Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 404 98240 93899 2026-04-30T09:50:55Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98240 wikitext text/x-wiki == Этнонимдин тарих == === Легар ва лакзар === «Лезги», «лег», «лаг» этнонимрикай кхьинар гзаф авунва, амма абур лазим тир тегьерда тамамдиз ачухарнавач. И жигьетдай Е.И. Козубскийди кхьенай: «Лап дегь девиррилай и гафуналди («лезги» гафуналди) гуржийрини туьркери Дагъустандин дагълух агьалияр къалурзавай, абурай а жуьре урусрини кьабулна. «Лезги» гаф вич дуьздаказ гъавурда акьадайвал ачухариз хьанвач; садбурун фикирдалди, туьрк чӀалалди и гаф агьали я лагьай чӀал я; муькуьбурун фикирдалди… и гаф гуржийрин дегишарнавай «леги» гаф я, а гафни дегишарнавай «лаки» гафуникай хьанва ва ам «дагъви» лагьай чӀал я; дербентви алимри тестикьарзава хьи, лезги тӀвар арабри ганвайди я ва «лязаги» яни чиркинбур лагьай чӀал я, фад ислам кьабулай арандин агьалийриз къарши яз лезгийриз икӀ лагьанва». Бязи авторри «лезги» гаф лацу чеб («лацар») хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва. А.-Къ. Бакиханова вичин «Гюлистан-Ирам» (Баку, 1926, 8-чин) лезгияр «лазрихъ» галаз алакъалу ийизва. В.Ф. Минорскийдин фикирдалди «лак», «лаг» гафар къадим дагъви чӀаларалди «инсан» лагьай чӀал я, «з» - иран чӀалай атанвай ва вичи ери-бине къалурзавай суффикс я. Урус чӀала ишлемишзавай «лезгин» гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай «лезг» ва гафунин эхир тир «ин» сад авуна арадал атанвайди я. === «[[Лезгияр]]» этноним === == [[Халкь]]дин тарих == === Лезгиярни дегь чӀаварин цивилизацияр === Лезги тарихдиз вил вегьейла, малум жезва хьи, чи чилерал датӀана¬ чара халкьари гьужумар ийиз хьана. Лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра Виликвай Азиядин са гзаф халкьарихъ галаз (шумеррихъ, къадим египетвийрихъ, месопотамвийрихъ, хатрихъ, хурритрихъ, вавилонвийрихъ, къадим грекрихъ ва мсб.) жуьреба-жуьре алакъайра хьана. И чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чӀаларин, культурадин, адетрин мукьвавал авай. Къадим Шаркь патан тарихдай зурба пешекар И.М.Дьяконова абуруз “алородиядин халкьар” лугьун теклифзава. ЦӀийи девир алукьдалди (куьрелди: ц1.д.а.) V-II агъзур лагьай йисара Ван, Урмия, Гелама вирерин сергьятра Урарту государство (пачагьлугъ) кӀвачел акьалтна (гекъиг: Урарин тӀул; Арарат дагъдин тӀварни и тӀварцӀелай я). И пачагьлугъ 590-йисуз (ц1.д.а.) кӀватайла урартрин саки 30 тайифа гилан Азербайжандин, регъпатан Гуржистандин, лефпатан Дагъустандин ва Куьрдинни Арасдин арадавай чилерал куьч хьана. А тайифайри цӀийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал VI асирдин юкьварилай - V (ц1.д.а.) - асирра Алпан гьукумат арадал гъана. И тайифайрикай ванар ва асар тахминан V-IV асирра (ц1.д.а.) Каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана, ина цӀийи гьукумат кутуна <ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=15012 Фейзудин Нагъиев ,"Халкьдин азадвилин пайдах ва гуьзгуь"]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === [[Алпан]] === === Арабрин гьужум === 722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр рам авун патал 60 агъзурдав агакьна кьве кьушун туькӀуьрна. Ахцегьин патав кьиле фейи ягъ-ягъунра 7 агъзур кас гьелек хьана. Арабри Ахцегьрин кӀеледиз вадра басрух гана. ГьакӀ ятӀани абурувай кӀеле элкъуьрна кьаз хьанач. Чпиз кӀанивал тахьай арабар хаинрин куьмекдалди кӀеле къачуз алахъна. Ингье,и фигъилни кьиле фенач. Вучиз лагьайтӀа лезгийрин арадай са хаин жагъанач ва сердерди кӀеледилай гъил къачуна маса лезги вилаятрал вегьена. Арабрин Лайзандиз фейи кьушунривай лезгийрин Шагь дагъдин ценера авай чилер кьаз хьанач. Амма абуру Самурдин къерехда гзаф хуьрер кьуна. Абуру чпихъ галаз ягъ-ягъунриз экъечӀай вишералди лезгияр тарагъаждай кудна. Чапхунчийри лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукӀурна. Абуру 2700 кас есирвиле кьуна лукӀ хьиз Сириядиз рекье туна. Жаррагьа лезгийрин 52 агъзур малар ва балкӀанар мислимриз(араб аскерриз) пайна. <ref>Самур газет, № 2 (118) 2001-йисан 31-январь </ref> === Лакзни [[Ширван]] === Лакз – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькӀуьрун я. КӀвенкӀве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкӀайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кӀвенкӀве Билисан (Билистан), ахпани ЦӀахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда. Лакздин гьукуматдин чӀал тарихдин чешмейра лакзан чӀал къалурнава. === Кьвевардин эмират === === Мугъулрин гьужум === === Лезгийрин ада (азад) жемятар === === Гьажи-Давудан гьукумат === ==Надир шагьдин Лезгистандиз гьужум== 1735-йисан 10-мартдиз Генжеда кутӀунай икьрар бинедиз къачуна, Урусатди Ирандивай чапхунай [[Къавкъаз]]дин чилер цӀийи кьилелай адав вахкана. Лезгийри ва Дагъустандин маса халкьари и кардиз акси яз бунт къарагъарна. Надир шагьди “Жардин лезгийрин ва Дагъустандин дагъвийрин бунт тергун патал чӀехи кьушун ракъурна, амма лезгийри ва Кьиблепатан Дагъустандин маса халкьари фарсарихъ галаз къати женг чӀугуна” <ref>Акак т.I, док. №№6,7</ref>. Гьиндистандиз басрух гун, цӀийи уьлквеяр чапхунун патал Надир шагьдиз кӀвенкӀве Къавкъаз, иллаки Дагъустан муьтӀуьгъариз кӀанзавай. ТахьайтӀа, адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай. ГьикӀ ятӀани, Гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтӀуьгъарун вичин стха Ибрагьим хандални Кахетиядин пачагь Теймуразал тапшурмишна. 1737-йисан эхирра кьиле фейи ягъ-ягъунра агъзурралди аскерар квадарай Ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр Кахетиядай акъудна <ref>Козлова А.Н.Страницы истории освободительной борьбы народов Дагестана. - СНВ. Вып. 18. Махачкала, 1976, с.127</ref>. Лезгияр цӀийи кьилелай ягъунрив эгечӀайла Ибрагьим хандиз чӀехи харжар гана, абур гъилиз къачуз кӀан хьана. Амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чӀехи кьушун кӀватӀна дагъвийрал вегьена. Адан 38 агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура Жар, Тала, Кьудал, ЧӀинихъ, Билижар гьакӀни Шекидин ва Къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна. 1738-йисан 16-октябрдиз ЧӀинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри Ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена. Ирандин Къахда, Шекида ва Ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена. Гъалибвал къазанмишай лезгийри Мегьамед бег Шеки ва Къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна <ref>Хроника Джара в ХVIII столетии. Баку, 1931, с 29.</ref> <ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5684 Муьзеффер Меликмамедов "Надир шагьдин фендигарвал"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030655/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5684 |date=2016-03-06 }}</ref>. == Сад тир лезги гьукуматдин къурулуш туькӀурун патал юзун == == Лезгийрикай лагьанвай гафар == * [[Шейх Шамил]]. 1848-йисан 13-сентябрь <blockquote>Кьун къегьал халкь я, лезгияр! Гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз. Икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле тухвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири [[Дагъустан]] куь куьмекчияр я. И гъуьлягъ ([[урусар]]) куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва, чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава.</blockquote> * Мор ЛЕ ЧИ, Венгриядин алим ва сиягьатчи. 1902-йис. <blockquote>Дагълара кьадарсуз хперин суьруьяр хуьзвай, аранда чӀехи багълар кутазвай лезгияр. [[Къавкъаз]]дин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никӀер тӀебиатдин патай зарар хкӀун тавуртӀа, гьамиша бегьерлуди жеда. Зегьметдал гзафрикӀалай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуздагъ, Базардуьзи, Шагьдагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакӀни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я. Лезгидин суфра хьиз, рикӀни ахъа я. </blockquote> == Эдебият == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lekia.ru Кавказская Албания — Лезгистан] * [http://lezgichal.ru/node/1291 З.Ризванов, Р.Ризванов "История Лезгин"] * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_1/0-9 История лезгин — 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406104919/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_1/0-9 |date=2012-04-06 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_2/0-10 История лезгин — 2]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_3/0-11 История лезгин — 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206092923/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_3/0-11 |date=2012-02-06 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_4/0-12 История лезгин — 4]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_5/0-13 История лезгин — 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206101423/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_5/0-13 |date=2012-02-06 }} * [http://alpan.clan.su Лезгинские информационные ресурсы] [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезгийрин тарих]] n82upmi45xxvakcxemhnwx8sxftp03u 0 1762 98245 97497 2026-04-30T10:21:27Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98245 wikitext text/x-wiki {{Муькуь манаяр|Миграгъар}} {{ЯШЧ2 |тӀвар=Миграгъ |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Микрах}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41 |lat_min = 22 |lat_sec = 00 |lon_deg = 47 |lon_min = 52 |lon_sec = 60 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Докъузпара район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадалай <br />1449 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 1541 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |виликан тӀварар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87269 |почтунин индекс = 368755 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 221 855 |Commons-ра категория = |сайт = http://kurushar.ru |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=527 www.odnoselchane.ru] |add2n = Хуьруьн космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.370851&lon=47.882838&z=15&m=b www.wikimapia.org] }} [[Файл:The Spring of Mikrakh.jpg|thumb|right|Миграгъ хуьре булах]] '''Миграгъ''' са нугъатра '''Муграгъ''' ({{lang-ru|Микрах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. [[Лезгистан]]дин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. [[1994 ийс]]ан чиле вацра миграгъвийри тарихдин Вгьрен ТӀул тӀвар алай майданда чпин хуьруьн 5000 ийсан юбилей гурлудаказ къейднай. == География == Миграгъ хуьр Докъузпара райондин юкьван пата, Шалбуздагъ (4142), Ярудагъ(Нисиндагъ) (3925) ва Гитин кьил (2788) дагъларин кукушрин арада авай кӀама ава, ЧӀехи вацӀ вацӀун чапла къерехда. Мукьва авай хуьрер — КӀлетар, Текипиркент, Килер, Кавалар. == Тарих == Тарихдин илимрин доктор Амри Шихсаидова кхьизва: «Миграгъ къадим хуьрерикай сад я. Миграгърикай сифте делилар кӀуьдлагьай вишйиса кхьенвай „Ахцегь-Намеда“ гузва. Хуьруьн патав археологиядин рекьяй ахтармиш тавунвай куьгьне къеле гва. Ада куьнуьдин регъ хьиз, игисна эцигнавай сад-кьве мертебадин кӀвалерай ацӀанвай. Къеледиз хъенчӀин гунгаратуна ирид булахрин яд гъанвай. Къеледа чка амукь тавурла, гьикьван хата тиртӀани, цӀийи кӀвалер къецихъ, рагъ акӀидай патахъ акъатнавай варарин вилик, эцигзавай. Абурукай Варар мягьле арадал атана. VII—XIX виш йисара Миграгъар мазанринни сазандаррин, алимринни сухтайрин, савдагарринни тажиррин меркездиз элкъвена. Миграгъа манийризни макьамриз ябгуналди тух тежедай уьзденар, диндин ва тӀебии илимрал машгъул алимар, эфендияр гьазурзавай медреса, къуьрен карчни къачуз жедай гьафте базар, цӀудралди туьвенар, чатар, заргарринни чекмечийрин карханаяр, карвансара, хуьрекхана авай». == Этимология == «Арабрин тарихчийри лезгийрин Кьвепеле, Шабран, Билисан, Муьшкуьр, Алан, Билижар, Хьелар, Йаргу, Лакгу, Миг Рагъ, ТӀип хьтин шегьеррикай малуматар ганва», — кхьизва М.Меликмамедова вичин «Лезги тӀвар алатӀа» лагьай ктабда. Арабрин тарихчийрилай чешне къачуна, и авторди Миграгърин тӀвар кьве гаф яз кхьенва — «Миг Рагъ». М. М. Ихилова «Лезги дестедин халкьар» ктабда вичи Миграгъ акӀ ватӀай малуматар ва рикӀел хкунар ганва. Хуьруьн тӀвар «мугни» «рагъ» гафарихъ галаз алакъалу тирди тестикьарзава. Хуьр алай чкадин, ам элкъуьрна кьунвай сувайрин шикилар ганва. Нисин сувдиз «Сятдин цӀикьведан сув» лагьана икӀа кхьизва: «Рагъ суван кукӀвалай дуьм-дуьз йикъан сятдин цӀикьведаз пайда жезва ва ада югъ куьтягь жедалди хуьруьз экв гузва». КӀелай касдин фикирдиз къузадик квай хуьр къвезва. Рагъ пакамахъ экуьн сувдикай хкатзава, мадни ада югъди хуьруьз экв гузва. Рагъ Шагьдагъдин юкьвал атайла, сятдин цӀикьвед жезва, гьавиляй адаз Нисинин сув лугьузва!!! Гьин фикир дуьз я. Гуржи тарихчидизни яб гана кӀанда: къадим чӀавара чи сувайрин гьар са дереда са тайифа яшамиш жезвай. Мумкин я, '''микӀар''' миграгъвийрин ата-бубаяр я. == Ксар == Хуьре яшамиш жезвай ксар суьннуь-мусурман тир лезгияр я. Хуьрун мягьлеяр: Агъа, Варар, Кьилихъ, Латар, Салахъ, ТӀулан, Шахшандарин, Ягъухъ. == Меденият == Миграгъ — Лезгистандин, ва гьакӀни Дагъустан халичачивилин сенетдин юкьварикай сад я. Миграгъдин халичаяр вири дуьньядиз сейли я. ГьакӀни и хуьр гзаф тӀвар-ван авай шаирринни кхьирагрин диге (ватан) я. Мисал яз, и тӀварар кьаз жеда: [[Миграгъ Къемер]] (15-й виш ийс) — дишегьли шаир-мазан (ашугъ),[[Миграгъ Мардали]](1820—1927) — шаир, Шихнесир Къафланов- шаир, [[Арбен Къардаш]] — шаир, кхьираг ва таржумачи ва масадбур. 14-й виш ийса инал тарсар гайи ва илимдин трактатар кхьей [[шейх Шурван]] яшамиш хьанай. Хуьруьн кефер пата, 500 метрда юкьван виш ийсариз талукь инсан яшамиш жезвай чкайрин амукьаяр ава. Кьиблепатанни рагъэкъечӀдайпатан арада юкьван виш йисарин сурар ава. Хуьрьун кеферпатанни рагъакӀидай патан арада, 500 метрда, гзаф медениятдни объектар авай къванцин склепар авай сурар ава. Санлай лугьудатӀа, хьуруьн кьуд чкаданни 20 гектардилай гзаф майдан кьазвай сурар ава ва и сурар Миграгъ хуьруьн дегь хуьр тирди малумат гузва. Са бязи сурара гзаф гьавадин (сад-садан винел) сурар акваз жеда. И дегь сурара амукьнавай инсандин кӀарабар миграгъвийрин чӀехи бубаяр къуватлу ва кьакьан буйдин ксар тирди субутзава. === Миграгъдин халичачивал === ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Адигуьзелов Алим]] (1939–1987) — лезги шаир. * [[Гьажимурадрин Жамидин Гьажимурадан хва]] — лезги шаир, сатирик. * [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва]], лакӀаб Мерд Али — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхираг, журналист ва публицист. * [[Къафланов Руслан]] — лезги шаир. * [[Къафланов Зульфикъар Шихнесиран хва]] — лезги шаир ва публицист. * [[Къафланов Шихнесир Къафланан хва]] — машгьур лезги шаир. [[Дагъустан]]дин халкьдин шаир. * [[Къардашев Арбен Мегьединан хва]] — тӀвар-ван авай лезги шаир ва таржумачи. * [[Къурбалиев Абдурагьман Нуралидин хва]] — лезги шаир. * [[Магьманов Нариман Ширинан хва]] — лезги шаир. * [[Миграгъ Угълангерек]] — лезги шаир-дишегьли. * [[Ражабов Ражаб Сулейманан хва]] — лезги шаир. * [[Фетягьов Къафкъаз]] — лезги шаир. * [[Шугъаев Гуьлмегьамед]] — лезги шаир. == Инизни килига == * [[Лезги халичачивал]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf Сельское поселение сельсовет Микрахский. Перепись-2010.] {{ref-ru}} * [http://mikrah.dagschool.com/glavnaya_stranica.php Микрахская СОШ им. З. З. Зейналова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208182531/http://mikrah.dagschool.com/glavnaya_stranica.php |date=2016-12-08 }} * [http://dokuz-para.ru/mikrah Официальный сайт муниципального образования «Докузпаринский район»/Микрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122003011/http://dokuz-para.ru/mikrah |date=2013-01-22 }} * [http://foto-planeta.com/np/84825/mikrah.html Микрах/Фото Планета — фотографии городов, поселков, сел и деревень] * [http://www.lezghins.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=71&Itemid=160&limitstart=20 Фонд «Лезгины»/Микрахское поселение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408222556/http://www.lezghins.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=71&Itemid=160&limitstart=20 |date=2014-04-08 }} * [http://www.dagestan.rgo.ru/2011/06/16/gora-shalbuzdag/5-2/ Фотографии Микраха и окрестностей] * [http://www.pogoda.zborg.ru/pogoda/ru/Dagestan/Mikrakh/4049658 Погода в Микрахе] * [http://www.town-map.ru/mikrakh_17_412213_475247.htm Микрах на спутниковой карте] * [http://www.lezgi-yar.ru/index/selo_mikrakh/0-89 Микрах — Лезгинский национальный портал ЛезгиЯр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206084825/http://lezgi-yar.ru/index/selo_mikrakh/0-89 |date=2012-02-06 }} {{stub}} {{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]] 6qm0xk02aa7w0vqbby0vtaod0t8vh2h 0 3355 98244 97403 2026-04-30T10:12:35Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98244 wikitext text/x-wiki [[Файл:maya.svg|thumb|[[Майя]]дин рекъемар]] '''Матема́тика''' ({{lang-grc|μάθημα}} — чирун, илим) — кьадарар, структураяр, кайдаярни гекъигунар чирзавай илим я. И илим гьакъикъи объектрин винел гьисабун, алцумун ва тегьерар кхьин операцийрин бинедалаз арадиз атанва. Математика тӀебии илимриз талукь туш, амма тӀебии илимра адакай гьам абурун къенеавайбурун дуьз формулировка патал, гьакӀни цӀийи нетижаяр къачун патал гьегьеншдиз менфят къачузва. Математика — фундаментал илим я. [[Файл:Babylonian numerals.svg|thumb|<center>Вавилондин рекъемар</center>]] == Асул малумат == Жугъурна чирзавай объектрин идеал авунвай кӀетӀенвилер я аксиомаяр тегьерда, я кутугай математикадин объектрин тарифда абурун тӀварар кьазва. Гуьгъуьнлай, логикадин нетижа акъудунив кьурвал, а кӀетӀенвилерикай муькуь гьакъикъи кӀетӀенвилер (теоремаяр) хкат ийзва. И теория, вири сад-садал гьалчна, жугъурна чирзавай объектдин математикадин модель арадал гъизва. АкӀ хьайила, сифтени-сифте, генгвилеринни кьадардин гекъигунар гьисабдиз къачуна, математикади мадни абстракт гекъигунар къачузва; а абстракт гекъигунарни алайчӀаван математикадин чирунин предмет я. Адет яз, математика кьве патаз ччара жезва: теоретик ва практикадин метлеб авай. Теоретик математикади математикадин къенепатан структураяр дерин анализ кьиле тухузва. Практикадин метлеб авай математикади муькуь илимризни инженердин дисциплинайриз вичин моделар вугузва — а инженер дисциплинайрикай са шумудбур математика галаз сергьятдин гьал кьазва. Мисал яз, формал логикадиз философиядин илимрин пай хьиз, гьакӀни математикадин илимрин пай хьиз килигиз жеда; механика — физика хьиз, гьакӀни математика я; информатика, компьютердин технологиярни алгоритмика инженериядиз хьиз, гьакӀни, математикадин илимриз талукь я ва масадбур. == Этимология == «Математика» гаф дегь грекрин чӀала «чирун, чирвал, илим» мана гузвай μάθημα (máthēma) гафунилай ва дегь грекрин кӀвенкӀве «фад кьатӀудай, агалкь ийизвай», гуьгъуьнлай чируниз, ва ахпани математикадиз талукь тир μαθηματικός (mathēmatikós) гафунилай арадиз атанва. Мисал яз, μαθηματικὴ τέχνη (mathēmatikḗ tékhnē) ва латин чӀала «ars mathematica» математикадин харусенят лагьай чӀал я. Лезги чӀалаз «математика» гаф урус чӀалай атанвайди я. [[Файл:Limit of a function.svg|thumb|Функциядин лимит]] == Тариф == Математика илимдин са шумуд тарифар авайди я. Мисал яз, 20-й лагьай виш ийсан зурба математикрикай сад, алайчӀаван мумкинвилерин теориядин бине эцигайбурукай сад, топологияда, геометрияда, математикадин логикада, классик механикада, турбулент теорияда, алгоритмрин четинвилерин теорияда, малуматрин теорияда ва математикадин са кьадар маса хилера фундаментал нетижиаяр къачур [[Андрей Николаевич Колмогоров]] ихьтин тариф ганай: <blockquote>Математика… гьакъикъи дуьньядин генгвилин формаярни кьадаррин гекъигунар чирзавай илим я.</blockquote> АлайчӀаван тарифни къалурун: <blockquote>АлайчӀаван теоретик («михьи») математика — математикадин структуррикай, ччара-ччара системринни процессрин математикадин инвариантрикай илим я.<ref>''Казиев В. М.'' [http://www.intuit.ru/department/mathematics/intmath/1/ Введение в математику]</ref>.</blockquote> == Математикадин тарих == == Математикадин хилер == * [[Арифметика]] * [[Математикадин анализ]] * [[Алгебра]] * [[Аналитик геометрия]] * [[ЦӀарцӀин алгебра]] * [[Геометрия]] * [[Дискрет математика]] * [[Математикадин логика]] * [[Дифференциал барабарвилер]] * [[Дифференциал геометрия]] * [[Топология]] * [[Функционал анализ]] * [[Интеграл барабарвилер]] * [[Комплекс дегиш жедайдан функцийрин теория]] * [[Мумкинвилерин теория]] * [[Математикадин статистика]] * [[Дуьшуьшдин процессрин теория]] * [[Вариацион гьисабун]] * [[Рекъемрин теория]] * [[Гзаффилерин теория]] * [[Категорийрин теория]] * [[Комбинаторика]] * [[Графрин теория]] * [[Математикадин физика]] * [[Малуматрин теория]] * [[Статистика]] * [[Оптимизация]] * [[Гуьзчивилин теория]] * [[Къугъунрин теория]] == Асул темаяр == === Числояр === {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Натурал число]]яр |} |- | width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Тамам число]]яр |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рационал число]]яр |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Гьакъикъи число]]яр |} |- | width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math> |- | width="50%" | [[Комплекс число]]яр || width="50%" | [[Кватернион]]ар |} [[Число]]яр — [[Натурал число]]яр — [[Тамам число|Целые числа]] — [[Рационал число]]яр — [[Гьакъикъи число]]яр — [[Комплекс число]]яр — [[гиперкомплекс число]]яр — [[Кватернион]]ар — [[Октонион]]ар — [[Седенион]]ар — [[Гипергьакъикъи число]]яр — [[Сюрреал число]]яр — [[p-адик число]]яр — [[Математикадин константа]]яр — [[Названия чисел]] — [[Эхиравачирвал]] — [[База (математикадин)|Базаяр]] === МасакӀа туькӀуьрунар === {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math> |- | [[Арифметика]] || [[Дифференциал гьисаб|Дифференциал]] ва [[интеграл гьисаб]] || [[Вектордин анализ]] || [[Математикадин анализ|Анализ]] |- | <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Дифференциал барабарвал|Дифференциал барабарвилер]] || [[Динамик система]]яр || [[Хаосдин теория]] |} === Структураяр === [[Гзафвилерин теория]] — [[Абстракт алгебра]] — [[КӀеретӀрин теория]] — [[Алгебрадин структура]]яр — [[Алгебрадин геометрия]] — [[Числойрин теория]] — [[Топология]] — [[ЦӀарцӀин алгебра]] — [[Универсал алгебра]] — [[Категорийрин теория]] — [[Галай-галайвилерин теория]] === Генгвилин нисбетар === {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Circle-trig7.svg|128px]] || [[Файл:Osculating circle.svg|128px]] |- | [[Геометрия]] || [[Тригонометрия]] || [[Дифференциал геометрия]] |- | [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Koch curve.svg|128px]] |- | [[Топология]] || [[Фрактал]]ар |} [[Геометрия]] — [[Тригонометрия]] — [[Алгебрадин геометрия]] — [[Топология]] — [[Дифференциал геометрия]] — [[Дифференциал топология]] — [[Алгебрадин топология]] — [[ЦӀарцӀин алгебра]] — [[Фрактал]]ар === Дискретдин математика === {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]] |- | [[Математикадин логика]] || [[Гьисабун жедайвилин теория]] || [[Криптография]] || [[Графрин теория]] |} [[Комбинаторика]] — [[Гзафвилерин теория]] — [[Решётка (гзафвилерин теория)|Решёткайрин теория]] — [[Математикадин логика]] — [[Гьисабун жедайвилин теория]]— [[Криптография]] — [[Функционал системайрин теория (дискрет математика)|Функционал системайрин теория]] — [[Графрин теория]] — [[Алгоритмрин теория]] — [[Логикадин гьисаб]]ар — [[Информатика]] == Эдебият == *Jourdain, Philip E. B., The Nature of Mathematics, in The World of Mathematics, James R. Newman, editor, Dover Publications, 2003, ISBN 0-486-43268-8. *Benson, Donald C., The Moment of Proof: Mathematical Epiphanies, Oxford University Press, USA; New Ed edition (December 14, 2000). ISBN 0-19-513919-4. *Boyer, Carl B., A History of Mathematics, Wiley; 2 edition (March 6, 1991). ISBN 0-471-54397-7. — A concise history of mathematics from the Concept of Number to contemporary Mathematics. * ''Кондаков Н. И.'' Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Mathematics}} * [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919070045/http://univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all |date=2017-09-19 }} ; Савадвал гудай сайтар * http://www.math.ru/ * [http://www.mccme.ru/ МЦНМО] * [http://www.etudes.ru Математикадин этюдар] * [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/mathematics.htm Математикадин барабарвилерин алем] * [http://www.mathmodel.ru/ Сообщество свободного математического моделирования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420200028/http://mathmodel.ru/ |date=2018-04-20 }} ; Дискуссияр тухудай математикадин кимер * [http://www.mathforum.ru/ Математический форум мехмата МГУ] * [http://mathhelpplanet.com Математический форум Math Help Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704171401/http://mathhelpplanet.com/ |date=2012-07-04 }} ; Математикадин илимдин къисмет * [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] (+[http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание]). * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621064928/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html |date=2012-06-21 }} {{1000}} [[Категория:Математика]] l1zkwue60l3l9864hrei8qly5lxu9ie 0 3356 98220 93792 2026-04-30T07:03:14Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98220 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Гра |статус= Тунвай хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Гра}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =29 |lat_sec =57 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =44 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахцегь район |район таблицада = Ахцегь район{{!}}Ахцегь |жемятдин жуьре = Статус |жемят = [[1964 йис]]алай тунвай хуьр |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АП-дин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = 1600 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 1 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |вич-вичиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.499152&lon=47.735596&z=17&m=b www.wikimapia.org] }} '''Гра''' ({{lang-ru|Гра}}) — [[Дагъустан республика]]дин [[Ахцегь район]]да авай гадарнавай сувун хуьр. == География == Хуьр [[Ахцегь район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 3 км яргъал, [[Самур цӀиргъ]]инин кьиблепатан хушал ала. == Тарих == [[XVIІ виш йис]]ан сифте кьилерай [[1839 йис]]ал кьван хуьр [[Ахцегьпарадин азад жемият]]дик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. [[1839 йис]]уз хуьр [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Грар, [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дин [[Ахцегьпара наибвал]]диз талукь тир. [[1848 йис]]уз Ахцегь патахъай хьайи женгера, [[Имам Шамил]]ан кьушунри элкъуьрна кьунвай Ахцегь къеледа авай урусрин гарнизон кьиникай хкудун паталай [[Кьурагь]]рай куьмекдиз къвезвай генерал Аргутинскийдин кьушунрин вилик экъечӀнай Гра хуьруьн сувавийри ягъунра вахт ялун патахъай Ахцегьриз тухузвай дуьз рехъ атӀанай ва генарал Аргунтинскийдин кьушунриз кӀамун муькуь патай фин мажбур авунай. [[1929 йис]]уз Гра, цӀийиз арадал гъайи [[Ахцегь район]]дик кутунвай. 1929 йисуз хуьр цӀийиз арадал гъанай Ахцегь райондик кутунай. 1961 йисуз хуьре кардик квай М. Горькийдин тӀварунихъ галай колхозда 224 кас кӀвалахзавай ва 83 майишатар авай. Колхоздин майишатрихъ 251 карч алай чӀехи мал (абурукай 50 кал тир), 1650 лапагар квай. [[1964 йис]]уз хуьруьн агьалияр Дагъустандин аранриз ва [[Ахцегь]] хуьруьз куьчарна ацукьарнай. Тарихдин малуматриз килигна, [[Кьурагь район]]дин [[Кимихуьр]]е асулдай Грар хуьряй тир ''Агъакишияр'' тӀвар алай сихилди уьмуьр ийизвай<ref>[http://lezgi-yar.ru/index/selo_kimikhjur/0-130 Село Кимихюр — портал «Лезгияр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331063229/http://lezgi-yar.ru/index/selo_kimikhjur/0-130 |date=2014-03-31 }}</ref>. == Агьалияр == [[1886 йис]]ан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 472 касди уьумуьр ийизвай<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства Самурского округа по сёлам в 1886 году]</ref>. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] тир. Алай чӀавуз хуьре вичин улу-бубайрин хуьряй виридахъ галаз куьч жез кӀан тахьана амукьнавай БичӀе баде тӀвар алай са кьуьзуь къариди кьилди уьмуьр гьалзава. ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Шихсефиев Муртуз]] — лезги шаир ва кхьираг. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.akhtymr.ru/places/sela-ruinyi/ Хуьрер «ХарапӀаяр»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]] [[Категория:Ахцегь райондин тунвай хуьрер]] [[Категория:Гадарнавай лезги хуьрер]] [[Категория:Дагъустандин гадарнавай хуьрер]] iaamem9l6jcxijkcumu0i8qkv8kmpjh 0 4596 98237 97495 2026-04-30T09:31:24Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98237 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=КьепӀир Къазмаяр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Кабир-Казмаляр}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5 |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Мегьарамдхуьруьн район |район таблицада = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = 1878—1880 йисара |майдан = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />124 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{гзаф хьун}} 1 982 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87235 |почтунин индекс = 368796 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 237 807 001 |Commons-ра категория = |сайт = http://kapirhur.ru |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.746278&lon=48.487816&z=14&m=yh www.wikimapia.org] }} '''КьепӀир Къазмаяр''' ({{lang-ru|Кабир-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. == География == Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 22,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я. == Тарих == КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин [[КьепӀир]] хуьруьхъ галкӀанва. Хуьруьн бине, [[1878 йис]]алай [[1930 йис]]ал кьван [[Кьурагь район]]дин суван [[КьепӀир]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри [[Ярукьвалар]] хуьрни арадал гъанвай. [[1966 йис]]ан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район]]дин [[Хуьрехуьр]]уьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни [[Кукваз]] хуьруьн, [[Докъузпара район]]дин [[КӀама Кучун]] хуьруьн ва [[Рутул район]]дин [[Вруш]] хуьруьн ([[рутулар]]) эгьлиярни ава. [[1936 йис]]уз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1948 йис]]уз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай <ref>[http://www.kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}</ref> [[1966 йис]]уз КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай. Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва. [[2007 йис]]уз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. [[1995 йис]]уз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]</ref> Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: [[рутулар]], [[агъулар]], [[табасаранар]], [[аварар]] я. Абурун виридаз [[лезги чӀал]] хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://lezgi-yar.ru/index/selo_kapir/0-80 «Lezgi-yar» сайтуна КьепӀир Къазмайрикай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }} {{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] nac7iyrpnf4q4t6gxge4ibr6fw78h3c 0 5410 98225 92981 2026-04-30T07:33:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98225 wikitext text/x-wiki '''Дегь Греция''' — [[Греция]]дин тарихда, чи. э. в. III агъзур йисалай чи. э. в. II виш йисуз Римди Греция къачудалди яргъи хьанвай девир. Грекри чпи къенин йикъалди чпин уьлкведиз ''Эллада'' ва чпиз ''эллинар'' лугьузвайди я. «Греция» тӀвар чал [[Дегь Рим]]дин вахтарилай атанвайди я. Тариххъанрин гзафбуру адаз, дуьньяда рагъакӀидай патан цивилизациядин культурадин бине кутур уьлкведиз хьиз килгзава<ref>Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&lpg=PA25&pg=PP1#v=onepage&f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).</ref>, дуьньядин демократия<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref>, рагъакӀидай патан философия<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref>, архитектурадин асул принципар, скульптура, зарият, ва гьакӀни физикадинни — математикадин илимар, театрдин харусенят<ref>[http://dsc.discovery.com/news/2007/02/16/greektheater_arc.html Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel]</ref>, Олимпиядин къугъунар арадал гъанвай ватан яз гьисабзава. Европадин саки гьар са халкьдиз вичин культура агакьарнавай [[Рим Империя]]диз грек культуради гзаф къуват авай таъсир авунвай. «Дегь Греция» термин са гилан [[Греция]]ди кьунвай чилер къалурун патал ваъ, и термин гьакӀни, дегь чӀавуз грек халкьди уьмуьр гьалзавай ЧӀехи Греция тӀварцӀив машгьур хьанвай [[Кипр]], [[Къавкъаз]], [[Крым]], [[Иония]] (Турциядин рагъакӀидай кьер), [[Сицилия]] ва [[Италия]]дин кьибле пад хьтин регионар, ва Аравилин, ЧӀулав ва Азов гьуьлерин кьерейра гьарнал чкӀанвай, грекар уьмуьр гьалзавай чкаяр къалурун патал кардик квайди я. == География == Дегь Грециядин чилерин юкь — Балкан зур островдин кьибле пад, гьакӀни адан мукьув галай островар ва ГъвечӀи Азиадин кьер я. == Урус чӀалал литература == * [[Юрий Викторович Андреев|Ю.В. Андреев]] [http://gumilevica.kulichki.net/AUV/auv1.htm ''Цена свободы и гармонии: Несколько штрихов к портр. греч. цивилизации''] СПб.: Алетейя, 1998. * [http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija «Древняя Греция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515094359/http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija |date=2012-05-15 }} Миронов В. Б., 2006 * [[Пётр Осипович Карышковский|П.О. Карышковский]] [http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm Монеты Ольвии. Киев, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022252/http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm |date=2008-10-23 }} ISBN 5-12-000104-1. * Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э. ([[Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3). М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9 == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history Грециядин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702010623/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history |date=2011-07-02 }} * [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age Къванцин, Кишпирдин виш йис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626145938/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age |date=2012-06-26 }} * [http://ellada.spb.ru Дегь Грециядин культура, тарих, харусенят, мифар ва ксар] * [http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm Библиотека литературы об истории и культуре] * [http://www.greecancient.ru Спарта — дегь Греция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124004730/http://greecancient.ru/ |date=2018-11-24 }} * [http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ Афинадин демократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229115122/http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ |date=2008-12-29 }} {{1000}} [[Категория:Дегь Греция]] [[Категория:Грециядин тарих]] d1s90ru5tl6bdvysjl0qkx3tssmsrzb 0 5556 98208 98016 2026-04-30T05:06:11Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98208 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Хпеж (Агъа Хпеж, Аладаш) |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Аладаш}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =0 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />4 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 1053 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368191 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 830 004 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Хпеж''' ('''Аладаш, Агъа Хпеж,''' {{lang-ru|Аладаш}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]]. ==Тарих== [[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай. 20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай. ==Агьалияр== [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] lfrm6ywalf7mm4w3phvsb7adl4k45sz 0 5603 98236 96102 2026-04-30T09:29:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98236 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=КьепӀир |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Кабир}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =33|lat_sec =47 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =02|lon_sec =41 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район{{!}}Кьурагь |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[КьепӀир хуьруьнсовет|«КьепӀир» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{тӀимил хьун}} 1357 |сиягьдиз къачур йис = 2014 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368183 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''КьепӀир''' ({{чӀал-ru|Кабир}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[КьепӀир хуьруьнсовет|«КьепӀир» хуьруьнсоветдин]] административ юкь ва сад тир хуьр. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Кьурагь вацӀ]]ал, [[Кьурагь]] хуьрелай 21 км яргъал чка кьунвайди я. == Тарих == КьепӀир — Лезгистандин ва Кьибле Дагъустандин виридалайни цӀуру хуьрерикай сад я. Хуьруьн бине кьуникай якъин тир малуматар авач. Лап [[XX виш йис]]ал кьван хуьруьн гьар са сихил чпин чара мягьлейра амукьзавай. Хуьруьн '''мягьлеяр''': Михер мягьле, Чатун мягьле, ЧӀуьгъвер мягьле, Кьулан мягьле, Къазакь мягьле, ТӀулан мягьле, Хъемцал мягьле. Вичин чӀавуз, кьепӀирвийри [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал кьве хуьр арадал гъанвай: [[КьепӀир Къазмаяр]] ва [[Ярукьвалар]]. Дегь чӀавуз хуьре къаравулдин минараяр авайди тир. Хуьруьн топонимикада «Куьгьне къеле» (ЦӀуру къеле), «Тегъид сенгер» хьтин тӀварар амукьнава. Хуьруьн винел пата пуд гьавадин жуьмя мискӀиндин дарамат хкаж хьанва. Вилик хуьре мягьлейрин мискӀинарни авайди тир. Авай тарихдин малуматрив кьурвал, [[1747 йис]]уз КьепӀир хуьруьн эгьлийри [[Надир шагь]]ан кьушунриз кьулухъди румар гунивди душмандиз чӀехи телефвилер ганвай. [[1806 йис]]уз, фон Граббе генералдин эмирдалди, кьилин къаст кьепӀирвияр муьтӀуьгъарун яз, хуьре Урусатдин армиядин рота арадал гъанвай. КьепӀир хуьряй, гьеле [[Октябрьдин революция]] жедалди, пара кьадарда тариф авай рухваяр акъатнавай. Абурукай сад, [[1877 йис|1877]] — [[1878 йис]]ара Дагъустанда лежберрин къарагъунин регьберрикай сад тир КьепӀир Гьажимурад тир. Халкьдин къалабулухар секин авурдилай кьулухъ, царьдин гьукумри ам кьуна кьиникьалди жаза ганвай. КьепӀирви [[Гьажи Насрулла-эфенди]] [[имам Шамил]]ан женгинин амадаг тир, ада имамахъ галаз гзаф женгера иштирак авурди я. Эхирда, душманрин паталай элкъуьрна кьунвай [[Гуниб]]да имам Шамиляхъ галаз гьатай Гьажи Насрулла, урусрихъ галаз хьайи ягъунда кьенвай. [[XIX виш йис]]уз КьепӀир вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Бахцугъ]] хуьруьхъ галаз КьепӀир хуьруьнжемятдик акатзавай. [[Хъутур-Куьредин наибвал]]дин наиб асулдай Кьаружунар сихилдай тир. КьепӀирви Муслим [[Етим Эмин]]ан мукьва дуст тир. Зариди вичин эхиримжи шийиррикай сад гьа Муслимаз ва рикӀелай алат тийир Гьажимурадаз бахш авунай. Са чӀавуз, округда чӀехи машгьурвал поэтесса [[КьепӀир Айисат]]а къазанмишнавай. [[1915 йис]]уз хуьре кьве йисан гражданвилин мектеб ахъайнавай, адан садлагьай муаллим ахцегьви Гьасанов Вагьид тир. [[1936 йис]]уз хуьре ирид йисан мектеб кардик квай, ва [[1942 йис]]алай эгечӀна юкьван мектеб кӀвалахзавай. И мектебда мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. [[Кьурагь район]]дин садлагьай регьбер кьепӀирви Хизриев Хизри тир. [[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз женгериз 516 кьепӀирви рекье гьатнавай. Абурукай анжах 72 кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай. Дяведа регьмет хьайи хуьруьнвияр рикӀел хуьн патал хуьре обнлиск эцигнавайди я. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 570 касди уьмуьр гьалзавай<ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалияр 1 932 кас тир.<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> Хуьре гуьгъуьнин '''сихилар''' ава: Михер, Чатунар, ЧӀуьгьверар, Кьаружунар, Варварар, ПӀирер, Къазакьар. == ИнфратуькӀуьрун == КьепӀир хуьруьн администрациядин чилерал гамар хрунин фабрика, емишрин межеяр акъудзавай цех, асфальтдин ва кирпичдин заводар, тамухъанвал, идарадин азархана, аптека, почтадин идара, юкьван мектеб кардик ква. == ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр == === Тарихдин ксар === * [[Гьажи Насрулла-эфенди]] — [[имам Шамил]]ан женгинин амадаг, адахъ галаз гзаф женгера иштирак авур кас. * [[КьепӀир Айисат]] — [[Куьре округ]] авай чӀавуч машгьур хьанвай лезги поэтесса. * [[КьепӀир Гьажимурад]] — [[1877 йис|1877]] — [[1878 йис]]ара [[Дагъустан]]да лежберрин къарагъунин регьбер. * [[Эфендиев Мемей]] ''(Мамед-Тагьир)'' — лезги шаир. === ЦӀийи тарих === * Абдулазизов Бег — [[СССР]]дин марифатдин хиле тафават авай кас, [[ДАССР]]дин лайихлу авай муаллим; * Абдурагьимов Сефер — «Дагвторчермет»-да кьилин инженервиле кӀвалахзавай, зегьметдин ветеран. * Агъамирзоев Жавид — УФ-дин чӀугваррин Союздин член. * Алхасов Шагьрудин — 3-й рангдин капитан, гимидин командирдин чкадал акъваздай кас; * Акимов Аким — Дагъустан Республикадин лайихвилер авай муаллим; * Акимов Альфред — Дагъустан Республикадин телевидениедин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Алимирзоев Алимирзе — «Гьуьрметдин лишан» медальдинни ордендин иеси. * Амирханов Маидин — Дагъустан Республикадин кьезил [[кеспият]]дин хиле кӀвенкӀве аваз физвай специалист, «Металлист» заводдин директорвиле кӀвалахзавай; * Агьмедов Тагьир — Дагъустан Республикадин лайихвилер авай дараматар эцигзавай кас, [[Каспийск]] шегьердин чимивилин системадин директор. * Ашурбекова Тамила — биологиядин илимрин кандидат, доцент; * Асланова Феодосия — Дагъустан Республикадин халкьдин марифатдин хиле тафават авай кас; * Ашурбеков Насир — профессионал манидар, [[Дагъустан Республика]]дин культурадин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Бабаханова Жамиля — Дагъустан Республикадин сагъвал хуьн патал гьукуматдин серенжемрин системадин хиле кӀвалахзавай тафават авай кас; * Бабаева Зарифа — филологиядин илимрин кандидат; * Бейбалаев Ветлугин — физикадинни-математикадин илимрин кандидат ; * Бабаханов Гьусейн — Дагъустан Республикадин жегьилрин лайихвилер авай регьбер; * Бабаханов Сократ — экономикадин илимрин кандидат; * Балабеков Казир — подполковник, [[1999 йис|1999]] — [[2006 йис]]арин къене Кьурагьдин РОВД-дин начальник; * Балабеков Назир — милициядин майор, [[1997 йис|1997]] — [[2004 йис]]арин къене Дербент шегьердин ИВС-дин начальник; * Балаев Абдулкъадир — РСФСР-дин лайихвилер авай муаллим; * Балаев Валентин — аялрин тӀвар-ван авай хирург, Аялрин азарханадин хилен регьбер. * Бейбалаев Даир — Дагъустан Республикадин культурадин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас, «[[Лезги газет]]» — дин кьилин редактордин чкадал акъваздай кас; * Бинетов Рамазан — Дагъустан Республикадин лайихвилер авай артист; * Гасанова Джарият — Дагъустан Республикадин Кьилин дувандин лайихвилер авай дуванбег; * [[Гьажикъулиев Буба Саидагьмедан хва]] — лезги кхьираг ва журналист. * Гьажибалаева Саяд — поэтесса; * Гаджибалаев Гьажимирзе — илимрин духутр; * Гамзатов Нурали — Дагъустан Республикадин энергетикадин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Гамзатов Сулейман — подполковник, Дагъустан Республикадин МВД-дин заместительвиле кӀвалахзавай; * Гамидов Абдурагьман — Дагъустан Республикадин хуьруьн майишатдин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Гамидов Къазибег — Дагъустан Республикадин улакьрин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Жабраилов Жабраил — профессионал бокс спортин жуьредай дуьньядин гзафбаран чемпион; * Жумалиева Маина — медицинадин илимрин кандидат; * Жумалиев Жами — Дагъустан Республикадин лайихвилер авай духтур; * Загиров Град — «Гьуьрметдин Лишан» ордендин кавалер, Дагъустан Республикадин лайихвилер авай муаллим; * Ибрагьимхалилова Лаура — филологиядин илимрин кандидат; * Исадибирова Ираят — Дагъустан Республикадин сагъвал хуьн патал гьукуматдин серенжемрин системадин хиле кӀвалахзавай тафават авай дишегьли, [[Магьачкъала]] шегьердин медицинадин колледждин завуч; * Къазбеков Артур — филологиядин илимрин кандидат; * Казиев Ахмед — КьепӀирдин азарханадин кьилин духтурвиле кӀвалахзавай; * Казиев Азедин — [[Дербент]] шегьердин налогрин инспекциядин начальникдин чкадал акъваздай кас; * Курбанова Сари — Ленинан ордендин кавалер, машгьур храдай устӀар дишегьли; * Кахиров Кахир — Ленинан ордендин кавалер; * Кахиров Тагьир — «Халкьарин Дуствал» ордендин кавалер; * Къурабеков Нажмудин — экономикадин илимрин кандидат, Дагъустан Республикадин Хуьруьн Майишатдин министрдин заместительвиле кӀвалахзавай. * Курбанов Тамерлан — пианист, халкьарин арадин акъажунра иштирак ийизвай кас; * Эфендиев Мемей — [[зари]], фронтовик, Агъул райкомдин садлагьай секретарьвиле кӀвалазхавай; * Мегьамедова Сабина — фармоцефтикадин илимрин кандидат; * Мегьамедов Насир — философиядин илимрин духтур; * Магьарамов Жавид — медицинадин илимрин кандидат, доцент; * Магьарамов Магьарам — [[Москва]] шегьердин ОАО «Аэрофлот» Авиациядинни — техникадин юкьван кӀвенкӀве аваз физвай инженер; * Махмудов Мутагир — медицинадин илимрин кандидат; * Мирзоев Нияз — дявевилин летчик, подполковник, полкдин командирдин чкадал акъваздай кас, самолётдин цавай финифрин начальник; * Мегьтиев Мегьти — завед. хирургическим отделением Дербентской больницы; * Мегьтиев Сабир — хуьруьн майишатрин илимрин кандидат; * Муслимов Сейфудин — химиядин илимрин кандидат; * Наврузбеков Наврузбек — Дагъустан Республикадин кьезил [[кеспият]]дин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Османов Нариман — «ЮжДаг» институтдин ректор, философиядин илимрин духтур; * Омаров Муса — Дагъустан Республикадин марифатдин министрвиле кӀвалахзавай, КПССдин обкомдин хилен заместитель; * Омаров Мурад — медицинадин илимрин кандидат, [[Дагъустандин Гьукуматдин Медицинадин Академия|ДГьМА]]-дин декан; * Омарова Жавизат — медицинадин илимрин кандидат; * Омарова Ашура — медицинадин илимрин кандидат; * Омаров Агалар — тарихдин илимрин кандидат, Магьачкъаладин ракьун рекьин хилен садхьанвай профсоюзрин векил, гьуьрмет авай ракьун рекьин къуллугъхъан. * Омаров Руслан — экономикадин илимрин кандидат; * Омарова Сакина — медицинадин илимрин кандидат; * Омаров Даниял — Дагъустан Республика гьукуматдин 2-й хилен начальник; * Рамазанов Мухтар — [[Урусатдин армия]]дин полковник; * Рагьманова Замира — ада кьуршахар спортдин жуьредай Европадин чемпионка, олимпиядин къугъунра иштирак авур кас; * Рагьманова Наира — [[манидар]], Дагъустандин хордин солистка; * Рагьазанов Селимбег — кхьираг, пуд [[улуб]]рин кирам; * Римиев Женнет — профессионал манидар, Дагъустан Республикадин культурадин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Селимов Эмирбег — [[Дагъустан Республика]]дин лайихвилер авай муаллим, 1997—2007 йисара КьепӀирдин юкьван мектеблин директор, гила «Кьурагь Район» МО-дин кьилин чкадал акъваздай кас; * Селимов Рамзес — дявевилин летчик, отставкада авай майор; * Селимов Рашид — Дагъустан Республикадин лайихвилер авай рационализатор; * Сефербеков Гьажимуслим — медицинадин илимрин кандидат, доцент; * Тагьирова Наиса — [[Кьурагь район]]дин дуванбег; * Хариев Махач — Дагъустан Республикадин лайихвилер авай муаллим; * Хариев Садир — Дагъустан Республикадин хуьруьн майишатдин хиле кӀвалахзавай лайихвилер авай кас; * Шамхалов Шихверди — композитор, пара кьадарда манийрин кирам; * Шихрагимов Алимирзе — [[Дербент]] шегьердин чимивилин системадин директор. * Шихметова Жейран — «Гьуьрметдин Лишан» ордендин кавалер; * Эминов Алим — каратэ спродтин жуьредай дуьньядин чемпион; == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selo-kapir.html «МО-Курах» сайтуна КьепӀир хуьруькай куьруь малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813171424/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selo-kapir.html |date=2014-08-13 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_kabir/0-147 «Лезгияр.ру» сайтуна КьепӀир хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925054228/http://lezgi-yar.ru/index/selo_kabir/0-147 |date=2011-09-25 }} * [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/kabir.html «Лезгин.ру» сайтуна КьепӀир хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218014525/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/kabir.html |date=2015-02-18 }} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] b3wo5oaccus5qxat8v1hxdtdo4loulx 0 5788 98238 96063 2026-04-30T09:37:24Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98238 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Кьуьчхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Кочхюр}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41|lat_min =31 |lat_sec =18.55 |lon_deg =47 |lon_min =51|lon_sec =58.89 |CoordAddon = |CoordScale = 20000 |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кьуьчхуьруьнсовет|«Кьуьчхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br /> 2100 м |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 68 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368180 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 825 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Кьуьчхуьр''' ({{чӀал-ru|Кочхюр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай, саки тунвай хуьр. [[Бугъда тепе]] хуьруьхъ галаз [[Кьуьчхуьруьнсовет|"Кьуьчхуьруьнсовет"дик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 10 км яргъал, инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай 2100 метр кьакьанда алай чкадал чка кьунвайди я. Чилерин вири санлай майдан 5000 гектар. Хуьруьн майишатдин мулкарин майдан 4000 гектар, абурукай кьуьгъверар — 400 га, векьин чкаяр — 1 200 га, чӀурар — 2500 га. == Тарих == Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих гьеле малум туш, амма Кьуьчхуьруьз гзаф девлет авай тарих ава. Им Кьурагь райондин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Хуьруьн диб «Кьешенг мягьле» тирди гьисабзава. Гуьгъуьнлай, и мягьледихъ мукьвал алай хуьрерин эгьлиярни гилиг хьанвай. Хабардар ксари малумарзавайвал, хуьруьн тӀварни гьа куьч хьайибурун куьмекдалди арадал атанвайди я. Кьуьчхуьр иниз кьуд гъвечӀи хуьрерин эгьлияр куьч хьунин рекьелди арадал атанвайди я, адан тӀварни «Кьудхуьр» ва я «Куьч хьайибурун хуьр» ойконимрикай арадал атун мумкин я. Кьурагь райондин саки вири хуьрериз хьиз Кьуьчхуьруьзни дегь чӀавуз къаравулдин минараяр, къелеяр, цлар авайди тир ва хуьруьз анжах варарай гьахьиз жедай. Хуьре къенин йикъалди пуд гьавадин тунвай зурба жуьмя мискӀин амукьнава, адан цлан къванерал [[араб чӀал]]ал кхьинар ала. Хуьре гьакӀни, 20 метр кьакьандал алай тагъдин муьгъ ама. Гьайиф хьи, кьуьчхуьрвияр сувун хуьряй кьулувилиз куьч хьайидилай кьулухъ мискӀинни муьгъ къвез-къвез чкӀизва. Хуьр вад мягьлейриз пай хьанва: Кьешенг мягьле, Ишахь мягьле, Лакахъ мягьле (Сенгер), ТӀула мягьле ва Варазан мягьле. Ирид муькъвер (абурукай 5 тагъдинбур я), 3 мискӀинар, 5 пӀирер, 5 булахар. Хуьруьн пуд патайни гъвечӀи вацӀар авахьзава. Хуьруьн 37 майишат гатун чӀурал алай, ана абур малдарвилел алахънавай, некӀедин магьсулар гьасилзавай. Хуьруьз гзаф гегьенш векьин чкаярни никӀер авай, меже квай къацу векьив кьуьчхуьрвийри чпин къуншидал алай хуьрерни таъминарзавай. Кьуьчхуьрвийрин виликан машгъулатрикай рахайтӀа, къейд авуна кӀанда хьи, итимринни папарин хиве авай буржийрин арада къати сергьят эцигнавай. Залан кӀвалахар итимри (цан цун, векьер ягъун, мал-лапаг хуьн, алатар расун) ийизвай, ва папарин хиве кӀвалин кӀвалахар ва сар михьивун, гьалар авун хьтин крар авай. Калар ацун мадни папарин кӀвалахрик акатзавай, амма лапагар ацун ва лапагрин некӀедикай ниси гьазур авун итимрин хиве авай кӀвалахар тир. [[XIX виш йис]]уз Кьуьчхуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Хъутур - Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Цилинг]] хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай. Археологиядин малуматри, сувавияр дегь заманайрилай инихъ лежбервилелни мардалвилел алахънавайди тестикьарзава. Асул гьисабдалди зулун къацар цазвай. НикӀербанвилин, кьвед ва пуд никӀин системадин шикилда гьална тур кьуьгъверин никерин тегьер виниз тир. Вири ник миянарзвачир ва вахт-вахтунда ийизвачир, эчӀел кьеридиз эчӀинзавай. Хуьруьнвийри лежбервиликай гзаф менфят къачузвай, агакьзвачир техилдин магьсулар округдин чӀехи бегьерар цазвай хуьрерай къачузвай. Хуьруьн майишат кьулухъ галамай алатрал бинеламиш хьанвай. Накьв расуна яцар кутӀуннавай [[туьрез]]ар кардик кутазвай. Яцар — чӀугвадай къуват хьиз къуллугъзавай. Халкьдин арада гзаф гегьенш гьатнавай зегьметдин алатар [[дергес]]ар, [[мукал]]ал, [[каца]]яр, [[ругун]]ар, [[кьуьк]]вер, арабаяр, кӀарасдин [[пер]]ер тир. [[XIX виш йис|XIX]] — [[XX виш йис]]арилай гатӀумна, кьуьчхуьрвийри чпинбурулай мадни къулай, тамам хъсанарнавай урус чешнедин алатар кардик кутаз эгечӀнавай. Абурун арада: ракьун куьтен, ракьун ва кӀарасдин сасар алай гъелерар, ракьун пер авай. [[XIX виш йис]]ан эхирда урусрин дергесди, тӀимил нетижа гудай къулай тушир лезги дергес арадай акъуднавай. Кьуьчхуьрвийри сифте сефер балкӀанар кутӀуннавай урус тегьердин арабадикай менфят къачуз чирнавай. Урусрихъ галаз мукьва алакъаяр хьайидилай кьулухъ, чкадин адетдин лежбервилин магьсулрик картуфар гилиг хьанвай. [[1937 йис]]уз хуьре садлагьай иридсан мектеб ахъайнавай. Ана мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. [[1935 йис]]уз хуьре колхоз арадал гъанвай. Кьве йисалай кьулухъ и колхоздиз гилан [[Бугъда тепе]] хуьруьн чилерай чилер чара авунай. Къуьлуьн магьсулар цуниз гзаф мублагъ чилер тир. Сувавийри и чилер белгенар хьиз кардик кутазвай ва хъуьтӀуьз ана лапагар хуьзвай. [[1957 йис]]уз кьуьчхуьрви Эхмед ина садлагьай кӀвал эцигнай. Адан гуьгъуьнаваз муькуьбурни атана ина секин хьанвай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ Кьуьчхуьруьн агьалийрин саки вири арандиз, [[Бугъда тепе]]диз куьч хьанвай. Алай чӀавуз Бугъда тепейра 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава. Пара кьван кьуьчхуьрвияр [[Дагъустандин ЦӀаяр]], [[Дербент]], [[Магьачкъала]], [[Баку]], [[Билиж]] посёлокда уьмуьр гьалзавайди я. [[Ватандин ЧӀеди дяве]] чӀавуз фронтдиз 160 кьуьчхуьрви рекье гьатнай. Абурукай 89 кас чпин хайи ватандиз элкъвена хтанвай, амайбурун са пай женгера телеф хьана, муькуь пайни хабар авачиз квахьна. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 68 касди уьмуьр гьалзавай<ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьуьчхуьруьн агьалияр 1 134 кас тир.<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html КОТУР-КЮРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> Алай чӀавуз хуьр саки тамамдаказ тунва. == ТӀвар-ван авай кьуьчхуьрвияр == === Тарихдин чинар === Кьуьчхуьр — [[мазан]]рин, алимрин, устӀаррин ва маса зурба ксарин хайи диге я. Кьуьчхуьр Саид, Гьажи Керемали-эфенди (са шумуд йис ам Истамбулдин ва Каирдин университетра кӀелзавай, хуьре адаз мавзолей эцигнавайди я), Гьажи Мегьамед-эфенди, Къадир-эфенди, Мирзяли-эфенди (ам чидайбуру, адаз хуш, хъуьтӀуьл, иер ван авайди лугьузвай), Фекьи Гьажимет хьтин зурба ксарин тӀварар [[Куьре округ]]дин къецепатазни чкӀанвай. [[Николай II]] пачагьди гьукум гьалзавай девирда кьуьчхуьруьн устӀарар [[Азербайжан]]да ва [[Урусат]]да машгьур хьанвай. Абурун арада Тагьир, Хидир, Мирземегьамед, Латиф хьтин чинар ава. Тагьир буба чӀехи [[меценат]] хьиз машгуьр хьанвай: вичин такьатралди ада [[Баку]] шегьердай улубар хканвай ва Кьуьчхуьрни [[Гелхен]] хуьрера медресеяр ахъайнавай. Гьа а чӀавуз ирид хуьруьн [[урядник]]виле кьуьчхуьрви Улушан кӀвалахзавай. Хуьрун, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай садлагьай кас Гьажимурад тирди гьисабиз жеда. Ада муаллимвилин семинар акьалтӀарна, [[1912 йис]]уз Кьурагьда ахъа хьанвай урус мектбеда кӀвалахзавай. Гъуьгъуьнлай йисара ада вичин кӀвалах [[Дербент]] шегьерда давамарнавай ва вири хуьруьнвийрин арадай [[Ленинан Орден]]диз лайхвилер авай садлагьай кас хьанвай. И хуьре зурба тӀвар-ван авай мазан, зари, бунтарин иштиракдар [[Кьуьчхуьр Саид]]а уьмуьр гьалзавай. Ам лезги ва дагъустандин литературадин классик я. Адан маниярни чӀалар гилани виридан мецерал ала ва вилик хьиз къенин юкъузни важибвал кваз я. * [[Кьуьчхуьр Саид]] — тӀвар-ван авай лезги мазан ва зари. * Гьажи Керемали-эфенди — [[араб чӀал]]анни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Гьажи Мегьамед-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Къадир-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Мирзяли-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Фекьи Гьажимет — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Шейх Ислам — Куьре округда тӀвар акъатнавай диндин кӀвалахдар. === Алай девирдин чинар === * Алимет Алиметов — зари. * Айдунбег Камилов — Дагъустандин лайихлу артист, диктор, манидар. * [[Камилов Айдунбег Ширинбеган хва]] — машгьур лезги шаир, артист, манидар, прозаик, Дагъустандин АССР-дин медениятдин кардар. * [[Ляметов Абдурагьман]] — лезги кхьираг ва кар алакьдай муаллим. * [[Фейзуллаева Зара Рустаман руш]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html «МО-Курах» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай куьруь малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706054134/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html |date=2015-07-06 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_kochkhjur/0-127 «Лезгияр.ру» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/kochhyur.html «Лезгин.ру» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{stub}} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] t49qfm5p0011q9ygznhzlyahc7qq49s 0 5812 98248 90665 2026-04-30T11:29:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98248 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Ругун |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Ругун}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =35|lat_sec =40 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =59|lon_sec =45 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br />1015 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 136 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368182 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 815 003 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Ругун''' ({{чӀал-ru|Ругун}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[Бахцугъ]], [[КӀири]] ва [[Сараг]] хуьрерихъ галаз [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]]дик акатзава. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 22 км яргъал, Кьурагь - Кьасумхуьр рекьелай 13 км яргъал, тамарин, векьин чкайрин юкьва авай гъвечӀи кӀунтӀал чка кьунва. Хуьруьн мукьвал, форель ва маса кьериз жедай гъетер гьалтзавай, [[Ругун вир]] ала. == Тарих == ЦӀуру эгьлийри чпин эхтилатра, Ругун хуьр [[ХV виш йис|ХV]] - [[ХVI виш йис]]ара арадал атанвайди лугьузва. Хуьруьн бине кутур кас, ивидин душманвиляй хзандихъ галаз хуьряй катна тамун къалин чкада чуьнуьх хьанвай кӀириви тирди гьисабзава. Къвез-къвез адан патав сифте адан мукьва-кьилияр ахпани бязи хуьруьнвияр — кӀиривияр атана секин хьанвай. Сифте берейра абур чиликай атӀанвай кӀвалера ([[Азербайжан чӀал|азерб.]] ''къазмайра'') уьмуьр гьалзавай, ахпа кӀунтӀал майишатдин дараматар галай хъсан ери авай кӀвалер эцигнавай. Ругунвийриз чпин кьетӀен пеше авай, абуру, хуьруьн патав гвай [[сув]]ал алай ракьун мядендай [[ракь]] хкудзавай. Хкудай ракь махсус фурара цӀурурзавай, адакай [[ругун (алат)|ругун]]риз хци цацар расзавай. Мумкин я хуьруьн тӀварни, ина ругунар расунин пеше вилик фенвайвиляй, Ругунрин хуьр эцигнавайди я. Ругунрилай ва абурун цацарилай гъейри, ракьуникай ругунвийри [[туьрез]]ар, [[куьтен]]ар, [[гапур]]ар, [[дергес]]ар, [[мукал]]ал гьазуриз ва базарда маса хугуз чизнавай. Абуру ракьни маса гузвай. [[XIX виш йис]]уз Ругун вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Кутул]] ва [[КӀири]] хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 136 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ругун хуьруьн агьалияр 64 кас тир.<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> ==ИнфратуькӀуьрун== ==ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр== * Альберт Эседов — филологиядин илимрин кандидат, публицист, пуд вишелай пара илимдинни публицистикадин макъалайрин кирам. * Джамалдин Дженетов — дяведин духтур. * Закидин Бабаев — чӀехи предприниматель. * Камалдин Кулиев — Урусат Федерациядин лайихвилер авай тамухъан. * Рейзудин Дженетов — Дагъустан Республикадин полковник, [[СтӀал Сулейман район]]дин военком. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_rugun/0-159 «Лезгияр.ру» сайтуна Ругун хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331063755/http://lezgi-yar.ru/index/selo_rugun/0-159 |date=2014-03-31 }} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] l8d9r34az77mvzlvf3ko41frszh7gmb 0 5814 98250 90718 2026-04-30T11:42:43Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98250 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Сараг |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Сараг}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =36|lat_sec =04 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =00|lon_sec =58 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br />1103 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 42 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368182 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 815 004 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Сараг''' ({{чӀал-ru|Сараг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[Бахцугъ]], [[КӀири]] ва [[Ругун]] хуьрерихъ галаз [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]]дик акатзава. 2016 лагьай йисан январ вацран гьалариз килигна, хуьр гадарнавай хуьрерин сиягьдик акатнава. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 25 км яргъал, чка кьунва. Кьурагь райондин виридалайни бицӀи хуьр. == Тарих == == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 42 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. [[2008 йис]]уз агьалияр 20 кас тир. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Алай чӀава хуьре са касни яшамиш ийизвайди туш. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_sarag/0-126 «Лезгияр.ру» сайтуна Сараг хуьруькай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 25hqde2is1lhbaj90t0ns2dk5q7sxl2 0 5827 98207 92414 2026-04-30T04:57:57Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98207 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ilham Aliyev met athletes who will represent Azerbaijan in the first European Games 21 (Azizova).jpg|мини]] '''Азизова Фарида Шихаммедан руш''' — [[Азербайжан]]дин [[тхеквондо]] спортдин жуьредай спортсмен руш, [[2012 йис]]уз жегьилрин арада дуьньядин чемпион. [[Лондон]]да хьайи [[2012 Гатун Олимпия къугъунар|2012 йисан Олимпиадин къугъунра]] 67 кг кьван категорияда [[Азербайжан]] паталай экъечӀнавай. Аниз экъечӀунин лицензия, ада [[Баку]]да [[2011 йис]]уз кьиле фейи халкьар арадин хкягъунин турнирда кьведлагьай чка кьунивди къачунвай <ref>[http://www.wtf.org/wtf_eng/site/world_qualification/img/V6_WQT_London2012OG_Athlete_information.pdf 2011 WTF World Qualification Tournament for London Olympic Games (Jun30~July3, 2011/ Baku, Azerbaijan)]</ref>. ==РикӀ аладардай фактар== * РикӀ алай машгъулат — шикилар чӀугун. * Азизова Фаридадин кумирар азербайжан патан тхеквондистар — Рашад Агьмедов ва Ниямеддин Пашаев я. * РикӀ алай актриса — [[Анджелина Джоли]], кӀани фильм — «Лара Крофт» <ref name="BP_Olympics">[http://clients.world-television.com/BP_Olympics/GB4422/farida_index.html Фаридадихъ галаз видеоинтервью]</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://lezgi-yar.ru/news/farida_azizova_stala_chempionkoj_evropy/2013-04-19-1296 Фарида Азизова стала чемпионкой Европы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Лезги спортсмен рушар]] [[Категория:Лезги спортсменар]] q94c6n1edd8c7fms4b6938zhzqbt6ty 0 5849 98232 96062 2026-04-30T09:04:19Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98232 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Кутул |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Кутул}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =32|lat_sec =43 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =58|lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кутул хуьруьнсовет|«Кутул»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br /> 1490 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 167 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368189 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 835 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Кутул''', '''КӀутӀул''' ({{lang-ru|Кутул}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[Эхниг]] хуьруьхъ галаз [[Кутул хуьруьнсовет|«Кутул»]] хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 18 км яргъал, [[Кьурагь вацӀ]]ун мукьвал чка кьунвайди я. [[Кьасумхуьр]]елай Кутулрал кьван авай яргъавал 22 км я. == Тарих == Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. [[1966 йис]]ал кьван хуьр гилан чкадилай са тӀимил винина «Гуьнепад» тӀвар алай кӀунтӀал алай. Хуьруьн тӀварни гьа кӀунтӀунихъ галаз алакъалу тирди мумкин я. КӀунтӀ → КӀунтӀунал → КӀунтӀал алай хуьр → КӀутӀул. Кутулвийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал, бахчахъанвал тир. Ина гьакӀни гъилин, къванцин ва кӀарасдин устӀарар авай ва гилани ава. [[1909 йис]]уз хуьре мискӀин эцигнавай, гуьгъуьнлай и мискӀинда [[араб чӀал]]ал тарсар гузвай садлагьай мектеб ахъайнавай. Хуьре гзафбуру сейлиз кьунвай пӀир ава. Яран суварриз хуьруьнвийри и пӀирелай яру яц элкъуьрна тухуна тукӀвазвай. И мажусивилин адетдив абуру чеб вили ягъуникайни хажалатрикай хуьзвай. Абуру пӀирерин къуватдиз рикӀин сидкьидай агъазвай. [[XIX виш йис]]уз Кутул хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Ругун]] ва [[КӀири]] хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай. [[1938 йис]]уз хуьре [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотован]] тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. [[Ватандин ЧӀехи дяве]]далди хуьре 100 майишатар авай. Фронтдиз чпин хзанар туна 35 итим рекье гьатнай. Абурукай 23 кас женгерин майданра телеф хьанвай. Гзафбуруз [[СССР]]-дин гьукуматди орденарни медалар вуганвай. Абурун арадай чӀехи лейтенант Мегьамедагъа Асланов тафаватвал кваз я. Дяведин йисара хуьруьнвийриз дарвилер, кӀевер акуначир. Колхоздин лежберри кохоздин ва чпин чилерал къуьлуьн ацӀай бегьерар цана чеб ва мукьвал алай хуьрер тӀуьнин суьрсетрив таъминарзавай. А чӀавуз, Молотован тӀварунихъ галай колхоз районда кӀвенкӀве аваз физвай кохозрин жергедик квай. Ахпа, адаз цӀийи «Правда» тӀвар эцигнавай. [[1966 йис]]уз агьалийрин чӀехи пай, [[Дербент район]]дин чилерал алай колхоздин чилериз куьч хьанвай, ва чӀехи [[Муллахуьр]] хуьр арадал гъанвай. Хуьре Кутул амукьнавай гъвечӀи пай эгьлийри, са тӀимил агъаниз, [[Кьурагь вацӀ]]ук эвичӀна чпиз цӀийи кӀвалер эцигна цӀийи Кутул хуьруьн бине кутунвай. Хуьруьн чилерал пара кьадарда булахар, векьин чкаяр, багъар, чӀурар ава ва виридалайни пара фикир гуниз лайих тир затӀ — минералдинни-дармандин цин чешме я. Чешмедин патав гьамам эцигнавайди я. ЦӀапдал «[[Фан-Су]]» (Фан-Яд) тӀвар алай дарман — яд шуьшейра цвана маса гузвайди я. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 167 касди уьмуьр гьалзавай<ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кутул хуьруьн агьалияр 370 кас тир.<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> == ТӀвар-ван авай ксар == Кутул — зегьметдал рикӀ алай ксарин ватан хьиз машгур я. Кутулвийриз чпин тӀвар-ван авай офицерар, алимар ва муькуь виле аквадай ксар ава. * [[Аллагьверди Мирзоев]] — илимрин доктор. * [[Алиев Жефер Гьасамбекович|Жефер Алиев]] — ВС РА-дин полковник. * [[Сабир Хаметов]] — хуьруьн майишатдин илимрин кандидат. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kutulskii.html Муниципальное образование «Сельсовет Кутульский»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814003405/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kutulskii.html |date=2014-08-14 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_kutul/0-134 «Лезгияр.ру» сайтуна Кутул хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064003/http://lezgi-yar.ru/index/selo_kutul/0-134 |date=2014-03-31 }} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] p1ygfalk75o5p9fvu6afa6rte2t8ati 0 5921 98202 98014 2026-04-30T04:33:10Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98202 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Хъал (Авадан) |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Авадан}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41 |lat_min = 56 |lat_sec = 06 |lon_deg = 48 |lon_min = 20 |lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Дербент район |район таблицада = Докъузпара район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />-2 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 2854 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]], [[агъулар]], [[рутулар]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368659 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 221 860 002 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Хъал''' ('''''Авадан''''' {{lang-ru|Авадан}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Докъузпара район]]дин хуьр - анклав. [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Дербент район]]дин кьибле пата, [[Рубас вацӀ]]ун патав, [[Дербент]] шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунва. ==Тарих== [[XX виш йис]]ан 60-й йисара, [[Ахцегь район]]дин — [[Мичегь]], [[Хълар]], [[Докъузпара район]]дин — [[Мискискар]], [[Рутул район]]дин — [[Ихрек]] ва [[Агъул район]]дин — [[Курагъ]] хуьруьн эгьлияр [[Дербент район]]дин чилер алай Мискискарин белгендиз куьч хьунин рекьелди Авадан хуьр арадал гъанвай. ==Агьалияр== [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2854 касди уьмуьр гьалзавай <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref>. [[2002 йис]]ан малуматрикай, хуьруьн агьалияр 2506 кас тир <ref>[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], тӀимил пай [[агъулар]]ни [[рутулар]] я, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_avadan/0-390 «Лезгияр.ру» сайтуна Авадан хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] rygkuvj61c8kiqgx67de5bd3g4stazm 0 5938 98234 95234 2026-04-30T09:13:01Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98234 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Къара Куьре |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Каракюре}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41 |lat_min = 25 |lat_sec = 00 |lon_deg = 47 |lon_min = 57 |lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Докъузпара район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />1174 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 1 209 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = киривияр |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87269 |почтунин индекс = 368683 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 221 000 003 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?page=photos_of_category&sect=523&pg=1&com=photogallery www.odnoselchane.ru] |add2n = Хуьруьн космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.421845&lon=47.967510&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''Къара Куьре''' ({{lang-ru|Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. ==География== Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 6 км яргъал ала. == Тарих== Докъузпара районда «Къара-Куьре» тӀвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацӀун кьерел кутунвай [[ЦӀийи Къара-Куьре]] хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапӀа-кӀвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичӀи дакӀарри ва вацӀун цӀалцӀам къванерив чӀугунвай гуьтӀуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтӀани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чӀулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чӀаван сурар, ва гьакӀни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цӀийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятӀа хуьруьн къваларив кӀеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чӀехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тӀвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кӀвал авай. А чӀавуз лезги хуьрера адет яз са чӀехи кӀвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кӀвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кӀвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртӀа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда. [[1689 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустандин гзаф пай хуьрера хьайи чумадин тӀегъун Къара-Куьрединни патавай алатнач. Азарди лезги хуьрера пара кьадар телефвилер гъанай. Къара-Куьредин 900 кӀвалерикай сагъдиз амукьайбур вирини-вири 60 кӀвал хьанай. Гьа тӀегъунилай кьулухъ амукьнавай «Хкун Сурар» къдалди амазма. Телеф хьайи инсанрин кьадар акьван пара тир хьи, вири бегьем кучудиз агакьариз тежез, мийит чилик кутуна сур алай чка чир хьун паталди адан винелай кӀарасдин хкар язавай. Гьвиляй сурариз халкьдин арада «Хкун Сурар» тӀвар ганвай. Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечӀи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧӀуру хуьр», «ЧӀейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧӀуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧӀейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чӀавуз «ЧӀейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцӀунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кӀарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз ''"Варазар"'' лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчӀин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чӀугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакӀни хъенчӀин сахсияр амазма. Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветӀер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай. Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кӀвалер харапӀайриз элкъвена. Къара-Куьредин кӀеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цӀай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атӀун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацӀун кӀамуз эвичӀна ягъийрин вилик гьана экъечӀзавай. [[1864 йис]]уз Къара Куьре хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самурдин округ|Самур округ]]дин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къара Куьредин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай ва хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир. Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацӀун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тӀварар алай мулкариз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цӀийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кӀвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькӀуьрна кӀанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чӀехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакӀ, ЦӀийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай. Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай. Сулейманан паталай киривийриз чӀехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цӀийи гьейбатлу мискӀин эцигнай. МискӀин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чӀавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукӀурна адан чкадал мискӀин эцигнай. Ун, им виринриз тӀвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискӀин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискӀин цӀаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затӀарикай сад, месела, атӀай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискӀиндин хандакӀ чукӀурдайла тарихдаррин фикир желбнай затӀар дуьздал акъатнай, ибур атӀай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чӀалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир. Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чӀехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чӀугуна, цӀийи муьгъ эцигна, виликди вацӀариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цӀуру муькъвер ци чуьхвена уьцӀуьзвай. ГьакӀни, ада вири шартӀар авай чӀехи спортзал эцигна. Ватандин ЧӀехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкӀайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтӀани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка [[Хъачмаз район]]дин [[Худат]] шегьер, [[Мукьтадир]] ва [[Набран]] посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетӀен нугъат хвена. Месела, литер. ''«рацӀам»''-дин чкадал ''«галцӀам»'' лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир ''«цӀи?»'' (вучиз?) чкадал ''«тӀа?»'' лугьузва, ''«вил»'' гафунин чкадал ''«уьл»'', литер. ''«кӀерец»''-дин чкадал ''«кӀеребичӀ»'', литер. ''«афни»''-дин чкадал ''«арфунаг»'' лугьузва ва икӀ маса. Амма, жегьил несилар къвердавай азербайжан чӀалал элячӀзава. Лезги чӀалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чӀалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кӀвале азербайжан чӀалалди рахун я. Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чӀал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чӀалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чӀалакай хабар авай киривияр тупӀаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтӀа шегьердин агьалидин чӀехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чӀал кьабулнава. 2013 йисан май вацра Урухгана , Къара-Куьредиз талукь тир 1500 гектардин «Елаха» чӀур ва 110 гектар майдан авай «Пуд булахдин чка» тӀвар алай векьин чкаяр Азербайжандиз маса хгана <ref>[http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель]</ref><ref>[http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html Россия опять передала Азербайджану часть своей территории]</ref>. Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер: * [[ЦӀийи Къара Куьре]] (кутунва) * [[ЦӀийи Филер]] (кутунва) * [[Усугъчай]] (кутунва) * [[Мукьтадир]] (куьч хьанва) * [[Набран]] (куьч хьанва) == Агьалияр == Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' |'''[[1886 йис|1886]]''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |- |'''Агьалияр''' |3 073 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html Докъузпарадин найибвао (1886 йис)]</ref> |{{тӀимил хьун1}} 960 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 1 209 <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}</ref> |} Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир. Тарихдин къене Къара-Куьре хуьре пуд чӀехи сихилар ава, ибур ''Югулар, Пугъуцар ва Тварквар'' я. Вичин нубатда и сихилрик 39 гъвечӀи сихилар акатзава. Месела, Югулар сихилдик 16 гъвечӀи сихилар ква, ибур: ''Шататар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугьар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугьуланбур, Мардананбур, Телерар'' я. Амай кьве чӀехи сихилрик акатзавай гъвечӀи сихилрин тӀварар гьеле чирзава. ==ТӀвар-ван авай киривияр== * [[Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва]] — лезги шаир. * [[Гьамидуллаев Букар]] — Урусатдин Медицинадинни-Техникадин Илимрин Академиядин академик, техникадин илимрин доктор, техникадин кьушунрин генерал-майор. * [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустандин Федерациядин Советдин член. * [[Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва]] — лезги шаир. * [[Эфендиев Насруллагь Нуридин хва]], лакӀаб Насруллагь Нури — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 «Лезгияр» сайтуна Къара Куьре хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331073526/http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 |date=2014-03-31 }} * [http://dokuz-para.ru/karakyure Докъузпара райондин официал сайтуна Къара Куьре хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906180529/http://dokuz-para.ru/karakyure |date=2013-09-06 }} * [http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html Каракюре и тюркизация лезгинского наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806152007/http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html |date=2013-08-06 }} {{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]] sr4v0ss83n5hpfotg324gt9w0u53cuc 0 5941 98235 97637 2026-04-30T09:23:49Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98235 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Къуруш |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Куруш}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =41 |lat_min =16 |lat_sec =51 |lon_deg =47 |lon_min =49 |lon_sec =48 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Докъузпара район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Къуруш хуьруьнсовет|«Къуруш»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадалай <br />2560 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 826 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |виликан тӀварар = Калер |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87269 |почтунин индекс = 368684 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 221 000 004 |Commons-ра категория = |сайт = http://kurushar.ru |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=96 www.odnoselchane.ru] |add2n = Хуьруьн космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.281580&lon=47.841511&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} [[Файл:Highlanders from the aul of Kurush in the Dagestan.jpg|мини|''fot. Witold Marczewski, Górale z aułu (osady) Kurusz we wschodnim Kaukazie, Dagestan'']] '''Къуруш''', '''ЦӀуру Къуруш''' ({{lang-ru|Куруш, Старый Куруш}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Къуруш хуьруьнсовет|«Къуруш» хуьруьнсовет]]дик акатзавай кьакьан сувун хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. Гьуьлуьн дережадилай 2560 метр вине авай Къуруш хуьр, вири [[Европа]]да, [[Урусат]]дани [[Къавкъаз]]да виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я <ref>[http://www.bibliotekar.ru/divo/31-75.htm Библиотекарь.ру]</ref><ref>[http://president.e-dag.ru/map/42/ Официальный сайт Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}</ref><ref>[http://www.outdoors.ru/news/2006/11/26_2.php Outdoors.ru — Мир путешествий и развлечений]</ref><ref>[http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ Турометр — социальная сеть туристов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |date=2011-11-06 }}</ref><ref>[http://www.djami.ru/goroda/ Агентство путешествий]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ГьакӀни, [[Урусат Федерация]]дин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я. Къуруш хуьряй альпинистри [[КичӀен сув]] (4466 м), [[Гъуцар сув]] (4150 м) ва [[Яру сув]] (3925 м) суварин кукӀварал хкаж жезва. ==География== Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин юкьван пата, [[Гъуцар сув]]ун кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан гуьнеда, [[ЧӀехивацӀ]]ун дугунда, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я. Къуруш санлай 9 суву - Шалбуздагъ суву, [[Яру сув]]у, [[КичӀен сув]]у, Нисен суву, гьакӀни Гедик (Базардуьзуь), ТӀурфан, Рагъдан, Вахчаг, Мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва. == Тарих== [[XIX виш йис]]уз Къуруш хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къуруш хуьруьнжемят туькӀуьрзавай. [[XIX виш йис]]ан сифте кьилера Семён Броневскийди кхьейвал, Иранди ва Россияди кьуркьушум лезгийрин Къуруш хуьряй къачузвай. И хуьруь гьакӀни вири Къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай. Гила Къурушдал къизилдин чӀехи игьтиятар авайди тайин хьанва. Мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечӀда. И карди лезги чилер тӀебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава <ref>[http://samurpress.net/pdf/239.pdf Къурушдал къизил хкудда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903213123/http://samurpress.net/pdf/239.pdf |date=2016-09-03 }}</ref>. Дагъустандин Гьукуматдин Архивдин материалра къалурнавайвал, XIX асирда Къуруш Къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир. 1886-йисуз ина 3 агъзур балкӀанар, 5 агъзур калер, 92 агъзурдалай гзаф хипер авай. 1907-йисуз ина лапагрин кьадар 194 агъзурдав агакьнай. Хуьруьхъ 50-далай гзаф яйлахар авай <ref>[http://samurpress.net/story.php?sid=2015 Дагъдин хуьре шегьердин къулайвилер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218021756/http://samurpress.net/story.php?sid=2015 |date=2016-12-18 }}</ref>. == Агьалияр == [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 826 касди уьмуьр гьалзавай <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref>. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 804 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуруш хуьруьн агьалияр 4 760 кас тир. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> Къурушрин эгьлияр '''сихилриз''' пай жезва ибур: Гьилевар, Хайитакьар, Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр, Къуьлдуьрар, Авурар, Занговар, Гьебешар, ЧӀулавар я. ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Гьажиев Межид Жирасан хва]] (1929–1985) — машгьур лезги кхьираг ва таржумахъан. * [[Гьажиев Малик Жирасан хва]] — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим. * [[Мурадов Ибрагьим Демиран хва]] — лезги шаир ва журналист. * [[Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва]] — лезги шаир. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир. * [[Къарибов Нариман Алибеган хва]] — лезги шаир. * [[Къуруш Мегьамед]] (Гьажиев Мегьамед) — лезги шаир ва драматург. * [[Фаталиев Кьасум Оружан хва]] — лезги шаир, сатирик. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dokuz-para.ru/kurush Докъузпара райондин официал сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021173101/http://dokuz-para.ru/kurush |date=2019-10-21 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/aul_kurush/0-77 «Лезгияр» сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/kurush_chast_ii_specialnyj_reportazh/2016-03-14-4166 Куруш. Часть II (Специальный репортаж)]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} {{stub}} {{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]] mnrnydnsjwuz1lxbsmqehyppespzyxt 0 6086 98222 93804 2026-04-30T07:21:11Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98222 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834 |кьиникьин чӀав = 12.09.1910 |шикил=}} '''Гьаса́н-эфенди́ ибн Абдулла́гь ибн Къурбанали́ ал-Алкьвадари ад-Дагъистани́''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — зурба лезги алим - тарихдар, революциядилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари <ref name="Прозоров">{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}</ref>. ==Уьмуьрдикай== Гьасан эфенди [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди]]дин хизанда Муршид [[Мегьамед ал-Ярагъи]]дин руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна. ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Али-эфендидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал|туьрк]] чӀалар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар ("Абу-Муслимаз кагъаз", "Дустуниз" ва мсб. ), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар ("1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида", "1877-йисуз дустагъ авурла" ва мсб.), ясдин чӀалар ("Бубадиз", "Паб Салигьат кьейила" ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А. Гьасан-эфенди [[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна. ===Дугурун=== 1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасан-эфендидивай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан-эфенди суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва <ref name="Асари-Дагестан" />. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва. Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасан-эфендиди виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан-эфенди вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасан-эфендидин сур – куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава. ==Зегьметар== [[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал <ref name="Асари-Дагестан">''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.</ref>. ==РикӀел хуьн патал== ==Теснифай улубар== * Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95] * ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.] * Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912 * Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}} * ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru * [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района * [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru * ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года * {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}} * [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района. [[Категория:Лезги литература]] [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Тарихдар]] er2ievwwuqhy8hu8trcdi5x1xldcso4 0 6500 98239 98193 2026-04-30T09:40:22Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98239 wikitext text/x-wiki {{Дяведин кӀвалахдар | ТӀвар = КӀири Буба | ТӀварцӀин оригинал = | Шикил = | Гьяркьуьвал = 250px | Къул = | Хайила ганвай тӀвар = | ЛакӀабар = Лезги Робин Гуд | Хайи тарих = 1870-й йисарин эхир | Хайи чка = [[Куьре округ]], [[Кьурагь наибвал]], [[КӀири]] хуьр | Кьиникьин тарих = [[1908 йис]] | Кьиникьин чка = | Гражданвал = Урусатдин империя | Дах = | Диде = | Гъуьл = | Паб = | Аялар = | Кьушунрин жуьре = | Къуллугъдин йисар = | ТӀвар = абрек | Часть = | Регьбервалзавай = | Къуллугъ = | Дявеяр/женгер = | Пишкешарни премияяр = | Алакъаяр = | Отставкада = | Сайт = | Къул = | Викигьамбар = }} '''КӀири Буба''' — [[АбрекI|абрек]], [[лезгияр|лезги]] халкьдин кьегьал, [[Кеферпатан Къавкъаз]]да “лезги [[Робин Гуд]]” лакӀабдалди машгуьр тир. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай, шкьакь девлетлубур тарашна пулар - девлетар кесибриз арада пайзавай. ==Уьмуьрдикай== ==КӀири Буба зариятда== Лезги зариятда КӀири Бубадин амалрин ва вичин тарифар ийизвай гзаф шийирар ава, месела [[Билал Адилов]]ан «Дамах ая» шиирдин кьатӀ: “Ваз чидани КӀири буба вуж ятӀа <br /> И кьегьал кас адалатдин женг чугур?<br /> Бубадин тӀвар къе мецерал алатӀа<br /> Са чӀавузни лезгидин юкь жеч какур !” Халкьдин туькӀуьрай сивин эсеррикай аквазвайвал, КӀири Бубадин къамат кесиб къатар патал камалэгьлидин, кьегьалдин, гьахъвилиз къуллугъзавай ватандашдинди тир <ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5800 Чи дагъларин тарихдай]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgi-yar.ru/news/kiri_buba_lezginskij_robin_gud/2011-02-18-122 Кири Буба – лезгинский «Робин Гуд»]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.adamalla.com/showthread.php?t=10609 КӀири Бубадин биография] [[Категория:Лезги кьегьалар]] 4ke9vuuz7hzluy0z6z9w9rz7cmpdbpf 0 6501 98221 96557 2026-04-30T07:15:40Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98221 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Имам Гьажи Дауд |тамам тӀвар = |шикил = |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = [[Къубадин уезд]], [[Муьшкуьр магьал]], [[Дедели (Хъачмаз)|Дедели]] хуьр |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка = |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = <!-- Отец--> |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = <!-- Родственники, родные --> |пишкешар = <!-- Награды--> |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = }} '''Гьажи Дауд Муьшкуьрви''' ятIа '''Лезги Гьажи Дауд''' — [[Ширван]]дин имам <ref name="Bakihanov">[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]</ref><ref name="ReferenceB">''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.</ref>, лезги чилер кӀватӀна са гьукумат туькӀуьрай кас, лезгийрин тарихда ва [[Кьиблепатан Къавкъаз]]да гьукуматдин зурба кӀвалахдар, ирандин аксиниз къарагъун тешкил авур кас ва адан регьбер. ==Уьмуьрдикай== Имам Гьажи Давуд [[Къуба уезд]]дин [[Муьшкуьр магьал]]дин [[Дедели (Хъачмаз)|Дедели]] хуьре дидедиз ханвай. Дидедиз хайивиликай малуматар авачирвиляй, ам хайи тарих малум туш. Гила Дедели хуьр [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да ава. Вилик ам лезги хуьр тиртӀа гила ана уьмуьр гьалзавайбур цӀапариз элкъвенвай [[лезгияр|лезги]] несилар я ва [[татар]] я. Абуру чпи чеб цӀапар хьиз кьатӀанвайди я ва жегьил несилриз чпин улу-бубаяр са мус ятӀа лезгияр тир чӀал чизвач. ==Тарих== == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда] * [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский] [[Категория:Лезги кьегьалар]] [[Категория:Лезги тарих]] bu82ld2lcnga4p6swfo0nkdltmg4cv1 0 7348 98247 78179 2026-04-30T11:24:17Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98247 wikitext text/x-wiki {{Административ тек | тӀвар = Крым | официал тӀвар = Республика Крым | тамам тӀвар = <small>{{lang-ru|Республика Крым}}<br /> {{lang-uk|Республіка Крим}}<br /> [[крымдин-татардин чӀал|крым.-тат.]] Къырым Джумхуриети, Qırım Cumhuriyeti</small> | пайдах = Flag of Crimea.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Emblem of Crimea.svg | гербдин кьадар = 90px | карта = Crimea in Russia.svg | гимн = Крымдин гимн | кьилин шегьер = [[Симферополь]] | шегьерар = [[Керчь]], [[Евпатория]], [[Ялта]], [[Феодосия]] | уьлкве = Урусат | региондин жуьре = [[Урусатдин федерал округар|Федерал округ]] | регион = [[Крымдин федерал округ|Крымдин]] | экономик региондин жуьре = [[Урусатдин экономик районар|Экономик район]] | экономик регион = [[Крымдин экономик район|Крымдин]] | кьилин жуьре = Кьил | кьил = [[Сергей Валерьевич Аксёнов|Сергей Аксёнов]] | майдан = 26 081 | ччилдин чка = 69 | цин ччилин процент = гвечӀи | агьалияр = ↗ 1 889 400 | агьалийрин чка = 26 | агьалидин чуькьуьнвал = 75,42 | чӀал = [[урус чӀал|урус]], [[украин чӀал|украин]], [[крымдин-татардин чӀал|крымдин-татардин]] | РВБ = | РВБдин чка = | автомобилдин код = 82 | телефондин код = 065 | сятдин чӀул = [[UTC+3]] | сайт =http://rk.gov.ru/ | commonscat =Republic of Crimea }} '''Респýблика Крым''' ({{lang-ru|Республика Крым}}, {{lang-uk|Республіка Крим}}, [[крымдин-татардин чӀал|крым.-тат.]] ''Къырым Джумхуриети, Qırım Cumhuriyeti'') — [[Урусатдин Федерация]]дин республика, Крымдин зуростровдик акатзава. Кьилин шегьер — [[Симферополь]]. == География == Крымдик 14 административ районар ва 11 республикадин метлебдин шегьерар акатзава. [[Файл:Крым-администрация.png|thumb|right|600px|Крымдин административ карта]] {|- | width="300" | | width="300" | |- | '''Районар''' || '''Шегьеррин <br /> округар''' |- | '''1''' [[Бахчисарай район]] || '''15''' [[Алушта]] |- | '''2''' [[Белогорск район (Крым)|Белогорск район]] || '''16''' [[Армянск]] |- | '''3''' [[Джанкой район]] || '''17''' [[Джанкой]] |- | '''4''' [[Кировский район (Крым)|Кировский район]] || '''18''' [[Евпатория]] |- | '''5''' [[Красногвардейск район (Крым)|Красногвардейск район]] || '''19''' [[Керчь]] |- | '''6''' [[Красноперекопск район (Крым)|Красноперекопск район]] || '''20''' [[Красноперекопск]] |- | '''7''' [[Ленино район (Крым)|Ленино район]] || '''21''' [[Саки (шегьер)|Саки]] |- | '''8''' [[Нижнегорский район]] || '''22''' [[Симферополь]] |- | '''9''' [[Первомайское район (Крым)|Первомайское район]] || '''23''' [[Судак]] |- | '''10''' [[Раздольное район]] || '''24''' [[Феодосия]] |- | '''11''' [[Саки район]] || '''25''' [[Ялта]] |- | '''12''' [[Симферополь район]] || |- | '''13''' [[Советский район (Крым)|Советский район]] || |- | '''14''' [[Черноморское район]] || |- |} === Шегьерар === Крымдин шегьеррин округар (2013 йис): {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:left;font-size:12px;cellspacing=0" |- ! № ! Шегьеррин округар ! Агьалияр |- | 1 | [[Симферополь]] |align="center"| 337 285 |- | 2 | [[Керчь]] |align="center"| 145 265 |- | 3 | [[Евпатория]] |align="center"| 106 877 |- | 4 | [[Ялта]] |align="center"| 78 115 |- | 5 | [[Феодосия]] |align="center"| 69 461 |- | 6 | [[Джанкой]] |align="center"| 36 086 |- | 7 | [[Красноперекопск]] |align="center"| 29 815 |- | 8 | [[Алушта]] |align="center"| 28 418 |- | 9 | [[Бахчисарай]] |align="center"| 26 482 |- | 10 | [[Саки (шегьер)|Саки]] |align="center"| 23 655 |} == Халкьар == 2001-й йисан сиягьдиз къачун<ref name="Spis2001">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/crimea/ Украинадин Гьукуматдин статистикадин комитет. 2001-й йисан сиягьдиз къачун].</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm Ethnic composition: 2001 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223121210/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |date=2023-02-23 }}</ref>)</small>. {|class="wikitable" |- ! национальность || чел. || % |- | всего ||align="right" | 2 024 056 ||align="right" | 100,00 % |- | [[Урусар]] ||align="right" | 1 180 441 ||align="right" | 58,32 % |- | [[Украинар]] ||align="right" | 492 227 ||align="right" | 24,32 % |- | [[Крымдин татарар]] ||align="right" | 243 433 ||align="right" | 12,03 % |- | [[Белорусар]] ||align="right" | 29 285 ||align="right" | 1,45 % |- | [[Татарар]] ||align="right" | 11 090 ||align="right" | 0,55 % |- | [[Армянар]] ||align="right" | 8769 ||align="right" | 0,43 % |- | [[Чувудар]] ||align="right" | 4515 ||align="right" | 0,22 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://crimea.gov.ru/ Правительстводин сайт] {{ref-ru}} * [http://rk.gov.ru/ Гьукуматдин Советдин сайт] {{ref-ru}} {{Урусатдин административ паюн}} [[Категория:Республика Крым|*]] 3psdj8yk1gk0ptf1njp5agdv3wfpygk 0 9292 98246 93930 2026-04-30T10:43:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98246 wikitext text/x-wiki '''Фейзудин Рамазанан хва Нагъийрин''' (''литературадин тӀвар — Фаиз Курави''; 1951 йисан 15 февралдиз, [[Агъа-СтӀал]], [[СтӀал Сулейманан район]]) — [[Урусат]]дин [[лезгияр|лезги]] халкьдин шаир, литературавед ва публицист, [[Дагъустан]] Республикадин культурадин лайихлу работник<ref name="Minkult">''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://lib05.ru/sites/default/files/2018-02/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202011%D0%B3%D0%BE%D0%B4.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]</ref>, «Шарвили» миллетдин пишкешдин лауреат, филологиядин илимрин доктор я. == Уьмуьрдин рехъ == Фейзудин Нагъиев 1951 йисан 15 февралдиз [[СтӀал Сулейманан район]]дин [[Агъа-СтӀал]]рин хуьре дидедиз хьана<ref>[http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 «Лезги Яр» — Фейзудин Нагиев удостоин золотой медали в номинации «Литература»]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1977 йисуз ада [[Одессадин эцигунинни архитектурадин академия|Одессадин инженерар ва строителар акъуддай институт]] кӀелна куьтягьна. 1992 йисуз Нагъиева [[А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт]]ни куьтягьна<ref>[https://proza.ru/avtor/kuravi Проза.ру — Фейзудин Нагиев]</ref>. 1978 йисалай эгечӀна 1998 йисалди Нагъиева вичин сифтегьан пешедай кӀвалахна. Гьа и вахтунда 1980 йисарин юкьвалай башламишна литератор хьиз басма ийиз хьана. 1986 йисуз «Литературадин Дагъустан» журналда [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва|Мердали Джалилован]] яратмишуникай кхьенвай статья акъатна. 1989 йисуз Магьачкъалада Дагъустандин ктабар акъудзавай издательстводай Ф.Нагъиеван сифтегьан шииррин кӀватӀалар акъатна: «Капал кхьинар» ва «Къванцел биришар»<ref>[http://islamdag.ru/news/16802 islamdag.ru — Студенты отделения журналистики ДГИ встретились с дагестанским ученым, прозаиком Фейзудином Нагиевым]</ref>. 1992 йисуз ам Россиядин журналистрин кӀватӀалдиз хкянава, гуьгъуьнин йисуз — писательрин кӀватӀалдизни. 1994—2009 йисарин къене адан са шумуд шииррин кӀватӀалар ва шииррал кхьенвай пьеса-мах «Ракъинин руш», поэма «Къуруш», тарихдин драма «Кра Мелик», гьикаятрин кӀватӀал «Ночь в Терсепуле» акъатна. Адан литературадин кӀвалахрин арада гзаф таржумаярни ава — [[лезги чӀал]]ал таржума авуна Низамидин, Хосрован, Хаканидин шиирар, урус халкьдин классикар ва и вахтундин шаирарни таржума авуна. Фейзудин Нагъиеван аялриз кхьенвай гьикаятар «Кард» журналда са къатда экъечӀзава. Са бязи гьикаятар мектебрин ктабра тунва. Дагъустандин композиторри адан шиирар макьамдал эцигнава. 1990—1996 йисарин къене Ф.Нагъиеван гъилик галаз литературадин, жемятдин ва политикадин журнал «Лезгистан-Алупан» лезги ва урус чӀалал акъатна. 2004—2005 йисариз Нагъиев [[РГВК Дагестан|РГВК «Дагъустан»]] телекомпанияда редакторвиле кӀвалахна, ана ада лезги чӀалал вичин хсуси передача «Инсан ва девир» тухвана<ref>[https://flnka.ru/glav_lenta/14205-novye-gorizonty-dlja-vladika-batmanova.html ФЛНКА — Новые горизонты для Владика Батманова]</ref>. Литературадилай гъейри ам ахтармишдай литературавед ва публицист хьиз машгьурди хьана. Ада кьве вишелай гзаф лезги халкьдин тарихдиз, чӀалаз, культурадиз талукь тир макъалаяр кхьена. Ада кхьенвай макъалаяр Урусатдани маса гьукуматрани акъатна. 1994 йисуз Фейзудин Нагъиева РагъэкъечӀдай ва РагъакӀидай [[Европа]]да яшамишзавай гъвечӀи халкьарин ихтиярриз талукьарнавай халкьарин арада хьайи форумда иштираквал авуна. Нагиеваз виридалайни [[Къавкъаздин Албания]]дин тема чириз кӀан хьана. И темадай ада кхьенвай макъалаяр «Самур», «Дагъустан», «Ватан», «Дагъустандин халкьар» ва маса журналра басма авуна. Нагъиева «Къавкъаздин Албания. Уьлкведин ва халкьарин тарих» лугьудай монография кхьенва<ref>[https://nagiev.clan.su/index/biografija/0-5 nagiev.clan.su — Нагиев Фейзудин Рамазанович]</ref>. [[Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет]]да тарсар гузва, литературадин кафедрада доцентдин чка кьуна. 2004 йисуз кандидатдин тӀвар къачудайвал ада «СтӀал Сулейман: яратмишунин ирсинин везифаяр» лугьадай темадай диссертация хвена. 2011 йисуз доктордин тӀвар къачудайвал ада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» лугьудай темадай диссертация кхьенани хвена<ref>''Нагиев Фейзудин Рамазанович''. [http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809183203/http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm |date=2014-08-09 }}. Москва, 2011.</ref>. [[СтӀал Сулейман]]ан ва [[Етим Эмин]]ан яратмишуниз Ф. Нагиева пуд монография талукьарна. Ада Етим Эминан 30-лай гзаф ва СтӀал Сулейманан 50-лай гзаф гилалди жагъун тавунвай шиирар жагъурна ва кӀватӀалрик кутуна. Фейзудин Нагъиева куьгьне вахтарин лезги шаиррин яратмишунар ахтармишзава ва абурун шиирар кӀватӀалра акъудзава. 2007 йисуз ада Магьачкъалада лезги чӀалан орфографиядиз багъшнавай конференция гьазурна ва кьиле тухвана. == Пишкешар == * Дагъустан Республикадин культурадин лайихлу работник (2001). * Миллетдин игит «Шарвилидин» тӀварунихъ галай премия (2003). * Дагъустандин Гьукуматдин премиядин номинация (КӀватӀал «Алпан жагъуриз» 2007) * «Къизилдин лекь» ва тӀвар-ван авай лингвист М. Гаджиеван тӀварунихъ галай премиядин лауреат. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://nagiev.clan.su Персональный сайт] * ''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://www.lib05.ru/upload/files/Kalendar%20-%202011.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.stihi.ru/avtor/kuravi Произведения Фейзудина Нагиева на стихи.ру] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Одессадин эцигунинни архитектурадин академия акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт акьалтӀарнавайбур]] 2wwd6jwyqg9nstzrk3b4prwf23oy3ry 0 9913 98215 89512 2026-04-30T06:49:51Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98215 wikitext text/x-wiki '''Гашаров Гьажи Гьуьсейнан хва''' — лезги эдебиятчи-критик, [[ДГьУ]]-дин профессор. Лезги эдебият чирна-жагъурунин рекье чӀехи пай кутур алим-филолог. ==ЭлячӀунар== * [http://lezgi-yar.ru/news/gadzhi_gasharov_likvidator_belykh_pjaten/2012-04-08-716Гаджи Гашаров - ликвидатор "белых пятен"]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Лезги алимар]] mgnc3dgwko01xx74s8zkv0lizigx89p 0 12853 98210 97536 2026-04-30T05:33:42Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98210 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Армавир марз |тамам тӀвар ={{lang-hy|Արմավիրի մարզ}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coats of arms of None.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Armavir.svg |уьлкве = Эрменистан |административ паюн =3 шегьердин ва 94 хуьруьн муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Армавир (шегьер, Эрменистан)|Армавир]] |шегьерар =Армавир, [[Вагаршапат]], [[Мецамор]] |кьилин жуьре = [[Марзпет]] |кьил =Амбарцум Матевосян |майдан =1 241 |ччилдин чка = |чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]] |агьалияр =265 770 |агьалийрин чка =2 |агьалидин чуькьуьнвал =214,15 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =AM.AV |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://armavir.mtad.am/ |commonscat = }} '''Армавир вилаят''', '''Армавир марз''' ([[Эрмени чӀал|эрм.]] Արմավիրի մարզ) — [[Эрменистан]]дин кьиблединни рагъакӀидай пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я. Чилин кьадар — 1 241 км² я. Агьалияр — 265 770 кас я. Агьалидин къалинвал — 214,15 кас/км² я. Кьилин шегьер — [[Армавир (Эрменистан)|Армавир]] я. Гилан вилаятдин кьил Амбарцум Матевосян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна<ref>[https://www.gov.am/ru/regions/921/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Амбарцум Матевосян]</ref>. == ТӀвар == Вилаятдин тӀвар вичин меркездин тӀварцӀихъ галаз галкӀанвайди я. Вичел атайла шегьердин тӀвар Эрменистандин 13 тарихдин меркездикай садан гьуьрметдай эцигайди я. Муса Хоренацидин гафарив кьурвал, сур Армавир арамийри эцигна, Тарондай Араратдин кьулувилел куьч хьанвай Айкан хтул. == География == Армавир марздин чилин кьадар — 1242 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 4,2 % гьалтзава), и къалурзавай лишандив кьурвал им Эрменистандин виридалайни гъвечӀи вилаят я. Ам [[Туьркия]]дин Карсд вилаятдихъ галаз рагъакӀидай пата ва Идгир вилаятдихъ галаз са сергьятра ава. Сергьятдин яргъивал 130,5 км, Арас вацӀу Эрменистан Туьркиядивай чара ийизва. Уьлкведин къене ам [[Арагацотн марз|Арагацотн]] вилаятдихъ кефердин пата, [[Арарат марз|Арарат]] вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, меркез тир [[Ереван]]дихъ галаз кефердинни рагъэкъечӀдай пата са сергьятра ава. Тарихдалди, гилан вилаятдин чил Сур Эрменистандин [[Айрарат]] вилаятдин Арагацотн регионди, ва гьакӀни [[Аршаруник]]ни [[Масяцотн]] регионрин чӀехи тушир паяри кьунва. Вири вилаятди хуьруьн майишатдин чилерикай ибарат тир Арарат кьулувилин юкьни-юкьвал чка кьунва. Абурун юкьван гьалдин кьакьанвал — 850 метр гьулуьн дережадилай вине, са бязи кьулувилер 1200 метрдив агакьзава. Мецамор вацӀ (гьакӀни Севуьр вацӀ хьиз машгьурди) вилаятда вичин сифте кьил къачузвай тек са вацӀ я. ЧӀехи тушир Айгер вир лап кьериз гьалтзавай ятарганрикай сад я. == Агьалияр == 2011-лагьай йисан официал агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Армавир вилаятда 265 770 кас яшамишзавай тир (130 078 итим и 135 692 паб), вири Эрменистандин агьалийрикай адал 8,8 % гьалтзава. Шегьердин агьалияр 85 050 кас (32 %), хуьруьнди — 180 720 кас (68 %) я. Вилаятда 3 шегьердин ва 94 хуьруьн жемят ава. Виридалайни чӀехи шегьердин жемят Вагаршапат (Эчмиадзин) шегьер я, ана 46 540 кас яшамиш жезва. Маса шегьердин юкьвар — Армавир ва Мецамор я. Армавир марздин виридалайни чӀехи хуьруьн муниципалитет — Паракар язва, ана 5584 кас яшамишзава. === Миллетар === {| class="wikitable" |- ! Миллет !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2001)|2001 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |date=2013-12-04 }}</ref> !! Пай !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2011)|2011 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |date=2023-04-25 }}</ref> !! Пай |- | '''Вири агьалияр''' || align="right"|276 233 || 100 % || align="right"|265 770 || 100 % |- | [[Эрменияр]] || align="right"|257 362 || 93,17 % || align="right"|247 853 || 93,26 % |- | [[Езидар]] || align="right"|17 665 || 6,39 % || align="right"|16 906 || 6,36 % |- | [[Урусар]] || align="right"|480 || 0,17 % || align="right"|426 || 0,16 % |- | [[Ассирияр]] || align="right"|242 || 0,09 % || align="right"|178 || 0,07 % |- | [[Курдар]] || align="right"|128 || 0,05 % || align="right"|157 || 0,06 % |- | [[Украинар]] || align="right"|74 || 0,03 % || align="right"|82 || 0,03 % |- | [[Гуржияр]] || align="right"|Малуматар авач || Малуматар авач || align="right"|59 || 0,02 % |- | Масабурни <br>къалур тавунвайбур || align="right"|282 || 0,10 % || align="right"|109 || 0,04 % |} == Вилаятдин кьилер == * [[Седрак Ованнисян]] (1996—1998) * [[Альберт Героян]] (1998—2006) * [[Ашот Каграманян]] (2006—2018) * [[Гагик Мириджанян]] (2018) * [[Амбарцум Матевосян]] (с 2018) Алай чӀаван вилаятдин кьил Амбарцум Матевосян [[Гуьмри]] шегьерда 1992-лагьай йисуз вичин дидедиз хьана. Ада Гросмонтдин колледж (2009—2012 йй.) ва [[Сан-Диего]]дин Гьукуматдин университет акьалтӀарна (2012—2015 йй.), кьведни [[Калифорния]]да авай кӀелдай чкаяр я. Эрменистандин Америкадин университетда гуманитарни жемятрин илимрин факультетдин менеджервиле кӀвалахна (2016—2018 йй.). == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://armavir.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919191932/http://armavir.mtad.am/ |date=2017-09-19 }}{{ref-hy}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Armenia-geo-stub}} {{Эрменистандин административ паюн}} [[Категория:Эрменистандин марзар]] or53g674ii46cm6hri3oy9qa96pk59f 0 12861 98249 98180 2026-04-30T11:38:02Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98249 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Самегрело-Вини Сванетия |тамам тӀвар = {{lang-ka|სამეგრელო-ზემო სვანეთი}} |пайдах = Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб = Coats of arms of None.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Самегрело и Земо-Сванети на административной карте Грузии.png |уьлкве = Гуржистан |административ паюн = 1 крайдик квай шегьер, 8 [[Грузиядин муниципалитетар|муниципалитетар]] |кьилин шегьер = [[Зугдиди]] |шегьерар = Зугдиди, [[Поти]], [[Сенаки]] |кьилин жуьре = [[Губернатор]] |кьил = Александр Моцерелия |майдан = 7 441,5 |ччилдин чка = |чӀал = [[гуржи чӀал|гуржи]] |агьалияр = 330 761 |агьалийрин чка = 5 |агьалидин чуькьуьнвал = 44 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO = GE-SZ |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт = http://www.szs.gov.ge/ |commonscat = }} '''Самегрело-Вини Сванетия''' край ({{lang-ka|სამეგრელო-ზემო სვანეთი}}) — [[Гуржистан]]да авай велаят я. Майдан — 7 441,5 км². Агьалияр — 330 761 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 44 кас/км². Административ юкь — [[Зугдиди]] я. Самегрело-Вини Сванетиядик ЧӀулав гьуьлуьн рагъэкъечӀдай падни Мегрелиядин гьадак квай чилерни ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъен кьибле пад — Вини Сванетия. АдайтӀуз Ингури, Риони, Цхенискалини Хоби вацӀар физава. Гуржистандин виридалайни кьакьан велаят я.<ref>[https://georgiantravelguide.com/ru/svaneti Сванетия]</ref> == География == Велаятди Гуржистандин рагъакӀидайпата чка кьунва. Кефер пата ам [[Россия]]дихъни [[Абхазия]]дихъ сергьят тухузава. Адак тарихвилин [[Мингрелия]]дин виридалайни чӀехи пайни Сванети региондин кефер пад ква. Ам муьжуьд муниципалитетдал пай жезва, чпин административ юкьвариз талукь тӀварар алай — Абаша, Хоби, Мартвили, Местиа, Сенаки, Зугдиди, Чхорозгуни Заленджиха. Административ юкьв Зугдидини кьведлагьай шегьер Поти са муниципалитетдикни квайбур туш. Велаятдин чилин гьяьркьувал 7441 кв.км. яз, Гуржистандин майдандин 10,6 % кьунва. И патай ам Гуржистанда кьведлагьай чкадал ала. Тамари 3,01 кв.км. кьунва, велаятдин чилин 40,7 %.<ref>[http://travelgeorgia.ru/38/ Самегрело]</ref> РагъакӀидай патахъай велаятди Абхазиядихъни ЧӀулав гьуьлуьхъ галаз сергьят тухузва. Кефер пата Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъенихь галаз. Кефер-рагъакъатдай патани рагъакӀидай пата Рача-Лечхуми-Агъа Сванетиядихъ галаз, кьибле-рагъакӀидай пата Имеретиядихъ галазни кьибле пата Гуриядихъ галаз. Вини Сванетия Гуржистандин виридалайни кьакьан пад я. Адан майдандин 96 % 1000 метр кьакьанвилин дережадилай вине ава. 65,8 % 2000 метрдилай винихъ. == Агьалияр == 2014 йисан велаятда 330 761 кас яшамиш жезвай. Гьабурукай 328 662 кас (99,37 %) [[гуржияр]] я, 1 173 кас (0,35 %) — [[урусар]], гьакӀни [[украинвияр]] (312 кас), эрменарни (143 кас).<ref name="აღწერა 2014">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014 |date=ნოემბერი 2014 |publisher=საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური |accessdate=7 ნოემბერი, 2016}}</ref> Самегрело-Вини Сванетиядал яшамиш жезвай гуржияр [[мингрелар|мингрелрални]] (97 % далди) [[сванар|сванрал]] (3 % далди) пай жезва. Сванар велаятдин кефер пата авай [[Сванетия]]дик квайбур я.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm georgia-ethnic-2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2020-12-20 }}</ref> Агьалийрин 98,58 % православ [[хашпересар]] я. [[Мусурманар]] велаятдин агьалийрин 0,23 % я. ГьакӀни гьабурукай гъейри Армени хашпересвиликни Рим-католиквилик квайбур ава.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/georgia-religion2014b.htm georgia-religion2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610154827/http://pop-stat.mashke.org/georgia-religion2014b.htm |date=2023-06-10 }}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.szs.gov.ge/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126153321/http://szs.gov.ge/ |date=2020-11-26 }}{{ref-ka}} {{Georgia-geo-stub}} {{Гуржистандин административ паюн}} [[Категория:Гуржистандин краяр]] meb7riq0633tsq0u0z4d88gbq4f2fys 0 12870 98218 97586 2026-04-30T06:57:55Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98218 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Гехаркуник марз |тамам тӀвар ={{lang-hy|Գեղարքունիքի մարզ}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coats of arms of None.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Gegharkunik.svg |уьлкве = Эрменистан |административ паюн =5 шегьердин ва 52 хуьруьн муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Гавар (шегьер)|Гавар]] |шегьерар = Гавар, [[Варденис]], [[Севан (шегьер)|Севан]], [[Мартуни (Гегаркуник)|Мартуни]] |кьилин жуьре = [[Марзпет]] |кьил =Гнел Саносян |майдан =3 655 |ччилдин чка = |чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]] |агьалияр =235 075 |агьалийрин чка =7 |агьалидин чуькьуьнвал =64,31 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =AM.GR |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://gegharkunik.mtad.am/ |commonscat = }} '''Гехаркуник вилаят''', ''' Гехаркуник марз''' ([[Эрмени чӀал|эрм.]] Գեղարքունիքի մարզ) — [[Эрменистан]]дин рагъэкъечӀдай пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я. Чилин кьадар — 3 655 км². Агьалийрин кьадар — 235 075 кас я. Агьалийрин къалинвал — 64,31 кас/км² я. Административ юкь — [[Гавар (шегьер)|Гавар]] шегьер я. Гилан вилаятдин кьил Гнел Саносян я, ам 2018-лагьай йисан 10-лагьай октябрдиз тайинарна<ref>[https://www.gov.am/ru/regions/922/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Гнел Саносян]</ref>. == Тарих == Гилан Гехаркуник вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам [[Варденис район|Варденис]], [[Камодин тӀварунихъ галай район|Камодин тӀварунихъ галай]], [[Красносельск район (Эрменистан)|Красносельск]], [[Мартуни район (Эрменистан)|Мартуни]] ва [[Севан район|Севан]] районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Эрменистан республикадин административни территориал паюникай тир къанун]</ref>. == География == Гегаркуник марзди юкьван Эрменистандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Чилин кьадар 5 349 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 18 % гьалтзава), и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа садлагьай чкадал ала. Тарихдалди, гилан марздин чилер Сур Эрменистандин Сюник вилаятдин Гегаркуник ва Сотк кантонри, ва гьакӀни Айрарат вилаятдин Мазаз ва Варажнуник кантонри кьунва. Гегаркуник вилаят гилан Эрменистандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, ада вири патарихъай Севан вир элкъуьрна кьунва. Уьлкведин къене ам рагъакӀидай пата [[Тавуш марз|Тавуш]], [[Котайк марз|Котайк]] ва [[Арарат марз]]рихъ галаз, гьакӀни кьибле пата [[Вайоц Дзор марз]]дихъ галаз са сергьятра ава. Адалай гъейри, [[Азербайжан]]дин [[Дашкесан район|Дашкесан]] ва [[Кедабек район]]ри, ва гьакӀни Суван Къарабагъдин Республикадин [[Шаумянан район]]ди Гегаркуник вилаятдин рагъэкъечӀдай патан сергьят туькӀуьрзава. Гегаркуник вилаятдик акатзавай эрмени эксклав алай чӀавуз Азербайжандин оккупациядикни контролдик ква. Гегаркуникдиз суван ландшафт хас я. РагъакӀидай пата Гегам сувар, кьибледин пата Варденис сувар, рагъэкъечӀдай пата Севан сувар, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Майапор сувар, кефердин пата Кенац сувар . Суварин кьакьанвал гьуьлуьн дережадилай 2500 — 3500 метрдин арада галтад жезва. Виридалайни кьакьан кӀукӀ — Аждахак сув (3597 метр), Гегам цӀиргъинин рагъакӀидай пата алайди. Севан вире вилаятдин юкьва, 1900 метрдин кьакьандал чка кьунва, адан майдан 1260 км² я (Гегаркуник майдандикай ада 23,5 % кьунва)<ref>[http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=3417 Gegharkunik agroweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117021121/http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=3417 |date=2015-11-17 }}</ref> (around 23,5 % of the area of Gegharkunik). 82 км яргъивал авай Варденис цӀиргъини Гегаркуник марз Вайоц Дзор вилаятдива чара ийизва. Виридалайни кьакьан кӀукӀ — Варденис сув (3522 метр) я. Гегаркуникдиз хъуьтӀуьз — къайи ва жив квай, гатуз — чими ва ламу климат хас я. Йисан къваларин дережа 2000 метрдилай агъуз кьакьандал — 500—600 мм-рин арада галтад жезва, суван арайра ам 1000 мм-дихъ агакьзава<ref>[http://sevanlake.am/lake-sevan/ Lake Sevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101021932/http://sevanlake.am/lake-sevan/ |date=2020-11-01 }}</ref>. Севан вир — Эрменистандинни Кьибледин Къавкъаздин виридалайни чӀехи уьцӀуь тушир яд авай чка я. 32,92 млрд м³ цин объем аваз Севан вирез экологиядин патахъай вири региондиз талукь тир зурба метлеб ава. Гетик, Гаварагет ва Масрик марздин асул метлеб авай вацӀар я. == Агьалияр == 2011-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Гегаркуникда 235 075 кас яшамишзавай тир (119 180 итим ва 115 895 паб), яни уьлкведин вири агьалийрикай 7,8 % туькӀуьрзава. Шегьерра 71 423 кас яшамишзава (30,4 %), хуьрера — 163 652 кас (69,6 %). Вилаятда 5 шегьердин ва 87 хуьруьн жемят ава. Виридалайни чӀехиди Гавар шегьер язва (20 765 кас). ГьакӀни Севан, Мартуни, Варденис ва Чамбарак шегьеррин юкьвар хьиз гьисабзава. Варденик хуьр (9880 кас) Гегаркуникдинни вири Эрменистандин виридалайни чӀехи хуьр язва<ref>[http://samogoo.net/samoe-bolshoe-selo-v-armenii-traditsii-sela.html Samogo.Net — Эрменистанда авай виридалайни чӀехи хьур — хуьруьн адетар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030230611/http://samogoo.net/samoe-bolshoe-selo-v-armenii-traditsii-sela.html |date=2019-10-30 }}</ref>. === Миллетар === {| class="wikitable" |- ! Миллет !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2001)|2001 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |date=2013-12-04 }}</ref> !! Пай !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2011)|2011 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |date=2023-04-25 }}</ref> !! Пай |- | '''Вири агьалияр''' || align="right"|237 650 || 100 % || align="right"|235 075 || 100 % |- | [[Эрменияр]] || align="right"|236 804 || 99,64 % || align="right"|234 474 || 99,74 % |- | [[Урусар]] || align="right"|430 || 0,18 % || align="right"|328 || 0,14 % |- | [[Курдар]] || align="right"|116 || 0,05 % || align="right"|87 || 0,04 % |- | [[Езидар]] || align="right"|8 || <0,01 % || align="right"|57 || 0,02 % |- | [[Украинар]] || align="right"|56 || 0,02 % || align="right"|43 || 0,02 % |- | Масабурни <br>къалур тавунвайбур || align="right"|236 || 0,10 % || align="right"|86 || 0,04 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://gegharkunik.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019132147/http://gegharkunik.mtad.am/ |date=2019-10-19 }}{{ref-hy}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Armenia-geo-stub}} {{Эрменистандин административ паюн}} [[Категория:Эрменистандин марзар]] 7bz0ph0vvg9l7gy2n7hiuqa1kt4j1gd 0 12871 98231 97587 2026-04-30T08:50:00Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98231 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Котайк марз |тамам тӀвар ={{lang-hy|Կոտայքի մարզ}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Kotayk marz gerb.jpg |гербдин кьадар = 125px |карта = Kotayk.svg |уьлкве = Эрменистан |административ паюн =7 шегьердин ва 35 хуьруьн муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Раздан (шегьер)|Раздан]] |шегьерар = Раздан, [[Абовян (шегьер)|Абовян]], [[Егвард]], [[Нор-Ачин]], [[Чаренцаван]] |кьилин жуьре = [[Марзпет]] |кьил =Романос Петросян |майдан =2 100 |ччилдин чка = |чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]] |агьалияр =254 397 |агьалийрин чка =4 |агьалидин чуькьуьнвал =121,14 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =AM.KT |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://kotayk.mtad.am/ |commonscat = }} '''Котайк вилаят''', ''' Котайк марз''' ([[Эрмени чӀал|эрм.]] Կոտայքի մարզ) — [[Эрменистан]]дин юкьван пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я. Чилин кьадар — 2 100 км². Агьалийрин кьадар — 254 397 кас. Агьалийрин къалинвал — 121,14 кас/км². Административ юкь — [[Раздан (шегьер)|Раздан]] шегьер я. Гилан вилаятдин кьил Романос Петросян я, ам 2018-лагьай йисан 1-лагьай июндиз тайинарна<ref>[https://www.gov.am/ru/regions/811/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Романос Петросян]</ref>. == Тарих == Гилан Котайк вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам [[Котайк район|Котайк]], [[Наири район|Наири]] и [[Раздан район]]ар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Эрменистан республикадин административни территориал паюникай тир къанун]</ref>. == География == Вилаятди Эрменистандин юкьва чка кьунва, адан чилин кьадар — 2089 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 7 % гьалтзава). Ам рагъэкъечӀдай пата [[Гехаркуник марз|Гегаркуник]], кефердинни рагъэкъечӀдай пата [[Тавуш марз|Тавуш]], кефердин пата [[Лори марз|Лори]], рагъакӀидай пата [[Арагацотн марз|Арагацотн]], кьибледин пата [[Арарат марз]]арихъ галаз, ва гьакӀни кьиблединни рагъакӀидай пата меркез тир [[Ереван]]дихъ галаз са сергьятра ава. Тарихдалди, гилан вилаятди чилер асул гьисабдалди Сур Эрменистандин Айрарат региондик акатзавай Арагацотн, Котайк, Варажнуник ва Мазаз кантонрин чилер кьунва. Котайкди [[Араратдин кьулувал|Араратдин кьулувилин]] кефердинни рагэкъечӀдай пай кьунва. [[Раздан (вацӀ)|Разданни]] [[Азат (вацӀ)|Азат]] вацӀарин арада авай Котайк кьулувализ 1200—1500 метр кьакьанвал ава. Кефердинни рагэкъечӀдай пата Гегам сувар гзаф ава, Аждахак, Хатисни Гутанасар сувар кваз. Кефердин пата вилаят Памбак суварив мукьув жезва, рагъакӀидай пата Цахкуняц ва кьиблединни рагъакӀидай пата Вохджаберд суварри чка кьунва. Гегам вулкандикай зиян галукьнавай Котайк маздин рельеф лавадалдини туфдалди кӀевна. Вилаятдин кьилинбур Раздан, Гетарни Азат вацӀар язва. Акна вир 3032 метрдин кьакьандал ала, ам квачиз марзда мад вирер авай туш. Вилаятдин климат пара жуьреба-жуьрединди я. Ам кьибледин пата жедай кьурагьни кьурвал квай климатдин ва юкьванни кефердин пата жедай живедин климатдин арада галтад жезва. Кьурвал квай арайра йиса 200 мм-далай тӀимил къвалар къвазва, маса чкайра — абур 400—900 мм-дин арада галтад жезва. == Агьалияр == === Миллетар === {| class="wikitable" |- ! Миллет !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2001)|2001 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |date=2013-12-04 }}</ref> !! Пай !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2011)|2011 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |date=2023-04-25 }}</ref> !! Пай |- | '''Вири агьалияр''' || align="right"|272 469 || 100 % || align="right"|254 397 || 100 % |- | [[Эрменияр]] || align="right"|266 023 || 97,63 % || align="right"|249 508 || 98,08 % |- | [[Езидар]] || align="right"|4 097 || 1,50 % || align="right"|3 211 || 1,26 % |- | [[Ассирияр]] || align="right"|950 || 0,35 % || align="right"|676 || 0,27 % |- | [[Урусар]] || align="right"|684 || 0,25 % || align="right"|590 || 0,23 % |- | [[Курдар]] || align="right"|229 || 0,08 % || align="right"|94 || 0,04 % |- | [[Украинар]] || align="right"|85 || 0,03 % || align="right"|93 || 0,04 % |- | [[Грекар]] || align="right"|53 || 0,02 % || align="right"|70 || 0,03 % |- | Масабурни <br>къалур тавунвайбур || align="right"|348 || 0,13 % || align="right"|155 || 0,06 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://kotayk.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825220558/http://kotayk.mtad.am/ |date=2018-08-25 }}{{ref-hy}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Armenia-geo-stub}} {{Эрменистандин административ паюн}} [[Категория:Эрменистандин марзар]] faguvxpce2mhexkf5ksmffkvufvbojd 0 12873 98243 97531 2026-04-30T09:59:56Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98243 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Лори марз |тамам тӀвар ={{lang-hy|Լոռու մարզ}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Lori marz coa.gif |гербдин кьадар = 125px |карта = Lori.svg |уьлкве = Эрменистан |административ паюн =7 шегьердин ва 50 хуьруьн муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Ванадзор]] |шегьерар = Ванадзор, [[Алаверди]], [[Спитак]], [[Степанаван]] |кьилин жуьре = [[Марзпет]] |кьил =Андрей Гукасян |майдан =3 789 |ччилдин чка = |чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]] |агьалияр =235 537 |агьалийрин чка =6 |агьалидин чуькьуьнвал =62,16 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =AM.LO |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://lori.mtad.am/ |commonscat = }} '''Лори вилаят''', '''Лори марз''' ([[Эрмени чӀал|эрм.]] Լոռու մարզ) — [[Эрменистан]]дин кефердин пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я. Чилин кьадар — 3 789 км² я. Агьалийрин кьадар — 235 537 кас я. Агьалийрин къалинвал — 62,16 кас/км² я. Административ юкь — [[Ванадзор]] шегьер я. Гилан вилаятдин кьил Андрей Гукасян я, ам 2018-лагьай йисан 10-лагьай октябрдиз тайинарна<ref>[hhttps://www.gov.am/ru/regions/919/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Андрей Гукасян]</ref>. == ТӀвар == Лори тӀвар (гуржи чӀала ам Loré ლორე хьиз чидайди) асулдай авай эрмени гаф я ({{lang-hy|լոր}} — «туртур»)<ref name="Hewsen">{{cite book|last=Hewsen|first=Robert H.|authorlink=Robert H. Hewsen|title=Armenia: A Historical Atlas|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2001|isbn=0-226-33228-4|p=114}}</ref><ref name="Ган, Карл Фон">{{статья |автор=[[Ган, Карл Фон|Ган К. Ф.]] |заглавие=Опыт объяснения кавказских географических названий |ссылка= |язык= |автор издания= |издание=Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа |тип= |место= |издательство= |год=1909 |том=40 |страницы=}}</ref>.. XI-лагьай виш йисуз Давид I Чил авачирда Лори лугьудай кӀевирнавай шегьер эцигайла адан тӀвар садлагьай гъилера кьунва. Къала тир шегьер 1065-лагьай йисуз Ташир-Дзорагет королвилин меркез хьана. Гуьгъуьнлай Лори тӀвар вири регионда чкӀана ва сифтедин Ташир тӀвар чуькьвена арадай акъудна. == Тарих == Стратификация авур Куртан I памятник (ана ашел индустрияр гьатнава) Палеолитдин сифте кьилериз талукь я<ref>[http://antropogenez.ru/single-news/article/156/ Древнейший ашель — в Армении?]</ref><ref>[http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/polevye-issledovaniya-otdela-paleolita-iimk-ran-v-2015-g-1 Полевые исследования Отдела палеолита ИИМК РАН в 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120151125/http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/polevye-issledovaniya-otdela-paleolita-iimk-ran-v-2015-g-1 |date=2016-11-20 }}</ref>. Инин медениятдин къатарин яш — 1 млн кьван йис я<ref name="ЛБ2015">[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансформации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=2015-11-21 }}</ref>. Чи эрадилай вилик галай II-лагьай виш йисалай гатӀумна чи эрадин V-лагьай виш йисал кьван вилаятдин чилер Сур Эрменистандик акатзавай тир. 861-лагьай йисалай гуьгъуьниз Багратидрин династия авай чӀавуз ам [[Ани пачагьвал|Ани пачагьвилик]] акатзавай тир. Гуьгъуьнлай, феодал чкӀайвилин гъиляй 978-лагьай йисуз ина Ташир-Дзорагет пачагьвал арадал акъатна. Гьа чӀавуз Эрменистандин пачагь тир Смбат III-лагьайдан стхадиз — Гурген I-лагьайда пачагьдин титул къачуна ва Баградитрин ташир-дзогаретрин цӀарцӀин бине эцигна. Ташир-Дзорагет пачагьвал гилан Эрменистандин, Гуржистандинни Азербайджандин чилерал алай тир. 1118-1122-лагьай йисариз Давид IV Эцигайди гуржи пачагьди Лори дяведалди къачуна ва Орбели сихилдин гъилик гана. Са шумуд йисалай — 1177-лагьай йисуз агалкьун авачир къарагъун хьайидлай кьулухъ 1185-лагьай йисуз Лори Закарянрин сихилдиз гана. 1280-лагьай йисуз Лори мугъулри дяведалди къачуна. 1286-1346-лагьай йисариз гуржи пачагь Георгий V ЦӀапӀрапӀ гудайда Лори къахчуна. Гуьгъуьнлай атай йисариз ва 1490-лагьай йисуз сад тир Гуржистан чкӀадалди Лори Гуржи пачагьвилик акатзавай тир. 1555-лагьай йисуз Амасиеда кутӀуннавай ислягьвилин икьрардалди, Лори Сефевидриз элячӀна. Административ рекьяй ам Картли пачагьвилик акатна. 1762—1801-лагьай йисариз Картли-Кахети пачагьвлин пай тир. 1801 — 1840-лагьай йисариз Лори Гуржи губерниядик акатзавай тир. 1840 — 1846-лагьай йисариз ам Гуржи-Имерети губерниядик акатзавай тир. 1846 — 1917-лагьай йисариз ам Тифлис губерниядик акатзавай тир. 1918-лагьай йисуз Эрмени-Гуржи дяве хьайидлай кьулухъ Лорида нейтрал зона туькӀуьриз гатӀумна. 1921-лагьай йисуз Кавбюродин пленумди, Сталинан иштираквал кваз, ва гьакӀни Гуржистандин ССР-дин ва Эрменистан ССР-дин Къецепатан крарин халкьдин комиссарин Сванидзединни Мравянан иштираквал кваз, вичин къарардалди виликан нейтрал тир Лори зона Эрминистан ССР-дихъ гилигна<ref>[http://www.apsny.ge/analytics/1267415329.php Apsny.ge: Лорийская область — историческая территория Грузии]</ref>. Гилан Лори вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам [[Гугарк район|Гугарк]], [[Ташир район|Ташир]], [[Спитак район|Спитак]], [[Степанаван район|Степанаван]] ва [[Туманян район]]ар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Эрменистан республикадин административни территориал паюникай тир къанун]</ref>. == География == Лори марз гилан Эрменистандин кефердин пата чка кьунва. Адан чилик кьадар (вири уьлкведин майдандикай адал 12,7 % гьалтзава). Ам рагъэкъечӀдай пата [[Тавуш марз|Тавуш]], кьиблединни [[Котайк марз|Котайк]], кьиблединни рагъакӀидай пата [[Арагацотн марз|Арагацотн]], рагъакӀидай пата [[Ширак марз]]арихъ галаз са сергьятра ава. ГьакӀни адаз [[Гуржистан]]дин [[Квемо-Картли]] вилаятдихъ галаз умуми сергьят ава. Тарихдалди, гилан вилаятдин чилер Сур Эрменистандин Гугарк провинциядик акатзавай Ташир, Богнопор ва Дзорапор кантонрихъ галаз галкӀанва. Лори — суван чил я, ина Джавахети, Базума, Памбака, Гугарка, Халаба ва Сомхети цӀиргъер тафаватлу я. Вилаятдин виридалайни кьакьан кӀукӀ — Ачкасар сув (3196 метр), Джавахети цӀиргъиник квайди. Виридалайни аскӀан чка (380 метр) вилаятдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Дебед дугуна ала. Вилаятдин кьилин ресурс Дебед вацӀни адан Дзорагет, Памбак ва Марцагет агъавацӀар язва. Вилаятдиз акьалтӀа мекьи, пара жив квай кьуьдни хъуьтул гад хас я. Йисан гьалдин къваларин дережа: 600—700 мм я. == Агьалияр == === Миллетар === {| class="wikitable" |- ! Миллет !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2001)|2001 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |date=2013-12-04 }}</ref> !! Пай !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2011)|2011 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |date=2023-04-25 }}</ref> !! Пай |- | '''Вири агьалияр''' || align="right"|286 408 || 100 % || align="right"|235 537 || 100 % |- | [[Эрменияр]] || align="right"|280 471 || 97,93 % || align="right"|231 066 || 98,10 % |- | [[Урусар]] || align="right"|3 882 || 1,36 % || align="right"|3 152 || 1,34 % |- | [[Езидар]] || align="right"|793 || 0,28 % || align="right"|652 || 0,28 % |- | [[Грекар]] || align="right"|655 || 0,23 % || align="right"|360 || 0,15 % |- | [[Гуржияр]] || align="right"|Малуматар<br>авач || Малуматар<br>авач || align="right"|100 || 0,04 % |- | [[Украинар]] || align="right"|138 || 0,05 % || align="right"|91 || 0,04 % |- | Масабурни <br>къалур тавунвайбур || align="right"|469 || 0,16 % || align="right"|116 || 0,05 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://aragatsotn.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113085952/http://aragatsotn.mtad.am/ |date=2019-11-13 }}{{ref-hy}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Armenia-geo-stub}} {{Эрменистандин административ паюн}} [[Категория:Эрменистандин марзар]] 52ok34nw8b6260tgo6cc3bnyh4wtv9n 0 13717 98209 96220 2026-04-30T05:24:57Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98209 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Апшерон район |тамам тӀвар ={{lang-az|Abşeron rayonu}} |карта = Absheron District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =15 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Хырдалан]] |шегьерар = |кьилин жуьре = |кьил =Ирада Акиф гызы Гуьлмамедова |майдан =1 546 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =210 100 |агьалидин чуькьуьнвал =135,9 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-ABS |телефондин код =+994 012 |почтунин индекс =AZ 0100 |сайт =http://absheron-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Апшерон район''' ({{lang-az|Abşeron rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 546 км². Агьалияр — 210 100 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 135,9 кас/км². Административ юкь — [[Хырдалан]] я. == Тарих == Райондин тӀвар вичи чка кьур полуостровдин тӀварцӀелай атайди я. Са бязи алимрин фикирдалди, тӀвар «аб» (яд) ва «шоран» (кӀуь) лугьудай персрин гафарилай атайди — санал «кӀуь яд» лагьай чӀал жезва. Маса версиядив кьурвал, ам [[Афшарар]] лугьудай туьрк тайифадилай атайди я. Бязи малуматралди, [[ПӀираллагьи]] островдин мукьвал Афшаран лугьудай яшамиш жезвай чка алай тир, адай тӀуз Дербентдай Персиядиз каравандин рехъ физвай тир<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=10 |isbn= |ref=}}</ref>. Район 1963 йисан 4-лагьай январдиз туькӀуьрнава.<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Абшерон рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 31}}</ref>. Район кьве индустриал юкь — [[Баку]]ни [[Сумгаит]] — игьтияжар хуьруьн майишатдин продукциядалди таъминарун патал арадал гъанва<ref name = "Az-distr">{{cite web |url = https://azerbaijan.az/_Districts/_districts_r.html |deadlink = yes |title = Azerbaijan |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190524211511/http://azerbaijan.az/_Districts/_districts_r.html |archivedate = 2019-05-24 }}</ref>. 1990-лагьай йисуз адан ибаратдикай [[Хизи район]] хкуднава. == География == Районди Азербайжандин рагъэкъечӀдайпата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Сумгаит]] шегьердихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Хизи район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Гобустан район]]дихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Аджикабул район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Баку]] шегьердихъ галаз сергьятдал ала. == Агьалияр == Йисариз килигна Апшерон райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref>[http://absheron-ih.gov.az/page/12.html Əhalisi — ABŞERON RAYON Icra Hakimiyyəti]</ref>: {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1976 йис|1976]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2018 йис|2018]]''' |- |'''Агьалияр''' |52 445 |{{гзаф хьун1}} 54 400 |{{гзаф хьун1}} 60 960 |{{гзаф хьун1}} 81 423 |{{тӀимил хьун1}} 73 100 |{{гзаф хьун1}} 81 798 |{{гзаф хьун1}} 189 984 |{{гзаф хьун1}} 197 700 |{{гзаф хьун1}} 200 200 |{{гзаф хьун1}} 210 100 |} Эхиримжи йисар районда авай агьалийрин къалинвал пара чӀехи хьинва. Мисал патал, 1976-лагьай йисуз агьалийрин къалинвал 14,7кас/км² тир<ref name="АСЭ" />. 2009-лагьай йисуз и къалурзавай лишан 139 кас/км²-див агакьна<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Abşeron rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. 2009-лагьай йисан малуматралди, агьалийрикай 82% шегьеррани поселкайра яшамиш жезва. == Инфраструктура == Вири санлай къачурла райондин территориядай 856,8 км авторекьер физва<ref>[http://absheron-ih.gov.az/page/24.html İnfrastruktur — ABŞERON RAYON Icra Hakimiyyəti]</ref>. Агьалияр электроэнергиядалди датӀана таъаминарун патал Апшерон районда 12 подстанцияди кӀвалахзва. 2007-лагьай йисуз районда 30288 нумрадиз кьван жедай АТС авай тир, абурукай 26966 нумра ишлемишзвай тир. 2008-лагьай йисан малуматралди районда 20 почтадин хел авай тир, абурукай 17-даз рахадай пункт, 3-даз - интернет-клуб авай тир<ref name="АНЭ-1" />. == [[Азербайжандин автомобил индексар| Автомобил нумраярин индексар]] == Апшерон районда автомобил регистрациядин нумраярин индекс 01 я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://absheron-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] fm3wqhbszyypgrlsel7p4t2o6vcoh7o 0 13718 98203 88889 2026-04-30T04:46:00Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98203 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Агъдаш район |тамам тӀвар ={{lang-az|Ağdaş rayonu}} |герб = |карта = Agdash District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =51 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Агдаш]] |шегьерар = Агъдаш |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Рафик Нифталиев |майдан =1 023 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр = 111 106 |агьалидин чуькьуьнвал =108,9 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-AGS |телефондин код =+994 193 |почтунин индекс =AZ 0300 |сайт =http://www.agdam-ih.gov.az/ |commonscat = Agdash Rayon }} '''Агъдаш район''' ({{lang-az|Ağdaş rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 023 км². Агьалияр — 111 106 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 108,9 кас/км². Административ юкь — [[Агъдаш]] я. == Тарих == «Агъдаш» топоним [[Афшарар]] лугьудай туьркни огъуз тайифадин Агъдаш сихилдилай атайди я<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрнава<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьванпата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Шеки район]]дихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ [[Огъуз район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Кьвепеле район]]дихъ, [[Гейчай район]]дихъ ва [[Ужар район]]дихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ [[Зердаб район]]дихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Барда район]]дихъ ва рагъакӀидай патахъ [[Евлах район]]дихъ сергьятдал ала. Агъдаш районди [[Ширвандин кьулувал|Ширвандин кьулувилин]] кефердинни рагъэкъечӀдай пата ва Аджиноурдин предгорьедин кьибледин пата чка кьунва. Райондин рельеф чӀехи пай аранар я, адан кефердин пата суварни ава (Буздагъдин цӀиргъ, вини кьилин кьакьанвал — 700 метр). Ина зур-къумлухдин ва кьуру дуьзен чуьлуьн ландшафтар гьалтзава. Климат — юкьван гьалдин пара чимиди, кьуру субтропикринди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура 1,2 — 1,4°С, июлдиз — 25 — 27°С я. Къваларин юкьван гьалдин йисан дережа — 300—450 мм я. Агъдаш райондай тӀуз Турианчай физва, кефердинни рагъакӀидай сергьят тирвал [[Кура (вацӀ)|Кура]] авахьзава. Райондин Кьилин Ширвандин коллектор эгечӀзава, Турианчай вацӀал гидротӀвал эцигна<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Ağdaş rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref><ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Абшерон рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 31}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Агъдаш райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref name="автоссылка1">Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/><ref name="АСЭ"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1976 йис|1976]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2017 йис|2017]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |58 064 |{{тӀимил хьун1}} 40 446 |{{гзаф хьун1}} 60 172 |{{гзаф хьун1}} 64 900 |{{гзаф хьун1}} 67 920 |{{гзаф хьун1}} 74 466 |{{гзаф хьун1}} 76 200 |{{гзаф хьун1}} 89 214 |{{гзаф хьун1}} 98 599 |{{гзаф хьун1}} 103 300 |{{гзаф хьун1}} 104 400 |{{гзаф хьун1}} 107 900 |{{гзаф хьун1}} 111 106 |} 1976 йисуз агьалийрин къалинвал 61,9 кас/км²дал тир<ref name="АСЭ" />, 2017 йисуз — 106 кас/км²-дал хьана. 2009 йисан гьалдиз килигна, агьалийрикай 66,6 % хуьрера яшамиш жезва<ref name="автоссылка1" />. == Административ паюн == Агъдаш район 26 муниципалитетдикай ибарат я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.agdam-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] 3vyxqskpg6u2g86ryzd72e70293uj46 0 13719 98204 84643 2026-04-30T04:46:21Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98204 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Агъжабеди район |тамам тӀвар ={{lang-az|Ağcabədi rayonu}} |карта = Aghjabadi District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =46 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Агъжабеди]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Рафил Исрафил оглы Гусейнов |майдан =1 760 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =136 700 |агьалидин чуькьуьнвал =77,67 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-AGC |телефондин код =+994 113 |почтунин индекс =AZ 0400 |сайт =http://www.agcabedi-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Агъжабеди район''' ({{lang-az|Ağcabədi rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 760 км². Агьалияр — 136 700 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 77,67 кас/км². Административ юкь — [[Агъжабеди]] я. == Тарих == «Агъжабеди» топоним туьрк «агъжа» (цӀару хьтин) ва «бет» (суван гуьне) гафарилай атайди я<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=20 |isbn= |ref=}}</ref>. И фикир райондин рельфдини акунри тестикьарзава. Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна ва [[Агъдам район]]дин ибаратдик кутуна. ЦӀийи кьилелай ам 1965 йисан 6-лагьай январдиз туькӀуьрна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Барда район]]дихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ [[Зердаб район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Бейлаган район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Физули район]]дихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Ходжавенд район]]дихъ ва кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Агъдам район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Агъжабеди районди Кура-Араксдин арандин Милдинни Къарабагъдин кьулувилерал чка кьунва<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Ağcabədi rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. В советский период в районе проводились мелиорационные и дренажные работы<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Абшерон рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 113–114}}</ref>. Климат — юкьван гьалдин пара чимиди, кьуру субтропикринди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура 1,2 — 1,7°С, июлдиз — 25 — 26°С. Къваларин юкьван гьалдин йисан дережа — 300—500 мм я<ref name="АНЭ-1"/>. == Агьалияр == Йисариз килигна Апшерон райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/><ref name="АСЭ"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1976 йис|1976]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2018 йис|2018]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |35 133 |{{гзаф хьун1}} 40 279 |{{гзаф хьун1}} 59 837 |{{гзаф хьун1}} 64 400 |{{гзаф хьун1}} 68 205 |{{гзаф хьун1}} 90 345 |{{гзаф хьун1}} 92 000 |{{гзаф хьун1}} 107 833 |{{гзаф хьун1}} 121 707 |{{гзаф хьун1}} 127 300 |{{гзаф хьун1}} 128 700 |{{гзаф хьун1}} 134 656 |{{гзаф хьун1}} 136 700 |} 1976 йисуз агьалийрин къалинвал 36,7 кас/км²-дал тир<ref name="АСЭ" />, 2009 йисуз — 106 кас/км²-дал хьана. 2009 йисан гьалдиз килигна, агьалийрикай 62 % хуьрера яшамиш жезва. == Административ паюн == Райондин ибаратдик 1 шегьердинни 45 хуьруьн муниципалитет акатзава. == Инфраструктура == Вири санлай къачурла райондин территориядай 844,9 км авторекьер физва[11]. Агьалияр электроэнергиядалди датӀана таъаминарун патал Агъжабеди районда 4 подстанцияди кӀвалахзва. 2013 йисуз районда 30 АТС авай тир, абуру алакъадивди 46 яшамиш жезвай чка таъминарзава. 2008 йисан гьалдиз килигна районда 29 почтадин хиле кӀвалахзава. 2003—2013 йисарин къене тилифундин нумрайрин кьадар 2,4 сеферда пара хьанва, Интернетдикай менфят къачузвайбурун 7,7 сеферда пара хьанва<ref name="АНЭ-1" />. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.agcabedi-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] aixxuwlk387ba4rhqvf1zz9h9s4eti7 0 13728 98205 84644 2026-04-30T04:47:17Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98205 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Агъстафа район |тамам тӀвар ={{lang-az|Ağstafa rayonu}} |карта = Agstafa District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =24 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Агъстафа]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Низамеддин Гулиев |майдан =1 504 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =88 458 |агьалидин чуькьуьнвал =58,8 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-AGA |телефондин код =+994 244 |почтунин индекс =AZ 0500 |сайт =http://www.agstafa-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Агъстафа район''' ({{lang-az|Ağstafa rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 504 км². Агьалияр — 88 458 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 58,8 кас/км². Административ юкь — [[Агъстафа]] я. Агъстафа район [[Гянжа-Къазахдин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == «Агъстафа» лугьудай топоним шегьердай тӀуз авахьзвай Агъстафачай ({{lang-az|Ağstafaçay}}) вацӀун тӀварцӀелай атайди я. «Агъстафа» гидроним «агъсу» (хъвадай яд) ва «тафа» (ван) гафарилай, яни «вандай вацӀ» лугьудай гафалай атана<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Район 1939 йисан 24-лагьай январдиз арадал гъана. 1959 йисан 4-лагьай декабрдиз ам терг авуна, адан чилер Къазах райондихъ гилигна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 1990 йисан 24-апрелдиз [[Азербайжандин Советдин Социал Республика|Азербайжандин ССР-дин]] Вини кьилин советдин Президиумдин къарардалди Агъстафа район Къазах райондин ибаратдикай хкудна ва 1939-1959-лагьай йисарра авай территориядал туькӀуьр хъувуна. == География == Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъакӀидай патахъ [[Къазах район]]дихъ, рагъэкъечӀдай пата — [[Товуз район]]дихъ, кефердин патахъ — [[Гуржистан]]дихъ, кьиблепатахъ — [[Эрменистан]]дихъ галаз сергьятдал ала. Райондин рельеф чӀехи пай арандинди я (Генже-Къазахдин ва Къараязидин кьулувилер), рагъакӀидай ва кефердинни рагъакӀидай патара сувар хьтин чкаяр ава<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Ağstafa rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Райондин территориядал [[Къараязидин миллетдин парк]]уни ({{lang-az|Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu}}) чка кьунва. Ина юкьван гьалдин чими, куьру субтропикрин климат ава. Адетдалди кьурагьвал авай кьуьд жезва. Юкьван гьалдин температура: январдиз −5,0 — 0°С, июлдиз 18 — 25°С жезва. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 350—700 мм. Агъстафа райондай тӀуз [[Кура]], [[Агъстафа вацӀ|Акстафа]] ва Гьасансу лугьудай вацӀар авахьзава. УьцӀуь вирер ава<ref name="АНЭ-1"/>. == Агьалияр == Йисариз килигна Агъстафа райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2018 йис|2018]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |31 257 |{{гзаф хьун1}} 63 600 |{{гзаф хьун1}} 73 994 |{{гзаф хьун1}} 80 222 |{{гзаф хьун1}} 82 700 |{{гзаф хьун1}} 83 600 |{{гзаф хьун1}} 87 200 |{{гзаф хьун1}} 88 458 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.agstafa-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] telag3dnny5zs6oov7tpmv8qz1cp8or 0 13729 98211 84647 2026-04-30T05:38:14Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98211 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Астара район |тамам тӀвар ={{lang-az|Astara rayonu}} |карта = Astara District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =15 административ округар ва 49 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Астара]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Газанфер Агаев |майдан =616 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =108 634 |агьалидин чуькьуьнвал =176,35 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-AST |телефондин код =+994 195 |почтунин индекс =AZ 0700 |сайт =http://astara-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Астара район''' ({{lang-az|Astara rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 616 км². Агьалияр — 108 634 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 176,35 кас/км². Административ юкь — [[Астара]] я. == Тарих == Са версиядалди «Астара» топоним «аст» (кӀам, фур) ва «ура» (чка), яни «кӀам пара авай чка» лагьай талиш гафарилай атайди<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Маса версиядиз килига, ам «истирахэт» (ял ягъун) лугьудай талиш гафунилай атайди я. Астара район 1930 йисан 8-лагьай августдиз арадал гъана. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна, адан чилер [[Ленкоран район]]дихъ гилигна, амма 1965 йисан 6-лагьай январдиз ам туькӀуьр хъувуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Лерик район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Ленкоран район]]дихъ, кьиблединни рагъакӀидай патарихъ [[Иран]]дихъ галаз сергьятрал ала. ГьакӀни рагъэкъечӀдай патахъ адан къереха [[Каспи гьуьл]]уь кьунва. Райондин рельеф: рагъакӀидай пата — суван (Талиш ва Пештасар цӀиргъер), рагъэкъечӀдай пата — аранрин (Ленкоран аран). Суван арай бязи кукӀварин кьакьанвал 2000 метрдив агакьзава<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Astara rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Ина аранрин, никӀеринни тамун, суварин тамун ландшафтар ава. Районда [[Гьиркан милледин парк]]уни чка кьунва. Астара районда юкьван гьалдин чими климат, кьурагьвал авай гад ава. Кьулувилелни суварин ценерив гвай чкайра кьеж квай субтропикрин климат ава. Юкьван гьалдин температура: январдиз −1,5 до 4°С арада галтадзва, июлдиз 15 — 25°С. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 1200—1750 мм. Районда пара суван вацӀар ава. Ири вацӀарикай райондин территориядай тӀуз Тангеруд, гьакӀни Ирандихъ галаз сергьят тирвал [[Астарачай]] авахьзава<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Астара рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 443—444}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Астара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1976 йис|1976]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2019 йис|2019]]''' |- |'''Агьалияр''' |28 963 |{{гзаф хьун1}} 30 666 |{{гзаф хьун1}} 47 103 |{{гзаф хьун1}} 55 600 |{{гзаф хьун1}} 59 653 |{{гзаф хьун1}} 69 315 |{{гзаф хьун1}} 70 900 |{{гзаф хьун1}} 84 319 |{{гзаф хьун1}} 96 230 |{{гзаф хьун1}} 101 200 |{{гзаф хьун1}} 102 600 |{{гзаф хьун1}} 108 634 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://astara-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] esbjhk0uom7v3npjq46i36gfssxrc5u 0 13730 98206 88892 2026-04-30T04:47:39Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98206 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Агъсу район |тамам тӀвар ={{lang-az|Ağsu rayonu}} |карта = Agsu District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =59 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Агъсу]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Вахид Гейдар оглы Тагиев |майдан =1 020 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =79 232 |агьалидин чуькьуьнвал =77,68 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-AGU |телефондин код =+994 198 |почтунин индекс =AZ 0600 |сайт =http://agsu-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Агъсу район''' ({{lang-az|Ağsu rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 020 км². Агьалияр — 79 232 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 77,68 кас/км². Административ юкь — [[Агъсу]] я. == Тарих == [[Аббас-Кули-ага Бакиханов]]а вичин «[[Гюлистан-и Ирам]]» лугьудай ктабда къейдзвавал, 1735 йисуз [[Надир Шагь]]а [[Шамаха]]дин агьалияр акъудна вичи Агъсу вацӀал бине эцигнавай цӀийи шегьерда ацукьарна. Гьа чӀавалай тарихдин «Шамаха» шегьердиз «ЦӀуру Шамаха», Агъсудиз — «ЦӀийи Шамаха» лугьудай. XVIII виш йисуз авай шегьердин тӀвар «Агъсучай» вацӀун тӀварцӀелай къачуна. XVIII виш йисан Агъсу шегьердин чкӀай харапӀаяр («Хараба шегьер») — гилан Агъсу шегьердин кьибледин пата чка кьунва<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=30 |isbn= |ref=}}</ref>. Район [[1943 йис]]ан 8 октябрдиз туькӀуьрна. [[1963 йис]]уз ам тергна ва [[Куьрдамир район]]дихъ гилигна. [[1965 йис]]уз адакай мад кьилдин административ район хьана<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Тарихдалди Ширвандин территориядик акатзавай районди Бакудилай рагъакӀидай патахъ 156 км яргъал, Баку-Къазах шосседал чка кьунвайди я. Агъсу район рагъакӀидай ва кефердинни рагъакӀидай патарихъ [[Исмаиллы район]]дихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай патарихъ — [[Шемаха район]]дихъ, кьибледин патахъ — [[Куьрдамир район]]дихъ ва [[Гьажикьабул район]]дихъ сергьятрал ала. Районда суван, суварин цинерив гвай ва кьулувилин рельеф ава. Суван паюни гьуьлуьн дережадилай 700—1000 м вине чка кьунва. Юкьван гьалдин гьавадин температура 13-14 °С. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 400—600 мм<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Ағсу рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = }}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Ахсу райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[2000 йис|2000]]''' |'''[[2005 йис|2005]]''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |'''[[2018 йис|2018]]''' |- |'''Агьалияр''' |63 100 |{{гзаф хьун1}} 67 000 |{{гзаф хьун1}} 71 000 |{{гзаф хьун1}} 76 300 |{{гзаф хьун1}} 79 232 |} === Миллетар === Райондин агьалийрин лап чӀехи пай [[Азербайжанар|азербайжанри]] туькӀуьрзава. Кьведлагьай чкадал [[лезгияр]], пудлагьай [[туьрквер-месхетияр]] ала<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm] Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census</ref>. {| class="standard" !Народ ||[[1979 год]]<br> чел<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axsu79.html 1979г Ахсуйский район 1979 перепись]</ref>.||[[1999 год]] <br> чел<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html АЗЕРБАЙДЖАН (1999 г.)]</ref>. |- |[[азербайжанар]] |align=right| 46 468 (96,2 %) |align=right| {{гзаф хьун1}} 61 681 (99,0 %) |- |[[лезгияр]] |align=right| 515 (1,1 %) |align=right| {{тӀимил хьун1}} 484 (0,8 %) |- |[[урусар]]/[[украинар]] |align=right| 75 (0,2 %) |align=right| {{гзаф хьун1}} 80 (0,1 %) |- |[[эрменияр]] |align=right| 1174 (2,4 %) |align=right| ''малуматар авач'' |- | масадбур |align=right| 44 (0,1 %) |align=right| {{тӀимил хьун1}} 22 (0,1 %) |- |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://agsu-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] rdr6sghmd2slnolylcqn70biwvy8mo0 0 13741 98212 98132 2026-04-30T05:51:47Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98212 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Билкан район |тамам тӀвар ={{lang-az|Balakən rayonu}} |карта = Balakan District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =24 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Билкан]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Ислам Рзаев |майдан =923 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =99 100 |агьалидин чуькьуьнвал =107,37 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-BAL |телефондин код =+994 24 |почтунин индекс =AZ 0800 |сайт =http://balaken-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Балакен район''' ({{lang-az|Balakən rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Азербайжанда баркьурин пара пайини яшамиш ийизвай район я. Майдан — 923 км². Агьалияр — 99 100 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 107,37 кас/км². Административ юкь — [[Балакен]] я. Балакен район [[Шеки-Закаталадин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == Райондин тӀвар Балакенар шегьердин (райондин юкь) тӀварцӀелай атайди я, ада са тӀвар алай вацӀал чка кьунва. «Балакенар» лугьудай топоним вич «бел» (кьакьан чка) ва «кан» (булах, чешме), яни «кьакьан чкадал алай булах» лугьудай гафарилай атайди я<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Балакен район 1930 йисан 8 августдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна, адан чилер [[Закатала район]]дихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз район цӀийи кьиляй туькӀуьр хъувуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 1991 йисан 11-лагьай августдиз райондиз гилан туьрквер элкъвенвай тӀвар эхцигна. == География == Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Урусат]]дихъ, рагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай патарихъ [[Закатала район]]дихъ, рагъакӀидайни кьиблединни рагъакӀидай патарихъ [[Гуржистан]]дихъ сергьятдал ала. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата суван, кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патара арандин рельеф ава<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Balakən rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Райондин кефердин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патара араяр тамари кьунва (мегъуьн, пипин, гийин тарар ва мсб)<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Балакән рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 579—580}}</ref>. Районда юкьван гьалдин чими, ламувал квай субтропикрин климат ава, суварра — къайи ва ламу климат. Январдиз жевза юкьван гьалдин температура: −7,8 ва −1,5°С арада галтад жезва, июлдиз: 10,5 ва 24,5°С арада. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 600—1400 мм. Ири вацӀар — Балакенар, Мазым, Каных ва Катех. == Агьалияр == Йисариз килигна Балакен райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1976 йис|1976]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2017 йис|2017]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |32 964 |{{гзаф хьун1}} 35 510 |{{гзаф хьун1}} 51 219 |{{гзаф хьун1}} 55 600 |{{гзаф хьун1}} 58 881 |{{гзаф хьун1}} 68 843 |{{гзаф хьун1}} 70 500 |{{гзаф хьун1}} 83 732 |{{гзаф хьун1}} 89 827 |{{гзаф хьун1}} 93 000 |{{гзаф хьун1}} 96 800 |{{гзаф хьун1}} 99 100 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://balaken-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] s45mtx0lnf9ubg96nqgu93oouxorfds 0 13744 98213 84648 2026-04-30T05:57:17Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98213 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Барда район |тамам тӀвар ={{lang-az|Bərdə rayonu}} |карта = Barda District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =110 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Барда]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Видади Исаев |майдан =957 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =156 300 |агьалидин чуькьуьнвал =163,32 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-BAR |телефондин код =+994 110 |почтунин индекс =AZ 0900 |сайт =http://www.berde-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Барда район''' ({{lang-az|Bərdə rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 957 км². Агьалияр — 156 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 163,32 кас/км². Административ юкь — [[Барда]] я. Барда район [[Арандин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава == Тарих == Райондин тӀвар адан административ юкь тир Барда шегьердин тӀварцӀелай къачуна<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Сифте кьиляй адаз Персиядин пачагь [[Пероз]]дин (V виш йис) тӀварцӀелди<ref name="Аликберов">{{книга |автор= [[Аликберов, Аликбер Калабекович|А. К. Аликберов]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Эпоха классического ислама на Кавказе: Абу Бакр ад-Дарбанди и его суфийская энциклопедия «Райхан ал-хака’ик» (XI-XII вв.)|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство=Вост. лит. |год=2003 |том= |страницы= 86|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref><ref name="Иессен">{{книга |автор=[[Иессен, Александр Александрович|А. А. Иессен]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Труды Азербайджанской (Орен-Калинской) археологической экспедиции|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.-Л.|издательство=Изд-во Академии наук СССР |год=1959 |том= |страницы=47|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> Перозапат лугьузвай тир ({{lang-pal|Pērōzāpāt}}<ref name="iranica2"/>) Шегьердин тӀвар са шумуд чӀалалди къейд авунва: {{lang-hy|Պարտավ}}/Partav<ref name="iranica2"/><ref>{{Из БСЭ|заглавие=Партав|издание=3-е}}</ref>, {{lang-ka|ბარდავი}}/Bardavi<ref name="iranica2"/>, Барда (Берда’а, Бердаа) ({{lang-ar|بردعة}} и {{lang-ar|بردع}})<ref name="iranica2">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/bardaa-or-bardaa-arm|заглавие=Barḏaʿa|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}</ref>. Бардан район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьванпата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Евлах район]]дихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ [[Агъдаш район]]дихъ, кефердин патахъ [[Зардоб район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Агъдам район]]дихъ ва [[Агъжабеди район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Тертер район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Барда райондин территорияди Къарабагъдин кьулувилин юкьван пата чка кьнва. Райондин чӀехи паюнин рельеф алгъай ва лепедин кьулувили туькӀуьрзава. Кьакьанвал 200 метрдилай вине авач<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Bərdə rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Кура вацӀ тирвал кьери авай тукъай тамар (умуми майдан — 7,3 агъзур гектар) яргъи хьанва<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Бәрдә рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 146—147}}</ref>. Районда сикӀер, цӀуру къуьрер, ачкарар, къазар, бадбадар ва маса гьайванарни къушар гьалтзава. Районда Бардадин гьукуматдин заказник ава. Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай субтропикрин климат ава. Январдиз юкьван гьалдин температура 1,2 ва 1,8°С арада галтадзава, июлдиз: 25,6 ва 26,5 °С галтадзава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 250—350 мм. == Агьалияр == Йисариз килигна Барда райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[2000 йис|2000]]''' |'''[[2005 йис|2005]]''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |'''[[2019 йис|2019]]''' |- |'''Агьалияр''' |130 600 |{{гзаф хьун1}} 136 100 |{{гзаф хьун1}} 142 400 |{{гзаф хьун1}} 151 200 |{{гзаф хьун1}} 156 300 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.berde-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] 22yicm25pg67yfuup5a4p2fagg6nzkx 0 13745 98214 84650 2026-04-30T06:01:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98214 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Байлакъан район |тамам тӀвар ={{lang-az|Beyləqan rayonu}} |карта = Beylagan District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =40 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Байлакъан]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Иршад Алиев |майдан =1 131 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =98 634 |къалинвал =87,2 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-BEY |телефондин код =+994 152 |почтунин индекс =AZ 1200 |сайт =http://www.beyleqan-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Байлакъан район''' ({{lang-az|Beyləqan rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 131 км². Агьалияр — 98 634 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 87,2 кас/км². Административ юкь — [[Байлакъан]] я. == Тарих == Гилан Байлакъан шегьердин тӀвар 1989-лагьай йисуз адан патав чка кьунвай дегь чӀаван шегьердин тӀварцӀелди гана. 1939-лагьай йисал кьван адаз «№ 5 Милдин совхоздихъ галай поселка» лугьузвай тир, 1939 ва 1989 йисарин арада — Ждановск. «Байлакъан» лугьудай топоним Алтайдин «пиля» (кьулувал, чӀур) гафунилай ва инсанар яшамишдай чкаяр къалурзавай «-ган» лугьудай эхирдилай атайди я<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Ждановск район 1939 йисан 24 ноябрдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан территория [[Имишли район]]дихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз район цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 1989 йисуз шегьердихъ галаз санал райондизни цӀийи тӀвар эцигна. == География == Районди Азербайжандин кьибледин пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Зердаб район]]дихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Агъжабеди район]], рагъэкъечӀдай патахъ [[Имишли район]]дихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Физули район]]дихъ галаз, ва гьакӀни кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ [[Аракс]] вацӀалди [[Иран]]дихъ галаз сергьятдал ала. Районда кефердинни рагъэкъечӀдай патай рагъэкъечӀдай патаз алгъйвал квай агъуз тир арандин рельеф ава. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пад гьуьлуьн дережадилай агъада ава, райондин кьиблединни рагъакӀидай пата авай арайрин кьакьанвал 100 метрдилай вине авач<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Beyləqan rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref><ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Жданов рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 265—266}}</ref>. Районда юкьван гьалдин чими, къумлух хьтин, кьурагьвал авай чуьлдин климат ава. Гад кьурагьвал авайди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −5 ва 10 °С арада галтадзава, июлдиз: 25 ва 35 °С арада ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 300—400 мм. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай патан сергьят тирвал Кура вацӀ авахьзава, кьибледин сергьят тирвал — Аракс вацӀ. Райондин территория тӀуз Вини-Къарабагъдин, Кьилин Милдин ва «Хан Кизи» канал физва. == Агьалияр == Йисариз килигна Бейлаган райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1991 йис|1991]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2017 йис|2017]]''' |'''[[2019 йис|2019]]''' |- |'''Агьалияр''' |15 225 |{{гзаф хьун1}} 29 818 |{{гзаф хьун1}} 48 467 |{{гзаф хьун1}} 56 011 |{{гзаф хьун1}} 68 928 |{{гзаф хьун1}} 71 000 |{{гзаф хьун1}} 78 458 |{{гзаф хьун1}} 86 192 |{{гзаф хьун1}} 91 100 |{{гзаф хьун1}} 92 400 |{{гзаф хьун1}} 96 900 |{{гзаф хьун1}} 98 634 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.beyleqan-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] 302z6bm9xqvwrh07cj7zbjmd0ml90td 0 13765 98224 84658 2026-04-30T07:33:05Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98224 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Дашкесан район |тамам тӀвар ={{lang-az|Daşkəsən rayonu}} |карта = Dashkasan District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =32 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Дашкесан]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Агьад Абиев |майдан =1 047 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =35 353 |къалинвал =33,77 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-DAS |телефондин код =+994 216 |почтунин индекс =AZ 1600 |сайт =http://www.dashkesen-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Дашкесан район''' ({{lang-az|Daşkəsən rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 047 км². Агьалияр — 35 353 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 33,77 кас/км². Административ юкь — [[Дашкесан]] я. Дашкесан район [[Гянжа-Къазахдин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзавайди я. == Тарих == «Дашкесан» лугьудай топоним им «къванер (ракьун руда) хкудзвай чка» лагьай чӀал язва<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. 1930-лагьай йисан 8-лагьай августдиз Дастафюр район туькӀуьрна, адан юкь сад тӀвар алай хуьр тир. 1948-лагьай йисуз райондин юкь [[Дашкесан (шегьер)|Дашкесан]] шегьердиз акъудна. 1956-лагьай йисан 2-лагьай апрелдилиз райондиз гилан тӀвар гана. 1963-лагьай йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан чилер Ханлар райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. Районда «Даштепе», «Чобан даши» ва «Молла Абдулла» къелейри чка кьунва. == География == Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Шамкир район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Гейгел район]]дихъ, кьибледин патахъ — [[Кельбажар район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ — [[Кедабек район]]дихъ, ва гьакӀни кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Эрменистан]]дихъ галаз сергьятдал ала. Районди [[ГъвечӀи Къавкъаз]]дин кефердинни рагъэкъечӀдай, гьуьлуьн дережадилай 1600—1800 метр вине чка кьунва. Районда хъуьтӀьуз юкьван дережадин кьакьанвал авай суварра кьурагьвал авай, юкьван гьалдин климат ава, кьакьан суварра авай хуьрера — къайи ва ламу, гад — къайиди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −12 °С ва −2 °С арада, июлдиз: +6 °С ва +18 °С арада. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 500—900 мм. Кошкарчай вацӀал водохранилище туькӀуьрна<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Daşkəsən rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref><ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Дашкәсән рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 352–353}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Дашкесан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |9 370 |{{гзаф хьун1}} 35 222 |{{гзаф хьун1}} 35 666 |{{тӀимил хьун1}} 33 268 |{{тӀимил хьун1}} 27 405 |{{гзаф хьун1}} 30 418 |{{гзаф хьун1}} 32 694 |{{гзаф хьун1}} 35 353 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.dashkesen-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] 7oi7ixjxhfo3qp7jgbxwjscw5kta91z 0 13768 98227 84660 2026-04-30T07:51:32Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98227 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Жалилабад район |тамам тӀвар ={{lang-az|Cəlilabad rayonu}} |карта = Jalilabad District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =119 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Жалилабад]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Намиг Расул оглы Зейналов |майдан =1 441 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр = 222 400 |къалинвал = 154,34 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-CAL |телефондин код = +994 114 |почтунин индекс = AZ 1500 |сайт = http://celilabad-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Жалилабад район''' ({{lang-az|Cəlilabad rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 441 км². Агьалияр — 222 400 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 154,34 кас/км². Административ юкь — [[Жалилабад]] я. == Тарих == «Жалилабад» лугьудай топоним Жалил хсуси тӀварцӀелай ва «-абад» (инсанар яшамишзавай чка) эхирдилай атайди я. Шегьердиз ва райондиз журналист ва кхьираг Джалил Мамедкули-задедин гьуьрметдай тӀвар гана<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. 1930-лагьай йисан 8-лагьай августдиз Астрахан-Базар район туькӀуьрна. 1964-лагьай йисан 26-лагьай майдиз ам терг авуна, адан территория Пушкиндин райондихъ гилигна. 1965-лагьай йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийик кьилелай туькӀуьр хъувуна. 1967-лагьай йисан 5-лагьай июндиз Астрахан-Базар райондал гила тӀвар эцигна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Билясувар район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Нефтечала район]]дихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ [[Масалли район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Ярдимли район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Иран]]дихъ сергьятдал ала. Жалилабад районда чӀехи пай арандин рельеф ава. Район Мугъан кьулувилел ва Ленкоран арандал экӀя хьанва. Райондин рагъэкъечӀдай пата гьуьлуьн дережадилай агъада авай чилер ава, кьиблединн рагъакӀидай пата — сувар хьтин рельеф, кукӀварин кьакьанвал — 1000 метрдилай вине туш. Тамар ава (17,2 агъзур гектар)<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Cəlilabad rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref><ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Ҹәлилабад рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 412}}</ref>. Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай чуьлдин, зуркъумлухдин климат ава, адетдалди гад кьурагьвал авайди жезва. Январдиз жезвай юкьван температура: 1 ва 3 °С арада, июлдиз: 25—30 °С арада. Юкьван гьалдин къваларин дережа — 400—600 мм. Виридалайни чӀехи вацӀ — [[Болгарчай]] я, ам Ирандихъ галаз сергьятдал авахьзава. Райондин территорияда Инчачайдин водохранилище ва Азизбекован тӀварунихъ галай канал ава. == Агьалияр == Йисариз килигна Жалилабад райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |57 395 |{{гзаф хьун1}} 57 479 |{{гзаф хьун1}} 84 380 |{{гзаф хьун1}} 106 304 |{{гзаф хьун1}} 132 306 |{{гзаф хьун1}} 169 960 |{{гзаф хьун1}} 192 320 |{{гзаф хьун1}} 222 400 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://celilabad-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] c52b7147w6kjqed6zkulge5t8c9x0o4 0 13769 98226 84659 2026-04-30T07:44:58Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98226 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Евлах район |тамам тӀвар ={{lang-az|Yevlax rayonu}} |карта = Yevlakh District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =32 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Евлах]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Анар Агиль оглы Тагиев |майдан =1 555 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =129 700 |къалинвал =83,4 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-YEV |телефондин код =+994 166 |почтунин индекс =AZ 6600 |сайт =http://yevlax-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Евлах район''' ({{lang-az|Yevlax rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 555 км². Агьалияр — 129 700 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 83,4 кас/км². Административ юкь — [[Евлах]] я. Евлах район [[Арандин экономикадин район]]дин ибаратдик ква. 2013-лагьай йисалай гуьгъуьниз ина Евлахдин аэропортди чка кьунвайди я<ref>{{cite web|url=http://br.az/xronika/20130911103227891.html|title=Бакинский рабочий - Хроника|author=|website=|date=|publisher=br.az|accessdate=2018-09-28}}</ref>. == Тарих == Официал версиядиз килигна, «Евлах» тӀвар дегь заманадин «уьлен хьанвай чка» лагьай чӀалай атайди я<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Амма XIII виш йисуз эрменийрин тариххъан [[Степаноса Орбелян]]а ам «Еулахай» формада тӀвар кьуна ({{lang-hy|Եւլախայ}})<ref>[[Ачарян, Рачия Акопович|Р. Ачарян]], ''Կյանքիս հուշերից'', Ереван, 1957</ref>. Евлах район 1935-лагьай йисан 20-лагьай февралдиз туькӀуьрна. 1962-лагьай йисан 26-лагьай декабрдиз ам тергь авун, адан территория [[Агъдаш район|Агъдаш]], [[Барда район|Барда]] ва [[Геранбой район|Касум-Исмаил]] районрихъ гилигна. 1965-лагьай йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Самух район]]дихъ, [[Къах район]]дихъ ва [[Шеки район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Агъдаш район]]дихъ, кьибледи патахъ [[Барда район]]дихъ ва [[Тертер район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ западе [[Геранбой район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Райондин къене республикадин мана авай [[Мингечевир]] шегьерди чка кьунва, ам райондин ибаратдикай хкуднава. Евлах районди Кура вацӀун эрчӀи къерехдал, кьулувилел чка кьунва. Районда ава юкьван гьалдин чими зуркъумлухдин ва кьурагь чуьлдин климат кьурагьвал авай хъуьтӀерихъ галаз нубатдалди дегиш жезва. Райондин къенез зурбадаказ Мингячевирдин водохранилищедин кьиблединни рагъэкъечӀдай пад чуькьвезва<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Yevlax rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Евлах райондин ибаратдик са шегьер, 46 хуьр, пуд поселка, 19 административ-территориал округ, 32 муниципалитет ква. == Агьалияр == Йисариз килигна Евлах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |26 749 |{{тӀимил хьун1}} 21 002 |{{гзаф хьун1}} 34 484 |{{гзаф хьун1}} 93 768 |{{гзаф хьун1}} 108 188 |{{гзаф хьун1}} 117 803 |{{гзаф хьун1}} 129 700 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://yevlax-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] myarssm2x7srjnundjberu25c284dyw 0 13770 98228 89787 2026-04-30T07:55:57Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98228 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Закатала район |тамам тӀвар ={{lang-az|Zaqatala rayonu}} |герб = Coat of Arms of Zakataly (1843).gif |карта = Zaqatala District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =31 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Закатала]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Мубариз Джума оглы Ахмедзаде |майдан =1 348 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =129 800 |къалинвал =96,29 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-ZAQ |телефондин код =+994 2422 |почтунин индекс =AZ 6200 |сайт =http://www.zaqatala-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Закатала район''' ({{lang-az|Zaqatala rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 348 км². Агьалияр — 129 800 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 96,29 кас/км². Административ юкь — [[Закатала]] я. Закатала район [[Шеки-Загаталадин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == «Закатала» гафунин этимологиядин са шумуд версия ава. Са версиядиз килигна, «Закатала» — «Сакатала» (Сак кьулувилин тӀварцӀелай атайди) гафунин форма язва<ref>{{Книга|автор=Kamil Adışirinov|заглавие=Qädim Türk-Oğuz yurdu Oxud|ссылка=https://books.google.az/books?id=DioWAQAAMAAJ&q=Zaqatala+sozu&dq=Zaqatala+sozu&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiblfjmh4feAhXRzlkKHbOfCUEQ6AEIHzAB|издательство=Nurlan|год=2006|страницы=15|язык=az}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Жезмай Закатала округдин территория Къавкъаздин Албаниядин пай тир, ам чкӀайдайвал кьулухъ [[Гуржистан]]дин ибаратдик акатна. 1859-лагьай йисуз [[Урусатдин Империя]]дин [[Закатала округ]] лугьудай кьетӀен административ-территориал тек туькӀуьрна<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Закатальский округ}}</ref>. Советрин вахтара Закатала район туькӀуьрна, амма гуьгъуьнлай адан ибаратдикай [[Белакъан район]] (рагъакӀидай пата) ва [[Къах район]] (рагъэкъечӀдай пата) хкудна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъакӀидай патахъ [[Белакъан район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Къах район]]дихъ, кефердин патахъ [[Дагъустан]]дихъ ([[Урусат]]), кьибледин патахъ [[Гуржистан]]дихъ галаз сергьятдал ала. Закатала район ЧӀехи Къавкъаздин суваррин кьибледин гьунедал, Ганых-Айричайской дугунал экӀя хьанва. Закатала райондин рельеф суван ва арандин арайри туькӀуьрзава. Райондин территориядай тӀуз [[Алазани]], Талачай, [[Катехчай]], Мухахчай, Бакмазчай, Цилбанчай ва маса вацӀар авахьзава<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Ağdaş rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. 1989-лагьай йисан гьалдиз килигна, Закатала районда 1 шегьер ва 66 хуьр ава. == Агьалияр == Йисариз килигна Закатала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |47 776 |{{гзаф хьун1}} 69 270 |{{гзаф хьун1}} 79 504 |{{гзаф хьун1}} 92 614 |{{гзаф хьун1}} 107 240 |{{гзаф хьун1}} 118 228 |{{гзаф хьун1}} 129 800 |} 2009-лагьай йисан малуматриз килигна, Закатала районда 11 203 [[ЦӀахурар|цӀахур]] яшамишзава. [[ЦӀахур чӀал]]ал кӀелунар 12 мектебда тухузва. Районда цӀах нугъват ава. Чкадин цӀахуррин кхьинрин бинеда латин график ала. ГьакӀни Закатала районда 25 578 [[Аварар|авар]] ва 50 [[Лезгияр|лезги]] яшамишзава. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.zaqatala-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] m74v4mbbq18jf0xs2l4nw96m6g2erll 0 13771 98229 89801 2026-04-30T07:59:52Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98229 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Зердаб район |тамам тӀвар ={{lang-az|Zərdab rayonu}} |карта = Zardab District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =41 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Зердаб]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Лютвали Бабали оглы Бабаев |майдан =856 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =59 300 |къалинвал =69,28 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-ZAR |телефондин код =+994 135 |почтунин индекс =AZ 6300 |сайт =http://www.zerdab-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Зердаб район''' ({{lang-az|Zərdab rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 856 км². Агьалияр — 59 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 69,28 кас/км². Административ юкь — [[Зердаб]] я. Зердаб район [[Арандин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == Райондин тӀвара персрин «зард» (хъипи) ва «аб» (яд), яни «хъипи яд» гафарилай атайди<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. В XIX веке Зардоб хуьр [[Баку губерния]]дин Геокчай уезддик квай тир<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Зардоб}}</ref>. Зердаб район 1935-лагьай йисуз туькӀуьрна. 1962-лагьай йисуз ам терг авуна, адан чилер [[Ужар район]]дихъ гилигна. 1965-лагьай йисуз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. Зардобда тӀвар-авай азербайжанрин журналист-публицист Гасан-бек Зардаби дидедиз хьана. 1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 4,5 % [[лезгияр]] тир<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html Азербайджанская ССР (1939 г.)]</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Ам [[Баку]]дивай 231 километрдин ва [[Кьилин Къавкъаздин цӀиргъ]]инин кьибледин патан гуьнедивай кьибледин патахъ 40 километрдин яргъа экӀя хьанва. Зердаб район кефердин патахъ [[Ужар район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Куьрдамир район]]дихъ, [[Имишли район]]дихъ, [[Бейлакъан район]]дихъ, [[Агъжабеди район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Барда район]]дихъ ва [[Агъдаш район]]дихъ галаз сергьятдал. Зердаб район Кура-Араксдин арандал, гьуьлуьн дережадилай 11 метр агъада экӀя хьанва. Ада Кура вацӀун чапла къерехдал чка кьунва. ГьакӀни райондин территориядай тӀуз [[Турианчай]] вацӀ авахьзава. Районда юкьван гьалдин чими, къумлухдин-чуьлдин, кьурагь гатар жезвай климат ава<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Zərdab rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Зардаб район 41 муниципалитетди туькӀуьрзава, гьа гьисабдик са шегьер ва са поселка кваз. == Агьалияр == Йисариз килигна Зердаб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |21 712 |{{гзаф хьун1}} 30 508 |{{гзаф хьун1}} 35 336 |{{гзаф хьун1}} 39 283 |{{гзаф хьун1}} 46 091 |{{гзаф хьун1}} 52 870 |{{гзаф хьун1}} 59 300 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.zerdab-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] djh14drpz1sjfw0q82auhkwmilrsmex 0 13772 98216 89521 2026-04-30T06:51:43Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98216 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Гейчай район |тамам тӀвар ={{lang-az|Göyçay rayonu}} |карта = Goychay District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =41 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Гейчай]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Мансур Гамза оглы Мамедов |майдан =736 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =120 531 |къалинвал =163,76 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-GOY |телефондин код =+994 167 |почтунин индекс =AZ 2300 |сайт =http://www.goychay-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Гейчай район''' ({{lang-az|Göyçay rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 736 км². Агьалияр — 120 531 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 163,76 кас/км². Административ юкь — [[Гейчай]] я. Гейчай район [[Арандин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == Бязи тарихдин малуматралди, райондин сифте агьалияр Къарамандин беклярбеквилин агьалияр хьана, абур [[Туьркия]]дай XV-лагьай виш йисуз куьч хьана. XVIII—XIX-лагьай виш йисариз иниз Шемахада хьанвай залзаладин гъиляй зиян галукьнавайбур акъудна. 1867-лагьай йисуз [[Урусатдин империя]]да хьанвай административ реформатив сергьятдин къене [[Баку губерния]]дик кваз Геокчай уезд туькӀуьрна. 1916-лагьай йисуз Геокчай поселкадиз шегьердиз статус гана. 1930-лагьай йисуз Геокчай район туькӀуьрна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 1991-лагьай йисан 11 августдиз административ юкьваз Гейчай тӀвар эцигна, гьавиляй райондин тӀварни дегиш хьана<ref>{{cite web|title = Перечень изменений наименований географических объектов — Азербайджан|url = https://rosreestr.gov.ru/upload/documenty/doc_1Azerbaidgan%202013.pdf|publisher = [[Росреестр]]|year = 2013|lang = ru}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Кьвепеле район]]дихъ ва [[Исмаилли район]]дихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ [[Куьрдамир район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Зердаб район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Агъдаш район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Райондин территориядин яргъивал: рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз — 40 км, кефердин патай кьибледин патаз — 25 км я. Районди Ширвандин кьулувилин кефердин пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин суварин кӀане чка кьунва. Район кьве геологиядин паюниз чара жезва — суван ва арандин. Гейчай райондин климат кьурагь юкьван гьалдин чими зуркъумлухдиз ва кьурагь субтропикринз талукь я. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 400—600 мм. Райондин территориядай тӀуз Гейча вацӀ ва Юхари Ширван канал авахьзава<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Göyçay rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Геокчай район 41 муниципалитетди туькӀуьрзава, гьа гьисабдик са шегьер ва яхцӀур хуьр кваз. == Агьалияр == Йисариз килигна Гёйчай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |46 379 |{{гзаф хьун1}} 46 602 |{{гзаф хьун1}} 67 355 |{{гзаф хьун1}} 76 601 |{{гзаф хьун1}} 100 511 |{{гзаф хьун1}} 109 018 |{{гзаф хьун1}} 120 531 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.goychay-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] afrarfo66pv1dwr557tg115bmbhjlbu 0 13773 98217 89527 2026-04-30T06:53:43Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98217 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Геранбой район |тамам тӀвар ={{lang-az|Goranboy rayonu}} |карта = Goranboy District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =60 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Геранбой]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Магьеррам Гулиев |майдан =1 731 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =120 065 |къалинвал =69,36 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-GOR |телефондин код =+994 234 |почтунин индекс =AZ 2200 |сайт =http://www.goranboy-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Геранбой район''' ({{lang-az|Goranboy rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 731 км². Агьалияр — 120 065 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 69,36 кас/км². Административ юкь — [[Геранбой]] я. == Тарих == «Геранбой» топоним «Геран» (шегьердай тӀуз физвай вацӀ) ва «Бойагьмедли» (шегьердин виликан тӀвар) гафарилай атайди. «Герань-» префикс и хуьр гаь и районда авай маса са тӀвар алай хуьрерикай чириз жедайвал. Са арадилай «-агьмедли» эхир алатна аватна<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Геранбой район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна. 1938 йисан 8-лагьай сентябрдиз адал Кьасум-Исмайлов район тӀвар эцигна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 1991 йисан 7-лагьай февралдиз Кьасум-Исмайлов ва [[Шаумян район (Азербайжандин ССР)|Шаумян]] районар сад авуна, абурукай Геранбой район туькӀуьрна, административ юкь яз Кьасум-Исмайлов тайинарна (вад йикъалай адал Геранбой тӀвар эцигна). == География == Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъэкъечӀдай патахъ [[Евлах район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Тертер район]]дихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Келбажар район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Гейгел район]]дихъ ва кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Самух район]]дихъ галаз сергьятдал. Кефердин патахъ адан къерехар [[Мингечаурдин водохранилище]]ди кьунва. Райондин къене республикадин статус гвай шегьер ава — анклав [[Нафталан]]. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата арандин рельеф ава, кьиблединни рагъакӀидай пата — суван, кӀамар пара авай чка язва. Райондин территорияда дармандин нафтӀадин ([[нафтӀалан]]) мяден чкаяр ава, мад дуьньяда ам санани авай туш<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Goranboy rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Районда юкьван гьалдин чими, кьарагь субтропикрин климат ава. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −1,5 ва −1 °С арада ава; июлдиз: 22 ва 26,5 °С арада ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 300—600 мм. Райондин территориядай тӀуз Кура вацӀун бассейндик акатзавай — Кюрокчай, Геран ва Корчай вацӀар авахьзава. ГьакӀни са шумуд водохранилище ава<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Гасым Исмајылов рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 80}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Геранбой райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |36 838 |{{гзаф хьун1}} 44 825 |{{гзаф хьун1}} 55 655 |{{гзаф хьун1}} 61 113 |{{гзаф хьун1}} 70 303 |{{гзаф хьун1}} 86 645 |{{гзаф хьун1}} 94 244 |{{гзаф хьун1}} 120 065 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.goranboy-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] 6f9m874qdzoqkoq7o1zr15xmugx0yme 0 13774 98223 89683 2026-04-30T07:25:01Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98223 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Гёйгёл район |тамам тӀвар ={{lang-az|Göygöl rayonu}} |карта = Goygol District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =30 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Гёйгёл]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Ариф Сеидов |майдан =1 380 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =64 965 |къалинвал =47,08 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-GYG |телефондин код =+994 230 |почтунин индекс =AZ 2500 |сайт =http://www.goygol-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Гёйгёл район''' ({{lang-az|Göygöl rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 380 км². Агьалияр — 64 965 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 47,08 кас/км². Административ юкь — [[Гёйгёл]] я. == Тарих == Райондин административ юкь тир Гёйгёл шегьер 1819-лагьай йисуз [[Вуьртемберг]] Королевстводай тир немцери туьркӀуьна, адаз Гьеленендорф тӀвар гана. Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна, сифтедай адаз Наримановдин район лугьузвай тир. 1938-лагьай йисуз адаз Ханлар район тӀвар гана, райондин юкь тир Гьелендорф — [[Гёйгёл|Ханлардиз]] элкъуьрна<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. 2008-лагьай йисан 25-лагьай апрелдиз Ханлар шегьердиз Гёйгёл тӀвар гана, райондиз — Гёйгёл район. == География == Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Гёйгёл район кефердин патахъ [[Самух район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Горанбой район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Келбажар район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Дашкесан район]]дихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Шамкир район]]дихъ ва кефердин патахъ [[ГъанцӀах|Гянджа]] шегьердихъ галаз сергьятдал ала. Гёйгёл районди Азербайжандин рагъакӀидай пата, суван ва суварин ценерив гвай зонайра, Бакудивай 364 километрдин яргъа чка кьунва. Районда ламу субтропикрин климат ава. Гёйгёлда юкьван гьалдин йисан температура — 12,4 °C, юкьван гьалдин йисан къаваларин дережа — 424 мм<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Göygöl rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. 1925-лагьай йисуз Гёйгёл, Горанбой ва Дашкесан районрин территорияйрал Гьукуматдин тӀебии заповедник Гёйгёл арадал гъана, адан чкадал 2008-лагьай йисан апрелдиз [[Гёйгёл миллетдин парк]] туькӀуьрна. Ам 1100 — 3065 метрдин кьакьандал экӀя хьанва<ref>[https://vestikavkaza.ru/articles/Natsionalnyy-park-Geygel.html Национальный парк Гёйгёль]</ref>. Гёйгёл райондин ибаратдик са Гёйгёл шегьер, 5 поселка (Ханлар, Гызылгая, Гаджимелик, Ашаги Зурнабад и Фирузабад) ва 39 хуьр акатзава. == Агьалияр == Йисариз килигна Гёйгёл райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |'''[[2021 йис|2021]]''' |- |'''Агьалияр''' |43 046 |{{ТӀимил хьун1}} 32 592 |{{гзаф хьун1}} 71 991 |{{гзаф хьун1}} 76 628 |{{ТӀимил хьун1}} 53 266 |{{гзаф хьун1}} 57 191 |{{гзаф хьун1}} 61 500 |{{гзаф хьун1}} 64 965 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.goygol-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] hvmt8vmnm2vvgqpfi725f8wwy9uyk53 0 13775 98219 98184 2026-04-30T07:00:36Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98219 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Гобустан район |тамам тӀвар ={{lang-az|Qobustan rayonu}} |карта = Gobustan District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =26 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Гобустан]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Адиль Мамедов |майдан =1 369 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =46 871 |къалинвал =34,24 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-QOB |телефондин код =+994 150 |почтунин индекс =AZ 3700 |сайт =http://qobustan-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Гобустан район''' ({{lang-az|Qobustan rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 369 км². Агьалияр — 46 871 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 34,24 кас/км². Административ юкь — [[Гобустан]] я. Гобустан район [[Суван-Ширвандин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == Гилан Гобустан райондин территория [[Урусатдин империя]]дин ибаратдик кваз [[Каспий вилаят]]дик акатзавай, гуьгъуьнлай [[Шемаха губерния]]дик, 1859-лагьай йисалай гуьгъуьниз — [[Баку губерния]]дик квай тир. [[Азербайжандин ССР]]-дин ибаратдик кваз ам сифтедай [[Шемаха уезд]]дик квай, адак Мараза участок квай тир. 1930-лагьай йисуз [[Шемаха район]] туькӀуьрна, адан ибаратдик [[Гобустан (шегьер)|Мараза]] хуьрни акатна. 1943-1959-лагьай йисарин арада Мараза район Шемаха райондин ибаратдикай хкудна, ахпа ам мад Шемаха райондин ибаратдик кутуна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 1990-лагьай йисан апрелдиз Шемаха райондин ибаратдикай Гобустан район хкудна. 2008-лагьй йисуз райондин юкь тир Мараза шегьер хьтин поселкадиз шегьердин статус гана, адал [[Гобустан (шегьер)|Гобустан]] тӀвар эцигна<ref>[https://azertag.az/xeber/AZARBAYCAN_RESPUBLIKASININ_QOBUSTAN_RAYONUNUN_INZIBATI_ARAZI_BOLGUSUNDA_QISMAN_DAYISIKLIKLAR_EDILMASI_HAQQINDA_AZARBAYCAN_RESPUBLIKASININ_QANUNU-407892?__cf_chl_jschl_tk__=691fc554c559395688e3318b3f2f5e8eccd4a756-1603743664-0-Ac102dLkijCZWBA48YAi4Y7b7g-Woos8WjwA1ye1DmUWanTQ_ga2oWKadEMwr7s0fLo1AXei1diEuzWydrhUgwhEmluWGJ9Sp-WPzAtQY0RYMY1eGsgiJ9K6NJVdTbB7o6TPSyqQIRytlAoQRX5ZVszKlzW8_xzUZZ7COxp52MBkILVWKH0VwJN-zfDxIXzxpFfK3dfM09gr3KWMceC4ZdSVTwzVWtbBdOk8sYS8gOGzjhNT_XhHKB0xstwfrBq46BicsjB0iJjneidh1Yi1C1-QFO-jfyNZSPk-2SFN9zMCG_vbHyKCW83CN9EytJMD_ED-lnuK4lExlLDVAF6zFs_YftbKNfhV37PpTdiHLDrAuBwDAmFEPTvmhUJ6MsjsWW0qwG1lkLlwOZ0dalALcL9eyu1VdLCYrKbxD3RU4HNZaSMsMzUG6983fpUEK8vGIBRUQircI3L-mv2iYClxsPuWuxZ9r92_bNQWLu_t4on2 Azərbaycan Respubli̇kasinin Qobustan Rayonunun İnzi̇bati̇ Ərazi̇ Bölgüsündə Qi̇smən Dəyi̇şi̇kli̇klər Edi̇lməsi̇ Haqqinda Azərbaycan Respubli̇kasinin Qanunu]{{ref-az}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Гобустан район кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ [[Хизи район]]дихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ [[Апшерон район (Азербайжан)|Апшеронским райондихъ]], кьибледин патахъ [[Гьажикьабул район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Шемаха район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Райондин территориядин яргъивал: рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз — 80 км, кефердин патай кьибледин патаз — 100 км я. Гобустан райондин территория — четин рельеф авай суван зона. Ам нафтӀадалди ва тӀебии газдалди девлетлуди я. Адетдалди зуркъумлухдин климат ава. Хъуьтуьл кьуьд, лап чими гад. Йисан къваларин кьадар — 250 мм. Виридалайни кьакьан юкьван гьалдин температура июлдиз жезва (32 °C), виридалайни аскӀан юкьван гьалдин температура — январдиз (-1,6 °C)<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Qobustan rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Гобустан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009]{{ref-en}}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2010 йис|2009]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |34 184 |{{гзаф хьун1}} 40 112 |{{гзаф хьун1}} 44 000 |{{гзаф хьун1}} 46 871 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://qobustan-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] krwa9xlg6vi8tehbx09ru4c98jjqfqy 0 13777 98230 89960 2026-04-30T08:34:35Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98230 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Кедабек район |тамам тӀвар ={{lang-az|Gədəbəy rayonu}} |карта = Gadabay District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =44 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Кедабек]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Ибрагьим Мустафаев |майдан =1 229 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =100 900 |къалинвал =82,1 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-GAD |телефондин код =+994 232 |почтунин индекс =AZ 2100 |сайт =http://gedebey-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Кедабек район''' ({{lang-az|Gədəbəy rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 229 км². Агьалияр — 100 900 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 82,1 кас/км². Административ юкь — [[Кедабек]] я. Кедабек район [[Гянжа-Къазахдин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == Кедабекдин дегь заманадин тӀвар — Гетабак я<ref name="Hübschmann"/>. XIII виш йисан эрминийрин тариххъандиз и топоним ''Getabaks'' хьиз къалурна<ref name="Hübschmann">{{книга |автор=[[Хюбшман, Генрих|H. Hübschmann]] |часть= |ссылка часть= |заглавие= Die Altarmenischen Ortsnamen. Mit Beiträgen zur historischen Topographie Armeniens und einer Karte|оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/diealtarmenisch00hbgoog/page/n233 |издательство=Verlag von Karl J. Trübner |год=1904 |volume= |pages= 418|columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Немцерин алим [[Гьенрих Хюбшман]]ан фикирдалди, и топоним эрменийрин «гет» (вацӀ) ва «бак» (гьаят) гафарилай атайди<ref name="Hübschmann"/>. Кедабек район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Товуз район]]дихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ [[Шамкир район]]дихъ, рагъэкъечӀдай ва кьибледин патарихъ [[Дашкесан район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Эрменистан]]дихъ галаз сергьятдал ала. Кедабек районди [[ГъвечӀи Къавкъаз]]дин цӀиргъинин юкьван гьалдин суван ва кьакьан суван территориядал чка кьунва. Райондин территория Шагьдагъдин цӀиргъинин гуьнедал, Башкент-Дастафуьрдин луькъуьн ва Шамкирдин суван массивдин территорияда экӀя хьанва. Рельеф чӀехи пай суванди я, виридалайни кьакьан кукӀвар — Кошабулак (3549 м), Коджадагъ (3317 м) ва Къара-архач (3063 м) сувар язва<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Gədəbəy rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Райондин территорияда Къизилжинский гьукуматдин заказник ава<ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = '''Ҝәдәбәј рајону''' |издание =Азербайджанская советская энциклопедия: в 10 томах | оригинал = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы |ответственный=Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. |место = Баку |издательство = АСЕ-нын баш редаксијасы |том = 1|страницы = 77}}</ref>. Гатуз районда юкьван гьалдин чими климат ава, кьуьд — кьурагьвал ва къайиди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −10 ва −2 °С арада, июлдиз: +10 ва +20 °С арад ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 600—900 мм. ВацӀарин чил къалинди я, Ахынджа, Дзегам ва Шамкир вацӀар авахьзава. == Агьалияр == Йисариз килигна Кедабек райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref name="АСЭ" /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |38 096 |{{гзаф хьун1}} 53 047 |{{гзаф хьун1}} 72 030 |{{гзаф хьун1}} 75 996 |{{тӀимил хьун1}} 75 157 |{{гзаф хьун1}} 86 193 |{{гзаф хьун1}} 93 179 |{{гзаф хьун1}} 100 900 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://gedebey-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] jxrvkvj8k3z49u2o7ni59v2og4v70up 0 13778 98233 84668 2026-04-30T09:05:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98233 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Куьрдамир район |тамам тӀвар ={{lang-az|Kürdəmir rayonu}} |карта = Kurdamir District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =60 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Куьрдамир]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Фахраддин Маликов |майдан =1 632 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =117 923 |къалинвал =72,26 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-KUR |телефондин код =+994 145 |почтунин индекс =AZ 3300 |сайт =http://www.kurdemir-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Куьрдамир район''' ({{lang-az|Kürdəmir rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 632 км². Агьалияр — 117 923 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 72,26 кас/км². Административ юкь — [[Куьрдамир]] я. Куьрдамир район [[Арандин экономикадин район]]дик акатзава. == Тарих == Са версиядиз килигна, Куьрдамир тӀвар «Кюр» ва «Дамир» (ширвандин нугъатдал «куьр» гаф «кьиле гар авай; викӀегь» хьиз ишлемишна, гакӀни Дамир — и арайра бине эцигай ирид хуьруьн чӀехиди) гафарилай атайди. Маса версиядив кьурвал, Куьрдамир тӀвар «Куьр даймир», яни «Кура вацӀун сел хьайила мусибатдик акат тийир» гафарилай атайди<ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Куьрдамир район 1930 йисус туькӀуьрна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ [[Исмаилли район]]дихъ, [[Агъсу район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Сабирабад район]]дихъ, [[Гьажикьабул район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Имишли район]]дихъ, рагъакӀидай патахъ [[Гейчай район]]дихъ, [[Ужар район]]дихъ, [[Зердаб район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Куьрдамир районди Ширван — Азербайжандин тарихдин вилаятда чка кьунва. Ина субтропикрин климат, лап чими, кьурагь гатар ава. Район вичин ципицӀ багъларалди машгьурди, абурукай виридалайни машгьурди «Ширваншагьли» (яни «шагьдин») язва. Дуьньядин базардал чкадин гамарин жуьрейрикай виридалайни машгьурди «Шалиян» язва. Гьуьлуьун дережадилай 200 метрдин вине ава, юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 250—300 мм<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Kürdəmir rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. Районда 58 хуьруьн, кьве поселкадин ва са шегьердин вич-вичи идара авунин органди кӀвалахзава. == Агьалияр == Йисариз килигна Кюрдамир райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |39 630 |{{гзаф хьун1}} 59 706 |{{гзаф хьун1}} 68 977 |{{гзаф хьун1}} 76 271 |{{гзаф хьун1}} 92 230 |{{гзаф хьун1}} 103 860 |{{гзаф хьун1}} 117 926 |} 1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 5,0 % [[лезгияр]] тир<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ССР (1939 г.)]</ref> 1999-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай анжах 0,1 % [[лезгияр]] тир<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html население азербайджана]</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.kurdemir-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] ltqu4mteu5gj9kzhb2fh71art8j6js1 0 13779 98241 93127 2026-04-30T09:56:14Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98241 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Ленкоран район |тамам тӀвар ={{lang-az|Lənkəran rayonu}} |карта = Lankaran District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =65 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Ленкоран]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Талех Карашев |майдан =1 539 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =230 200 |къалинвал =149,58 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-LAN |телефондин код =+994 2525 |почтунин индекс =AZ 4200 |сайт =http://lenkeran-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Ленкоран район''' ({{lang-az|Lənkəran rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 539 км². Агьалияр — 230 200 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 149,58 кас/км². Административ юкь — [[Ленкоран]] я. == Тарих == Райондин административ юкьван тӀварцӀин цӀуру форма «Лангарканан» тир, [[Фарси]]дай им «лабар хкаждай чка» лагьай чӀал язва. АкӀ ятӀани бязи чешмейри Ленкоран тӀвар талишрин келима «нацӀун кӀвал» («Лан Каран») хьиз баян гузва. Мумкин им [[мидий чӀал|мидийрин]] «сергьят, вилаят, чил» лагьай чӀал язва"<ref>[http://www.ozaramizdi.org/l%C9%99nk%C9%99ran.html lənkəran on ozaramizdi.org]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://lankaranmks.jimdo.com/l%C9%99nk%C9%99ran-haqq%C4%B1nda-%C3%BCmumi-m%C9%99lumat/ Lənkəran haqqında tarixi coqrafi məlumat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130070919/http://lankaranmks.jimdo.com/l%C9%99nk%C9%99ran-haqq%C4%B1nda-%C3%BCmumi-m%C9%99lumat |date=2011-01-30 }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}</ref>. Ленкоран Азербайжандин Республикадин виридалайни цӀуру инсанар яшамишзавай чкайрикай сад язва. И районда [[неолит]]дин девирд авайбур яз гьисабзавай инсанар яшамишзавай чкайрин амукьаяр ава, гьакӀни бронзадин виш йисан, ва ракьун виш йисан кӀеви авунвай хуьрерин руинаяр ама. [[Каспий вилаят]]дик ибаратдик кваз Ленкорандин (Талишрин) уезд 1840 йисуз туькӀуьрна. 1846 йисуз ам [[Шемаха губерния]]дик, 1859 йисуз — [[Баку губерния]]дик кутуна. 1920 йисуз Ленкорандин уезд [[Азербайжандин ССР]]-дик кутуна. 1930 йисан 23-лагьай июлдиз Ленкоран район туькӀуьрна<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. == География == Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. РагъэкъечӀдай патахъ райондин чилер [[Каспий гьуьл]]уь кьунва. РагъакӀидай патахъ галай [[Масала район]]ди Ленкоран район кьве паюниз чара ийизва — кефердин ва кьибледин. Район кефердин патахъ [[Нефтечала район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Кьибледин пад рагъакӀидай патахъ [[Лерик район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Астара район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Административ юкь тир Ленкоран шегьерди кьибледин пата чка кьунва, ам райондин ибаратдикай хкудна. Район кьакьан суван ценера гьуьлуьн дережадилай 200 метр вине авай кьакьандал, ва гьакӀни [[Каспи гьуьл]]уьн къерех тирвал гьуьлуьн дережадилай 20 метр агъада экӀя хьанва. Тамари 29 000 гектар кьунва. Ленкорандин чилер кудай источник бул авайди я. Ленкоран райондин территорияда кьве заповедник ава — Гирканский ва Гызылагаджский<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Lənkəran rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Ленкоран райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |77 268 |{{гзаф хьун1}} 116 183 |{{гзаф хьун1}} 140 251 |{{гзаф хьун1}} 163 615 |{{гзаф хьун1}} 189 929 |{{гзаф хьун1}} 205 726 |{{гзаф хьун1}} 230 200 |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lenkeran-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] csphdyg6p8crnjwzzpwzovtb0voqq3r 0 13780 98242 90290 2026-04-30T09:56:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98242 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар = Лерик район |тамам тӀвар ={{lang-az|Lerik rayonu}} |карта = Lerik District in Azerbaijan 2021.svg |уьлкве = Азербайжан |административ паюн =99 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Лерик]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Кьил |кьил =Ровшан Багиров |майдан =1 084 |официал чӀал = азербайжан чӀал |агьалияр =85 800 |агьалидин чуькьуьнвал =79,15 |сятдин чӀул = +4:00 |ISO =AZ-LER |телефондин код =+994 157 |почтунин индекс =AZ 4300 |сайт =http://lerik-ih.gov.az/ |commonscat = }} '''Лерик район''' ({{lang-az|Lerik rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я. Майдан — 1 084 км². Агьалияр — 85 800 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 79,15 кас/км². Административ юкь — [[Лерик]] я. Лерик район [[Ленкорандин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава. == Тарих == Райондин территорияда [[Бузеир кьветӀ]] ава — Талишрин суварра авай неоолитдин девирдин садлагьай кьветӀин акъваздай чка я<ref name="Джафаров">{{книга|автор = Джафаров А. К.|часть = Разведочные работы в Талышских горах|заглавие = Археологические работы 1985 года|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|место = М.|год = 1987|страницы = 549|isbn = |язык = ru}}</ref>. XIX виш йисуз Лерик райондин чилер [[Баку губерния]]дин [[Ленкоран уезд]]дик квай тир. Лерик район 1930 йисан августдиз туькӀуьрна. 1938 йисан январдал кьван адаз Зуванддин район лугьузвай, райондин юкь Госмалян хуьр тир<ref>{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}</ref>. 2008 йисан 13-лагьай июндиз райондин юкь тир Лерик поселкадиз шегьердин статус гана. == География == Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Ярдимли район]]дихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ [[Ленкоран район]]дихъ, на кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Масала район]]дихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ [[Астара район]]дихъ галаз сергьятдал ала. Лерик районди территория Талишрин суваррин арада чка кьунва. Виридалайни кьакьан кукӀвар — Камарку (2 492 м) ва [[Гизуьрду]] (2 433 м) сувар язва. Лерик райондал Зувандин лекъуьнин пай гьалтзава. ГьакӀни ина Зуванддин миллетдин заповедник ава. Климат — юкьван гьалдин чими, лап чими зур-къумлухдин ва кьурагьвал авай чуьлдин, кьурай гад. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: 1-4 °C, июлдиз: 22-12 °C. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 300—800 мм<ref name="АНЭ-1">{{книга|часть = Lerik rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Лерик райондин агьалидин дегиш хьунин динамика<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg1.php Численность наличного населения городов, посёлков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений, сёл-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg1.php Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm Division of Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204134054/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-division.htm |date=2013-12-04 }}</ref><ref>Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.</ref><ref name="АНЭ-1"/>. {|class="wikitable" |- |'''Йис''' |'''[[1939 йис|1939]]''' |'''[[1959 йис|1959]]''' |'''[[1970 йис|1970]]''' |'''[[1979 йис|1979]]''' |'''[[1989 йис|1989]]''' |'''[[1999 йис|1999]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2020 йис|2020]]''' |- |'''Агьалияр''' |30 443 |{{тӀимил хьун1}} 27 032 |{{гзаф хьун1}} 37 452 |{{гзаф хьун1}} 45 827 |{{гзаф хьун1}} 53 603 |{{гзаф хьун1}} 63 314 |{{гзаф хьун1}} 74 522 |{{гзаф хьун1}} 85 800 |} 1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 68,9 % [[талишар]] тир. 2009-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай анжах 3,06 % [[талишар]] тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lerik-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Azerbaijan-geo-stub}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин районар]] fvu6tygnf8fhue9m3m4ehk67erwziqo 2 15243 98201 87130 2026-04-29T20:08:52Z James500 10041 Remove template 98201 wikitext text/x-wiki {{Babel|en}} [[en:User:James500]] b167mzfa599c51y3hjzn4f18lk01tb1