Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 570 98251 94500 2026-04-30T12:02:25Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98251 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 18.05.1869 |кьиникьин чӀав = 23.11.1937 }} [[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|right|thumb|200px|СтӀал Сулейман.]] '''СтӀал Сулейман''' ({{lang-ru|Сулейман Стальский}}) ([[1869 йис]]ан 18 июнь — [[1937 йис]]ан 23 ноябрь) — [[Дагъустан]] советрин [[литература]]дин диб эцигай [[Лезгияр|лезгийрин]] тӀвар-ван авай, зурба шаир ва ватанперес. == Биография == [[1869 йис|1869 йисуз]] виликан [[Куьре магьал]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Агъа СтӀал]]рин хуьре дидедлай хьана. Вичиз бегьемдиз аялвал такур Сулеймана 13 йис хьайидалай кьулухъ кьве гъилелди фу къазанмишзава. Ада батрак яз Дербентда, фялевиле Генжеда, Самаркандда, Бакуда кӀвалахна. Къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана; кӀвал кутуна, лежбервал ийиз, хзан хвена. Революциядин ва граждан дяведин йисара СтӀал Сулейман киснач, ада 1917-йисан революция, пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулна. Дагъустанда Советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз СтӀал Сулеймана цӀийи уьмуьр туькӀуьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна. Гьеле аял чӀавуз шиирар туькӀуьрунал рикӀ алаз хьайи Сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин чӀалар туькӀуьрзава. Чешне яз революциядилай вилик туькӀуьрнавай адан «Билбил», «Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва масабур къалуриз жеда. Заридин сатирадин эсерра гьа гьахъ авачир девир дегьнедай ва хцидаказ критика жезва.<ref>Лезгийрин революциядин вилик квай девиррин литература. Хгягъай эсерар. Ктаб туькӀуьрайди ва адаз сифте гаф кхьейди Гь. Гьашаров я. Махачкала, Дагучпедгиз, 1990</ref> == XX виш йисан [[Гомер]] == == Сулейманан поэзия == СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар кьве чкадал пай жезва: Октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур («Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва мсб.) ва Советрин девирда теснифайбур («Октябрдин инкъилабдиз», «Рушариз», «Яру Аскер», «Колхозчи паб Инжиханаз», «Большевик я чи вацӀун тӀвар», «Жегьил шаирриз», «Чи къуват» ва мсб.). Адан эсерра, иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурун, хци сатира квайди я: зариди вичиз акур гьахъ авачир, инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар, амалар ва хесетар негьзава. Зариди пачагь тахтунай гадарун, Советрин власть тестикь хьун шадвилелди кьабулнай ва цӀийи девирдин тарифзавай чӀалар теснифна. Амма адан рикӀелай халкьдин гьукуматдиз ва [[Коммунизм|Коммунистрин]] партиядиз хае кимивилерни алатнач — ада, «Тапан коммунистдиз» хьтин, хци чӀалар туькӀуьрна. СтӀал Сулейман Ленинан ордендиз ва «Дагъустандин халкьдин зари» тӀварцӀиз лайихлу хьана. Адан гуьзел эсерар-жавагьирар Дагъустандин халкьарин, урус ва маса цДудралди чГалариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава. Абур милли мектебра, учи-лищейра, институтра ва университетра чирзава. С. Сулеймана туькӀуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин литератураяр вилик финиз чӀехи таъсир авуна. Абур Гь. Гьажибегова, А. Агъаева, Н. Къапиевади, Гь. Гашарова, Гь. Гьамзатова, Р. Кельбе-ханова, Ф.Нагъиева ва маса алимри ахтармишна. ЧӀехи зари 1934-йисалай СССР-дин писателрин союздин член тир<ref>Къ. Х. Лезги зарияр: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.</ref>. СтӀал Сулейман, ада вичи са шиирда къейд авурвал, кӀел-кхьин чин тийиз гьар са кардикай уях тир. Дуьз я, XX асирдин Гомераз кӀел-кхьин чидачир, амма ам савад авачир тир лугьуз жедач. СтӀал Сулеймана неинки уьмуьрдин университет акъалтӀарна, адаз неинки лезги фольклордин, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан произведенияр хуралай чидай, гьакӀни Низамидин, Хафизан, Саадидин, Навоидин ва гуьгъуьнлайни Пушкинан, Лермонтова туькӀуьрай эсеррикай хабар авай. Им, са шакни алачиз, чӀехи культура я. СтӀал Сулейманан поэзиядин дувулар фольклордин ва литературадин гзаф дерин ва жуьреба-жуьре къатариз гьахьнава. Гьелелиг им чи вилик акъвазнавай месэла туш. Амма са кар къейд тавуна таз жедач: чаз чиз, СтӀал Сулейманаз искусстводин векилрикай виридалайни гзаф СаадидитуькӀуьрай эсерри таъсирна. Гьам уьмуьрдин биографиядиз, гьам поэзиядин образный къурулушдиз, фикир авунин тегьердиз кьве зарини сад-садаз мукьва я. Низ чида, РагъэкъечӀдай патан базарра, карвансарайра, духанра жегьил СтӀал Сулейманаз куьчери ашукьрин ва ихтилатдал рикӀ алай инсанрин сивяй Саадидин чӀалар гьикьван ван хьанатӀа…<ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2447 ТАРИХДИН ДАМАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306002856/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2447 |date=2016-03-06 }}</ref> == Сулейманан камалавай гафар == <poem><div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Азадвилиз гъейрат ХупӀ ярагъуш я. Загьирда вун вилер ахъаз, БатӀинда буьркьуь, Дагъустан. Ада вар вичин, дади юх, Жафа гьуьруьят хьана хьи. Я иеси кьей керекул, Вазни патрумдаш хьан хьи. ТӀимил-тӀимил гила чи чӀал Чир жез, мусурман хьан хьи. Серф атайла, яхун ламар Къвез, недай яйлах я Къафкъаз. Гагь хузар гъиз, гьагь на — ЧӀижер, Гуж мийир чаз, эхи тежер. Дуст я лугьуз, куьгьне душман Кьамир, ви рикӀ шад жедайд туш. Зи гъилева регъуьн чӀутхвар, Ахъайдач за яд, гуьзел яр. Мурад я дуьньяда КӀани рушни гада. ЗатӀ авачир эрчӀи гъилиз Чапла гъил къуншиз амукьич. Эвел туьна кьел квай кӀуь шур, Гуьгъуьнлай яд хъун хъсан туш. Гьар патахъ туькӀуьрдай пурар, Вун черкес хъалтах я, Къвафказ. Ахмакь вилик квай азарар, Чир тахьун я хийир, зарар. Гьар гьи касдихъ нагаь чирвал ХьайтӀа, жеч гьич зарар, завал. БатӀулдаз гьахъ лугьуналди, Яд гъиз жеч гьич сафуналди. Гзаф тахьайтӀан са пара, Жувахъни чирвал кӀанда. И заманда, гила тек-тек, Меpд итим ваз жагъид, эpкек! А инсан хьи гзаф лавгъа, Вак текьий, вич амаз, ягъва! Чиp жеч инсан акyналди, Гафаp зypбаз pахyналди. Гьаp гьи касди чӀyгваз жафа, Анжах гьадаз дад гyда фа. Гьа дyст кьий жyван аpадай, Санал тӀyьp фy гьакӀ квадаpдай. </div></poem> == Кьиникьин == СтӀал Сулейман [[1937 йис]]ан 21 ноябрдиз [[Агъа СтӀал]]да регьметдиз фена ва гьукуматдин къарардалди [[Магьачкъала]]да кучукнава. == РикӀера амукьдайвал авун == ЧӀехи заридин тӀвар хайи райондал, Лезги театрдал, [[Кьасумхуьр]]уьн юкьван мектебдал, [[Магьачкъала]], [[Дербент]], [[Киев]] ва маса шегьеррин куьчейрал, колхозрал, библиотекайрал эцигнава. [[Магьачкъала]]да заридин сур авай багьда (ам заридин тӀварцӀихъ гала) С. Сулейманаз зурба гуьмбет (ам Дагъустандин халкьдин художник-скульптор Хасбулат Аскар Сарыджади теснифна) эцигнава. Инал гьар йисан 18-майдиз «Сулейманан шииратдин югъ» къейдзава. == CтӀал Сулейманакай лагьанвай гафар == * [[Азиз Алем]], лезгийрин тӀвар-ван авай зари, критикни публицист: <blockquote>Гений океандиз ухшар я. Адаз жуьреба-жуьре вацӀар, кӀамар, булахар авахьда. Океандин девлетрихъ сан-гьисаб авач, адан рикӀе гевгьерар, кьилелни гьар уьлкведин, гьар са халкьдин чилерал берекатлу марфар къурдай цифер жеда. Бес океандин гьава? Ам гьикьван таза я, михьи я, кьезил я, ам инсандин сагъламвал патал гьихьтин дава-дарман я?! СтӀал Сулейманан поэзия океан я, адан девлетрикай, рикӀевай «гевгьеррикай», марфадив ацӀанвай «циферикай» ва эхирни «гьавадикай» чи уьлкведа миллионралди кӀелдайбуру ва жуьреба-жуьре миллетрин зарийри менфят къачуна. Са шакни алачиз, лезги Х.Тагьиран, аварви Гь. ЦӀадасадин, лакви Э.Капиеван, азербайжанви С.Рустаман, гурживи Г.Леонидзедин, казах Д.Джабаеван, белорусь Я.Купаладин, урусар тир А.Суркован, А.Безыменскийдин, М.Исаковскийдин ва маса зарийри туькӀуьрай эсеррал СтӀал Сулейманан поэзиядин нурар аватна. XX асирдин Гомер неинки СССР-дин жегьил зарийриз, гьакӀни социализм эцигзавай халкьдин демократвилин, милли азадвал патал женг чӀугвазвай колониальный ва капитализмдин уьлквейрин кӀвенкӀвечи зарийриз хайи халкьдиз къуллугъ авунин карда акьалтӀай зурба чешне я.</blockquote> == Зарият == * Нагиев Ф. Р. Поэтическое наследие Сулеймана Стальского: проблема текстологии. — Махачкала, 2000. * Агаев А. Г. Сулейман Стальский. — Махачкала, 1975. === Газетра, журналра заридин кьиникьдиз теснифнавайбур === * Аршаруни А. Сулейман Стальский. «Октябрь» № 3, 1938 г., стр. 200—12. * Бачелис И. Сулейман Стальский. (К годовщине со дня смерти). «Казахстанская правда», «Заря Востока» ([[Гуржистан|Грузия]]), «Коммунист» (Армения) за 23 ноября 1938 г. * Бачелис И. Сулейман Стальский. (К годовщине со дня смерти). «Харьковский рабочий» — 23 ноября 1938 г. * Безыменский А. Сулейман Стальский. «Правда»—20 августа 1934 г. О первой встрече С. Стальского с А. М. Горьким. * Березов И. Гомер XX века. (К годовщине со дня смерти С. Стальского) «Гудок» — 23 ноября 1938 г. * Бровман Г. Великий народный певец. «Красный флот» — 22 ноября 1938 г. * Великий ашуг. (Памяти С. Стальского). «Комсомольская правда» — 24 ноября 1937 г. * Великий народный ашуг. Передовая статья «Даг. правды» за 23 ноября 1938 г. * В последний путь. Передовая «Даг. правды» за 26 ноября 1937 г. Гарифулин Г. Прощай, наш мудрый ашуг. «Даг. правда» — 24 ноября 1937 г. * Григории А. Гомер XX века. «Литерат. Донбасс» № 4, 1937 г., стр. 80—86. === Жуьреба-жуьре кӀватӀалриз гьатнавай шиирар === * «Лезги шаиррин чӀалар». (Сборник стихов лезгинских поэтов). Центр. Изд-во народов [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|СССР]]. [[Москва]]. 1927 г. 16 стр. Тир. 2000. * «Лезги эдебиятдин кӀватӀал». (Сборник лезгинской литературы). Даггиз; Махач-Кала. 1934 г. Тир. 2500 * Дагестанский альманах. Составил Р. Фатуев. Сев.-Кавк. краевое изд-во. Пятигорск. 1937 г. 148 стр. Тир. 2000 . На стр. 7-9 стих. Стальского «Инджихан» (перев. А. Шпирт). Вклейка «Алексей Максимович Горький и Сулейман Стальский на первом Всесоюзном съезде писателей в 1934 г.» . (Зарисовка худ. Н. Лакова). * Дагестанская антология. Гослитиздат. Москва. 1934 г. 260 стр. Тираж 5000. С. Стальский — «Дагестан», «Судьи». Стр. 227-29. * Джамбул, Стальский, Лахути. Антирелигиозная художественная библиотечка. Изд. ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия», 1938 г. 72 стр. Тираж 40000. Стихи Стальского: «Муллы», «Шариатские судьи», «Дагестан» (отрывkи из поэмы), стр. 26-35. * Джамбул, С. Стальский. «Стихи и песни о Ленине, Сталине и Социалистической родине». Новосиб. обл. издательство. 1938 г. 78 стр Тир. 15000. Земля молодости. Литературно-эстрадный сборник. Изд. «Искусство». Москва. 1938 г. 184 стр. Тир. 10000. Стихи Стальского: «Песня о товарище Сталине», «Я буду петь большевиков». * Красноармейский фольклор. Составил В. М. Свдельников. Изд. «Советский писатель». Москва. 1938 г. 208 стр. Тир. 10000. С. Стальский: «Серго любимый» (из «Поэмы о Серго Орджоникидзе, любимом сподвижнике и друге великого Сталина»), «Красная армия». * Ленин в поэзии народов Востока. Составил А. Чачиков. Биб. «Огонек» № 3 (774). 1934 г. Тир. 50000. С. Стальский — «Надгробная речь». * Ленин и Сталин в поэзии народов СССР. Гослитиздат. Москва. 1938 г. 568 стр. Тир. 10000. Семь стихов Стальского о Ленине, Сталине и Сталинской Конституции. * Ленин и Сталин в стихах и песнях. Составил А. Чачиков. Биб. «Огонек» № 55—56. 1937 г. Тир. 50000. С. Стальский — «Слово Ленина», «Закона мудрого творец». * Песни советской молодежи. Составил Л. Гурвич. Изд. ЦК ВЛКСМ. «Молодая гвардия». 1937 г. 381 стр. Тир. 100000. С. Стальский «Песня о товарище Сталине», «Маяк». * Поэзия горцев Кавказа. Гослитиздат. 1934 г. 288 стр. Тир. 3000. С. Стальский — «Шариатские судьи», «Дагестан», «На смерть Ленина», Стр. 132-34. * Поэты советского Дагестана. Сев.-Кавк. гос. изд-во. 1936 г. 168 стр. Тир. 3000. С. Стальский — «Любимому вождю всех трудящихся мира товарищу Сталину», «Октябрь», «Первомайское послание», «Девушкам страны гор» и др.—всего 12 стихов. Стр. 107—130. * Сталин в песнях народов СССР. Изд. «Молодая гвардия». 1936 г. 224 стр. Тир. 20000. С. Стальский — «Играми, дюньядин нур Сталиназ», «Песня о Сталине», «Комсомолу». * Сталинская Конституция в поэзии народов СССР. Сборник стихов и песен под редакцией В. Мусазляна. Гослитиздат. Москва, 1937 г. 552 стр. Тир. 10000. В сборнике — четыре стиха Стальского («Играми, дюньядин—нур Сталиназ», «Принимая от товарища Калинина орден Ленина», «Прошу слова», «Слово о Сталинской Конституции»). * Стихи и песни о Сталине. Составил Еф. Зозуля и А. Чачиков. Библиотека «Огонек» № 13—14. 1937 г. С. Стальский «Играми, дюньядин нур Сталиназ». * Стихи и песни о выборах в Верховный Совет. Составил А. Чачиков. Библ. «Огонек». № 70. 1937 г. Тир. 50000. С. Стальский «Послание своим избирателям». * Творчество народов СССР. Альманах первый. Гослитиздат. Москва. 1937 г. 488 стр. Тир. 10000. С. Стальский «Прошу слова» стр. 38-42, * Творчество народов СССР. Издание редакции «Правда». 1938 г. 592 стр. Тир. 115000. Стихи Стальского: «Маяк», «Победа», «Не повернуть колхоз назад», «Я буду петь большевиков». === Кьилди акъудунар === ==== Лезги чӀалал ==== * СтӀал Сулейман «Хкягъай чӀалар» («Избранные стихи»). Даггиз. МахачКала. 1934 г. 108 стр. Тираж 2000. * СтӀал Сулейман. «Хкягъай чӀлар» («Избранные стихи»). к Даггиз. МахачКала. 1935 г. 150 стр. Тираж 1000. * СтӀал Сулейман. — «Хкягъай произведенияр» («Избранные произведения»). Даггиз. Махач-Кала. 1938 г. 318 стр. Тираж 3000. * СтӀал Сулейман. Хкягъай эсерар. ТуькӀуьрайбур: Ражидин Гьайдаров ва Ханбиче Хаметова. /СтӀал Сулейманан 130-й ийсуз талукь. * «СтӀал Сулейман. Хкягъай чӀалар» (латин гьарфаралди). ТуькӀуьрайди Гь. Гьажибеков. 1935-й ийс. ==== Урус чӀалал ==== * Сулейман Стальский. «Стихи и песни». Переводы с лезгинского Эф. Капиева, О. Колычева, С. Липкина, А. Суркова, М. Тарловского, Н. Ушакова и А. Чачикова. Редакция и вступительная статья Эф. Капиева.. Вклейка—-красочный портрет Стальского. Изд. «Художественная литература». Москва. 1936 г. 154 стр. Тираж 5000. * Сулейман Стальский. «Шаири» (песни). Сев.-Кавк. гос. изд-во. Пятигорск. 1936 г. 112 стр. Тираж 5000. Избранные песни за период с 1923 по 1936 г. На стр. 5—14 «Рассказ Сулеймана о себе». * Сулейман Стальский. «Поэма о Серго Орджоникидзе — любимом сподвижнике и друге великого Сталина». Перев. Эф. Капиева. Сев.-Кавк. гос. изд-во. Пятигорск. 1936 г. 31 стр. Тираж 3000. * Сулейман Стальский. «Избранные песни и стихи». Партиздат ЦК ВКП(б). Москва. 1937 г. 80 стр. Тираж 10000. Посмертное издание с биографическим очерком П. А. Павленко. Сборник включает несколько произведений лишь советского периода. По сравнению с предыдущими изданиями дополнен стихами «Прошу слова!». * Сулейман Стальский. Сборник материалов и документов. Составил и комментировал В. Кащеев. ДАГГИЗ, Махачкала, 1939 * Сулейман Стальский. «Избранные песни и стихи». Переводы с лезгинского под ред. Эф. Капиева. Вступительный очерк П. Павленко. Изд. «Советский писатель». Москва. 1938 г. 108 стр. Тираж 8500. * Сулейман Стальский. «Стихи и песни». Перев. с лезг. под ред. Эф. Капиева. С портретом автора. Изд. «Художеств, литература». Москва. 1938 г. 188 стр. Тираж 10000. * Сулейман Стальский. «Стихи и поэмы». Перев. с лезгинского Эф. Капиева. Детиздат ЦК ВЛКСМ. 1938 г. 64 стр. Тир. 25300. С портретом автора и вступительной статьей П. А. Павленко. Книга предназначена для детей старшего возраста. * Сулейман Стальский. «Избранные стихи». Изд. «Советский писатель» (школьная серия). 1939 г. Москва. Тираж 25000.Со вступительной статьей П. Павленко «Сулейман Стальский», стр. 3—13. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/52 Шиирар] * [http://lezgi-yar.ru/index/sulejman_stalskij/0-44 Краткая биография Сулейман Стальского]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/raskajanie_po_sulejmanu/2011-05-01-227 Раскаяние по Сулейману]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] mh3t27quxw5doqx1i0ndgp09fljeiin 0 5001 98255 91078 2026-04-30T13:19:02Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98255 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Хтун |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Хтун}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =34|lat_sec =58 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =10|lon_sec =30 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = СтӀал Сулейман район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Шихидхуьруьнсовет|«Шихидхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />835 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 492 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87236 |почтунин индекс = 368763 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 247 875 004 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Хтун''' ({{lang-ru|Хтун}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай, [[Шихидхуьруьнсовет|«Шихидхуьруьнсовет»дик]] акатзавай хуьр. == География == Хуьр [[СтӀал Сулейман район]]дин кьибледа, райондин юкь тир [[Кьасумхуьр]]елай кьибле патаp 10 км аргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]], [[Шихидхуьр]], [[Зугьрабхуьр]]. ==Тарих== Хуьруьн '''«Хтун»''' тӀвар, ''хтун тарар авай чка'' ва ''элкъвена хтун'' манаяр хьиз таржума ийиз жеда. Виридалайни мумкин тирди, ам садлагьай манадихъ галаз алакъа аваз я, вучиз лагьайтӀа элкъвена къваларив гвай тӀебиатдихъ галаз алакъа авай хуьрерин тӀварар фад-фад гьалтзава (мис: [[Пиперхуьр]], [[Чухверхуьр]] ва мсб.). Хуьр арадал атай тарих малум туш. [[XIX виш йис]]уз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Зугьрабхуьр]] ва [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]] хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай. ==Агьалияр== Алай чӀавуз хуьре 138 кӀвале 492 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 57 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 277 кас тир: 150 итим ва 155 паб. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html 1886 йисуз Гуьней наибвалдин агьалияр]</ref> ==Килигиз лайихвал авай чкаяр== * «Шенби» булах. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=175 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хтун хуьруькай куьруь малуматар] * [https://www.tarimmakinasi.com/urun-kategori/hayvancilik-ekipmanlari/ot-dograma-makinasi/ Ot doğrama makinesi]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] csfnbxmegj3eir88burt4lhjdahiizp 0 5791 98253 96104 2026-04-30T12:38:19Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98253 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Укуз |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[агъул чӀал|агъул.]] ''Укуди'' <br /> {{lang-ru|Укуз}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 53 |lon_deg = 47|lon_min = 35|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Усугъ хуьруьнсовет|«Усугъ» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br />2175 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 47 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[агъулар]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368188 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 840 003 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Укуз''' ([[агъул чӀал|агъул.]] ''Укуди'', {{чӀал-ru|Укуз}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[Усугъ хуьруьнсовет|«Усугъ» хуьруьнсовет]]дик акатзава. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 28 метр кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Агъул район]]дихъ галаз сергьятдал, [[Кьурагь вацӀ]]ун эрчӀи хилел, [[Кьурагь]] - [[Хвереж]] машиндин рекьел, зурба рагал чка кьунвайди я. Хуьр иер ландшафтдин юкьва ава. Адан къваларив пара кьван вацӀар, булахар, чӀурар, тӀулар, рагар, чархар, кӀамар ава. == Тарих == Укуз [[Кьибле Дагъустан]]дин виридалайни дегь хуьр тирди тестикьарзавайди, адан къваларив гвай дегь чӀаван ва кьвед - пуд гьава чилин кӀаник квай сурар я. Алимрин чӀехи маракь вичел чӀугвазвайди, мийитар ацукьнавай гьалда кучуднавай сурар я. Абур гьи цивилизациядиз талукьбур ятӀа гилани малум туш. Хуьруьн мулкунихъ 900 гектар чилер ква. Са чӀавуз ([[1970 йис]]ал кьван) хуьре 70 майишатар авай, гила 9 кӀеви ва [[сув]]ариз вафалу хзан амукьнава. Агьалийрин чӀехи пай [[Дербент район]]дин [[Мамедкъала]] посёлокдиз куьч хьанва. Алатай виш йисан [[1930 йис|1930]] -й йисара Укузра коллективдин майишат арадал гъанвай. Колхоздин садлагьай председателяр Рамазан Латифов, Яхья Шахбанов тир. [[1936 йис]]уз хуьре мектеб эцигнавай. Адан садлагьай муаллим Абдурагьман Маллаев хьанвай. Хуьруьн эгьлийрикай вини дережадин чирвилер къачур садлагьай кас Хидирнеби Маллаев тир. Хуьре пуд рекъвер, мискӀин, сашумуд пӀирер авай. 1930 - й йисара мискӀин чукӀурна адан чкадал гражданвилин мектеб эцигнавай. [[XIX виш йис]]уз Укуз хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Квардал]], [[Усугъ]] ва [[Гелхен]] хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 30 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах кьуд кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 47 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. Вири [[агъулар]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Укуз хуьруьн агьалияр 126 кас яз вири [[агъулар]] тир. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> Хуьре гуьгъуьнин [[сихилар]] ава: ''Бугаяр, Аюбар, Гачалар, Парсияр, Бижияр, Буцундаяр, Квасаяр''. ==ИнфратуькӀуьрун== Хуьруьн эгьлийри культурадин КӀвалин, фельдшервилинни-акушервилин идарадин къуллугърикай менфят къачузва. Чкадин аялар [[Хвереж]] хуьруьн мектебда кӀелзавайди я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-usugskii.html Муниципальное образование "Сельсовет Усугский"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082533/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-usugskii.html |date=2016-03-04 }} * [http://lezgi-yar.ru/index/selo_ukuz/0-167 «Лезгияр» сайтуна Укуз хуьруькай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Агъул хуьрер]] jgbqh6zvs308lw74sqr93zhnjebd7xh 0 9269 98254 90971 2026-04-30T12:56:45Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98254 wikitext text/x-wiki '''Фетуллагьрин Азиз Шихбинетан хва''' (лакӀаб Азиз Алем) — [[лезги]] шаир, таржумачи. [[1938 йис]]уз [[АССР]]-дин [[Баку]] шегьердин [[Мердекан]] посёлокда дидедиз хьана. [[1955]] [[Усугъчай]] хуьруьн юкьван мектеб куьтягьнай, [[1952 йис]]узни [[Мискискар]]а 7-йисан мектеб акьалтӀарнай. Гуьгъуьнлай, В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Дагъустандин Гьукуматдин университетдин тарихдинни-филологиядин факультетда кӀелнай. [[1970 йис]]уз М. Горькийдин тӀварунихъ галай Москвадин Литературадин институт акьалтӀарнай. «Коммунист» газетдин редакцияда медениятдин отделдиз регьбервал авунай. [[1985 йис]]уз «Эдебиятдин Дагъустан» журналдин лезги хилен редакторвиле, [[1987 йис]]узни «Эдебиятдин Дагъустан» ва «Соколёнок» журналрин кьилин редакторвиле кӀвалахнай. ==ЭлячӀунар== * [http://lezgi-yar.ru/index/alem_fatullaev_aziz/0-380 Азиз Алем]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Лезги шаирар]] s0786spkah0xkg1g3hukfxk66pn97sl 0 12879 98252 98194 2026-04-30T12:09:58Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98252 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Тавуш марз |тамам тӀвар ={{lang-hy|Տավուշի մարզ}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coats of arms of None.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Tavush.svg |уьлкве = Эрменистан |административ паюн =5 шегьердин ва 19 хуьруьн муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Иджеван]] |шегьерар =Иджеван, [[Дилижан]] |кьилин жуьре = [[Марзпет]] |кьил =Айк Чобанян |майдан =2 704 |ччилдин чка = |чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]] |агьалияр =128 609 |агьалийрин чка =10 |агьалидин чуькьуьнвал =47,56 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =AM.TV |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://tavush.mtad.am/ |commonscat = }} '''Тавуш вилаят''', '''Тавуш марз''' ({{lang-hy|Տավուշի մարզ}}) — [[Эрменистан]]дин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я. Чилин кьадар — 2 704 км² я. Агьалийрин кьадар — 128 609 кас я. Агьалийрин къалинвал — 47,56 кас/км². Административ юкь — [[Иджеван]] шегьер я. Гилан вилаятдин кьил Айк Чобанян я, ам 2019-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз тайинарна<ref>[https://www.gov.am/ru/regions/946/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Айк Чобанян]</ref>. == ТӀвар == Вилаятдин тӀвар — Сур Эрменистандин Утик провинциядин Тавуш кантондин тӀварцӀикай арадал атана. «Тавуш» — и кантондин сифте кьиляй кардик кутазвай «Туч Катак» тӀварцӀин вариант я<ref>[https://bigbagtours.com/index.php?option=com_content&view=article&id=124&Itemid=197&lang=ru Экстрим Парк Yell]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Садлагьай гъилера ам IX-лагьай виш йисуз гилан Берда шегьердин патав гвай IX-лагьай виш йисан Багратидрин къеледин тӀвар хьиз малум хьана. XI-лагьай виш йисуз туьркрин тайифайри авур гьужум хьайидлай кьулухъ «Тавуш» тӀвар туьркерин жуьреда «Товуз» тӀварцӀиз элкъвена<ref name="findarmenia.com">[http://www.findarmenia.com/?id=5&lang=ru&parent_id=4&shablon=district FindArmenia.com — Հայոց լեռների գանձերը]</ref>. == Тарих == 1800-01-лагьай йисариз гилан Лорини Тавуш чилер, патав гвай Гуржистандихъ галаз Урусатдин империядик акатна. 1813-лагьай йисан октябрдиз Урусатдини Къаджаррин Персияди кутӀуннавай Гуьлистандин икърардиз килигна, и чилер официал рекьяй Урусатдин регион хьана. Тавушдин чилерин чӀехи пай 1840-лагьай йисуз туькӀуьрнавай Елизаветпол уезддик кутуна<ref>{{ru icon}}Акты собранные Кавказской Археографической Коммиссиею. Том 1. Тифлис, 1866. С. 436-437. ''Грузия разделяется на 5 уездов, из коих 3 в Карталинии: Горийский, Лорийский и Душетский, и 2 в Кахетии: Телавский и Сигнахский.''</ref>. Гуьгъуьнлай, 1868-лагьай йисуз, Елизаветпол губерния туькӀуьрна, Тавуш адак квай Къазах уезддик кутуна. 1930-1995-лагьай йисарин арада Эрменистандин ССР-дин къене гилан Тавуш пуд райондиз чара авуна: [[Иджеван район|Иджеван]], [[Ноемберян район|Ноемберян]] ва [[Шамшадин район|Тавуш районриз]]. Гилан Тавуш вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам винихъ тӀвар кьур пуд район сад авунин рекьелди туькӀуьрнава<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Эрменистан республикадин административни территориал паюникай тир къанун]</ref>. == География == Тавуш вилаятдин чилин кьадар 2704 км² (вири гилан Эрменистадин майдандикай адал 9% гьалтзава) я. Ада Эрменистандин кефердинни рагъэкъечӀдай пад кьунва. Ам кефердин пата Гуржистанжихъ ва рагъэкъечӀдай пата Азербайжандихъ галаз са сергьятра ава. Уьлкведин къене адаз кьибледин пата [[Гехаркуник марз|Гехаркуник]], кьиблединни рагъакӀидай пата [[Котайк марз|Котайк]] ва рагъакӀидай пата [[Лори марз|Лори]] вилаятрихъ галаз умуми сергьятар ава. Асул гьисабдалди, им пара суварни къванер авай чил я, кӀунтӀарин хурал алпийрин къацу никӀер экӀя хьанва. Садбуру адаз бицӀи эрмени Швейцария лугьузва<ref>[https://www.armmuseum.ru/news-blog/2018/6/30/--1 Эрмени Москвадин ва миллетрин мединиятдин музей: Тавуш — эрмени Швейцария я]</ref>. Юкьван гьалдин кьакьанвал — 900 метр кьван я. Эрменистандин тамун ресурсрикай Тавуш марздал 50%-далай пара гьалтзава<ref>{{книга |автор = Вардеванян Ашот (руководитель программы) |часть = {{{1|}}} |заглавие = Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении |ссылка = http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf |место = Ереван |год = 2002 |isbn = 99930-935-6-4}}</ref>. Сур Эрменистандин тарихдин административ чара авуниз килигна, гилан марзди Айрарат провинциядик квай Варажнуник кантондин пай, Гугарк провинциядик квай Дзорапорни Когбапор кантонрин паяр, гьакӀни Утик провинциядик квай Агвени Тучкатак (Тавуш) кантонрин паяр кьунва. Вилаят михьиз ГъвечӀи Къавкъаздин суварин арада алайди я. Ам рагъэкъечӀдай патай Майапор цӀиргъини, кефердин патай Сомхети цӀиргъини, рагъэкъечӀдай патай Гугарк цӀиргъини ва кьибледин патай Кенац цӀиргъини кьунва. Тавуш марздин виридалайни кьакьан кӀукӀ — Миапор сув я (2993 метр), виридалайни аскӀан чка — Дебед вацӀун дугуна авай Дебедаван хуьруьн патав гала (380 метр) я. Вилаят Эрменистандин кьилин цин чешме язва. Виридалайни зурба метлеб Агстев вацӀукни адаз авахьзавай Гетик, Воскепарни Сарнажур вацӀарик ква. ГъвечӀи вацӀарикай Ахум, Тавушни Хндзорут къейд ийиз жеда. Тавуш марз суван чешмейрив, минерал цив ва гъвечӀив вирерив (мисал патал Парзни Гоша вирерив) девлетлу я. Тавуш марздин чӀехи пай къалин тамари кьунва, асул гьисабдалди Дилижан, Иджеванни Берд шегьеррин арада. Вилаятда са кьадар гьукуматди хуьзвай там ава, гьа гьисабдик Дилижина милли паркни са шумуд пак тир чка кваз. == Агьалияр == Археологиядин ахтармишунрив кьурвал, инсанар Тавуш вилаятда къванцин виш йисалай гуьгъуьниз яшамишзава. Иджевандин арада тухванвай эгъуьнна хкудунин ва гьатнавай сурарин малуматралди, инсанар ина чи эрадилай вилик квай II-I-лагьай агъзур йисариз ацукьна. Агьалийрихъ татаррини мугъулрин гьужумвиляй чӀехи зиян галукьна. Пара цӀуд агъзур кас кьена, парабур есир кьуна, пара районар михьиз барбатӀ хьана. XVIII-лагьай виш йисуз иниз бязи Арцахдин гаваррай эрмени агьалияр атана<ref name="findarmenia.com"/><ref name="findarmenia.com"/><ref name="armnet.ru">{{Cite web |url=http://www.armnet.ru/armenia_html/tavush.htm |title=Армения — Область Тавуш |accessdate=2009-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090102001335/http://www.armnet.ru/armenia_html/tavush.htm |archivedate=2009-01-02 |deadlink=yes }}</ref>. Иджевандинни адан къалав гвай хуьрерин агьалияр хсуси эрмени чӀалан иджеван нугъатдалди рахазва, ам арцах нугъватдиз мукьва я. И нугъатдиз ударение эхиримжи слогдилай эхиримжидалай вилик квайдан чкадал дегишарна эцигун хас я. === Миллетар === {| class="wikitable" |- ! Миллет !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2001)|2001 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |date=2013-12-04 }}</ref> !! Пай !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2011)|2011 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |date=2023-04-25 }}</ref> !! Пай |- | '''Вири агьалияр''' || align="right"|134 376 || 100 % || align="right"|128 609 || 100 % |- | [[Эрменияр]] || align="right"|133 587 || 99,41 % || align="right"|128 001 || 99,53 % |- | [[Урусар]] || align="right"|531 || 0,40 % || align="right"|423 || 0,33 % |- | [[Грекар]] || align="right"|49 || 0,04 % || align="right"|41 || 0,03 % |- | [[Курдар]] || align="right"|59 || 0,04 % || align="right"|35 || 0,03 % |- | Масабур || align="right"|150 || 0,11 % || align="right"|109 || 0,08 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://tavush.mtad.am/ Официал сайт]{{ref-hy}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Armenia-geo-stub}} {{Эрменистандин административ паюн}} [[Категория:Эрменистандин марзар]] fkrufzsrt2u72e8mnoil7gseahhij60