deg = 48.2897393 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Пирал хуьрхуьруьнсовет|«Пирал» хуьрхуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/Apxqn Google Map] }} '''Пирал''' ({{lang-az|PiraI}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Пирал хуьрхуьруьнсовет|«Пирал» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == Жугърафия == Хуьр [[КцӀар район]]дин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 25 км яргъал ала. Пирал хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле, Къунагьар, ЦӀийи мягьле, Пелен мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Пирал хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Пашмакар, Хумар, Къараханар, Миграгъар, Бубаханар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] cyl5xe46jhw350w8lbznc97krvxufbf Лечет (КцӀар район) 0 1693 98089 90293 2026-04-02T04:43:04Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98089 wikitext text/x-wiki {{Муькуь манаяр|Лечет}} {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Лечет |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[файл:Панорама села Лечет1.jpg|320px]] '''Лечетрин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5405474 |lon_deg = 48.3159316 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Яргунрин хуьруьнсовет|«Яргунрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=35166;s=3583 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/ctRhb Google Map] }} '''Лечет''' ({{lang-az|Ləcət}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Яргунрин хуьруьнсовет|«Яргунрин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 53 км яргъал ала. Лечет хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Майдандин мягьле.'' == Тарих == Лечет хуьруьн бине адан мукьув галай кӀунтӀал алай [[ЦӀуру Лечет]]рин эгьлийри агъаниз куьч хьана кутунай. Гьа кӀунтӀал цӀуру хуьруьн харапӀаяр гилалди ама. Хуьруьн тӀвар «личи» гафуникай арадал атанвайдал гиман ала, ''Ли'' гафуни лезги чӀалал чӀехи гьайвандин хам мана гузва ва туьрк чӀалал ''Чи'' (лезг. Хъан) цӀийи гафар арадал гъизвай суффикс я. Вилик и хуьре лихъанри гамишрин лидикай [[шаламар]] расзавай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Лечет хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''ЦӀаруяр, Гилакар, Суьквелар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] h23dg9652rye6eff3yrg7yanolzg4df Киригар 0 1694 98077 90002 2026-04-02T03:20:35Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98077 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар = Кириг |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5312624 |lon_deg = 48.2819939 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Яргунрин хуьруьнсовет|«Яргунрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?l=5;choice=thelast;s=3569 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/SoFOd Google Map] }} '''Киригар''' ({{lang-az|Girik}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Яргунрин хуьруьнсовет|«Яргунрин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Самур вацӀ]]ун кьерел, [[Дагъустан]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз РФ часпардал , райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 23 км яргъал ала. Киригрин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Регъуьн мягьле, ПӀир кьейи мягьле, Нанабажидин мягьле, КӀуфуз фейи мягьле, Уьлчуьдин мягьле, Селиман мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Киригра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Тистарар, Джанкъулуяр, Камушар, Салманар, Балаяр, СтӀарар, Шаурар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Хидиров Фикрет Алибубадин хва]] — тӀвар-ван авай лезги шаир ва кхьираг. Хидиров Акиф Шакиран( Шилми) хва , физика- математикадин элмдин доктор. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] rl015d6ycdq76foz5krb3non5tv9zfx Бразилия 0 2154 98068 97399 2026-04-02T00:39:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98068 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Бразилия | тамам тӀвар = República Federativa do Brasil | пайдах = Flag of Brazil.svg | пайдахдин тӀвар = Бразилиядин пайдах | пайдахдин кьадар = 125 px | герб = Coat of arms of Brazil.svg | гербдин тӀвар = Бразилиядин герб | карта = Brazil (orthographic projection).svg | гимн = Бразилиядин гимн | кьилин шегьер = [[Бразилиа]] | шегьерар = [[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Салвадор]], [[Бразилиа]], [[Форталеза]], [[Белу-Оризонти]], [[Куритиба]], [[Манаус]], [[Ресифи]], [[Порту-Алегри]], [[Белен (Пара)|Белен]], [[Гояния]], [[Гуарульюс]], [[Кампинас]] | аслутуширвал = [[7 цӀехуьл]] [[1822]] | аслутуширвал девирда = [[Португалия]] | чӀал = [[Португал чӀал]] | идара авунин тегьер = Федератив [[президентдин республика]] | кьил = [[Jair Bolsonaro]] | чил = 8 514 877 | цин кьадар = 0,65 | чилдин чка = 5 | халкь = 190 732 694 | халкьдин чка = 5 | агьалидин чуькьуьнвал = 22 | пул = [[Бразилиядин реал]] | КъВБ = 2 181 | КъВБдин чка = 7 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 11 289 | ИПВИ = 0,699 | ИПВИ чка = 73 | интернет-домен = [[.br]] | телефондин код = +55 | сятдин чӀул = -2, -3, -4 }} '''Бразилия''' (тамам официал кӀалуб — '''Бразилия Федератив Республика'''<ref>{{Атлас мира|2010|15|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref>, {{lang-pt|República Federativa do Brasil}}, {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|яб гун}})) — [[Кьибледин Америка]]да авай гьукумат, [[Америка (дуьньядин пай)|Америкадин]] континентда авай тек сад тир [[Португал чӀалал рахазвай уьлквейрин кӀиливал|португал чӀалал рахазвай уьлкве]] я. Чилин кьадар 8 515 770 км² (им вири дуьньядин кьураматдикай 5,7 % я). Агьалийрин кьадар — 205 737 996 кас. Чилин кьадардиз килигна дуьньядин вадлагьай чкадал ала, агьалийрин кьадардал гьалтайла ругудлагьай чкадал ала. Чилинни агьалийрин чӀехивиляй Бразилия — Кьибледин Америкадин виридалайни чӀехи гьукумат я. Кьилин шегьер — [[Бразилиа]] я, маса къайдада адаз Бразилия лугьуда<ref>{{cite web|url=http://igras.ru/index.php?r=141&page=18&id=6607 |title=Бразилия |work=Современные географические названия |publisher=Институт географии РАН}}</ref><ref name="diclib">[http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=geo_rus&page=showid&id=2546 Бразилия — статья из Словаря географических названий]</ref><ref>Словарь географических названий зарубежных стран. — М.: Недра, 1986</ref>. Алай чӀаван президент — [[Мишел Тремер]] я<ref>[ https://www.rbc.ru/rbcfreenews/57c73cf29a79476ac8ad2baf Мишел Тремер Бразилиядин президент хьана]</ref>. Пуд виш йисалай пара вахтунин къене ам [[Португалия]]дин колония тир. Бразилия 1500-лагьай йисуз [[Педру Алвариш Кабрал]]ди ахъана, Кьибледин Америкадин къерехдал эвичӀайла. 1533-лагьай йисалай гатӀумна Бразилиядин колонизация эгечӀ хьана. [[Бразилиядин империя]] тӀвар алаз ада 1822-лагьай йисуз вичин аслутуширвал малумарна. 1889-лагьай йисуз Бразилиядикай республика хьана. АкӀ ятӀани адан кьве палата авай парламент (гила адаз [[Бразилиядин милли конгресс|Конгресс]] лугьуда) 1824-лагьай йисуз туькӀуьрна, садлагьай конституция кьабулайла. Гилан конституциядив кьурвал, Бразилия федератив республика я — [[Федерал округ (Бразилия)|Федерал округдикай]], 26 штатдикай ва 5564 муниципалитетдикай ибарат тир галкӀ<ref name="Constituição">{{cite web|title=Brazilian Federal Constitution|publisher=Presidency of the Republic|year=1988|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constituiçao.htm|language=pt|accessdate=2008-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/616H8W4LX?url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constitui%C3%A7ao.htm|archivedate=2011-08-21}} {{cite web|title=Brazilian Federal Constitution|publisher=v-brazil.com|year=2007|url=http://www.v-brazil.com/government/laws/titleI.html|quote=Unofficial translate|accessdate=2008-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/616H9FHX8?url=http://www.v-brazil.com/government/laws/titleI.html|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Territorial units of the municipality level|publisher=Brazilian Institute of Geography and Statistics|year=2008|url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/territorio/tabunit.asp?n=6&t=2&z=t&o=4|language=pt|accessdate=2008-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/616HA782F?url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/territorio/tabunit.asp?n=6|archivedate=2011-08-21}}</ref>. [[Къенепатан вири бегьер|КъВБ]]-дин номинал чӀехивилиз килигна Бразилиядиз дуьньядин кӀуьдлагьай экономика ава, гьакӀни [[маса къачунин алакьунин паритет]]дин жигьетдай гьиссабунай иридлагьай чкадал ала<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |publisher=Cia.gov |accessdate=2011-01-25}}</ref>. Экономикадин рекьяй тухунвай реформайри уьлкведиз виридуьньядин тестикьун гъана<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity) |publisher=Cia.gov |accessdate=2011-01-25}}</ref>. Бразилия [[Садхьанвай миллетрин тешкила|СМТ]], [[ЧӀехи къад|G20]], [[Виридуьньядин алишверишдин тешкилат|ВАТ]], [[Меркосур]], [[Кьибледин Америкадин миллетрин галкӀ]] ва маса халкьарин арада авай тешкилатрик акатзава. ГьакӀни ам [[БРИКС]]-дик ква. Португалияди (виликан метрополияди) уьлкведин медениятдиз зурба таъсир авуна. Португал чӀал — уьлкведин официал ва саки тек сад тир рахунрин чӀал я. Агьалийрин чӀехи пай католикар я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Бразилия дуьньядин виридалайни чӀехи уьлкве я. 2014-лагьай йисуз Бразилияди [[Футболдай дуьньядин чемпионат – 2014|футболдай дуьньядин чемпионат]] тухвана<ref>[ http://www.copa2014.gov.br/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605091647/http://copa2014.gov.br/en |date=2014-06-05 }} - Чемпионатдин официал сайт]</ref>, 2016-лагьай йисуз — [[Риу-де-Жанейру]]да [[Гатун олимпиядин къугъунар – 2016]] хьана<ref>[ https://www.olympic.org/rio-2016 - RIO — 2016]</ref>. == География == === Алай мукь (чка) === Чилин кьадар — 8 515 767, 049 км²<ref name="Área">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm |title=Área Territorial Brasileira |author=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) |date=2010 |accessdate=2013-09-30}}</ref> Бразилияди Кьиблепатан Америкадин рагъэкъечӀдай ва юкьван пад кьунва. Кефер патай кьибле патаз виридалайни чӀехи яргъивал 4320 км, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз −4328 км я. [[Чили]]ни [[Эквадор]] квачиз, ам континентдин вири уьлквейрихъ галаз са сергьятда ава. Адаз [[Франк Гвиана]]дихъ, [[Суринам]]дихъ, [[Гайана]]дихъ, [[Венесуэла]]дихъ (кефердин пата), [[Колумбия]]дихъ (кефердинни рагъакӀидай пата), [[Перу]]дихъни [[Боливия]]дихъ (рагъакӀидай пата), [[Парагвай]]дихъни [[Аргентина]]дихъ (кьиблединни рагъакӀидай пата) ва [[Уругвай]]дихъ (кьибледин пата) галаз умуми сергьят ава. Къураматдин сергьятдин яргъивал — 16 885 кьван км я<ref>[https://www.yestravel.ru/world/geography/land_boundaries/ Дуьньяда авай уьлквейрин къураматдин сергьятар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://ria.ru/world/20100529/239896138.html Бразилияди вичин сергьятриз ийизвай патрулвилер артухарда]</ref>. РагъэкъечӀдай патай адан къерехар [[Атлантик океан]]ди кьунва, къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 7 367 агъзур км я<ref>[http://www.russobras.ru/inform.php Бразилиядин география] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011014356/http://www.russobras.ru/inform.php |date=2018-10-11 }}</ref>. Бразилиядин ибаратдик са шумуд архипелаг акатзава, месэла — [[Фернанду-ди-Норонья]], [[Рокас]], [[Сан-Паулу (островар)|Сан-Паулу]] и [[Триндади-э-Мартин-Вас]]. === Рельеф === Уьлкведин кефердин пата [[Амазонкадин аран]]ди (Амазония) чка кьунва — дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад тирдан зурба дугун я. Вичин кефердин пата къвез-къвез ам [[Гвианадин кьулусув]]ан кефердин патан кӀунтӀар авай кьулувилериз элкъвезва (кьакьанвал — 150—700 м, кьилдин кукӀвар 1200 метрдал кьван). Абур гьукуматдин сергьят тирвал Серра-Имерадин, Серра-Паримадинни Серра-Параймадин ([[Рорайма (сув)|Рорайма]] сув — 2772 м) тик рагари элкъуьрна кьунва. Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава. Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м ([[Бандейра]] сув) кьакьанвилел кьван агакьзава. Уьлкведин саки вири амай территория [[Бразил кьулусув]]а кьунва. Ам кьибледин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ кьакьан хъижезва, гьакӀни ам къерехдин Атлантикадин арандин гуьтӀуь къерехдихъ садлагьана аватзава. [[Атлантик океан|Атлантикадихъ гвай]] битаврилайни амай кӀунтӀарилай («бразилид») Серра-ду-Эспиньясу рагъакӀидай патахъ тектоникадин аватунагрин чкадал къатунин ва моноклинарно-къатунин кьулувилерин чӀул экӀя хьанва (Паранадин лавадин плато ва мсб). Юкьва ва кефердин пата цоколдин кьулусуварни кьулувилер артух жезва, абур платойрихъ (шападар) галаз нубатдалди дегиш жезва. РагъакӀидай пата Бразилиядин территориядиз [[Парагвай (вацӀ)|Парагвай]] вацӀун вини кьилин аккумуляциядин аран (Пантанал) гьахьзава. === Климат === Бразилиядиз лап чими климат хас я. Юкьван гьисабдалди вацран температура 16-29 градусрин арада галтад жезва. Анжах кьакьан рагъэкъечӀдай патан массиврал юкьван гьисабдалди июлди температура 12-14 градусрин арада ава, кьезил мекь мумкин я. Амма къваларин режим ва климатдин жуьреяр сад хьтинбур туш. Амазониядин рагъакӀидай пата экваториал ламу климат (йиса 2000-3000 мм къвалар къвазва, юкьван гьалдин вацран температуйрин амплитуда — 2-3 °С) я. Амазониядин рагъэкъечӀдай патаз ва къвалав гвай алгъай Гвианадинни Бразил кьулусуварин гуьнейриз — субэкваториал климат хас я, ина 3-4 варз авай кьурагьвал авай период жезва (йиса 1500—2000 мм къвалар, къерехдал 3000 мм). Бразил кьулусуван юкьвани Пантаналда — субэкваториал ламу климат (йиса 1400—2000 мм къвалар къвазва), температурайрин чӀехи амплитудаяр хас я (иллаки акьалтӀайбур — 45-50-дал кьван °C), кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай пата йиса къвазвай къваларин кьадар 500 мм-дал кьван тӀимил жезва, марфар лап кьериз къвазва — им мукьвал-мукьвал яргъал фейи кьурагьвилин район я. РагъэкъечӀдай патан сергьятриз пассатдин тропикдин, лап чими ва ламу климат хас я, ина куьруь кьурагьвал авай период жезва. Кьулусуван кьибледин пата датӀана ламу климат жедайди, Парана платодал тропикдин ва вине авай рагъэкъечӀдай патан районра (24° кьибледин гьяркьуьвилелай кьибледал кьван) субтропикрин климат жеда. === Къенепатан ятар === ВацӀун чил лап къалинди я. Вири Амазониядиз, Гвианадин кьулусуван кьибледин патаз ва Бразил кьулусуван кефердин патаз Амазонка вацӀун системади яд гузва. Бразил кьулусуван кьибледин патаз [[Уругвай (вацӀ)|Уругвайни]] [[Паран (вацӀ)|Парана]] вацӀарин системайри яд гузва, рагъакӀидай патаз — [[Парагвай (вацӀ)|Парагвай]] вацӀу (Паранадин агъавацӀ) яд гузва; рагъэкъечӀдай пад [[Сан-Фрасиску]] вацӀун бассейндик ква, кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай сергьятриз дуьм-дуьз Атлантикадин океандиз авахьзавай куьруь вацӀари яд гузва (абурукай виридалайни яргъиди [[Парнаиба (вацӀ)|Парнаиба]] вацӀ я). ИчӀи (анжах) Амазонка вичин рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай агъавацӀарихъ галаз вири йисан къене цив ацӀайди ва гимийривай къекъвез жедайди я. Бразил кьулусуван вири вацӀариз (акьалтӀай кефердин патан вацӀарилай гъейри) яд харжунин садлагьана жезвай галтад хьунарни зурба селер хас я. ВацӀарал «гуьрцеларни» чарчарни жедайди. Гьа гьисабдик [[Игуасу (чарчарар)|Игуасу чарчар]] (са тӀвар алай Паранадин агъавацӀал алайди), [[Урубупунга]] ва [[Сети-Кедас]] чарчар — Паранадал алайбур, [[Паулу-Афонсу]] — Сан-Франсискудал алайди). Кьулусуван вацӀариз гидроэнергиядин чӀехи запасар ава, амма абур ичӀи (анжах) куьруь кьатӀарал гимийривай къекъвез жедайбур я, Парнаиба ва Сан-Франсиску квачиз. ГьакӀн [[Абуна (вацӀ)|Абуна]] — Бразилиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вацӀ — 375 км тамам яргъивал аваз, амма ичӀи вичин 320 км-дал гимийривай къекъвез жедайбур я. === Чилинмикит === Бразилия [[Латин Америка]]дин виридлай чӀехи гьукумат я, [[Кьибле Америка]] материкдин саки зур пай кьунва<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html Brazil — Central Intelligence Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201229014518/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html |date=2020-12-29 }}</ref>. Майдан — 8 514 215,9 км², им дуьнья къураматдин 5,7 % я. ЧӀехивиляй ([[Россия]], [[Канада]], [[Китай]] ва [[АСШ]]дилай кьулухъ) — вадлагьай чкада ава<ref name="CIA"/>. Кьибле Америкада чка кьунвай гьукумат. Кефер патай кьибле патахъ виридлай пара яргъивал — 4320 км, рагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патахъ — 4328 км. [[Кьибле Америка]]дин са [[Чили]]ни [[Эквадордилай]] гъери, вири гьукуматрихъ сергьятра ава: кефер пата — [[Франциядин Гвиана]], [[Суринам]], [[Гайана]], [[Венесуэла]], кеферни — рагъакӀида пата — [[Колумбия]], рагъакӀида пата — [[Перу]]ни [[Боливия]], кьиблединни — рагъакӀидай пата [[Парагвай]]ни [[Аргентина]], кьибле патани [[Уругвай]]. Къураматдин сергьятрин яргъивал — 16 агъз. км. РагъэкъечӀдай патай [[Атлантик океан]]дин ятари кьунва, цин къерехдин зулун яргъивал — 7,4 агъз. км<ref name="CIA"/>. === Округриз пай хьун === ==== Штатар ва федералдин округ ==== Бразилия — федератив республика; какатзава 26 са эхтияр авай — штатар (estados), ва 1 федералдин (кьилин шегьер) округ ([[Бразилиа]]). {| class="standard" ! Бразилиядин штатар |- | <div class="thumb tright"> <div class="thumbinner " style="width:402px;">{{Image label begin|image=Brazil Labelled Map.svg{{!}}border|width={{{width|400}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.840|y=0.09|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантик океан|<span style="color: #333366;">Атлантик<br>океан</span>]]''}} {{Image label small|x=0.04|y=0.70|scale={{{width|400}}}|text=''[[Секин океан|<span style="color: #333366;">Секин<br>океан</span>]]''}} {{Image label small|x=0.75|y=0.701|scale={{{width|400}}}|text=[[Кеферпатан регион (Бразилия)|Кеферпатан регион]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.737|scale={{{width|400}}}|text=[[Кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин регион (Бразилия)|Кефер.-рагъэкъ. регион]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.773|scale={{{width|400}}}|text=[[Кьилин-рагъакӀидай патан регион (Бразилия)|Кьилин-рагъакӀ. регион]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.809|scale={{{width|400}}}|text=[[Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан ардин регион (Бразилия)|Кьибле-рагъэкъ. регион]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.845|scale={{{width|400}}}|text=[[Кьиблепатан регион (Бразилия)|Кьиблепатан регион]]}} {{Image label small|x=0.10|y=0.33|scale={{{width|400}}}|text=[[Акри (Бразилиядин штат)|Акри]]}} {{Image label small|x=0.20|y=0.22|scale={{{width|400}}}|text=[[Амазонас]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.22|scale={{{width|400}}}|text=[[Пара (штат)|Пара]]}} {{Image label small|x=0.27|y=0.08|scale={{{width|400}}}|text=[[Рорайма]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.095|scale={{{width|400}}}|text=[[Амапа]]}} {{Image label small|x=0.24|y=0.39|scale={{{width|400}}}|text=[[Рондония]]}} {{Image label small|x=0.545|y=0.36|scale={{{width|400}}}|text=[[Токантинс]]}} {{Image label small|x=0.61|y=0.25|scale={{{width|400}}}|text=[[Мараньян]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.40|scale={{{width|400}}}|text=[[Баия]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.30|scale={{{width|400}}}|text=[[Пиауи]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.23|scale={{{width|400}}}|text=[[Сеара]]}} {{Image label small|x=0.84|y=0.23|scale={{{width|400}}}|text=[[Риу-Гранди-ду-Норти]]}} {{Image label small|x=0.85|y=0.29|scale={{{width|400}}}|text=[[Параиба]]}} {{Image label small|x=0.77|y=0.32|scale={{{width|400}}}|text=[[Пернамбуку]]}} {{Image label small|x=0.85|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text=[[Алагоас]]}} {{Image label small|x=0.82|y=0.38|scale={{{width|400}}}|text=[[Сержипи]]}} {{Image label small|x=0.38|y=0.43|scale={{{width|400}}}|text=[[Мату-Гросу]]}} {{Image label small|x=0.39|y=0.58|scale={{{width|400}}}|text=[[Мату-Гросу-ду-Сул|Мату-Гросу<br>-ду-Сул]]}} {{Image label small|x=0.565|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text=[[Федерал округ (Бразилия)|Фед. округ<br>]]}} {{Image label small|x=0.52|y=0.51|scale={{{width|400}}}|text=[[Гояс]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.56|scale={{{width|400}}}|text=[[Минас-Жерайс]]}} {{Image label small|x=0.52|y=0.62|scale={{{width|400}}}|text=[[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]]}} {{Image label small|x=0.70|y=0.63|scale={{{width|400}}}|text=[[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.58|scale={{{width|400}}}|text=[[Эспириту-Санту]]}} {{Image label small|x=0.48|y=0.68|scale={{{width|400}}}|text=[[Парана (штат)|Парана]]}} {{Image label small|x=0.51|y=0.73|scale={{{width|400}}}|text=[[Санта-Катарина]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.78|scale={{{width|400}}}|text=[[Риу-Гранди-ду-Сул]]}} {{Image label small|x=0.22|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=''[[Аргентина|<span style="color: #C0C0C0;">Аргентина</span>]]''}} {{Image label small|x=0.22|y=0.51|scale={{{width|400}}}|text=''[[Боливия|<span style="color: #C0C0C0;">Боливия</span>]]''}} {{Image label small|x=0.14|y=0.65|scale={{{width|400}}}|text=''[[Чили|<span style="color: #C0C0C0;">Чили</span>]]''}} {{Image label small|x=0.05|y=0.07|scale={{{width|400}}}|text=''[[Колумбия|<span style="color: #C0C0C0;">Колумбия</span>]]''}} {{Image label small|x=0.48|y=0.03|scale={{{width|400}}}|text=''[[Франциядин Гвиана|<span style="color: #C0C0C0;">Франциядин Гвиана</span>]]''}} {{Image label small|x=0.35|y=0.07|scale={{{width|400}}}|text=''[[Гайана|<span style="color: #C0C0C0;">Гайана</span>]]''}} {{Image label small|x=0.33|y=0.64|scale={{{width|400}}}|text=''[[Парагвай|<span style="color: #C0C0C0;">Парагвай</span>]]''}} {{Image label small|x=0.05|y=0.43|scale={{{width|400}}}|text=''[[Перу|<span style="color: #C0C0C0;">Перу</span>]]''}} {{Image label small|x=0.40|y=0.05|scale={{{width|400}}}|text=''[[Суринам|<span style="color: #C0C0C0;">Суринам</span>]]''}} {{Image label small|x=0.395|y=0.86|scale={{{width|400}}}|text=''[[Уругвай|<span style="color: #C0C0C0;">Уругвай</span>]]''}} {{Image label small|x=0.20|y=0.03|scale={{{width|400}}}|text=''[[Венесуэла|<span style="color: #C0C0C0;">Венесуэла</span>]]''}} {{Image label end}}<div class="thumbcaption clear">Бразилиядин [[Политик карта]] — [[Бразилиядин штатар|штатар]] ва [[Бразилиядин регионар|регионар]].</div> </div></div> |- | style="padding:0; border:none;" | |} # [[Акри (Бразилиядин штат)|Акри]] (Acre) # [[Алагоас]] (Alagoas) # [[Амазонас]] (Amazonas), # [[Амапа]] (Amapá) # [[Баия]] (Bahia) # [[Гояс]] (Goiás) # [[Мараньян]] (Maranhão) # [[Мату-Гросу]] (Mato Grosso) # [[Мату-Гросу-ду-Сул]] (Mato Grosso do Sul) # [[Минас-Жерайс]] (Minas Gerais) # [[Пара (штат)|Пара]] (Pará) # [[Параиба]] (Paraíba) # [[Парана (штат)|Парана]] (Paraná) # [[Пернамбуку]] (Pernambuco) # [[Пиауи]] (Piauí) # [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] (Rio de Janeiro) # [[Риу-Гранди-ду-Норти]] (Rio Grande do Norte) # [[Риу-Гранди-ду-Сул]] (Rio Grande do Sul) # [[Рондония]] (Rondônia) # [[Рорайма]] (Roraima) # [[Санта-Катарина]] (Santa Catarina) # [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] (São Paulo) # [[Сеара]] (Ceará) # [[Сержипи]] (Sergipe) # [[Токантинс]] (Tocantins) # [[Эспириту-Санту]] (Espírito Santo) ==== Регионар ==== * [[Кеферпатан регион (Бразилия)|Кеферпатан регион]] * [[Кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин регион (Бразилия)|Кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин регион]] * [[Кьилин-рагъакӀидай патан регион (Бразилия)|Кьилин-рагъакӀидай патан регион]] * [[Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан ардин регион (Бразилия)|Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан ардин регион]] * [[Кьиблепатан регион (Бразилия)|Кьиблепатан регион]] === Шегьерар === {{main|Бразилиядин шегьерар}} [[Файл:Avenida Paulista.jpg|thumb|200px|1 — [[Сан-Паулу]]]] [[Файл:Lagoa Rodrigo de Freitas.jpg|thumb|right|200px|2 — [[Рио-де-Жанейро]]]] [[Файл:Elevador Lacerda Salvador Bahia.jpg|thumb|right|200px|3 — [[Салвадор (город)|Салвадор]]]] {| class="wikitable sortable" ! № ! Шегьер ! Штат ! Халкь<ref name="IBGE">{{cite web|title=Brazilian Institute of Geography and Statistics|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|date=2006|description=@Cidades|accessdate=2007-06-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/65CTMbirm|archivedate=2012-02-04}}</ref> |- ! 1 | '''[[Сан-Паулу]]''' | [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] | align="right" | 10886518 |- ! 2 | '''[[Рио-де-Жанейро]]''' | [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] | align="right" | 6093472 |- ! 3 | '''[[Салвадор (Баия)|Салвадор]]''' | [[Баия]] | align="right" | 2892625 |- ! 4 | '''[[Бразилиа]]''' | Федералдин округ | align="right" | 2455903 |- ! 5 | '''[[Форталеза]]''' | [[Сеара]] | align="right" | 2431415 |- ! 6 | '''[[Белу-Оризонти]]''' | [[Минас-Жерайс]] | align="right" | 2412937 |- ! 7 | '''[[Куритиба]]''' | [[Парана (штат)|Парана]] | align="right" | 1797408 |- ! 8 | '''[[Манаус]]''' | [[Амазонас]] | align="right" | 1644690 |- ! 9 | '''[[Ресифи]]''' | [[Пернамбуку]] | align="right" | 1515052 |- ! 10 | '''[[Порту-Алегри]]''' | [[Риу-Гранди-ду-Сул]] | align="right" | 1440939 |- ! 11 | '''[[Белен (Пара)|Белен]]''' | [[Пара (штат)|Пара]] | align="right" | 1428368 |- ! 12 | '''[[Гояния]]''' | [[Гояс]] | align="right" | 1244645 |- ! 13 | [[Гуарульюс]] | [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] | align="right" | 1236192 |- ! 14 | [[Кампинас]] | [[Сан-Паулу (штат)|Сан-Паулу]] | align="right" | 1039297 |- ! 15 | [[Сан-Гонсалу (Рио-де-Жанейро)|Сан-Гонсалу]] | [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] | align="right" | 960631 |- ! 16 | '''[[Сан-Луис (Мараньян)|Сан-Луис]]''' | [[Мараньян]] | align="right" | 957899 |- ! 17 | '''[[Масейо]]''' | [[Алагоас]] | align="right" | 922458 |- ! 18 | [[Дуки-ди-Кашиас]] | [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] | align="right" | 855010 |- ! 19 | [[Нова-Игуасу]] | [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] | align="right" | 844583 |- ! 20 | '''[[Терезина]]''' | [[Пиауи]] | align="right" | 813992 |} == Шикилар == <gallery perrow=3 widths="200px" heights="170px"> Файл:Corcovado statue01 2005-03-14.jpg|[[Корковадо]] (Рио-де-Жанейро) Файл:Aerial view of the Maracanã Stadium.jpg|[[Маракана]] Файл:Avenida Paulista4.jpg|[[Авенида Паулиста]] (Сан-Паулу) Файл:Montagem Brasília.jpg|[[Бразилиа]] Файл:Amazon boat.jpg|[[Амазонка]] Файл:Pele200802FabioRodriguesPozzebomAgenciaBrasil.jpg|[[Пеле]] Файл:MFdSantos-Garrincha.jpg|[[Гарринча]] Файл:Ayrton Senna Imola 1989 Cropped.jpg|[[Айртон Сенна]] Файл:Oscarniemeyer.jpg|[[Оскар Нимейер]] </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.ibge.gov.br/home/ Instituto Brasileiro de Geografia e Estatstica]{{ref-pt}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/BRAZILIYA.html Бразилия в энциклопедии «Кругосвет».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023053004/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/BRAZILIYA.html |date=2012-10-23 }} {{Кьиблепатан Америкадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Бразилия|*]] qfhdu86ymor7qqvzx4jehs2lryb030r Аваран 0 4254 98060 96510 2026-04-01T23:04:32Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98060 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Аваран |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[файл:Фиалка_вир_(Аваран).jpg|310px]] '''Фиалка вир''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4243225 |lon_deg = 48.3864498 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Аваран хуьруьнсовет|«Аваран» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/S0qTJ Google Map] }} '''Аваран''' ({{lang-az|Avaran}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр я. [[Аваран хуьруьнсовет|«Аваран» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 6 км яргъал ала. Аваран хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Регъуьн мягьле, Сирт мягьле.'' Хуьре Фиалка тӀвар галай вир ава. == Тарих == Хуьруьн агъсакъалрин эхтилатриз килигна, [[Дагъустан]]дин [[Кьурагь район]]дин [[Бахцугъ]] хуьруьн агьалияр [[Урусатдин Империя]] чӀавуз Аварандиз куьч хьанай. Идаз субут, Аваран хуьруьнни Бахцугъ хуьруьн сихилрин тӀварар сад тирди я <ref>[http://forumcaucasus.com/index.php?showtopic=7998 Лезги хуьрерикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220942/http://forumcaucasus.com/index.php?showtopic=7998 |date=2016-03-04 }}</ref>. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Аваран хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Башар, Алияр, Хушумар, ЦӀаралар, Тумакьар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Алиханов Акиф Низамединан хва]] — лезги шаир, публицист. * [[Малла Агьмед]] ал Аварани — [[XVIII виш йис]]уз уьмуьр авур лезги алим, диндар ва шаир. * [[Нурметова Саимат Гьамидан руш]] — лезги шаир. * [[Шайдаев Ядуллагь]] — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] hzpfpvuzsdeki1rpnzlh1u6ubzybinm Агъа Лакар (КцӀар район) 0 4257 98063 88869 2026-04-01T23:11:05Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98063 wikitext text/x-wiki {{Муькуь манаяр|Агъа Лакар}} {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Агъа Лакар(Лекар) |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_dir = |lat_deg=41.4944996 |lon_dir = |lon_deg=48.4519386 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Агъа Лакарин хуьруьнсовет|«Агъа Лакарин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = 1 725 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/8Tl2c Google Map] }} '''Агъа Лакар (Лекар)''' ({{lang-az|Aşağı Ləgər}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Агъа Лакарин хуьруьнсовет|«Агъа Лакарин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Хъачмаз район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 6 км яргъал ала. Агъа Лакарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягъле, Дере мягьле, КӀамун мягьле.'' == Тарих == Агъа Лакар хуьруьн тарихдикай ва тӀварцикай эхтилатар фейила, дисскусияр арадал къвезва. Са бязи алимри хуьруьн бине эхиримжи виш йисан къене кутунвайди ва дегь тарихдиз талукь туширди субут ийизва. Муькуьбуру и фикир таб тирди лугьузва. И хуьруьн бине кутунвайбур [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Гилияр]] хуьряй куьч хьана атанвайбур тир чӀал субутарзавай ксарни авайди я. Абуру Лакар ва Гилияр хуьрерин нугъатрин мукьвавал шагьид яз къалурзава. Хуьруьн чилера авай тарихдин имаратар, хуьруьн дегьвал тестикьарзава. Мисал паталай, «[[Рушарин кӀунтӀар]]» тӀвар авай къеле хьтин чкади субутарзава хьи, и чилера 4 — 8 виш йисарани инсанри уьмуьр ийизвай. Гьакъикъи яз, хуьруьн тӀвар лезги тайифадикай арадал атанвайди я. Антик тарихдал кӀвалахзавай [[Страбон]]дин, [[Геродот]]дин ва мсб. тестикьзавай фикирриз килигна, [[Алпан]]да 26-дилай пара тайифаяр авай. Алимри фадлай субутнава хьи, и тайифайрин вири лезги ва лезги чӀалан тайифаяр тир. Шак авачиз и хуьруьн тӀвар дегь чӀаван лезги [[Лег]] тайифадикай арадал атанвайди я. Ва тарихдин вакъиаррин таъсирдай «Лег + ар» гаф «Лак + ар» гафуниз дегиш хьанва. Хуьруьн тӀвар урусрин «лагерь» гафуникай арадал атанвайди тир лугьузвай фикир шак авачиз гъалатӀ тир фикир я, вучиз лагьайтӀа [[Къавкъаз]]диз урусар 19 — й виш йисан сифте кьилера атанвайди я ва абур къведалди хуьр тӀвар галачиз тушир. ==Агьалияр== Йисариз килигна Агъа Лакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4" |'''Йис''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4" |'''Агьалияр''' | 1 725 |} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 725 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Агъа Лакара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Айибанбур, Сеферанбур, Пириманбур, Тагьиранбур, СикӀер, Шухунар, Шагьабасар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Тарихдин имаратар == Хуьрерин тарих чируниз кьетӀен роль, эпиграфиядин имаратар — сурун винел алай къванерал алай ва цӀуру кӀвалерин цларал алай кхьинри къугъвазва. Лакарин сурар чал сифтегьан кӀалубда агакьнач, сурарин чӀехи пай тӀебиатдин вакъиайрин эсердай чкӀанва. ГьакӀни, [[Совет гьукумат]]ди гьукум тухузвай береда, «Дин — халкьдин терьяк я» лозунгар галаз диндин аксиниз женгер тухувай чӀавуз, и сурарин чӀехи пай терг авунай ва абурун чкадал цӀийи дараматар эцигнай. Амукьнавай сурарин садан — кьведан кьилин къванцел кучукнавай инсанрин кьиникьин [[1762 йис]] кӀелиз хьана. ГьакӀни адан винел гапурдин, тфенгдин, чекмейрин ва лампадин суратар атӀанвай. Лакар хуьруь тарихдин имаратрин арада кьетӀен чка «[[Агъаханд кӀунтӀ]]» ва «[[Рушарин кӀунтӀар]]» хьтин дегь чӀаван имаратри кьунва. Хуьруьн тарихдин муькуь имаратрикай сад — цӀуру мискӀин я. МискӀиндин цларал авай кхьинрикай чир хьана хьи, адан бине 1904 — й йисуз кутунай. == ТӀвар-ван авай ксар== Хуьряй Ашуг Яхья, Гьажи Кази-Мегьемад хьтин тӀвар-ван акай ксар акъатнавайди я. 1941—1945-й йисара Ватандин ЧӀехи Дяведа лакарвиярни иштирак авунай. Са шумуд виш лакарви фронтдиз фенай. ЦӀудриз орденарни медалар пишкешнай, 112 кас дяведай хтаначир. * [[Мирзебегов Азиз Абдулмиран хва]] — лезги шаир, публицист ва таржумачи. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] iszefd98duini6hz8isrthg4x6bbjvl Бала КцӀар 0 4270 98066 97895 2026-04-02T00:14:31Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98066 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Бала КцӀар |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4490957 |lon_deg = 48.4900475 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Бала КцӀарин хуьруьнсовет|«Бала КцӀарин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = 1446 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]] |динар = [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22256;s=3559 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/6DVCo Google Map] }} '''Бала КцӀар''' ({{lang-az|Bala Qusar}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Бала КцӀарин хуьруьнсовет|«Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == Жугърафия == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 1 км яргъал ала. Бала КцӀарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле, МискӀиндин пад.'' == Тарих == ==Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[азербайжанар]], [[шиияр|шии]]-[[мусурманар]] я. Бала КцӀара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Жанияр, Къурбалияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Азербайжанрин хуьрер]] mc2tf4oxil56mevfk1tratn0hrxb6f9 Бидиркъеле 0 4271 98067 97897 2026-04-02T00:29:23Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98067 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Бидиркъеле |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.472702 |lon_deg = 48.4915066 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Бала КцӀарин хуьруьнсовет|«Бала КцӀарин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22276;s=3561 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/QU3v5 Google Map] }} '''Бидиркъеле''' ({{lang-az|Bədirqala}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Бала КцӀарин хуьруьнсовет|«Бала КцӀарин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == Жугърафия == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 8 км яргъал ала. Бидиркъеле хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа аралух, Къарабаг мягьле, Вини мягьле, Агъа мягьле, Вини аралух.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Бидиркъеле хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Лагьичар, Татар, ШутӀар, ТипӀер, Тугьулар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] icek9ackjdfye5miefnhy9o924imzkm ПитӀишхуьр 0 4272 98094 97993 2026-04-02T05:58:10Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98094 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ПитӀишхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5151486 |lon_deg = 48.4211254 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсовет|«ГуьндуьзкӀелейрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22293;s=3562 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/Bj6sa Google Map] }} '''ПитӀишхуьр, ПӀитӀишкӀеле''' ({{lang-az|Bədişqala}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Манкъулидхуьруьнсовет|Манкъулид хуьруьнсовет]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 13 км яргъал ала. ПитӀишхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле, Пелен мягьле, Кайи чин.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ПитӀишхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Кенцемар, Шамшамар, Цемеяр, Хунчаяр, Перцив векь ядайбур, Мирзеханар, Кичидинбур, Кимицар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Ашукь Нуьсрет]] — лезги мазан ва шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 7z63ixdjm9h30gjy950zans47nlxjbq Вини Калунхуьр 0 4274 98069 91886 2026-04-02T01:02:34Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98069 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Вини Калунхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[файл:Калунхуьр1.jpg|310px]] '''Калунхуьруьн акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4921691 |lon_deg = 48.1290865 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Вини Калунхуьруьнсовет|«Вини Калунхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3837 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22571;s=5353 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/ySNQ8 Google Map] }} '''Вини Калунхуьр''' ({{lang-az|Yuxarı Qələnxur}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Вини Калунхуьруьнсовет|«Вини Калунхуьруьнсоветдик»]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Самур вацӀ]]ун къерехдихъ, [[Дагъустан]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 40 км яргъал ала. Вини Калунхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Кьасуман мягьле, ПӀирен мягьле, ЧагьутӀан мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн бине са кьадар агъадиз куьч хьанвай [[ЦӀуру Вини Калунхуьр]]уьн эгьлийри кутунай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Вини Калунхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Рехецар, Ханар, Таравар, Шидияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] i3fi38x6w8omkewt4k35rtzd87ks9dw ГадацӀийихуьр 0 4276 98070 97894 2026-04-02T01:13:09Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98070 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ГадацӀийихуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[файл:ГадацӀийихуьруьн акунар.jpg|310px]] '''ГадацӀийихуьруьн акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4865273 |lon_deg = 48.4256744 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ГадацӀийихуьруьнсовет|«ГадацӀийихуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.486527&lon=48.425674&z=14&m=ys www.wikimapia.org] }} '''ГадацӀийихуьр ''' ({{lang-az|Gədəzeyxur}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[ГадацӀийихуьруьнсовет|«ГадацӀийихуьруьнсоветдик»]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == Жугърафия == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 9 км яргъал ала. ГадацӀийихуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Куьре мягьле, Вини мягьле, Агъа мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ГадацӀийихуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Къунагъар, Тумушар, Щурухтаяр ([[ЦӀуру Худат]]ай атайбур), Шагьнияр, Кирер, Еркер, Ахцегьар ([[Ахцегь]]рай атайбур), Мутаяр, Пислингар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] bhua9a0ix5gqsqmvjks5fzi5dwqd3v7 ГуьндуьзкӀеле 0 4278 98071 89596 2026-04-02T01:36:19Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98071 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ГуьндуьзкӀеле |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[файл:Гуьндуьзкъеле.jpg|310px]] '''ГуьндуьзкӀеледин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5279211 |lon_deg = 48.4309101 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсовет|«ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.527921&lon=48.430910&z=14&m=ys www.wikimapia.org] }} '''ГуьндуьзкӀеле''' ({{lang-az|Gündüzqala}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсовет|«ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсоветдик»]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 15 км яргъал ала. ГуьндуьзкӀеле хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Вини мягьле, Агъа мягьле, Калун мягьле, Пелен мягьле <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.''.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Нуреддин Шерифов]] — лезги шаир. * [[Иззет Шерифов]] — лезги шаир. * [[Зуьлфуькъаров Сейидмет]] (лакӀаб Сейидмет Самури) — лезги шаир, муаллим. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] bo5w71yvq7sx7d1tz10g3lqizoleu27 Эвежугъ 0 4284 98111 91345 2026-04-02T09:20:14Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98111 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Эвежугъ |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4656287 |lon_deg = 48.3888947 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ЦӀуру Худатин хуьруьнсовет|«ЦӀуру Худатин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/40dYb Google Map] }} '''Эвежугъ''' ({{lang-az|Əvəcük}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[ЦӀуру Худатин хуьруьнсовет|«ЦӀуру Худатин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 8 км яргъал ала. Эвежугъ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Пелен мягьле, Агъа мягьле, Вини мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Эвежугъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Гъетегъар, Микрагьар, ШутӀар, Къурушар, Дугулар, Тамашар, Къекъемар, Азизанбур, Пархашар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Мамедов Мегьамед Агъадин хва]] — лезги шаир ва кхьираг. * [[Мегьамед Саид]] — лезги алим ва шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 4hq82dd6fsk9bphu1yckambo3s9xeap Зинданмуругъ 0 4285 98075 89813 2026-04-02T02:34:56Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98075 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Зинданмуругъ |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.331129 |lon_deg = 48.1910992 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?l=5;choice=thelast;s=3610 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/bN2Z1 Google Map] }} '''Зинданмуругъ''' ({{lang-az|Zindanmuruq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, [[КцӀар вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 18 км яргъал ала. Зинданмуругъра авай чкайрин тӀварар (ойконимар): ''Къая, КӀурт, МискӀин, Калал'' — Дуьзен чка. == Тарих == Зинданмуругъ хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана [[Зинданмуругъ хъишлах]] хуьр арадал гъанай. Хуьре [[1825 йис]]уз эцигнавай цӀуру мискӀин ава, динриз ибадат ийиз къадагъа тир Совет береда гьа мискӀиндин дарамат гьамбархана хьиз кардик квай. Дараматдин гьалар усал тирвиляй, адан чкадал [[2013 йис]]уз гьа цӀуру мискӀиндин акунар алай 150 кас гьакьарзавай цӀийи са мискӀин туькӀуьрнай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Зинданмуругъра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Мегьенар, Якъубар, Татахар, Хасияр, Кемечар, Къурушар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Ибрагьимов Пагьливан Къарабеган хва]] (лакӀаб Лезги Бегьлуьл) — лезги шаир ва муаллим. * [[Хасиев Гьасан Азизбаладин хва]] — лезги шаир ва кхьираг. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] eq8n9yc1ewp9050tvkw5mjurwmn28oy Кчан 0 4286 98080 90097 2026-04-02T03:48:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98080 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Кчан |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[файл:Кчан.jpg|310px]] '''Кчанрин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3910703 |lon_deg = 48.1144222 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ТӀигьиррин хуьруьнсовет|«ТӀигьиррин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/68S2F Google Map] }} '''Кчан''' ({{lang-az|Gican}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[ТӀигьиррин хуьруьнсовет|«ТӀигьиррин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 80 км яргъал ала. Кчан хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Садиран мягьле, Гьажидин мягьле, Къириман мягьле, Зуьгьрабан мягьле, Чуьарутан мягьле <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Тарих == КцӀар райондин рагъэкъэчӀдай патаз куьч хьана кчанвийри цӀийи [[Кчануба]] (паласа) хуьр кутунай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] dzzgy57uqjdtmqsotrzirykqsysztca КӀуфуба 0 4287 98086 90247 2026-04-02T04:20:22Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98086 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=КӀуфуба |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.6754984 |lon_deg = 48.463072 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/tJ9kn Google Map] }} '''КӀуфуба''' ({{lang-az|Kufoba}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Самур вацӀ]]ун кьерел, [[Дагъустан]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 33 км яргъал ала. КӀуфуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''КӀуф мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн тӀвар дегь [[КӀуф (хуьр)|КӀуф]] хуьруьн тӀварцӀихъ галаз алакъалу тирди шак алачиз я. Ва гилан КӀуфубадин эгьлияр дегь КӀуф хуьруьн эгьлийрин несилар тирдал гиман ала. Урусатдин дяведин архивдин материалра къалурнавайвал, [[1837 йис]]уз [[Къубадин гъулгъула]] къаткурдайла урус генералри лезгийрин цӀудралди хуьрер чукӀурнай. КӀуф, [[Тагьар]], [[Уьзден]], [[Маши]], [[Харах]] хьтин дегь лезги хуьрерин гелер гьа чӀавалай квахьна. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. КӀуфуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Куьчайбур, Умарар, Усманар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Магьсим Магьсимов]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] manx7sa9bz0zwhzmhpyvqu5ox0l4yon Кузун 0 4288 98078 90051 2026-04-02T03:35:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98078 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Кузун |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3343031 |lon_deg = 48.1396866 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/LxC5b Google Map] }} '''Кузун''' ({{lang-az|Kuzun}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[Шагь сув]]ун ценерив, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 32 км яргъал ала. Хуьряй [[КичӀен сув]]ал хкаж жезвай альпинистрин рехъ эгечӀзава <ref>[http://www.mountain.ru/world_mounts/caucasia/east_caucasia/azerbaydgan/2002/bazarduzu/index.shtml КичӀен суван кӀукӀвал физвай рекьер]</ref>. == Тарих == Хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана, [[Хъачмаз район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал [[Кузун хъишлах]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Кузунра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Немецар, Талакар, Гьезерар, Къадияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] jbjxzm0g6nhlanlysg26k5nuakhefd6 Зинданмуругъ хъишлах 0 4289 98076 89814 2026-04-02T02:35:07Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98076 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Зинданмуругъ хъишлах |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4904492 |lon_deg = 48.6018848 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/PsXVg Google Map] }} '''Зинданмуругъ хъишлах''' ({{lang-az|Zindanmuruqqışlaq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 30 км яргъал ала. Зинданмуругъ хъишлахдин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Вини мягьле, Агъа мягьле, Шихкъайибан мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай [[Зинданмуругъ]] хуьруьн эгьлийри кутунай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Зинданмуругъ хъишлахда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Меанар, Мегьтияр, Татахар, Якъубар, Кемечар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>. ' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] duzjvvdwl9bjg1hsdjwr609apluu351 Къалажух (КцӀар район) 0 4291 98081 90122 2026-04-02T03:53:51Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98081 wikitext text/x-wiki {{Муькуь манаяр|Къалажух}} {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Къалажух |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5094129 |lon_deg = 48.5145092 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.509413&lon=48.514509&z=14&m=ys Wikimapia] }} '''Къалажух''' ({{lang-az|Qalacıq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 17 км яргъал ала. == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Къалажухда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Мегьтияр, Мензифар, Улуяр, Машахар, БалбутӀар, Самалчияр, Небияр, КьецӀилар, Тачанар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * И хуьре [[1953 йис]]ан 30-мартдиз лезги зари [[Керимрин Седакъет Къайинбеган руш]] дидедиз хьанва. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] c9q0es6hr8pfvk5yny8wh7kbnk2rdfh Къаратуба 0 4292 98082 90137 2026-04-02T03:56:55Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98082 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Къаратуба |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.7116876 |lon_deg = 48.5572529 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/yspC6 Google Map] }} '''Къаратуба''' ({{lang-az|Qaratoba}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 28 км яргъал ала. Къаратуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа пад, Вини пад.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Къаратуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Къаратар, Керимар, Мегьамедалияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] i3ex1t3ft0pm4gl35eu2wbu8pw9lcwe Къаяхуьр 0 4293 98083 90153 2026-04-02T03:59:33Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98083 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Къаяхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4070077 |lon_deg = 48.4091949 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Къаяхуьруьнсовет|«Къаяхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/CZ6U2 Google Map] }} '''Къаяхуьр''' ({{lang-az|Qayakənd}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Къаяхуьруьнсовет|«Къаяхуьруьнсоветдик»]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердин мукьув, [[КцӀар вацӀ]]ун муькуь патахъ гала. Къаяхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Къаяхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Къурушар ([[Къуруш]] хуьряй куьч хьанвайбурун несилар), Къележугъар ([[Къалажух (Докъузпара район)|Къалажух]] хуьряй куьч хьанвайбурун несилар) <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] d76gmtnw1kppfd2kdbnxbp6ei93sg91 Лацар (КцӀар район) 0 4297 98087 94996 2026-04-02T04:23:13Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98087 wikitext text/x-wiki {{Муькуь манаяр|Лацар}} {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Лацар |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''Лацарин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.2978072 |lon_deg = 48.1124927 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/2Yas3 Google Map ] }} '''Лацар''' ({{lang-az|Laza}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун»]] хуьруьнсоветдик акатзава. Азербайжандин туризмдин хуьрерикай сад я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин хушарал, [[Гъуцар сув]]ун ценерив, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 34 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тӀебият ква. Лацарин чар-чарриз килигиз республикадин вири пипӀерай къвезвайди я. Лацар хуьре чкайрин тӀварар (ойконимар): ''КӀелет-Лацар.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн 26 кӀвале тахминан 130 касди уьмуьр ийизва. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я. Лацар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''КӀекрез чирайбур, Шатдинбур, Хинелугъар, Тачанар, Рух калчукайбур <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==Инфраструктура== Хуьр Кеферпатан Азербайжанда кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин юкьварикай сад я. Лацарин кьилихъ галай ял ягъунин «[[Сувар (база)|Сувар]]» базадиз дуьньядин вири патарихъай къвезвай туристрин кьадар йисандавай пара жезва. 2012 йисан 11-12-февралдиз Лацар хуьре мурк кьунвай чар-чардиз акьахунай республикадин ахъа чемпионат кьиле фена. Акъажунра Азербайжандин, Урусатдин, Турциядин ва Ирандин 90-дав агакьна спортсменри иштиракна. Ина 20-далай виниз клубрин векилри гьуьжетарна. Кьве юкъуз кьиле фейи ахъа чемпионатда КцӀарин спортсменрини чпихъ чӀехи алакьунар авайди субутна <ref>[http://samurpress.net/story.php?sid=153 «Самур» газет: Акъажунар тухвана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327115331/http://samurpress.net/story.php?sid=153 |date=2016-03-27 }}</ref>. Хуьре са кьуд йисан мектеб кардик ква. Респудликадин виридалайни чӀехи тӀебиятдин парк тир [[Шагьдагъдин Милли Парк]]диз гьахьунинни-контрольдин пост Лацар хуьре туькӀуьрнай. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] i19pbcuzb3txt0q3l1agjcnhvyk0y5x Манкъулидхуьр 0 4299 98090 97994 2026-04-02T04:55:42Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98090 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Манкъулидхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5517556 |lon_deg = 48.4354591 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Манкъулидхуьруьнсовет|«Манкъулидхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?l=5;choice=thelast;s=3616 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/qccfe Google Map] }} '''Манкъулидхуьр''' ({{lang-az|İmamqulukənd}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Манкъулидхуьруьнсовет|«Манкъулидхуьруьнсоветдик»]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 17 км яргъал ала. Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Байрамрин мягьле, СепӀийрин мягьле, Гъетегърин мягьле, Агъвалрин мягьле, Заркъалрин мягьле, ЧӀакӀаррин мягьле.'' == Тарих == Археологиядин амукьайри гилан Манкъулидхуьруьн чилерал дегь хуьрер хьайиди субутзава. Азербайжандин алимрикай Ж. А. Халилова, Къ.О. Къошкъарлыди ва Р.Б. Аразовади [[Гавдишан пел]]ера тухвай жагъурунрай аквазвайвал, Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргьал тир 1-й ва 2-й Гавдишан пелера лезгийри гьеле чи эрадал къведалди хуьрер кутунай. 3-й Гавдишан гилан [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьруьз мукьва я ва гьанагни дегь чӀавара яшайишдин макан тир. Чиливай 13-19 метр хкаж хьанвай 1-й Гавдишан пелен археологиядин амукьайрилай малум жезвайвал, и хуьруьн агьалияр фад-фад тарашхъанрин аксина женг чӀугваз мажбур хьанай. И пелелай [[Дагъустан]]дин, гьакӀни [[Къуба район|Къуба]] ва [[Хъачмаз район]]рин чилер хъсандиз аквазва. Гьавиляй Гавдишан пел лагьайла чкадин агьалийри гьа и пел фикирда кьун дуьшуьшдин кар туш. Хуьруьвай 3 километр яргъал тир 2-й Гавдишан пел кьулувилел экӀя хьанва. Ина чи эрадал къведалди сад лагьай агъзур йисан юкьвара хуьр кутунай. ТӀебиатдин ва тарашхъанрин басрухар себеб яз хуьруьн агьалийри чпин чка са шумудра дегишарнай. Дегь чӀавара абурун чӀехи бубайри [[ЭчӀехуьр]]уьнни [[ЧӀехи Муругъ]]рин арада, кьакьан пелел хуьр кутунай. И хуьуьн дегь амукьаяр исятдани ама. Хуьруькай «Кьиблепатан Дагъустандикай очеркар» (Магьачкъала, 1964), «Азербайжандин тарих» (Баку, 1961, 1 жилд), У. А. Мейлановадин «Лезги чӀалан диалектология» (Магьачкъала, 1964) ктабра ва маса чешмейра са кьадар делилар дуьшуьш жезва. Хуьруьн топонимрини адан тарихдикай чирвилер гузва. «КьенчӀеб тахта» лугьудай чкада дегь чӀаварин [[Лангу]] шегьердин гелер ама. Ина са чӀиб чил эгъуьнин кумазни накьвадикай хъенчӀин куьшуьйрин, кутаррин, бекьейрин, ципӀерин кӀусар хкатда. «КьенчӀеб тахтада», «Шабуран хвал» лугьудай чкада археологиядин дегь чӀаван амукьаяр гьалтзава. «Урусрин рекьи» [[I-й Пётр]] [[Дагъустан]]диз атайла ина кьиле фейи вакъиаяр рикӀел хкизва. Император [[Дербент]]диз къведалди хуьруьхъ маса тӀвар авай. Урусрин пачагь Кьиблепатан Дагъустандиз [[1722 йис]]ан 23-августдиз атанай. Адан 79 агъзур касдикай ибарат балкӀандар кьушунди ам Дербентдиз къведалди халкьдин кьилел чӀехи мусибатар гъанай. [[Алкьвадар Гьасан]]а вичин «[[Асари Дагъустан]]» ктабда кхьизвайвал, балкӀандар кьушунри Дербентдилай [[Къуба район|Къубадин]] [[Велвеле вацӀ]]алди чпин хурук акатай вири хуьрериз гьад кьунай. Гьеле [[1 Петр]] [[Дербент]]диз къведалди [[Гьажи Давуд]]а [[Иран]] шагьдин гарнизон инай чукурна, Манкъулидхуьряй тир [[Манкъули бег]] шегьердин наибвиле тайинарнай. 1 Петр Дербентдиз атайла и касди тӀимил къуватралди императордин чӀехи кьушундин хура акъвазун мумкин туширди кьатӀанай ва гьавиляй урус пачагьдин вилик хъсандиз экъечӀнай, шегьердин гимишдикай раснавай куьлегар адав вуганай. Вич икӀ кьабулинай императорди Манкъули бегдиз генерал-майорвилин чин ганай ва ам Дербентдин ханвиле тайинарнай. Урус пачагьди и касдиз вичин патай кьилди мажибни ганай. Дагьустанда 1 Петравай яргъалди таб гуз хьанач. [[Къубадин ханвал|Къубадин]], [[Муьшкуьр]]дин ва [[Ширвандин ханвал|Ширвандин]] лезгияр урусрин аксина къарагъна. Муькуь патахъай, [[Гьажи Давуд]] бег Муьшкуьрвидини урусрал вегьин патал 30 агъзурдав агакьна кьушун туькӀуьрнавай. Гьа ихьтин крар себеб яз 1 Петр [[1722 йис]]ан 29 сентябрдиз вичин кьушунарни галаз [[Астрахан]]диз хъфена. Дербентда ада 3 агъзур аскердикай ибарат гарнизон туна. Урусар хъфейдилай гуьгъуьниз Манкъули бег тарашхъанри чукӀурай хуьрер арадал хкиз алахъна. КӀвенкӀве ада вичин хуьр гуьнгуьна хтуна, вичин такьатралди кесиб хзанриз кӀвалер эцигизни туна. И къайгъударвиляй агьалийри хуьруьн виликан тӀвар дегишарна, адаз Манкъули бегдин тӀвар гана. Манкъулидкуьр шумудни са тарихдин вакъиайрихъ галаз алакъалу я. [[1721 йис]]уз хуьруьн агьалияр Иран шагьдин кьушунрин хура акъвазнай. [[1741 йис]]ан зулуз [[Надир шагь]]ди 1-й Гавдишан пеле постар туькӀуьрнай ва вишералди касдиз зулумар авунай. Ада [[Гьил]]ерин тамара кӀватӀал хьанвай лезги кӀеретӀрин аксина женг чӀугваз кӀан тахьайбурун вилер акъуднай, гьилер атӀанай, [[тарагъаж]]дай акъуднай. [[1774 йис]]уз Гавдишандин патав Эмир Гьемзедин, [[Агъа Казанище|Казанищедин]] Эмир Мегьамедан, къазикъумухви Метьамедхандин кӀеретӀринни Фетели хандин кьушундин арада чӀехи ягъ-ягъунар кьиле фенай. И дяведа Фетели хан кӀаник акатна, [[Сальян]]диз катнай. Эмир Гьемзедин кьушунди Гавдишандиз мукьва хуьрер, гьакӀни Манкъулидхуьр чукӀурна, [[Къуба]] шегьер кьунай. [[1820 йис]]уз 1-й Гавдишан пеле лезгийрин кӀеретӀри [[генерал Ермолов]]ан кьушундин аксина женг чӀугунай. Ина лезгийри урус аскерар кьулухъ чӀугуниз мажбурнай. [[1823 йис]]уз генерал Ермолова Къуба аялатдин лезгийриз кьвед лагьай гъилера басрух гайила, Абдурагьман кьиле авазх манкъулидхуьруьнвияр абурун кура кьегьалвилелди акъвазнай. Кьакьан кьваларилай урусрин жидайрал хкадарна гьелек хьайи кьегьалрикай гуьгъуьнлай халкьди риваятар, кьисаяр, манияр туькӀуьрнай. [[1918 йис]]уз Къубадин [[Дигагь]] хуьре эрмени дашнакрин кура Манкъулидхуьруьн юзбаш Гьасан бегди 100 касдикай туькӀуьрнавай кӀеретӀни акъвазнай. А ягъунра абурукай са шумуд кас кьенай. Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Грецияда ЭЛАС тешкилатдин партизанрихъ галаз санал фашистрин кура кьегьалвилелди акъвазай [[Мидгьед Ширинбегов]]а дяведин йисара къалурай кьегьалвилерикай кьилди ктабар кхьенва. Манкъулидхуьр вичихъ фу авай, девлетлу хуьрерикай я. Гьеле XIX виш йисан сифте кьилера и хуьруьн ичин салар, дуьгуьдин плантацияр къецепатан уьлквейризни сейли тир. Иллаки инин сарыбугъдадин тариф вириниз чкӀанай. Гзаф хуьрери чпин хъуьтӀуьн раж инай къачудай. [[1830 йис]]уз Къуба аялатдин зегьметхъанри гьасил авур 196 агъзур пуд дуьгуьдикай 10 агъзур пуд магьсул манкъулидхуьруьнвийринди тир. Им аялатда вичиз тай авачир яру дуьгуь тир. Абурухъ чӀехи никӀер, агъзурралди мал-къара, чӀехи геллегьар ва рамагар авай. Инин ниси гьасилдай заводди вичин магьсулар къецепатан уьлквейризни рекье твадай. Хуьруьхъ уьмуьр тухун патал къулай шартӀар авайвиляй иниз маса лезги хуьрерай гзаф инсанар куьч хьанай. [[Миграгъар (Докъузпара район)|Миграгъай]], [[Уллугъетягъ|Гъетегъай]], [[ЧӀакӀар]]дилай, [[Четкуьн]]ай, [[Киригар|Киригай]], [[Вини Тигьиржал|Тигьиржалдилай]], [[Хуьлуьхъ]]ай, [[Цилинг]]дилай, гьатта [[Табасаран]]дай ва [[Гуржистан]]дай куьч хьана атайбурун сихилар хуьре исятдани ама. «Амаханан тахта» лугьудай чка советрин девирдилай аманат я. Инагар «Яру лежбер» колхоздин ципицӀрин салар тир. НикӀяй хкведайбуру арабайрин чархарив салидолдин чкадал запун гуьцӀай чкадиз халкьди «Сабунар ядай кӀам» лугьуда. БАМ-дин эцигунар гатӀунай йисуз и хуьрени цӀийи мягьле кутунай ва хуьруьнбуру адаз "БАМ" тӀвар ганай. Гила ина 50-дав агакьна кӀвалер ава. Хуьруьн нуфуз аваз сихилрикай сад ''Эфендияр'' я. Абурухъ хуьре Сулейманан хва Абдуррагьманан тӀварцӀихъ гадай пӀирни ава. Истанбулда диндин рекьяй чирвилер къачур и эфенди [[Хуьлуьхъ]]ай тир. Манкъулидхуьруьнвийрин тӀалабуналди иниз куьч хьайи и алим ва муъмин касди вичин хайи хуьре хьиз Манкъулидхуьре ва адан мукьув гвай хуьрерани чӀехи гьуьрмет къазанмишнай. Адан ктабрикай Азербайжандин ва Дагъустандин мискӀинра менфят къачузвай. Абдуррагьманан хва Зикруллагь хуьруьн сад лагьай муаллимрикай тир. Эфендидин хва тирди багьна яз [[1937 йис]]уз ам суьргуьндиз ракъурнай ва а чӀавуз касдин кӀваляй са фургъун ацӀай ктабарни тухванай. Адан етим амукьай 7 веледдини институтар акьалтӀарнай. Абдулгьамидани Абдулрагьима хуьре, Абдулрауфа КцӀара математикадин муаллимвиле кӀвалахнай. Азербайжандин НафтӀадинни Химиядин Институт куьтягьай Абдулазиз илимрин доктор я. Эфендияр чпихъ чӀехи алакьунар авай ва зегьметдал рикӀ алай ксар я. 50 йисалай виниз [[КцӀар]]а муаллимвиле кӀвалахай методист муаллим Абдулрауф Эфендиеван 7 веледдин 4-дакай математикар хьанва. Абел лагьайтӀа, [[Рязан]] шегьердин кьилин архитектор я. Манкъулидхуьр шумудни са тӀвар-ван авай ксаралди машгьур я. Лезгийрин чӀехи зари [[Миграгъ Мардали]]ди гзаф йисара ина уьмуьр авунай. Чи тӀвар-ван авай зарийрикай [[Кесиб Абдуллагь]]ан ва [[Забит Ризванов]]ан ватан я инаг. Машгьур сеняткар, тардал зурбадиз ягъидай Физеммед Куругълиева тесниф авур макьамарни манияр халкьдин меце къедалди ама. Ада алатай виш йисан 30-й йисара сифте яз [[КцӀар район]]да стахановчивилин тӀвар къачур Тайгъун Къайибалидин рушаз теснифай "Тайгъун" мани халкьдин мани хьиз ктабра гьатнава. Гзаф йисара хуьруьн колхоздиз регьбервал гайи, ина шумудни са эцигунар кьилиз акъудай Наруллагь Къадимован тӀвар халкьди гьамиша гьуьрметдивди кьада. Ада [[Лечет (КцӀар район)|Лечетрин]] хуьряй Манкъулидхуьруьз ракьун гунгаррив яд гъанай, Дербентдин уьлчуьдалди къванцин рехъ кутунай, мектеб патал кьве дарамат, гьакӀни медениятдин тавхана эцигнай. Гьаживерди Гьаживердиеваз республикада сифте яз «Азербайжандин лайихлу ветеринар» тӀвар ганай. Хуьряй зурба алимар акъатнава. Нью-Йоркдин Илимрин Академиядин член, физикадинни математикадин илимрин доктор, профессор Икрам Новрузбегов, техникадин илимрин доктор Абдулазиз Эфендиев хьтин инсанралди вири халкьди дамахзава. ЧӀугвар Сейфеддин Сейфеддинов хьтин ксари чпин хуьр вириниз сейли ийизва. Шумудни са манкъулидхуьруьнви полковникри чи республикада ва къецепатан уьлквейра кӀвалахзава. Абурукай Талим Ярметова [[Генже]]да, Адилхан Абдулкеримова [[Волгоград]]да, Низамуддин Салегьова [[Къазахстан]]дин [[Актау вилаят]]да, Изамуддин Магьсимова [[Мангистау вилаят]]да къуллугъзава. Полковник-лейтенант Садуллать Асланханов гимидин командир яз 20 йис я. Азербайжандин дяведин флотда 30 йисуз къуллугъзавай 11 рангдин капитан Расим Ширинбегов, [[Магьачкъала]]да уьмуьр ийизвай милициядин подполковник Вагьид Агьжабегов ва масабурулай жегьилри чешне къачузва. Абур вири вичихъ чӀехи тарихар авай Манкъулидхуьруьн мектебди кӀвачел ахкьалдарна агакьарнавайбур я. [[1866 йис]]уз [[Къуба уезд]]да гьукуматди агьалийрин тӀалабуналди пуд хуьре цӀийи мектебар кардик кутунай - [[КцӀар]]а, [[Яргун]]дал ва ва Манкъулидхуьре. [[1894 йис]]уз Манкъулидхуьре урус секторни ахъа хьанай. Гьейдар Алиеван Фондуни такьатралди хуьре 20 классдин дарамат эцигнай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Миграгъар ([[Миграгъар (Докъузпара район)|Миграгъ]] хуьряй атанвайбур), КьинтӀарар, Гъетегъар, ТӀапӀацар, Квасаяр, Киригар, Цегвер, Хуьлуьхъар, ТӀигьиржалар, Чепер, Цилингар ([[Цилинг]] хуьряй атанвайбур), Гуржияр, Чавмараяр, Эфендияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Кесиб Абдуллагь]] (Саруханов Абдуллагь) — лезги шаир. * [[Ризванрин Забит Ризванан хва]] — чӀехи лезги шаир. * [[Арзуманов Медет Судябеган хва]] — лезги шаир. * [[Асланханова Гуьлбес]] — лезги шаир, филологиядин илимрин кандидат. [[2009 йис]]уз «ЧиРагъ» журналдин бине эцигай кас. * [[Римма Гаджимурадова]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://samurpress.net/pdf/194.pdf «Самур» газет: И чил хайи диге я!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903202614/http://samurpress.net/pdf/194.pdf |date=2016-09-03 }} {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] etnr3s364p6su2ewmt4q7m4g8y58q5r Минехуьр 0 4300 98091 90407 2026-04-02T05:06:27Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98091 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Минехуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5206796 |lon_deg = 48.5507294 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/e5K84 Google Map] }} '''Минехуьр''' ({{lang-az|Minaxür}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 26 км яргъал ала. Минехуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа пад, Вини пад.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Минехуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Мискискар ([[Мискискар]]илай атанвайбурун несилар я), КутӀуцар, Дедемар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] fm0tnqoaxtuuw7bpugjpak4bvz6iqm2 Нежефхуьр 0 4303 98092 90514 2026-04-02T05:33:40Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98092 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Нежефхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''Нежефхуьруьн акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4916682 |lon_deg = 48.1898564 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Хуьлуьхърин хуьруьнсовет|«Хуьлуьхърин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22516;s=3587 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/Ll8PY Google Map] }} '''Нежефхуьр''' ({{lang-az|Nəcəfkənd}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Хуьлуьхърин хуьруьнсовет|«Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 28 км яргъал ала. Нежефхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле, Юкьван мягьле.'' == Тарих == Нежефхуьруьнвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи [[Нежефхуьруба]] хуьр кутунай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Нежефхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: '' Татар, Абасар, Алияр, ЦӀегьрен кӀуртар, Пуларар — Денежные, Кижер <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 6xstvghm7tlgkuq8i0q2agwk0h1dzyu Суважал 0 4306 98099 90787 2026-04-02T06:59:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98099 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Суважал |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3440756 |lon_deg = 48.246826 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Хурай хуьруьнсовет|«Хурай» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]], [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22792;s=3597 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/WTvqG Google Map ] }} '''Суважал''' ({{lang-az|Suvacal}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[Хурай хуьруьнсовет|«Хурай»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, [[КцӀар вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 26 км яргъал ала. Суважал хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Вини мягьле, Агъа мягьле, Къуза мягьле, МискӀин мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Агьалидин чӀехи пай [[азербайжанар]], тӀимил пайни [[лезгияр]] я, [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]-[[мусурманар]] я. Суважал хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''КӀелехудатар, Куркунар, Муругъар, Шабранар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Азербайжанрин хуьрер]] ibvj1xhtk94mgk5zotvt6io7py3xw4s СтӀур 0 4307 98098 90783 2026-04-02T06:59:13Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98098 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=СтӀур |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''СтӀурин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3748131 |lon_deg = 48.0311825 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/rrCTq Google Map ] }} '''СтӀур''' ({{lang-az|Sudur}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[Докъузпара район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин хушарал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 102 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тӀебият ква. Ам инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин СтӀурар, Къутургъан, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀани жеда. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва. СтӀур хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Далагьар мягьле, Садиррин мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана [[СтӀуруба]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я. СтӀур хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Батар, Аскерар, ЧӀамбулар, Дахарар, Мемехар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[СтӀур Далагь]] — XII-XIII виш йисара уьмуьр авур ва 100 йисалай пара уьмуьр гьалай лезги мазан ва зари. Ада туькӀуьрай чӀалара гилан лезги лексикондай квахьнавай дегь лезги гафар гьалтзава. * [[Селимрин Байрам Наврузбеган хва]] — «Дагъустандин Халкьдин Зари» тӀваруниз лайих хьай лезги зари. * [[Шагьмурадрин Алимурад Бубадин хва]] — лезги зари. * [[Келентеров Келентер Шихкериман хва|Келентеррин Келентер Шихкериман хва]] — лезги зари. * [[Наврузбегрин Шакир Жигерханан хва]] — лезги зари. * [[Кьасумова Зерифа]] — лезги шаир ва муалим. * [[Билал Адилов]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] mpmdxow7wswuxh2qlkigrwy8459ewpe ТӀигьирар 0 4309 98102 90902 2026-04-02T07:37:50Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98102 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ТӀигьирар |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''ТӀигьирин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4083004 |lon_deg = 48.1533679 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ТӀигьиррин хуьруьнсовет|«ТӀигьиррин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/wPmrL Google Map] }} '''ТӀигьирар''' ({{lang-az|Düztahir}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[ТӀигьиррин хуьруьнсовет|«ТӀигьиррин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Гъенер вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 71 км яргъал ала. ТӀигьир хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Кьуртун мягьле, Кутан мягьле, Булах мягьле, Куташан мягьле, Сурарин мягьле.'' == Тарих == Хуьре 3 чкадал сурар ала.Хуьруьн тарих дегь ч|авариз фена акъатзава.Хуьруьн кьуьзуьбуру лугьузвай гафариз килигайта , хуьр 5-6 виш йис вилик Тагьир твар алай касди туькуьрнава. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ТӀигьир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''ЧӀухар, Туькьуьлар, Чувалар, КьепӀирар ([[Кьурагь район]]дин [[КьепӀир]] хуьряй атанвайбурун несилар), Фекьияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Беделов Фейруз Абумуслиман хва]] — тӀвар-ван авай лезги зари ва алим. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 1ejx76i3mmbn12ipmz3dz6pud7cepny Уьнуьгъ 0 4312 98103 96558 2026-04-02T07:57:43Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98103 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Уьнуьгъ |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3334701 |lon_deg = 48.2238229 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Уьнуьгърин хуьруьнсовет|«Уьнуьгърин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22371;s=3619 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/szYjc Google Map ] }} '''Уьнуьгъ''' ({{lang-az|Əniq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан сувун хуьр. [[Уьнуьгърин хуьруьнсовет|«Уьнуьгърин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, [[КцӀар вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 28 км яргъал ала. Уьнуьгърин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Майдан мягьле, МискӀин мягьле, Къурт мягьле, ЧӀурал мягьле, ЦӀийихуьр мягьле.'' == Тарих == Уьнуьгъар Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад тирди тестикьарзавай делилар пара ава. Хуьре IX-XIII виш йисариз талукь тир «Уьнуьгъ» кӀеле ава. Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана [[Уьнуьгъуба]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Уьнуьгъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Айдаяр, Арабар, Чакъалар, Фекьияр, Гьажиханар, Пиемар, Татлаяр, ТӀигьирар, Мискискар, Къарабагъвияр, Эгрияр, Кесдияр, Абукарар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] pj76mnu7vxib6p1a3vzsw9un55bgdz4 Къутургъан 0 4317 98084 90179 2026-04-02T04:03:54Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98084 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Къутургъан |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''Къутургъанрин акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.364667 |lon_deg = 48.0429983 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?l=5;choice=thelast;s=5313 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/YM9Zd Google Map] }} '''Къутургъан ''' ({{lang-az|Quturğan}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан сувун хуьр. [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин хушарал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 62 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Къутургъан, [[СтӀур]], [[Кьуьхуьр]], [[Яргъи КӀек]] ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва. Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда. Къутургъан хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''ТӀакь мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Къутургъан хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''ТӀампӀулар, ЧӀамбулар, Гьетемар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] t4vmj6aiiay6zt7howoc766ko73wcea ЦӀуру Худатдин Къазмаяр 0 4319 98104 97899 2026-04-02T08:48:49Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98104 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ЦӀуру Худатдин Къазмаяр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.463117 |lon_deg = 48.4729357 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Бала КцӀарин хуьруьнсовет|«Бала КцӀарин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22498;s=3581 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/YMCnB Google Map] }} '''ЦӀуру Худатдин Къазмаяр''' ({{lang-az|Köhnə Xudat qazmalar}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Бала КцӀарин хуьруьнсовет|«Бала КцӀарин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == Жугърафия == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 7 км яргъал ала. ЦӀуру Худатдин Къазмайрин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле, Куьре мягьле, Гьакъудин кӀам, Агьмедан гуьне, КӀамун мягьле.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ЦӀуру Худатдин Къазмайра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Игъирар, Чахчар, Багъияр, Агъарзаяр, КъепӀирар, Микрагьар, Текияр, Угъулар, Ахцегьар, ТӀигьиржалар, КӀелетар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == Сагърай Азербайжан уьлкве == == Сагърай Лезгияр == [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] d4vyc2pcqbl0o6ty5j5ca1vzn5hhvpq ЧӀехи Муругъ 0 4322 98109 95014 2026-04-02T09:06:29Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98109 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ЧӀехи Муругъ |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4301788 |lon_deg = 48.175993 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ЭчӀехуьруьнсовет|«ЭчӀехуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/1y6ay Google Map] }} '''ЧӀехи Муругъ''' ({{lang-az|Böyük Muruq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[ЭчӀехуьруьнсовет|«ЭчӀехуьруьнсоветдик»]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[КӀур вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 70 км яргъал ала. Кьегьалвилин тарихар авай ЧӀехи Муругъдихъ тикрар авачир тӀебиатни ава. ЧӀехи Муругъ тӀебиатдин мужидатрикай я. Ам [[Шагь сув]]ун ценерив гвай кьакьан пелерин, къацу тамаринни цуькведин яйлахрин къужахда экӀя хьанва. Инаг къайи булахрин макан я. Виш йисар я ''Сувал, Верхер, Апул, Суна, БутӀ-БутӀ, Сенгер, Уьзден, Ларан, Некъи, Пикин, Къая булах, Къайи булах, СикӀрен'' булахри хуьр вириниз сейли ийиз. Муругъ 400-500 яшарин пипин тараривни девлетлу я. Инин яйлахарни набататрин, иллаки цуькверин гзафвилелди чешнелу я. ЧӀехи Муругъ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Къучумрин мягьле, МискӀиндин хур, Латун хур.'' == Тарих == Лезгистандин райондин дегь хуьрерин арада «Муругъ» компонентдикай арадиз атанвай кьве хуьр ава: ЧӀехи Муругъ ва [[Зинданмуругъ]]. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, абур кьведни юкьван виш йисара кутунвай хуьрер я. «Муругъ» ойконим сифте яз [[Х виш йис]]аз талукь «Абу Муслиман тарих» ктабда дуьшуьш жезва. Ана кхьенва: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]]''Абу Муслиман хва Санжабахъ Сейфедин, Юсуф, Насираддин, Жамал, Абдуллагь, Гьемзе, Али Бархут тӀварар алай ирид хва авай. Абурукай Юсуф кьуд хцин буба тир. Адан рухвайрикай Агъажан тӀвар алайди [[Штул]], амайбур [[Къуруш]] хуьре, абурун сихилрикай Шабан Хушнах, Халибан [[Хин]], Рамазан [[Дигагь]], Юсуф Учук, Халид [[ЭчӀехуьр]], Жамал Муругъ, Умар ва Мегьамед [[Ахцегь]], Абдуллагь Халтун, Режеб [[Тпиг]], Халиф [[Штул]], Рамадан [[Уьнуьгъ]] хуьрера бине кутуна амукьна. <ref>А.Р. Шихсаидов. Очерки истории, источниковедения, археографии средневекового Дагестана. Махачкала, 2008. С274</ref>'' [[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> 1710—1712 йисарин хронографда къалурнавайвал, [[Ширваншагь II Ибрагьим]]а (Шейх Шагьди) [[Кьурагь]]ни [[Куьре]] кьаз кӀанз лезги чилерал вегьейла ЧӀехи Муругъ ва Зиндан Муругъ хуьрерин агьалийри куьревийриз куьмек ганай. Кьегьал сердер Михалан кьушунда и хуьрерин агьалийрикай тир 200-далай гзаф ксари женг чӀугвазвай. [[1823 йис]]уз А. Максимовича чӀугур ва Москвада чапдай акъудай Къафкъаздин чилерин картада хуьруьн тӀвар «Мурух» хьиз гьатнава. Вичихъ яргъал тарихрихъ ялзавай гзаф топонимар авай, кьуьзуь агьалийрин меце къедалди дегь гафар амай, халкьдин фольклор вилин нини хьиз хуьзвай и хуьре тарихар рахада вав. ЧӀехи Муругърин дегь сурари, ина дуьшуьш жезвай дегь хуьрерин харапӀайри, гьакӀни яргъалди уьмуьр гьалай ксарин ихтилатри са береда ЧӀехи Муругърин патав мад са хуьр — ГъвечӀи Муругъ хьайидакай шагьидвалзава. Ономастикадин илимдал бинеламиш хьайитӀа, "ЧӀехи" тӀвар алай хуьр аватӀа, "ГъвечӀи" тӀвар алай хуьрни хьунухь мумкин я. Лезгийирин гзаф дегь хуьрерин тӀварар хьиз, «Муругъни» чи дегь гафарикай сад хьунухь мумкин я. Кьакьандал алай, вичихъ гзаф мекьи кьуьд авай и хуьруьн тӀвар "мур" гафунин бинедаллаз арадиз атун акьулди кьатӀудай кар я. Азербайжанви алим Гьуьсейн Миртекъевидин фикирдалди и гаф дегь [[хурритрин чӀал]]а авай, "хва", "кас" хьтин манаяр гузвай "мар" ва я "мур" гафуникайни арадиз атун мумкин я. Ада и тӀвар гьакӀни дегь [[гьалдей чӀал]]а авай "Аллагь-инсан" мана гузвай "ур" гафунихъ галазни алакъалу хьун мумкин я лугьузва. Маса фикирарни ава. Алимри и гафунин этимологиядикай хъсандиз веревирдер авуна атӀай гаф лугьун чара авачиз я. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ЧӀехи Муругъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''СикӀер, Думбар, ПешекӀар, Баргуьлар, Шемехар, Игъригьар, Айдунбегар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == [http://samurpress.net/story.php?sid=343 «Самур газет»: ЧӀехи Муругъ (7(254) 2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903185815/http://samurpress.net/story.php?sid=343 |date=2016-09-03 }} {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] bu8way9pmxe8o2efhfqzbrzjvbpxnlc ЧӀакӀар 0 4323 98107 91268 2026-04-02T09:05:31Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98107 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ЧӀакӀар |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3406669 |lon_deg = 48.1920863 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/iy93l Google Map ] }} '''ЧӀакӀар''' ({{lang-az|Caqar}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, [[КцӀар вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 27 км яргъал ала. == Тарих == Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана [[ЧӀакӀар хъишлах]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ЧӀакӀар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Незерар, Везирар, Маллаяр, Къежелар, Сарахар, Кьасумар, Агьасар, Алхасар, Югьдияр, Къурушар, ЦӀарахар, Гъегъеяр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] be8xpgosx6hvvwt6soy53n9vcqt74yl ЧӀакӀар хъишлах 0 4324 98108 91269 2026-04-02T09:05:42Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98108 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ЧӀакӀар хъишлах |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.542076 |lon_deg = 48.5521018 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/PCxBc Google Map ] }} '''ЧӀакӀар хъишлах''', '''ЧӀакӀар Паласа''' ({{lang-az|Caqarqışlaq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 22 км яргъал ала. ЧӀакӀарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн бине Вини [[ЧӀакӀар]]илай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. == Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ЧӀакӀар хъишлахра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Кьасумар, Фекьияр, Балагьмедар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] kghusizu20nkzl6i2gjp4o8zcm5zn3o Чпир 0 4325 98106 91255 2026-04-02T09:03:20Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98106 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Чпир |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5099978 |lon_deg = 48.3175 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Пирал хуьруьнсовет|«Пирал» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/7wWUr Google Map ] }} '''Чпир''' ({{lang-az|Cibir}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Пирал хуьруьнсовет|«Пирал»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 27 км яргъал ала. == Тарих == == Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Чпир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Абдуллагьар, ЛукӀар, Юва, КӀамаъар, Ягъияр, Гьесенар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Гуьлалиев Эйваз Теймуран хва]] (лакӀаб Эйваз Марвар) — лезги шаир ва публицист. * [[Ярагьмедов Сархан]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 4itwssni5nj7ry2pwnhucj541iogfkn Ширвановка 0 4327 98110 91322 2026-04-02T09:16:50Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98110 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ШабукӀа |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.6953572 |lon_deg = 48.4875992 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/vPHsk Google Map] }} '''Ширвановка''' ва я '''ШабукӀа''' ({{lang-az|Şirvanlı}}, {{lang-ru|Ширвановка}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Хуьруьн вини кьиле Урусатдинни-Азербайжан уьлквейрин таможнядин «ЦӀийи Филер-Ширвановка» пост кардик ква. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Самур вацӀ]]ун кьерел, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 43 км яргъал ала. Ширвановка хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Уьлчуь, ВацӀун яха.'' == Тарих == == Агьалияр == Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Ширвановка хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Сирияр, Пустуяр, Ханацар, Шабранар, Чубанар, Текеяр, Куцар, ШабукӀаяр<ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == ТӀвар-ван авай ксар == * [[Оружев Фехреддин]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] hoxydezalwt9w0eeuobwk9cbavi25lo ЭчӀехуьр 0 4328 98112 88285 2026-04-02T09:25:38Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98112 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ЭчӀехуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4555265 |lon_deg = 48.188567 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[ЭчӀехуьруьнсовет|«ЭчӀехуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = эчӀехвияр |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/epdXO Google Map] }} '''ЭчӀехуьр''' ({{lang-az|Əcəxur}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[ЭчӀехуьруьнсовет|«ЭчӀехуьруьнсоветдик»]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[Гъенер вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 66 км яргъал ала. ЭчӀехуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): '' Къерех, Латун, Чепен, ПӀирер, Кучун, Яру чухва.'' == Тарих == ЭчӀехуьруьнвияр са кьадар арандиз куьч хьана [[ЭчӀехуьруба]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ЭчӀехуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: '' Муьнкуьтар, АмутӀар, Туькуьр, Шуьгънуьяр, Гьажияр, Алиханар, Фекьияр, Муьхкуьт-куьс, Батманар, Татар, Имамар, Агьмедар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Асеф Мегьман]] — чӀехи лезги шаир, композитор, драматург. * [[Лезги Нямет]] — машгьур лезги шаир, «РикӀин гаф» эдебиятдин кӀватӀалдин председатель. * [[Бажиханум Исаева]] — лезги шаир, кхьираг. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 1a0wzxoox949vph9klagheowtv2jpzj Яргун 0 4329 98113 91420 2026-04-02T09:33:13Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98113 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Яргун |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.503284 |lon_deg = 48.2472484 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Яргунрин хуьруьнсовет|«Яргунрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=34133;s=3576 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/JVgcH Google Map] }} '''Яргун''' ({{lang-az|Həzrə, Гьезре}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Яргунрин хуьруьнсовет|«Яргунрин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Яргун хуьр маса лезги хуьрерин арада [[шиияр|шии]] мезгьебдалди ибадат ийизвай лезги агьалидив тафаватлу я. Ихьтин хуьрерикай садни [[Докъузпара район]]да авай [[Мискискар]] я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, [[КӀур вацӀ]]ун кьерел, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 53 км яргъал ала. Яргун хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Тегъвер, Карвансара, Къурт, Калал пад, Агъа мягьле, Вини мягьле.'' == Тарих == Са кьадар арандиз куьч хьана яргъунвийри [[Яргунуба]] хуьр арадал гъанай. Хуьре Шейгь Жуьнейддин мавзолей авай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] [[мусурманар]] я. Яргун хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Яцкаяр, ЦӀинкьилар, Камуяр, Шиияр, Келбияр, Мегьамедалияр, Фекьияр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Рустамов Мирзали]] — лезги кхьираг, драматург ва кар алакьдай муаллим. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 2pzevhphf20rc701c7s5uef47cnz53a Ясаб 0 4330 98114 91429 2026-04-02T09:34:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98114 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Ясаб |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.4902051 |lon_deg = 48.3208061 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ясаб хуьруьнсовет|«Ясаб» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22922;s=3603 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/eAypT Google Map] }} '''Ясаб''' ({{lang-az|Yasab}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Ясаб хуьруьнсовет|«Ясаб» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 22 км яргъал ала. Ясаб хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Игъирар, Югьвар, Вини мягьле, Агъа мягьле, Кереяр.'' == Тарих == Са кьадар арандиз куьч хьана ясабвийри [[Ясабуба]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Ясаб хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Фарухар, Къазахар, Кабчаяр, ЦӀияпӀар, Секуьлар, Филифар, Гъетегьар, Рагьманар, Дандасар, Кулар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] jgm2gjipesmjpx92kp7e1w6qqw33h4d Советский (Мегьарамдхуьруьн район) 0 4630 98097 97504 2026-04-02T06:53:56Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98097 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Советский |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Советское}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41.7302019 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = 48.3281708 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Мегьарамдхуьруьн район |район таблицада = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Советский хуьруьнсовет|«Советский»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |майдан = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />226 |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар = Мамраш |агьалияр = {{гзаф хьун}} 4331 |сиягьдиз къачур йис = 2013 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87235 |почтунин индекс = 368791 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 237 000 010 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.730202&lon=48.328171&z=13&m=yh www.wikimapia.org] }} '''Советский''' ({{lang-ru|Советское}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Советский хуьруьнсовет|«Советский хуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. == География == Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[СтӀал Сулейман район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 14 км яргъал, «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала. == Тарих == Хуьруьн бине, [[суван-чувудар|суван-чувудрин]] дегь [[Мамрач]] ва [[ХенжелкӀеле]] хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай. XX виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай <ref>[http://www.rujen.ru/index.php/МАМРАШ Мамраш Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113020/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%90%D0%9C%D0%A0%D0%90%D0%A8 |date=2016-03-04 }}</ref>. Асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]] ва [[Кьурагь район]]дин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар [[1953 йис]]уз гатӀумнай. Сифте Ахцегь райондин [[Ялцугъ]], [[Филискъар]] ва [[Филифар]] хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир [[яхулар|яхулрин]] хуьр — [[Бурши Макьар]] хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — [[Мамрач]], [[ХенжелкӀеле]], [[Магьмутахуьр]], [[ЦӀелегуьн]] хуьрер, ва [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Агъа Къартас]]рин агьалидин са пай ва [[Рутул район]]дин чара-чара мулкар куьч хьанвай. ==Агьалияр== [[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4331 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref>. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4269 кас тир <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]</ref>. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3926 кас тир <ref>[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьруьн миллетрин состав <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/magaramkent02.html 2002 йисан Мегьарамдхуьруьн агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]</ref>: * [[лезгияр]] — 3820 кас (97,3 %) * [[урусар]] — 68 кас (1,7 %) * [[яхулар]] — 19 кас (0,5 %) * масабур — 19 кас (0,5 %) ==Экономика ва инфратуькӀуьрун== Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькӀуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кӀвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КӀвал, кьве аялрин бахчаяр, мискӀин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква. Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. [[2004 йис]]уз мектебдин краевединиедин музей цӀийикӀа туьхкӀуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай. [[2008 йис]]ан августдиз хуьре, штат 10 касдикай ибарат тир «Гьукуматдин контроль кьиле тухвайла юриспруденциядиз талукь тир ксарин ва предпринимательрин гьакьар хуьзвай региондин тешкилат» туькӀуьрнай. Идарадин кӀвалахдик Дагъустандин [[Агъул район|Агъул]], [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Хив район|Хив]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Рутул район|Рутул]], [[Дукъузпара район|Дукъузпара]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Мегьарамдхуьруьн район]], [[Табасаран район|Табасаран]], [[Дербент район|Дербент]] районар ва [[Дагъустандин ЦӀаяр]] шегьер акатзава.<ref>Лезги Газет, №33, 14 август 2008, стр. 21</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php Советский хуьруьн ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204639/http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php |date=2018-12-26 }} * [http://www.dagpravda.ru/article/1089 Евреи Восточного Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530075105/http://www.dagpravda.ru/article/1089 |date=2008-05-30 }} {{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 0wa9kje2tfts3az7gzya84hhko4pdeq Агълаб 0 5628 98065 97797 2026-04-01T23:16:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98065 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Цилингар (Агълаб) |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Аглоби}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =53|lat_sec =44 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =20|lon_sec =58 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Дербент район |район таблицада = Дербент район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Агълаб хуьруьнсовет|«Агълаб»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />19 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 2541<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref> |сиягьдиз къачур йис = 2012 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]], [[азербайжанар]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] <br /> [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368617 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 220 000 002 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Цилингар''' (гьакIани '''ЦIийи Цилинг'''<ref>https://lezgigazet.ru/?nationals=tsilingar</ref>''', Агълабар''' {{lang-ru|Аглоби}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Агълаб хуьруьнсовет|«Агълаб» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, [[Дербент]] шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Аладаш]], [[Рубас]]. ==Тарих== Хуьруьн тӀвар сифте яз [[1813 йис]]уз, суван чувудрин хуьр хьиз кьунвайди тир. Гилан хуьр алай чилер, асулдай Агълабияр сихилдай тир дербентдин кьилел алай ксарин (гьакимрин) династиядиз талукь тир. Са тӀимил геж иниз азербайжанар куьч жез эгечӀнавай, ва [[XX виш йис]]ан [[1930 йис]]алди чувудар инлай тамамдаказ къакъатнавай <ref>[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%98 Агълаб хуьруькай Урусатдин чувудрин энциклопедияда малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805022147/http://rujen.ru/index.php/%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%98 |date=2019-08-05 }}</ref>. [[1953 йис]]уз иниз [[Кьурагь район]]дин [[Цилинг]] хуьруьн эгьлияр, лезгияр куьч хьана ацукьнавай. [[XIX виш йис]]уз Агълаб хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Улусс магал]]диз талукь тир. [[Арабляр]], [[Баят (хуьр)|Баят]], [[Муллахуьр]] ва [[Рубас|Хуш-Мензил]] (гилан [[Рубас]]) хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьре мусурманри ибадат ийизвай Мурад пӀир ава. ==Агьалияр== [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2037 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]</ref>. [[2012 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2541 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], гъвечӀи пай [[азербайжанар]], гьакӀни гзаф тушиз [[табасаранар]] авайди я, вири [[сунияр|суни]] ва шийи - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агълаб хуьруьн агьалияр 139 кас тир: чувудар — 108 (77,7%), азербайжанар — 31 (22,3%) кас <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ МАГАЛ (1886 г.)]</ref>. ==Хуьруьн майишат== Хуьруьн эгьлийрин асул кӀвалах серкер, афнияр ва истивутар цана, гуьгъуьнлай кьелен це туна Урусатдин ва СНГ шегьерра маса гун я. Субтропик климатдин шартӀар ина, [[анар]], [[хурма]], [[инжил]], [[ципицӀ]], [[жум]], чумал ва муькуь хьтин магьсулар цуниз хъсан виже къвезва. Хуьруьн мукьвал азербайжандал «дузлахар» лугьудай уьцӀуь вирер ава, инлай чкадин эгьлийри салан мейваяр кьелен це тун патал кьел хкудзавайди я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.dagmo.ru/aglobi Дербентский район >> Аглоби]{{Deadlink|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Дербент райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Дербент райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] m8xcj6gmvyojw0lr0iks5j8000ndw0l Агъа Манкъулидхуьр 0 8141 98064 88872 2026-04-01T23:11:50Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98064 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Агъа Манкъулидхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.663615 |lon_deg = 48.5012913 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Манкъулидхуьруьнсовет|«Манкъулидхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22241;s=3558 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/rRTqn Google Map] }} '''Агъа Манкъулидхуьр''' ({{lang-az|Aşağı İmamqulukənd}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Манкъулидхуьруьнсовет|«Манкъулидхуьруьнсовет»]]-дик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар райондин]] рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 28 км яргъал ала. Агъа Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа пад, Вини пад.'' == Тарих == ==Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Агъа Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Шуьмегъуьрер, ЧӀакӀарар, Байрамар, Квасаяр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 8dhmc55ukzlluqv5ydwdxeqw93ge9vi Аваран хъишлах 0 8143 98061 88842 2026-04-01T23:04:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98061 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Аваран хъишлах |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.486463 |lon_deg = 48.5690117 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/Mcg2A Google Map] }} '''Аваран хъишлах''', '''Аваран Паласа''' ({{lang-az|Avaranqışlaq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 10 км яргъал ала. Аваран Паласа хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа мягьле, Вини мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн бине [[Аваран]] хуьряй са кьадар арандиз куьч хьана атайбуру кутунай. ==Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Аваран Паласа хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Фарухар, Дедемар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 9xg8lgi2xizww0pkvqusre9pox3w1pc Четкуьн 0 8154 98105 91229 2026-04-02T08:57:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98105 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Четкуьн |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3437279 |lon_deg = 48.1635904 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/b9VZ6 Google Map] }} '''Четкуьн''' ({{lang-az|Çətgün}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Кузун хуьруьнсовет|«Кузун» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[Шагь сув]]ун ценерив, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 30 км яргъал ала. == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Четкуьнра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Незерар, Везирар, Маллаяр, Къежелар, Сарахар, Кьасумар, Агьасар, Алхасар , Югьдияр (яни Чувудар), Къурушар, ЦӀарахар, Гъегъеяр <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] ig2mwps195qmi6hl86qi7y69doyb2i0 Кузун хъишлах 0 8155 98079 90053 2026-04-02T03:36:20Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98079 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Кузун хъишлах |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.5010567 |lon_deg = 48.6222267 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/dWT9A Google Map] }} '''Кузун хъишлах''' ({{lang-az|Kuzunqışlaq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет|«Кузун хъишлахрин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 18 км яргъал ала. Кузун хъишлах хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Куьдруьдин мягьле, Юкьван мягьле.'' == Тарих == Хуьруьн бине Вини [[Кузун]]рилай са кьадар арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Кузун хъишлахда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Къегьдирар, Талакьар, Немецар, Гьезерар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] 6zoe1qxb3yzooonneo1l4xewez7gf8e ГъенервацӀ 0 8164 98072 95038 2026-04-02T01:40:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98072 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ГъенервацӀ |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''ГъенервацӀ хуьруьн акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3650683 |lon_deg = 48.0721937 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/dzVrK Google Map] }} '''ГъенервацӀ''' ({{lang-az|Kənarçay}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан сувун хуьр. [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин хушарал, [[Гъенер вацӀ]]ун кьере са пад кьакьан кьвалар, яргъанар тир чкадал экӀя хьанва. Райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 76 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пьуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Арчан, [[СтӀур]], [[Кьуьхуьр]], [[Яргъи КӀек]] ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва. Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда. ГъенервацӀ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа кьер, Муьгьуьбан мягьле, Къакъуман мягьле, Дуьзен, Гуьне.'' == Тарих == [[2008 йис]]ан 9 июлдин няниз, ГъенервацӀ хуьре 150-160 метр гьяркьуьвиле чил цӀуьдгъуьнна, 4 кӀвал тамам уьцӀена, 12 кӀвал уьмуьр авуниз виже текьведай гьалдиз атана. Жемятар вахтунда хабардар авуни гзаф кьиникьрин виликпад хвена. Хуьруьн куьчейра, гъенерал 15-20 сантиметрдилай 2 метрдин гьяркьуьвиле авай сварар арадал атана, куьз хьанвай ятарикай булахриз элкъвена. Им и патара чилин уьцӀуьнин кьведлагьай вакъиа тирди малум я. Гатфарихъ, зулуз живер цӀрана, марфар гзаф хьайила и яргъанра хъиткьерар арадал къвезвайди хуьруьнвийри фаданлай кьатӀанвай. Сифте вакъиани [[2000 йис]]уз хьанай. ГъенервацӀун кьилеллай накьвар цӀуьдгъуьн жез гатӀумна. Райондин кьиле авайбуру, агъсакъалри чкадин эгьлийриз хуьр гадарна инай куьч хьун меслят акунай. Амма хайи чилерал кьару инсанри кикев-тӀупӀув туькӀуьрнавай кӀвал-югъ туна чара чкайриз куьч хевначир <ref>[http://samurpress.net/pdf/208.pdf «Самур» газет: ВацӀукай гъен жедач кьван] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904014413/http://samurpress.net/pdf/208.pdf |date=2016-09-04 }}</ref>. == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава. ГъенервацӀ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Шихар, Ашурар, Мустафаяр, Исмаилар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] pftlqaajowdzpmgxw8g2cyfcxlglq0l Кьуьхуьр 0 8175 98085 90228 2026-04-02T04:14:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98085 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Кьуьхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар ='''Кьуьхуьруьн акунар''' |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.3890251 |lon_deg = 48.0357196 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/goQiL Google Map ] }} '''Кьуьхуьр''' ({{lang-az|Quxur}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[СтӀурин хуьруьнсовет|«СтӀурин»]] хуьруьнсоветдик акатзава. Саки гадарнавай хуьр я. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин рагъакӀидай пата, [[Докъузпара район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин хушарал, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 115 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. Кьуьхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Къуртан мягьле, ЦӀийи мягьле, Юкьван мягьле.'' == Тарих == Уьмуьр авунин гзаф векъи шартӀар авайвиляй хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана [[Кьуьхуьруба]] хуьр арадал гъанай. == Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я. Кьуьхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''ЧипетӀар, МихетӀар, Кузар, Манатар, Тукъвацар <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' ==ЭлячӀунар== * [[Нияз-Али Пашаев]] — лезги шаир. ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Пашаев Мегьди Ягьябеган хва]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] tvnonufvlgpenph4i8dd5o0ldevnk1i Салагьуба 0 8184 98095 90696 2026-04-02T06:28:30Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98095 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Салагьуба |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_deg = 41.7009244 |lon_deg = 48.5099454 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район |район таблицада = КцӀар район{{!}}КцӀар |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 138 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [https://goo.gl/maps/IOZRA Google Map] }} '''Салагьуба''' ({{lang-az|Salahoba}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай хуьр. [[Ширвановка хуьруьнсовет|«Ширвановка» хуьруьнсоветдик]] акатзава. == География == Хуьр [[КцӀар район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 33 км яргъал ала. Салагьуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ''Агъа пад, Вини пад.'' == Тарих == == Агьалияр== Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Салагьуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Салагьар, Куьчайбур <ref>[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}</ref>.'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]] j0l2cilknzqe9afcs197csvvcxoy7e4 Гьилерин район 0 8303 98073 89672 2026-04-02T01:51:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98073 wikitext text/x-wiki '''Гьилерин район''' ({{lang-ru|Гильский район}}) — [[КцӀар район]]дин сифтегьан тӀвар. Район [[1930 йис]]уз арадал гъанай. Адан кьилин хуьр [[Гьил]] хуьр тир. [[1934 йис]]уз администрациядин юкь КцӀар шегьердиз тухванай, ва [[1938 йис]]уз райондин тӀвар '''КцӀар райондиз''' дегишарнай. == ЭлячӀунар == * [http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xx-xxi-vekov/ Хронология истории Лезгистана (XX — начало XXI веков)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107130347/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xx-xxi-vekov/ |date=2016-01-07 }} [[Категория:Лезги районар]] p6avkm4f3w0x6q06tc4nv0dkzz9d3vg Синьцзян-Уйгъур автономиядин район 0 8628 98096 95839 2026-04-02T06:48:40Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98096 wikitext text/x-wiki '''Синьцзян-Уйгъур автономиядин район''' ('''СУАР''') ({{lang-ug3|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|Шинҗаң Уйғур аптоном (синьцзянский вариант; советский вариант — автоном) райони}}, {{Китайдин||新疆维吾尔自治区|Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū}}; ва гьакӀни, куьрелди, '''Синьцзян''' [[китай чӀал|кит.]] «цӀийи сергьятар» — [[Китай]]дин кефердинни-рагъакӀидай пата авай регион. ЧӀехивилиз килигна уьлкведин виридалайни чӀехи субъект я. Региондин чилерин тарихдин тӀвар — РагъэкъэчӀдай Туркестан я. Агьалидин кьадар — 21 813 334 кас я (2010 йис). Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — [[Урумчи]] шегьер я. == География == [[Файл:Tianchi Lake.jpg|thumb|left|250px|ВацӀ [[Тяньчи (вацӀ, Синьцзян-Уйгурдин автономдин район)|Тяньчи]]]] СУАР Евразиядин кьулан пата ала, адан майдан — 1 743 441 км². Район 8 гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава: [[Монголия]], [[Урусат]] , (45 км кьван), [[Казахстан]], [[Киргизия]] , [[Таджикистан]], [[Афганистан]], [[Гьиндистан]], [[Пакистан]]. == Агьалияр == [[2010 йис]]ан малуматриз килигна СУАРдин агьалидин кьадар 21 813 334 кас тир. Уьмуьр ийизвай миллетрин жуьреба-жуьревилиз килигна Синьцзянь Китайдин районрин арада рекордсмен я, ина 47 миллетар ава, абурукай виридалайни чӀехибур — уйгъурар, хань (китайвияр), къазахар, дунганар (хуэй), ойратар, монгол-чахарар, киргизар, сибо, таджикар, сарыколар, ваханар, узбекар, маньчжурар, даурар, татарар ва урусар я. [[Файл:Languages areas of East-Turkistan.png|thumb|300px|ЧӀалар СУАРдин]] [[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|300px|]] == Административдин паюнар == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align=center |+ align=center style="background:#BFD7FF"| '''АТП Синьцзян-Уйгуррин автономндин райондин''' |- |colspan="6" align="center" | [[Файл:Xinjiang prfc map2.png|300px]] |- ! Картадал номер ! Лезги тӀвар ! Уйгъур тӀвар ! Китай тӀвар ! Пиньинь |---------- |1 | Къазахрин автономдин вилаят провинция жуьре | style="text-align: right;" | ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى | 伊犁哈萨克自治州 | Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōu |---------- |2 | шегьердин вилаят [[Урумчи]] | style="text-align: right;" | ئۈرۈمچى شەھرى | 乌鲁木齐市 | Wūlǔmùqí Shì |---------- |3 | шегьердин вилаят Карамай | style="text-align: right;" | قاراماي شەھرى | 克拉玛依市 | Kèlāmǎyī Shì |---------- |4 | вилаят Алтай | style="text-align: right;" | ئالتاي ۋىلايىتى | 阿勒泰地区 | Ālètài Dìqū |---------- |5 | вилаят Чугучак | style="text-align: right;" | تارباغاتاي ۋىلايىتى | 塔城地区 | Tǎchéng Dìqū |---------- |6 | шегьердин вилаят Турфан | style="text-align: right;" | تۇرپان | 吐鲁番市 | Tǔlǔfān Shì |---------- |7 | вилаят Хами | style="text-align: right;" | قۇمۇل ۋىلايىتى | 哈密地区 | Hāmì Dìqū |---------- |8 | вилаят Кашгар | style="text-align: right;" | قەشقەر ۋىلايىتى | 喀什地区 | Kāshí Dìqū |---------- |9 | вилаят Аксу | style="text-align: right;" | ئاقسۇ ۋىلايىتى | 阿克苏地区 | Ākèsū Dìqū |---------- |10 | вилаят Хотан | style="text-align: right;" | خوتەن ۋىلايىتى | 和田地区 | Hétián Dìqū |---------- |11 | Боро-Тала-Монгольрин автономдин вилаят | style="text-align: right;" | بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى | 博尔塔拉蒙古自治州 | Bó'ěrtǎlā Měnggǔ Zìzhìzhōu |---------- |12 | Чанцзи-Хуэйрин автономдин вилаят | style="text-align: right;" |سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى | 昌吉回族自治州 | Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu |---------- |13 | Кызылсу-Киргизрин автономдин вилаят | style="text-align: right;" | قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى | 克孜勒苏柯尔克孜自治州 | Kèzīlèsū Kē'ěrkèzī Zìzhìzhōu |---------- |14 | Баянгол-Монгольрин автономдин вилаят | style="text-align: right;" | بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى | 巴音郭楞蒙古自治州 | Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu |---------- |15 | шегьер Шихэцзы | style="text-align: right;" | شىخەنزە شەھرى | 石河子市 | Shíhézǐ Shì |---------- |16 | шегьер Уцзяцюй | style="text-align: right;" | ئۇجاچۇ شەھرى | 五家渠市 | Wǔjiāqú Shì |---------- |17 | шегьер Тумшук | style="text-align: right;" | تۇمشۇق شەھرى | 图木舒克市 | Túmùshūkè Shì |---------- |18 | шегьер Арал | style="text-align: right;" | ئارال شەھرى | 阿拉尔市 | Ālā'ěr Shì |---------- |19 | шегьер Бэйтунь | style="text-align: right;" | بەيتۈن شەھىرى‎ | 北屯市 | Běitún Shi |---------- |20 | шегьер Темэньгуань | style="text-align: right;" | باشئەگىم شەھىرى‎ | 铁门关市 | Tiĕménguān Shì |---------- |21 | шегьер Шуанхэ | style="text-align: right;" | قوشئۆگۈز شەھىرى | 双河市 | Shuānghé Shì |---------- |22 | шегьер Кокдала | style="text-align: right;" | كۆكدالا شەھىرى‎ | 可克达拉市 | Kěkèdálā Shì |} [[Файл:Karakorum-kirguiz-d01.jpg|thumb|250px|Къаракорумдиз тухузвай сувун рехъ]] == Баянар == * [http://russian.xjts.cn/ Синьцзянский информационный Интернет-центр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050706105838/http://russian.xjts.cn/ |date=2005-07-06 }} * И. Плескачевская. [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 Китайский Туркестан] * Александр Собянин. [http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm Уйгурский сепаратизм становится общей проблемой России и Китая] * [http://karavan.asia «Караван Азия», полная информация о городе Урумчи и по провинции Синьцзян на форуме соотечественников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809151718/http://karavan.asia/ |date=2019-08-09 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a029.htm П.Аптекарь ОТ ЖЕЛТОРОСИИ ДО ВОСТОЧНО-ТУРКЕСТАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141317/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a029.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/c/c023.html Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) № 5 от 15 апреля 1934 года «О Синьцзяне»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311172710/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/c/c023.html |date=2017-03-11 }} * [http://nvo.ng.ru/history/2006-06-30/5_pamir.html Танковый бросок на Памир. Из Подмосковья в Китай через Кант в Киргизии] * [https://web.archive.org/web/20160304135812/http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf Роль белогвардейских военных подразделений в подавлении мусульманского восстания в Синьцзяне впервой половине 30х гг. XX в.] * [http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf Англосоветское соперничествов Синьцзяне в 1918—1928 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026101907/http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |date=2011-10-26 }} * [http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm Специальная операция НКВД в Синьцзяне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228112009/http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |date=2010-02-28 }} * [http://www.china-unitrade.ru/kpp.html Список 15 КПП, через которые иностранец может попасть в Синьцзян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307222339/http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |date=2009-03-07 }} * [http://www.wdl.org/ru/item/11385/ Общий атлас Синьцзяна]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.kz/books?id=FHq7lb1Pb8UC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=percentage+han+xinjiang&source=bl&ots=ZxMg6oFRzn&sig=g7aI0u_SXkzfkbYtq0gIeBmM2wY&hl=en&ei=qBlXSrfuNc3Btwfev8TdCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=percentage%20han%20xinjiang&f=false Национальный состав СУАР 1941] [[Категория:Уйгурар]] [[Категория:Синьцзян-Уйгурдин автономдин район| ]] ecxnduvc8hr6s5xnh9pe51mqvw0qyhe Сулак кӀам 0 9168 98101 90792 2026-04-02T07:09:09Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98101 wikitext text/x-wiki '''Сулак кӀам''' — [[Дагъустан]]да авай [[Сулак вацӀ]]ун кӀам я. Им [[Урусат]]дин виридалайни дегьне камӀарикай сад я. Адан юкьван гьисабдалди дегьневал — 1200 м я, амма бязи чкайра 2000 метрдивни агакьзава. Сулак кӀам пуд шартӀунин паяриз пай хьанва: Миатли кӀам, Чиркей кӀам ва Сулак кӀам. ==ЭлячӀунар== * [http://ru.esosedi.org/RU/DA/1000478145/sulakskiy_kanon/#lat=42993850&lng=46845102&z=9&mt=1&v=1 Сулакский каньён]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Дагъустандин кӀамар]] nyct54pgchpcqsprqty2i4s24e308er Сувун Республика 0 9492 98100 90788 2026-04-02T07:01:01Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98100 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карта Горской республики.svg|300px|мини]] '''Сувун республика''', гьакӀни ''' Сувун автономия''' — [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин сувун халкьарин Садвалдин Юкьван комитетди [[1917 йис]]уз [[Дагъустандин вилаят|Дагъустандин]] ва [[Терекдин вилаят]]рин чилерал малумарнай гьукумат. Майдан — 125 000 км², агьалияр 2,9 млн.кас тир. ЦӀийиз арадал гъайи республикадин сергьятра ирид аслу тушир «шататар» сад хьанай: [[Дагъустан]], [[Чечня]], [[Осетия]], [[Къарачай-Черкесия]], [[Къабарда-Балкъар]], [[Адигъея]] ва [[Абхазия]]. Республикадин кьилин ва виридалайни метлеблу шегьер [[Темир-Хан-Шура]] тир. ==Тарих== ==ЭлячӀунар== * [http://www.dk1868.ru/history/DAGESTAN.htm Б. М. Кузнецов. 1918 йис Дагъустанда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220022135/http://www.dk1868.ru/history/DAGESTAN.htm |date=2012-12-20 }} [[Категория:Дагъустандин тарихдин гьукуматар]] [[Категория:Къавкъаздин тарих]] g8p6fuy30z1iiw8nxq1n01g3l29grpq Агния Леван руш Барто 0 14208 98062 96406 2026-04-01T23:06:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98062 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Барто Агния Леван руш''' (хайила '''Волова'''; 1901 йисан 4 (17) апрелдиз, [[Каунас|Ковно]] — 1981 йисан апрелдиз, [[Москва]]) — [[Урусар|урус]] [[ССРГ|шурайрин]] аялриз кхьизвай шаир, киносценарист, радиогунугар тухузвайди. Кьведлагьай дережадин Сталинан премиядин (1950) ва Ленинан премиядин лауреат (1972). == Уьмуьрдин рехъ == Агния Барто 1901-лагьай йисан 4-лагьай февралдиз Каунас (гьа чӀавуз адаз Ковно лугьузвай тир) шегьерда кӀелай чувудрин хзанда дидедиз хьана<ref name=ReferenceA>[http://agniyabarto.ru/00_barto-100-doch-bulvar.htm Интервью с Татьяной Щегляевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421174357/http://www.agniyabarto.ru/00_barto-100-doch-bulvar.htm |date=2013-04-21 }}</ref><ref>[http://www.mk.ru/editions/atmosphere/article/2010/05/28/499337-rodom-iz-detstva.html Родом из детства] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026181113/http://www.mk.ru/editions/atmosphere/article/2010/05/28/499337-rodom-iz-detstva.html |date=2013-10-26 }}</ref>. Адан буба Волов Лев Николаян хва — маларин духтур тир. Диде — Ильядин руш Марияди кӀвалин кӀвалахар ийизватир. 1902-лагьай йисуз абурун хзан Москвадиз куьч хьана, сифтедай абур Долгоруковская куьчедал яшамишзвай тир<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27435-na-1903-god-10-y-god-izdaniya-32-y-god-izdaniya-m-1903#mode/inspect/page/978/zoom/7 Справочная и адресная книга «Вся Москва» на 1903 год]: Это самое раннее издание адресной книги «Вся Москва» с упоминанием семьи Воловых.</ref>. Агнияди са вахтунда гимназияда ва балетдин мектебдани кӀелзвай тир. Ахпа хореографиядин училищеда кӀелна, а чка куьтягьайла балетдин труппада са йисуз кьван кӀвалахна. 1926-лагьай йисуз шаир [[Павел Николаян хва Барто|Павел Бартодиз]] гъуьлуьз фена. Абур Воронцово поле куьчедал яшамишзвай тир<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/19226-na-1927-god-3-y-god-izdaniya-moskovskogo-soveta-s-prilozheniem-novogo-plana-g-moskvy-m-1927#mode/inspect/page/1205/zoom/6 Справочная и адресная книга «Вся Москва» на 1927 год]: Первое самостоятельное упоминание Агнии Барто в адресной книге Москвы.</ref>. Адахъ галаз санал Агнияди пуд шиир кхьена — «Девочка-рёвушка», «Девочка чумазая» ва «Считалочка». 1927-лагьай йисуз абуруз хва хьана -Эдгар (Гарик). Амма 6 йисалай абур чара хьана. Адан кьведлагьай итим теплоэнергетик, ССРГ-дин ИА-дин член-корреспондент [[Андрей Владимиран хва Щегляев|Андрей Щегляев]] тир. Абурун руш Татьяна Щегляева (1933) — техникадин илимрин кандидат. Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Агния Барто хзанни галаз [[Екатеринбург|Свердловскидиз]] экъечӀна. Ана Агнияди токарвиле кӀвалахна. А вахтунда адаз гайи премия, Агнияди танк туькӀуьриз гахгана<ref>[http://jewishnews.com.ua/ru/publication/perevodchitsa_s_detskogo Переводчица с детского / Еврейские новости.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402091833/http://jewishnews.com.ua/ru/publication/perevodchitsa_s_detskogo |date=2015-04-02 }}</ref>. 1944-лагьай йисуз абурун хзан Москвадиз хтана. 1945-лагьай йисан 5-лагьай майдиз Лаврушинский куьчедал адан 18 йиса авай гада Гарик машиндик акатна кьена<ref>{{Cite web |url=http://www.travel2moscow.com/what/articles_about_Moscow/Attractions/text4134.html |title=Среди других грустных историй, связанных с историей дома, — горе Агнии Барто |accessdate=2014-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627062711/http://www.travel2moscow.com/what/articles_about_Moscow/Attractions/text4134.html |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }}</ref>. 1981-лагьай йисан 1-лагьай апрелдиз Агния Барто кьена. Москвада Новодевичье лугьудай сурарал кучукнава. == Яратмишун == 1924-лагьай йисуз хореографиядин училище кӀелна куьтягьай виляй авунвай концертда Агния Бартоди шиирар кӀелна. А концертдиз атанвай марифатдин нарком [[Анатолий Василиян хва Луначарский|Анатолий Луначарскидиз]] адан шиирар иер акуна. Са шумуд йикъалай ада Бартодиз наркомдиз приемдал эвер гана. Луначарскийди адаз шаир хьун меслят къалурна<ref>[http://www.kostyor.ru/biography/?n=111 Барто Агния Львовна]</ref>. Адан сифтегьан акъатнавай шиирар «Китайчанок Ван Ли» и «Мишка-воришка» (1925) тир. КӀватӀалар — «Стихи детям» (1949), «За цветами в зимний сад» (1970). 1964-1973-лагьай йисара «Маяк» радиостанцияда программа «Найти человека» тухуз хьана. А программада дяведин вахтунда квахьай аялрин хзанар жагъурзавай, агъзурдал кьван советрин хзанар санал кӀватӀиз куьмек гана<ref>{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кто есть кто в мире |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Главный редактор Г. П. Шалаева |издание= |место=М. |издательство=«Слово»: [[Олма медиа групп]]|Олма-пресс |год=2003 |том= |страницы=98 |столбцы= |страниц=1680 |серия= |isbn=5-8123-0088-7 |тираж= |ref= }}</ref>. Гуьгъуьнлай а программадиз килигна телевидениядал передача «Жди меня» акъатна. Адан «Записки детского поэта» лугьудай ктаб 1976-лагьай йисуз акъатна. Шиирралай гъейри Агния Бартоди кинойриз сценарияр кхьенва, мисал патал «Подкидыш» (Рина Зелёнаядихъ галаз санал кхьена,1939), «Слон и верёвочка» (1945), «Алеша Птицын вырабатывает характер» (1953), «10000 мальчиков» (1961) филмриз. Ералаш киножурналдин сифтегьан выпускдиз «Позорное пятно» хъуьруьн къведай гьикая кхьена. Гзафни-гзаф шиирар А.Бартоди лап гъвечӀи аялриз кхьенва. Адан шиирар регьятдиз кӀел жезва ва рикӀел амукьзава. Вичин шиирра ам аялрихъ галаз абуруз тӀварар гуз регьят чӀалал рахазва — «Мы с Тамарой», «Кто не знает Любочку», «Наша Таня громко плачет», «Володин портрет» ва масабур. == Пишкешар == * Сталинан тӀварунихъ галай 2 лагьай дережадин премия (1950) — «Стихи детям». * Ленинан тӀварунихъ галай премия(1972)- шииррин ктаб «За цветами в зимний сад». * Ленина Орден (1976). * Октябрдин революциядин Орден * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956, 1966) ва масабур. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Урус шаирар]] [[Категория:ССРГ-дин шаирар]] 1tdneidzo20lgtmixls3rsmi9gtblk6