Дахада район

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дахада район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6512</id>
    <revision>
      <id>98143</id>
      <parentid>94680</parentid>
      <timestamp>2026-04-11T21:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17872" sha1="tur24gm2tlyrycnlei4tvr4t1ce82ny" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар=Дахада район
|статус= Муниципалитетдин район
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Дахадаевский район}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     =300
 |герб   =
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |карта  = Dakhadayevsky district locator map.png
 |картадин алцум    =310px
 |картадин гьал = Дагъустандин картадал Дахада район
 |атдин карта        =
 |атдин картадин алцум    = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = 
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Уркарах]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 27 муниципалитетар акатзава
 |кьилин жуьре            = Райондин кьил
 |кьил                    = Омаров Джарулла Рабаданович
 |бине эцигай тарих       = [[1928 йис]]
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 1450 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 36 367
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[даргияр]], [[кубачияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87272
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКТМО
 |цифрадин идентификатор  = 82618000 
 |Commons-ра категория    = Dakhadayevsky_District
 |сайт                    = http://www.urkarakh.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Дахада район''' ({{lang-ru|Дахадаевский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — [[Уркарах]] хуьр я.

[[файл:Kubachi 1.jpg|thumb|300px|right|Тарихдин имарат тир [[Кубачи]] хуьр]]
[[File:Wm 14 20121009 4.jpg|thumb|Дибгаши хуьре рагал алай суьретар]]
== География ==
Район [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата ала. Дахада район [[Агъул район|Агъул]], [[Акуша район|Акуша]], [[Сергокъала район|Сергокъала]], [[Къайтагъ район|Къайтагъ]] ва [[Кули район|Кули]] районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин чилерин майдан — 1450 км² я.

==Тарих==
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Лак округар реорганизация авунивди, кьилин хуьр [[Урари]] хуьр яз Урари кантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихдин къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. ПВС РСФСР-дин 19.04.1930 тарихдин къарардалди, Урари райондин тӀвар дегишарна Дахада район эцигнай. [[1963 йис]]уз район терг авуна адан чилер Къайтагъ хуьруьн райондив вуганвай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, Дахада район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Дахада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2011 йис|2011]]'''
|'''[[2012 йис|2012]]'''
|'''[[2013 йис|2013]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|38 359 &lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 36 548 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 36 464 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 36 412 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 36 365 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 36 367 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

Райондин агьалидин лап чӀехи пай [[даргияр|даргийри]] ва даргийрин субэтник группа тир [[кубачивияр|кубачивийри]] туькӀуьрзава: даргияр — 99,1% (абурук 8% [[кубачивияр]] кваз). Кубачивийрин хуьрер: [[Амузги]], [[Шари]], [[Кубачи]], [[Сулевкай]], [[Ашты]], [[Дирбакмахи]] ва [[Худуц]]. Абурулай гъейри, са [[Шадни]] хуьре [[яхулар|яхулри]] уьмуьр гьалзава &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана. Нахско-дагестанские языки]&lt;/ref&gt;.

[[2002 йис]]ан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Дахада райондин миллетрин сиягь &lt;ref name=&quot;Даг2002&quot;&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Дагъустандин миллетрин состав. 2002]&lt;/ref&gt;:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
!Халкь
!Кьадар, &lt;br /&gt;кас
!Пай &lt;br /&gt;вири агьалидикай, %
|-
|[[даргияр]]
| align=&quot;right&quot; | 35 227
| align=&quot;right&quot; | 94,22 %
|-
|[[кубачияр]]
| align=&quot;right&quot; | 3 063
| align=&quot;right&quot; | 8 % 
|-
|[[яхулар]]
| align=&quot;right&quot; | 350
| align=&quot;right&quot; | 0,9 %
|-
|[[урусар]]
| align=&quot;right&quot; | 22
| align=&quot;right&quot; | 0,06 %
|-
|муькуьбур
| align=&quot;right&quot; | 40
| align=&quot;right&quot; | 0,10 %
|-
|вири санлай
| align=&quot;right&quot; | 38 359
| align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}

== Администрациядин паюнар ==
Райондик 25 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 24 хуьруьнсоветар ва 1 шегьервилин посёлок Кубачи я &lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]&lt;/ref&gt;.

Дахада райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, ('''къалин''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# [[Ашты хуьруьнсовет|«Ашты»]] хуьруьнсовет — '''[[Ашты]]''', [[Дирбакмахи]]  ва  [[Худуц]]
# [[Бускри хуьруьнсовет|«Бускри»]] хуьруьнсовет — '''[[Бускри]]''' ва [[Гунакари]]
# [[Гуладты хуьруьнсовет|«Гуладты»]] хуьруьнсовет — '''[[Гуладты]]''' ва [[Мирзита]]
# [[Дибгалик хуьруьнсовет|«Дибгалик»]] хуьруьнсовет — '''[[Дибгалик]]'''
# [[Дибгаши хуьруьнсовет|«Дибгаши»]] хуьруьнсовет — '''[[Дибгаши]]''' ва [[Ираки]]
# [[Дуакар хуьруьнсовет|«Дуакар»]] хуьруьнсовет — '''[[Дуакар]]''', [[Микрасанамахи]], [[Хулабаркмахи]], [[Кищамахи]], [[Мукракари]], [[Сумия]], [[Узралмахи]], [[Никабаркмахи]] ва [[Сур-Сурбачи]]
# [[Зильбачи хуьруьнсовет|«Зильбачи»]] хуьруьнсовет — '''[[Зильбачи]]'''
# [[Зубанчи хуьруьнсовет|«Зубанчи»]] хуьруьнсовет — '''[[Зубанчи]]'''
# [[Ицари хуьруьнсовет|«Ицари»]] хуьруьнсовет — '''[[Ицари]]''', [[Чахрижи]], [[Санакари]]
# [[Калкни хуьруьнсовет|«Калкни»]] хуьруьнсовет — '''[[Калкни]]'''
# [[Карбучимахи хуьруьнсовет|«Карбучимахи»]] хуьруьнсовет — '''[[Карбучимахи]]''' ва [[Аяцимахи]]
# [[Кища хуьруьнсовет|«Кища»]] хуьруьнсовет — '''[[Кища]]''' ва [[Шулерчи]]
# [[Кудагу хуьруьнсовет|«Кудагу»]] хуьруьнсовет — '''[[Кудагу]]''' ва [[Ираги]]
# [[Кунки хуьруьнсовет|«Кунки»]] хуьруьнсовет — '''[[Кунки]]'''
# [[Меусиша хуьруьнсовет|«Меусиша»]] хуьруьнсовет — '''[[Меусиша]]'''
# [[Сутбук хуьруьнсовет|«Сутбук»]] хуьруьнсовет — '''[[Сутбук]]''', [[Урцаки]], [[Бакни]] ва [[Шаласи]]
# [[Трисанчи хуьруьнсовет|«Трисанчи»]] хуьруьнсовет — '''[[Трисанчи]]''' ва [[Джурмачи]]
# [[Ураги хуьруьнсовет|«Ураги»]] хуьруьнсовет — '''[[Ураги]]''', [[Дзилебки]], [[Шари (Дагъустан)|Шари]], [[Гузбая]] и [[Амузги]]
# [[Урари хуьруьнсовет|«Урари»]] хуьруьнсовет — '''[[Урари]]''', [[Туракаримахи]], [[Мусклимахи]], [[Аяцури]], [[Куркимахи]], [[Урхнища]], [[Каркаци]], [[Уркутамахи-1]], [[Уркутамахи-2]] ва [[Бутулта]]
# [[Уркарах хуьруьнсовет|«Уркарах»]] хуьруьнсовет — '''[[Уркарах]]''' ва [[Новый Уркарах]]
# [[Харбук хуьруьнсовет|«Харбук»]] хуьруьнсовет — '''[[Харбук]]'''
# [[Хуршни хуьруьнсовет|«Хуршни»]] хуьруьнсовет — '''[[Хуршни]]'''
# [[Цизгари хуьруьнсовет|«Цизгари»]] хуьруьнсовет — '''[[Цизгари]]''', [[Цураи]] ва [[Шадни]]
# [[Чишили хуьруьнсовет|«Чишили»]] хуьруьнсовет — '''[[Чишили]]'''
# [[Кубачи хуьруьнсовет|«Кубачи»]] хуьруьнсовет — '''[[Кубачи]]'''
# [[Морское хуьруьнсовет|«Морское»]] хуьруьнсовет — [[Морское (Дагъустан)|Морское]]

==Экономика==
Райондин экономикадин асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал, малдарвилел, нуькӀвербанвилел ва ювелирдин затӀар гьасилунал бинеламиш хьанва. 

==Тарихдин метлеб авай чкаяр==
Дахада райондин чилерал виринриз машгьур хьанвай, са чӀавуз [[Къайтагъ уцмийвал|Къайтагъ уцмийвилин]] кьилин шегьер хьанвай [[Къала-Къурейш]] хуьр-къеле ава. Дибгаши хуьре лап дегь заманадин кхьинар алай раг ава. Райондин [[Кубачи]], [[Ицари]], [[Зубанчи]] ва [[Кища]] хуьрера амукьнавай къаравулдин кьуд минараяр ава. Дахада райондин Кубачи хуьр вичин заргаррив, ракьун ва гъилин устӀаррив са Дагъустандиз ваъ, гьатта вири дуьньядиз машгуьр хьанва.

Вири санлай, райондин чилерал 420 тарихдин имаратар ава, абурукай 8 федерал метлебдин ва 308 республикадин метлебдинбур я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://president.e-dag.ru/munitsipalnye-obrazovaniya/dahadaevskiy-rayon Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Дахада райондикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208232631/http://president.e-dag.ru/munitsipalnye-obrazovaniya/dahadaevskiy-rayon |date=2021-12-08 }}
* [http://www.urkarakh.ru Дахада райондин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827094815/http://www.urkarakh.ru/ |date=2013-08-27 }}

{{Дахада райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}

[[Категория:Дагъустандин районар]]</text>
      <sha1>tur24gm2tlyrycnlei4tvr4t1ce82ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирганай цин гьамбархана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9638</id>
    <revision>
      <id>98144</id>
      <parentid>89866</parentid>
      <timestamp>2026-04-11T22:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="sqq95s0iz65a7v8chocfapo5688svb7" xml:space="preserve">'''Ирганай цин гьамбархана''' — [[Дагъустан]]да авай цин гьамбархана я. [[Авар Къойсу]] вацӀал Ирганай ЦЭС эцигдайла арадал атанва. Адан кьерерал посёлое [[Шамилкъала]], [[ЦӀийи Ирганай]], [[Зирани]] ва [[Майданское]] хуьрер ала. Плотина эцигунин кӀвалахар ийидайла, ругуд хуьр цин кӀаник акатнай. 

Цин винел патан майдан 18,0 км², къенен кьадар 0,7 км³ я. Кьерин яргъивал 43 км я. Гьяркьуьвал 500 м – 1,5 км я.

==ЭлячӀунар==
* [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&amp;task=view&amp;page=material&amp;id=7505 Объем водохранилища удвоился]
* [http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/06/m141329.htm В результате строительства ГЭС под водой оказалось шесть сел.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203173041/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/msg/2008/06/m141329.htm |date=2016-12-03 }}
* [http://www.regnum.ru/news/economy/1415415.html Списки переселенцев из зоны затопления Ирганайской ГЭС перепроверят (Дагестан)]

[[Категория:Дагъустандин цин гьамбарханаяр]]</text>
      <sha1>sqq95s0iz65a7v8chocfapo5688svb7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>