Билиж (хуьр)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Билиж (хуьр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122</id>
    <revision>
      <id>98495</id>
      <parentid>89352</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6376" sha1="9tq3cwv92krezd0ywy74ynco71hxjxt" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Билиж (манаяр)}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=Билиж
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Белиджи}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 53 |lat_sec = 26
  |lon_deg = 48 |lon_min = 24 |lon_sec = 38
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Билиж хуьруьнсовет|«Билиж»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Агаев Агали Бейбалаевич
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;2
 |майдан                  =35,8
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt; 4 282&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[табасаранар]], [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368600
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 004
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Билиж''' ({{lang-ru|Белиджи}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Билиж хуьруьнсовет|«Билиж» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

Хуруьнсоветдин юкьван хуьруьн статус [[1921 йис]]уз къачунвай &lt;ref&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кьибле пата, [[Дербент]] шегьердилай 38 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, [[Самур вацӀ]]ун гьавизда ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Билиж хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Улусс магал]]диз талукь тир. [[Нюгди|Мулла-Халил]] (гилан [[Нюгди]]) хуьруьхъ галаз Билиж хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3011 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Хуьре [[азербайжанар]]и, [[табасаран]]ри, [[лезгийри]] уьмуьр гьалзава, вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билиж хуьруьн агьалияр 517 кас тир, вири азербайжанар тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==Тарихдин имаратар==
* «Курт-Тепе» ва «Гонодан-Тепе» элкъвей минараяр.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.
* [http://www.dagmo.ru/belidzhi Дербентский район &gt;&gt; Белиджи]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>9tq3cwv92krezd0ywy74ynco71hxjxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЛукӀар (Дербент район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3378</id>
    <revision>
      <id>98526</id>
      <parentid>98015</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7968" sha1="lit3drwnxln2gfb5kaqsdlecxxdso2k" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|ЛукӀар}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=Тител (ЛукӀар)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Куллар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =50|lat_sec =11
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =23|lon_sec =16
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[ЛукӀар хуьруьнсовет|«ЛукӀар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;19
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2313&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2012
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368616
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 011
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Тител''' ('''''ЛукӀар''''' {{lang-ru|Куллар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[ЛукӀар хуьруьнсовет|«ЛукӀар» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кьибле пата, [[Гуьлгери вацӀ]]ун кьере, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин патав, [[Дербент]] шегьердилай 43 км кьибле пата ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Кумухъ]], [[Къартас Къазмаяр]].

==Тарих==
Хуьруьн бине, иниз [[Дербент]]дай 30 лукӀ хзанар куьчарунин рекьелди кутунвай. [[Туьрк чӀал]]ал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз адавал (азадвал) пишкешзавай. Ада хьайи лукӀари чпиз ина мукьварал [[Азадугъли]] хуьр арадал гъанвай. Туьрк чӀалал «Азад» - «Ада», «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Ада хва».

[[1950 йис|1950]] - й йисарин юкьвара иниз [[Кьурагь район]]дин [[Кимихуьр]] ва [[Тител]] хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарнавай.

[[XIX виш йис]]уз ЛукӀар хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Улусс магал]]диз талукь тир. [[Азадугъли]], [[Нюгди]] ва [[Салик (тат хуьр)|Салик]] хуьрерихъ галаз ЛукӀар хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1923 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html ФЛНК сайтуна Дербент райондин агьалийрикай малуматар]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2313 касди туькӀуьрзавай. Са бязи официал тушир чешмейри хуьруьн агьалияр 3000 кьван кас тирди къалурзава. Агьалидин саки вири [[лезгияр]], вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЛукӀар хуьруьн агьалияр 107 кас яз вири [[азербайжанар]] тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

==Майишат==
* Асфальтдинни - бетондин завод.

==Тарихдин имаратар==
* Хуьруьн мукьвал алай «Дербент - Къеле» тӀвар алай дегь чӀаван агьалийрин пункт.
* XIX виш йисан къеледин харапӀаяр.
* Дегь сурарин винел алай кӀунтӀар.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/kullar Дербентский район &gt;&gt; Куллар]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kullar.dagschool.com/index.php МКОУ &quot;Кулларская СОШ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720115151/http://kullar.dagschool.com/index.php |date=2014-07-20 }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=18014 Республиканская газета &quot;ВАТАН&quot; / ПОЗДНЕЙ ОСЕНЬЮ В КУЛЛАРЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610223304/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=18014 |date=2015-06-10 }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>lit3drwnxln2gfb5kaqsdlecxxdso2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4024</id>
    <revision>
      <id>98500</id>
      <parentid>96071</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3067" sha1="g8ebd5iqivlfcw2w4310qik58wkiq15" xml:space="preserve">[[Файл:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|thumb|Венера]]
'''Венера''' (символ: [[Файл:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) — кьвед лагьай [[Рагъ|Ракъинхъай]] [[планета]] [[Ракъинин система]]да; планетада заланвал 81,5 % залан виликай [[Чил (планета)|Чилин]].

== Сифте гаф ==
Венерадилай [[Рагъ|Ракъинал]] 108 млн км ава. Венерадилай Чилел къведалди яргъивал масакӀа жезва 40 млн кмдилай 259 млн кмдал. Ракъинихъ ам 224,7 чилин йикъан къене элкъвезва; орбитадин кьулан йигинвал — 35 км/с . Орбита эклиптикадик 3,4° патах я. Венера вичин кӀашдихъ элкъвенва, перпендикулярдилай цӀалцӀамвилик 2°дал патах тир. Планета рагъэкъечӀдай патахъай рагъакӀидай патахъ физва. КӀашунихъ са сефер ам 243,02 йикъан къене элкъвезва. Екевиляй Венера Чилиз мукьуг я. Планетадин радиус 6051,8 км я (95 % чилиндикай), заланвал — 4,87·1024кг (81,5 % чилиндикай), кьулан жуфт — 5,24 г/ см³.

== Атмосфера ==
Венерадин атмосфера карбониумдин газдикай туькӀуьр хьанвайди я (96 %), азот (4 %). Йицин парни оксигениум лап тӀимил ава (0,02 %ни 0,1 %). Венерадин атмосферада газ Чилиндилай 105 сефер пара ава. Илисвал винел 93 атм я, температура — 750 К (475 °C). Ам Меркурийдин температурадилайни пара я, ракъиник кьве сефер патаг гвай.

== ЭлячӀунар ==
* {{commons|Venus}}
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus Venus: Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831094309/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus |date=2011-08-31 }}{{ref-en}}
* [http://www.astrogalaxy.ru/050.html Венера]{{ref-ru}}
* [http://www.delphis.ru/journal/article/venera-blizhaishaya-k-nam-planeta Ж. Ф. Родионова «Венера — ближайшая к нам планета»]{{ref-ru}}
* [http://elementy.ru/lib/430681 Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов. «Планета оранжевых сумерек». «Популярная механика» № 11, 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525055211/http://elementy.ru/lib/430681 |date=2011-05-25 }}{{ref-ru}}
{{Къецепатан элячӀунар}}
{{1000}}

[[Категория:Планетаяр]]
[[Категория:Ракъинин система]]</text>
      <sha1>g8ebd5iqivlfcw2w4310qik58wkiq15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иогьанн Себастьян Бах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4920</id>
    <revision>
      <id>98513</id>
      <parentid>93012</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4305" sha1="4wsknjnxnw8rvyaqh93n36wb7qq1yru" xml:space="preserve">{{Мани лугьудайди
|тӀвар = Иогьанн Себастьян Бах
|тамам тӀвар = Johann Sebastian Bach
|фотография = JSBach.jpg
|кьадар = 200px
|къул = 1746-й йисан шикил
|хьайила ганвай тӀвар = 
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|31|3|1685}}
|дидедиз хьайи чка = [[Айзенах]], [[Тюрингия]], [[Саксен-Эйзенах]]
|кьиникьин тарих = {{Кьена дата|28|7|1750}}
|кьиникьин чка = [[Лейпциг]], [[Саксония]]
|гьукумат = {{Пак тир Рим империядин пайдах}} [[Пак тир Рим империя]]
|пеше = [[композитор]], устад
|йисар = 1710—1750
|макьамрин алатар = [[оргъан]], [[клавесин]], [[скрипка]]
|жанрар = [[барокко]] ва мас классик музыка
|кӀеретӀар = &lt;!-- группы --&gt;
|санал кӀвалахун = &lt;!-- совместная работа--&gt;
|лейблар =
|пишкешар = &lt;!-- Награды--&gt;
|сайт =
|commonscat =Johann Sebastian Bach
}}
'''Иогьанн Себастьян Бах''' ({{lang-de|Johann Sebastian Bach}}; дидедиз хьана {{Дидедиз дата|31|3|1685}}, [[Айзенах]], [[Саксен-Эйзенах]] (гилан вахтунин [[Тюрингия]]) — кьена {{Кьена дата|28|7|1750}}, [[Лейпциг]], [[Саксония]]) — [[германия]]дин зурба бароккодин [[композитор]] ва музыкадин устад я.

== Музыкадин чешнеяр ==
{|
|-valign=&quot;top&quot;
|
{{Listen
| Файлдин_тӀвар = Johann Sebastian Bach - Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro.ogg
| ТӀвар = Клавирдин концерт «ре минор»
| Къул = 
}}
|
{{Listen
| Файлдин_тӀвар = Bach - cantata 140. 1. chorus.ogg
| ТӀвар = 140-й кантата я, хор
| Къул = 
}}
|}
{|
|-valign=&quot;top&quot;
|
{{Listen
| Файлдин_тӀвар = J.S.Bach – BWV 578.oga
| ТӀвар = Фуга соль-минор
| Къул =
}}
|}

== Зарият ==
* {{книга|автор=Ph. Spitta|заглавие=Johann Sebastian Bach.|место=[[Лейпциг]]|издательство=|год=1880}} {{ref-de}}
* {{книга|автор=K. Wolff|заглавие=Johann Sebastian Bach: the learned musician.|место=[[Нью-Йорк]]|издательство=Norton|год=2001|isbn=0-393-32256-4}} {{ref-en}}
* {{книга|автор=[[Михаил Семёнович Друскин|М. С. Друскин]]|заглавие=Иоганн Себастьян Бах.|место=М.|издательство=Музыка|год=1982}} {{ref-ru}}
* {{книга|автор=С. А. Морозов|заглавие=Бах. (Биография И. С. Баха в серии [[ЖЗЛ]])|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1975}} {{ref-ru}}

== ЭлячӀунар ==
* {{commons|Johann Sebastian Bach}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бах, Иоганн Себастьян}} {{ref-ru}}
* [http://www.nototeka.ru/Bach_Johann_Sebastian/ Иогьанн Себастьян Бахдин нотаяр «Нототекада».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129230624/http://www.nototeka.ru/Bach_Johann_Sebastian/ |date=2013-01-29 }}
* [https://www.bach-leipzig.de/de/neutral/wir-ueber-uns Bach-Archiv Leipzig] {{ref-de}}
* [http://www.jsbach.org/ J. S. Bach Home Page — зурба инглис чӀалан сайт] {{ref-en}}
* [http://www.bach.su/ bach.su — урус чӀалан сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523115114/http://bach.su/ |date=2013-05-23 }} {{ref-ru}}
* [http://bagira.hut2.ru/bach.htm Бах — Эхир авачир музыка] {{ref-ru}}

{{1000}}

{{DEFAULTSORT:Бах, Иогьанн Себастьян}}
[[Категория:Алфавитдиз килигна композиторар]]
[[Категория:Германиядин композиторар]]
[[Категория:Германиядин оргъанистар]]
[[Категория:Германиядин устадар]]</text>
      <sha1>4wsknjnxnw8rvyaqh93n36wb7qq1yru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буйнакск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5372</id>
    <revision>
      <id>98498</id>
      <parentid>95846</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16451" sha1="oh1u51009yoc5xcuhq72l8pskt9hnza" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Буйнакск
|статус= Шегьер
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-kum|Темир-хан-шура}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =49 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =07 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |герб                       =Coat of arms of Dagestan Oblast 1878.svg
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 120
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = 
 |район                   = Буйнакск район
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = Шегьердин кьил
 |кьил                    = Шамил Исаев&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/21228045 ТАСС — Исполняющим обязанности главы Буйнакска стал Шамиль Исаев]&lt;/ref&gt;
 |бине эцигай тарих       = [[1834 йис]]уз
 |статус йисалай          = шегьердин статус  &lt;br&gt;[[1866 йис]]уз къачуна
 |майдан                  =20,95 
 |виликан тӀварар           = [[1922 йис]]алди — Темир-Хан-Шура
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 490 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{ Агьалияр | Буйнакск | тс }}
  |сиягьдиз къачур йис    = {{ Агьалияр | Буйнакск | г }}
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]], [[къумукьар]], [[яхулар]], [[даргияр]], [[урусар]]&lt;ref name=&quot;Даг2002&quot;&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]&lt;/ref&gt;
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87237
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368220
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 405
 |Commons-ра категория    = Buynaksk
 |сайт                    = http://buynaksk05.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Буйнакск''' ({{lang-ru|Буйнакск}}, {{lang-kum|Темир-хан-шура}}) — [[Урусат]]дин [[Дагъустан республика]]да шегьер, [[Буйнакск район]]дин администрациядин юкь.

Агьалияр — 61,2 кас ([[2010 йис]]).

== География ==
Шегьер [[Дагъустан]]дин юкьван пата, суван [[Шура-озень]] вацӀал чка кьунвайди я. Республикадин кьилин шегьер [[Магьачкъала]]дилай 41 км яргъал ала.

== Тарих ==
[[Файл:Temir khan shoura bouinaksk dagestan.jpg|thumb|300px|[[XX виш йис]]уз Темир-Хан Шура шегьер.]]

=== Къеледин бине кутун ===
Улу — бубайрилай амай сивяй — сивиз атай кьисадиз килигна, шегьердин бине [[Тамерлан]]ан (Темир-Хан) тӀварцихъ галкӀанва. [[1396 йис]]уз Тамерланан кьушунри, чкадин сувавийри '''Теми́р-Хан-Шура́''' тӀвар ганвай вирин мукьув, чпиз лагерь туькӀуьрна амукьнавай. (Ша́ра́ — дарги чӀалал «вир», яни, вири санлай — «Тамерланан вир»; [[1854 йис]]уз вир кьурурнавай). Абур акъвазванай чкадал са тӀимил вахтунилай хуьр арадал атанвай. Сифте а хуьр [[Тарки Шамхалвал]]дик акатзавай, ахпа Бамат князвалдин гъилик экечӀнай. [[1832 йис]]уз хуьруьн мукьвал, урусрин са тӀварцӀин къеледин бине кутунвай. [[1834 йис]]уз къеле мадни гьяркьуь авунвай, ва анаг Кеферпатан Дагъустандин кьушунрин командирар амукьзавай чка тир. [[1843 йис]]ан 11 ноябрьдиз [[имам Шамил]]а, 4 агъзур кьван касди душмандикай хуьзвай къеле элкъуьрна кьунвай, амма тамамдаказ къачуз тахьана, 15 декабрьдиз урусриз куьмек гуз атанвай генерал-майор Фрейтаган кьушунрин паталай кӀаник акатнавай. [[1847 йис]]уз къеле Каспий гьуьлуьн кьерин кьушунрин регьберрин резиденция хьанвай.

=== Темир-Хан Шура 1917 йисалди ===
[[1866 йис]]алай Темир-Хан-Шуради шегьердин статус къачунвай ва [[Дагъустан виляйт]]дин администрациядин юкь хьанвай. [[XIX виш йис]]ан эхирда шегьердин агьалияр 9089 тир (абурук 2427 кьадардин гарнизон кваз): 4633 — православиядин христианар, 1950 — чувудар, 1241 — мусурманар (абурукай 455 шийияр, амайбур сунияр тир), 685 эрменияр, 433 католикар, 121 протестантар ва 26 цӀуру адетхъанар. Шегьерда 634 кӀвалер, 128 туьквенар ва гьамбарханаяр, клисадин мектебар, папарин гимназия, 2 чувудрин мектебар, азархана, амбулатория, дявевилин лазарет (кьушунрин азархана), типография ва улубхана. КапӀ-тӀят ийидай чкайрикай: 4 клиса (2 православиядин, католиквилин ва эрменийрин), 2 мискӀин, 2 синагога. 10 фабрикаяр ва заводар (абурук пиво, кирпичар, запун гьасилзавай ва мсб.).

=== [[XX виш йис]] ===
[[1919 йис]]ан ноябрдилай — [[1920 йис]]ан майдал кьван Темир-Хан-Шура шегьер, а чӀавуз Кеферпатан Къавкъазда арадал атанвай цӀийи [[Суван Республика]]дин гьукумат авай чка тир. Гуьгъуьнлай, [[1920 йис]]ан гатфаралди шегьер [[Урусатдин Кьиблепад]] Гьукуматдик квай. [[1920 йис]]ан 13 ноябрьдиз Темир-Хан-Шурада кьиле фейи Къавкъаздин халкьарин адетдилай къецяй тадиз кӀватӀалда [[Сталин]]а Дагъустан автономиядин республика хьиз малумарнавай. [[1922 йис]]уз шегьердин тӀвар, Дагъустанда совет гьукум паталай женг чӀугунвай [[Буйнакский, Уллубий Даниялович|У. Д. Буйнакскийдин]] гьуьрметдай '''Буйнакск'''-диз масакӀа хъувунвай.

[[1970 йис]]ан 17 майдиз хьайи чилин зурзунрикай Буйнакскдиз чӀехи чукӀурунар галукьнавай.

[[1999 йис]]ан 4 сентябрьдиз, шегьерда, инсанри уьмуьр гьалзавай дараматар къиткьинунрин сериядиз кьил кутунвай, садлагьай теракт хьанвай.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

{{Агьалияр| Буйнакск | Столбцов=12 }}
{{Агьалияр| Буйнакск | график }}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Демография&lt;ref name=autogenerated1&gt;Регионы России. Основные характеристики субъектов Российской Федерации: статистический сборник.. Госкомстат России. — М:, 2003&lt;/ref&gt; || 2001 || 2002
|-
| Агьалидин 1000 касдал къвезвай хайибурун кьадар || 14 || 13.3
|-
| Агьалидин 1000 касдал къвезвай кьейибурун кьадар || 7.5 || 6.5
|-
| Агьалидин 1000 касдал къвезвай пара хьунин кьадар || 6.5 || 6.8
|}

=== Миллетар ===
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Буйнакск шегьедин 26 343 кас агьалийрикай:&lt;ref name=&quot;Даг2002&quot;/&gt;

* [[аварар]] — 46,05 % (28 289 кас)
* [[къумукьар]] — 31,42 % (19 304 кас)
* [[яхулар]] — 6,87 % (4 219 кас)
* [[даргияр]] — 6,17 % (3 791 кас)
* [[урусар]] — 6,04 % (3 710 кас)
* [[лезгияр]] — 0,77 % (475 кас)
* [[азербайжанар]] — 0,66 % (403 кас)
* муькуьбур — 2,03 % (1 246 кас)
* вири санлай — 100,00 % (61437 кас)

== ИнфратуькӀуьрунар ==

=== Экономика ===
==== Кеспият ====
Шегьерда кӀвалахзавай '''фабрикаяр''': мебелдин, кӀвачин къапарин, трикотаждин ва парталар цвадай фабрика.

'''Заводар''': агрегатрин, алатар туькӀуьрзавай ва шинар расзавай, консервдин (мураба, компотар, межеяр гьасилзавай) заводар.

=== Чирвилер ===
'''Юкьван чирвилер:'''
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 1 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 2 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 3 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 4 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 5 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 6 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 7 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 8 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 9 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 10 мектеб
* Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 11 мектеб

'''КьетӀен юкьван чирвилер:'''
* Буйнакскдин кооперативвилин техникум
* [[Буйнакскдин педагогикадин колледж]]
* Буйнакскдин агрономиядин [[кеспият]]дин колледж
* Буйнакскдин кеспиятдинни — экономикадин колледж
* Буйнакскдин медицинадин училище

'''Вини дережадин чирвилер:'''
* [[Дагъустандин Гьукуматдин университет]]дин филиал
* Москвадин предпринимательстводинни къанунрин илимрин институтдин филиал
* [[Гилан чӀаван гуманитар академия]]дин филиал
* [[Белгороддин потребкооперациядин институт]]дин филиал
* Дагъустандин кооператив институт
* [[Дагъустандин педагогикадин университет]]дин филиал
* Герценан тӀварунихъ галай [[Санкт-Петербург]]дин педагогикадин университетдин филиал

== ТӀвар-ван авай ксар ==
* [[Акаев, Юсуп Абдулабекович]] — Совет Союздин кьегьал.
* [[Алиев, Иван Михайлович]] (1892—1964) — соведин дявевилин кархъан, [[генерал-майор]] ([[1943 год]]).
* [[Бокарёв, Евгений Алексеевич]] — советдин лингвист, [[эсперанто]] ва дагъустандин чӀаларин алим.
* [[Мищенко, Павел Иванович]] — урусатдин дявехъан ва гьукуматдин кархъан, Туркестандин генерал-губернатор.
* [[Гусейнов Гарун-Рашид Абдул-Кадырович]] (1948) — филология илимрин доктор, [[Дагъустандин гьукуматдин университет|ДГьУ]]-дин урус чӀалан ва литература кафедрадин доцент, пара кьадарда макъалайрин ва тарихдин улубрин кирам.
* [[Поплавская, Евгения Юрьевна]] — Моссоветан тӀварунихъ галай театрдин ва Таганкадал алай Театрдин актриса.
* [[Куцын, Иван Владимирович]] — совет девирдин зурба духтур-эпидемиолог, Граждан дяведин садлайгьай йисарилай кьулухъ Буйнакскдин чӀехи азарханадин къуллугъэгьли.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://buynaksk05.ru/ Официальный сайт городского округа «Город Буйнакск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702045043/http://buynaksk05.ru/ |date=2015-07-02 }}
* [http://buynaksk.net/ Информационный сайт города Буйнакск — карта, улицы, фото, погода и т. д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531161224/http://buynaksk.net/ |date=2013-05-31 }}
* [http://www.mojgorod.ru/r_dagestan/bujnaksk/index.html  Буйнакск в энциклопедии «Мой город»]
* [http://www.buynaksk.com/gallery/TemirChanShura/s2 Исторические фотографии Темир-Хан-Шуры — Буйнакска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611080906/http://www.buynaksk.com/gallery/TemirChanShura/s2 |date=2013-06-11 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Темир-Хан-Шура}}
* [http://dagmo.ru/buinaksk Объединенный сайт Муниципальных образований Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014033148/http://dagmo.ru/buinaksk |date=2013-10-14 }}

{{Дагъустан}}

[[Категория:Дагъустандин шегьерар]]</text>
      <sha1>oh1u51009yoc5xcuhq72l8pskt9hnza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреевка (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5631</id>
    <revision>
      <id>98563</id>
      <parentid>94928</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T00:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4453" sha1="8u54na6uy3gaxgttw1c2asqihcsx7p3" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Андреевка
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Андреевка}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =42  |lat_min =10  |lat_sec =22 
  |lon_deg =48  |lon_min =12  |lon_sec = 35
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Первомайский хуьруьнсовет|«Первомайский»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-16 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 319 &lt;ref name=&quot;reestr&quot;&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[даргияр]], [[табасаранар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368614 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 860 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Андреевка''' ({{lang-ru|Андреевка}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Первомайский хуьруьнсовет|«Первомайский» хуьруьнсоветдик]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьере, [[Дербент]] шегьердилай 32 км кефер пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Имени Мичурина|Мичурино]].

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 319 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Хуьре [[азербайжанар]], [[даргияр]], [[табасаранар]] уьмуьр гьалзава, вири [[сунияр|суни]] ва шийи - [[мусурманар]] я &lt;ref name=&quot;tin&quot;&gt;Традиционное и новое в современном быте и культуре дагестанцев-переселенцев. М., Наука, 1988&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/andreevka Дербентский район &gt;&gt; Андреевка]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>8u54na6uy3gaxgttw1c2asqihcsx7p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Араблинское</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5632</id>
    <revision>
      <id>98566</id>
      <parentid>89074</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T00:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6474" sha1="mrqhqrwx1ua1y0nua109ym80fhj2kxs" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Араблинское
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Араблинское}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 57 |lat_sec = 52
  |lon_deg = 48 |lon_min = 20 |lon_sec = 02
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Араблинское хуьруьнсовет|«Араблинское»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Къурбанов Алияр Къурбанбабаевич
 |бине эцигай тарих       = [[1900 йис]]уз
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-16
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2174&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]], [[табасаранар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368613
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Араблинское''' ({{lang-ru|Араблинское}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Араблинское хуьруьнсовет|«Араблинское» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «[[Араблинский (станция)|Араблинский]]» ракьун - рекьин станциядал, [[Дербент]] шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.

==Тарих==
Хуьр, генерал [[Балакиши Али-бек Араблинский|Б. Араблинскийдин]] тӀварунихъ галай Араблинский станциядин мукьвал алай гъвечӀи хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1785 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2174 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]] я, ина гьакӀни [[табасаранар]], [[азербайжанар]], [[даргияр]] ва муькуьбур авайди я, вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.

[[2003 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн 2084 кас агьалийрин миллетрин состав:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#E6E6FA&quot;|Халкь!!style=&quot;background:#E6E6FA&quot;|Кьадар !!style=&quot;background:#E6E6FA&quot;|Пай, %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Лезгияр]]'''||948||45,5 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Табасаранар]]'''||700 ||33,6 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[ЦӀапар]]'''||239 ||11,5 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Даргияр]]'''||76 ||3,6  %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Агъулар]]'''||67 ||3,2 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Къумукьар]]'''||20 ||1,0 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Урусар]]'''||10 ||0,5 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''Муькуьбур'''||24 ||1,2 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5|'''Вири'''||2084||100 %
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/arablinskoe Дербентский район &gt;&gt; Араблинское]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>mrqhqrwx1ua1y0nua109ym80fhj2kxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берикей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5636</id>
    <revision>
      <id>98494</id>
      <parentid>92885</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6156" sha1="dh3tbpjla3hroeim3geylmqw2xfoqro" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Берикей
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Берикей}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 13 |lat_sec = 18
  |lon_deg = 48 |lon_min = 03 |lon_sec = 43
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район{{!}}Дербент
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Берикей хуьруьнсовет|«Берикей»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Шихмагомед Шихмагомедов
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;13
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2805
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368625
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 810 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Берикей''' ({{lang-ru|Берикей}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Сегелер]] хуьруьхъ галаз [[Берикей хуьруьнсовет|«Берикей» хуьруьнсовет]] туькӀуьрзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. 

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 32 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ал, [[Берикей (станция)|«Берикей»]] ракьун - рекьин станциядал чка кьунва.

==Тарих==
[[1894 йис]]уз Берикей хуьре [[Дагъустан]]да садлагьай нафтӀадин буругъдин къуй эгъуьнвай ва 182 метр дегьнедай нафтӀ акъатнавай. Гуьгъуьнлай, нафтӀ тарашхъанвилелди хкудунин нетижада Берикей мяден терг хьанвай.

[[XIX виш йис]]уз Берикей хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. Берекей хуьруьнжемятдин юкь ва са тир хуьр тир.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3011 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири  этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Берикей хуьруьн агьалияр 875 кас тир, вири (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

==Майишат==
Хуьре ГУП-дин ципицӀрин бахчахъанвилин чӀехи «Берикей» майишат ава.

== ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Нажмутдин Шарифоф]] — СССРдин Кьилин Советдин депутат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/berikei &gt;&gt; Берикей]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5726 Газета «Ватан». В воскресный день в селе Берикей...]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.fatramab.ru/blog/everything/vospominaniya-o-berikee.html Воспоминания о Берикее]
* [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&amp;task=view&amp;page=material&amp;id=8067 Богатство недр Дагестана] 

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>dh3tbpjla3hroeim3geylmqw2xfoqro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салик (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5638</id>
    <revision>
      <id>98542</id>
      <parentid>94951</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7310" sha1="g87em0tq7eu0qxrdm427612s51q3z9s" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Салик (манаяр)}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=Салик
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Салик}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 11 |lat_sec = 30
  |lon_deg = 48 |lon_min = 04 |lon_sec = 10
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Салик хуьруьнсовет|«Салик»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;39 
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1763 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]], [[даргияр]], [[табасаранар]] &lt;ref&gt;[http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=6946 НА ПУТИ В ГОРЫ]&lt;/ref&gt;
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368628
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 620 475 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Салик''' ({{lang-ru|Салик}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Салик хуьруьнсовет|«Салик» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадал ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине [[Къуба]]дай атанвай ксари кутунвай &lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=onepage&amp;q=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Салик хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Великент]] ва [[Мамедкъала|Хан-Мамед-Кала]] (гилан Мамедкала) хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1811 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 1763 кас тир &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Хуьре азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр|терекемейри]], [[даргияр|даргийри]] ва [[табасаранар|табасаранри]] санал уьмуьр гьалзава, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Салик хуьруьн агьалияр 161 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

==Экономика==
* Агрофирма «Шейхляр» (къуьлуьн ва картуфрин магьсулар цунин фирма).
* ООО «Шахдаш» (къванер хкудун).

==ИнфратуькӀуьрун==
Хуьре юкьван мектеб, аялрин бахча, поликлиника, культурадин КӀвал, улубхана кардик ква.

==Тарихдин имаратар==
* Сурун виней алай кӀунтӀар (Акун-Тюбе ва Дадан-Тюбе).
* Дегь чӀаван хуьр.
* Дегь чӀаван сур.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/salik Дербентский район &gt;&gt; Салик]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>g87em0tq7eu0qxrdm427612s51q3z9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамедкъала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5639</id>
    <revision>
      <id>98527</id>
      <parentid>95851</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8845" sha1="p4kivazb0r96ds4kvr4aoeudu7huot8" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Мамедкъала
|статус= Шегьервилин посёлок
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мамедкала}} [[файл:Вокзал п.Мамедкала.JPG|310px]]
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 10 |lat_sec = 25
  |lon_deg = 48 |lon_min = 07 |lon_sec = 54
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = Заречное, Тумаевка, Михайловка, Дузлак, Алиеван свх.
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-5
 |виликан тӀварар         = Хан-Магомед-къала
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 9000 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[даргияр]], [[азербайжанар]], [[табасаранар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368628
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 620 475 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Мамедкъала''' ({{lang-ru|Мамедкала}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай шегьервилин посёлок.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, [[Дарвагчай вацӀ]]ал чка кьунвайди я. Кеферпатан Къавкъаздин ракьун — рекьин [[Мамедкъала (станция)|Мамедкъала]] станциядал ала. Посёлокдин рагъакӀидай патайтӀуз федерал M29 «Кавказ» трассадал физва.

== Тарих ==
Посёлокдин виликан тӀвар Хан-Магомед-къала тир. Терекеме кьулувиле Хан-Магомед-къала хуьруьн арадал атун [[XVIII виш йис]]уз талукь я, ва Къубадин хан Фатали-хана тухузвай политикадин кӀвалахрин нетижада бине кьунвайди я. Амир-Гамза уцмияхъ галаз душманвал ийизвай Фатали-хана, адан хтул Хан-Мухаммаддикай вичиз амадаг авунай. [[Гьасан Алкьвадари]]ди малумзавайвал: «[[Къуба ханвал]]дай Фатали-хана 100 райатрин хзанар, [[Дербент]] шегьердилай 100 [[фарсах]] яргъал алай чкадиз куьчарнавай ва арадал гъанвай хуьруьз Хан-Магомед-къала тӀвар эцигнавай».

Р. М. Магомедова Хан-Магомед-къала хуьруь бине кьунвай тарих [[1778 йис]] тирди гьисабзава. А. А. Комарова «Дагъустан вилаятдин агьалийрин пунктрин сиягьда» Хан-Магомед-къала [[1775 йис]]уз арадал атайди къейдзава&lt;ref&gt;[http://www.odnoselchane.ru/?sect=498 Автор: П. И. Тахнаева, научный сотрудник Центра изучения Центральной Азии, Кавказа и Урало-Поволжья Института востоковедения РАН (г. Москва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023113727/http://www.odnoselchane.ru/?sect=498 |date=2017-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Мамедкала хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Великент]] ва [[Салик (Дагъустан)|Салик]] хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

== Агьалияр ==
{| class='standard' style='text-align: center;'
! colspan=6 | Агьалийрин кьадар, кас
|- class='bright'
! [[1970 йис|1970]]
! [[1979 йис|1979]]
! [[1989 йис|1989]]
! [[2002 йис|2002]]
! [[2010 йис|2010]]
|-
| 5107
| 5813
| 5990
| 8374
| 9000
|}

[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 8374 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 9000 кас тир. Агьалидин чӀехи пай [[даргияр]] я, ина гьакӀни [[азербайжанар]], [[табасаранар]] ва муькуьбур авайди я, вири [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

[[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн 8 374 кас агьалийрин миллетрин состав&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbentskiy02.html Этнокавказ. Национальный состав Дербентского района по переписи 2002 года]&lt;/ref&gt;:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#E6E6FA&quot;|Халкь!!style=&quot;background:#E6E6FA&quot;|Кьадар !!style=&quot;background:#E6E6FA&quot;|Пай, %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Даргияр]]'''||2794||33,4 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Азербайжанар]]'''||2059||24,6 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Табасаранар]]'''||1850||22,1 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Агъулар]]'''||592||7,1 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Лезгияр]]'''||442||4,2 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Къумукьар]]'''||257||3,1 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Яхулар]]'''||173||2,1 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''[[Урусар]]'''||134||1,6 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5&quot;|'''Муькуьбур'''||73||0,9 %
|-
|style=&quot;background:#F5F5F5|'''Вири'''||8 374||100 %
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/mamedkala Дербентский район &gt;&gt; Мамедкала]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>p4kivazb0r96ds4kvr4aoeudu7huot8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жемикент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5641</id>
    <revision>
      <id>98507</id>
      <parentid>94935</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6658" sha1="7inb6tgw355m41giznpf390qbdae5t5" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Жемикент
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Джемикент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 14 |lat_sec = 06
  |lon_deg = 48 |lon_min = 02 |lon_sec = 31
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Жемикент хуьруьнсовет|«Жемикент»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;15 
 |майдан                  =22,7
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2555&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]] (азербайжанар)
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368625
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 009
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Жемикент''' ({{lang-ru|Джемикент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Жемикент хуьруьнсовет|«Жемикент» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 33 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ал, [[Къаякент район]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунвайди я.

==Тарих==
Кьисадив кьурвал, хуьруьн бине [[Ширван]]дай атанвай Жеми тӀвар алай касди кутунвай &lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=onepage&amp;q=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Жемикент хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Уллутеркеме]] хуьруьхъ галаз Жемикент хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2337 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 2555 кас тир. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Жемикент хуьруьн агьалияр 687 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

==Тарихдин имаратар==
* Сурун виней алай кӀунтӀар.
* Дегь чӀаван сур.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/dzhemikent Дербентский район &gt;&gt; Джемикент]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>7inb6tgw355m41giznpf390qbdae5t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уллутеркеме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5642</id>
    <revision>
      <id>98550</id>
      <parentid>94954</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6237" sha1="cm103rizibdsh64dpatn0oqecpl01f4" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Уллутеркеме
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Уллутеркеме}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 12 |lat_sec = 15
  |lon_deg = 48 |lon_min = 00 |lon_sec = 32
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Уллутеркеме хуьруьнсовет|«Уллутеркеме»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;61
 |майдан                  =9,2
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt;1599&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368627
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 021
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Уллутеркеме''' ({{lang-ru|Уллутеркеме}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Уллутеркеме хуьруьнсовет|«Уллутеркеме» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ун кьерел ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине [[ХVIII виш йис]]уз иниз куьч хьанвай [[туьрквер]]и кутунвай.

ХVIII виш йисан юкьвал кьван [[Терекеме магал]]дин юкь ва виридалайни чӀехи хуьр тир. [[Туьрк чӀал]]ал «уллу» ''чӀехи'' лагьай чӀал я.

[[XIX виш йис]]уз Уллутеркеме хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Жемикент]] хуьруьхъ галаз Жемикент хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1308 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 1599 кас тир. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уллутеркеме хуьруьн агьалияр 159 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/ulluterkeme Дербентский район &gt;&gt; Уллутеркеме]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>cm103rizibdsh64dpatn0oqecpl01f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деличобан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5643</id>
    <revision>
      <id>98505</id>
      <parentid>95021</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5856" sha1="hpvwfja8dmyh4nn6htl42r9ntvew8sh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Деличобан
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Деличобан}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 12 |lat_sec = 02
  |lon_deg = 48 |lon_min = 05 |lon_sec = 40
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Деличобан хуьруьнсовет|«Деличобан»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;3
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2217&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368628
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 822 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Деличобан''' ({{lang-ru|Деличобан}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Деличобан хуьруьнсовет|«Деличобан» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 32 км кефердинни - рагъакӀидай пата, ракьун - рекьин мукьвал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Деличобан хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. Деличобан хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2173 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 2217 кас тир. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уллутеркеме хуьруьн агьалияр 521 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/delichoban Дербентский район &gt;&gt; Деличобан]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=6934 СЕЛО У ЖЕЛЕЗНОЙ ДОРОГИ]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>hpvwfja8dmyh4nn6htl42r9ntvew8sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къарадагълы (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5644</id>
    <revision>
      <id>98523</id>
      <parentid>94941</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5943" sha1="97o1d8qjrdthx7y483ze496f6o9tc9c" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Къарадагълы
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Карадаглы}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 11 |lat_sec = 33
  |lon_deg = 48 |lon_min = 02 |lon_sec = 12
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Татляр хуьруьнсовет|«Татляр»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;56 
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 779
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар|азербайжанар(терекемеяр)]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368627
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 880 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Къарадагълы''' ({{lang-ru|Карадаглы}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Татляр]] хуьруьхъ галаз [[Татляр хуьруьнсовет|«Татляр» хуьруьнсовет]]дик акатзава.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 29 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ун кьерел ала.

==ТӀвар==
Хуьруьн тӀвар туьрк чӀалан «къара» - чӀулав, ва «дагълы» - [[сув]]ави, гафарикай арадал атанвайди я, яни «чӀулав сувавияр», «чӀулав суван эгьлияр».
 
==Тарих==
Хуьруьн бине [[Къуба]]дай атанвай ксари кутунвай &lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=onepage&amp;q=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Къарадагълы хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Падар]] ва [[Татляр]] хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 779 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къарадагълы хуьруьн агьалияр 131 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/karadagly Дербентский район &gt;&gt; Карадаглы]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>97o1d8qjrdthx7y483ze496f6o9tc9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татляр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5645</id>
    <revision>
      <id>98545</id>
      <parentid>94953</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5464" sha1="0mpbd952k4al3897q4dwxxo2m190pod" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Татляр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Татляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 12 |lat_sec = 01
  |lon_deg = 48 |lon_min = 01 |lon_sec = 37
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Татляр хуьруьнсовет|«Татляр»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;47
 |майдан                  =23,1
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt;1208
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368627
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 880 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Татляр''' ({{lang-ru|Татляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Къарадагълы]] хуьруьхъ галаз [[Татляр хуьруьнсовет|«Татляр» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьруьнсоветдин юкьван хуьруьн статус [[1921 йис]]уз къачунвай &lt;ref name=autogenerated1&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 31 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ун кьерел ала.

==ТӀвар==
[[Туьрк чӀал]]ал «татляр» - [[татар]] мана гузва.
 
==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Татляр хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Падар]] ва [[Къарадагълы]] хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1208 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Татляр хуьруьн агьалияр 341 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/tatlyar Дербентский район &gt;&gt; Татляр]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>0mpbd952k4al3897q4dwxxo2m190pod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падар (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5646</id>
    <revision>
      <id>98536</id>
      <parentid>94946</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6534" sha1="4zogh26jrtow7s7r5e6v3pb4nm2lxzq" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Падар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Падар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 12 |lat_sec = 00
  |lon_deg = 48 |lon_min = 03 |lon_sec = 15
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Падар хуьруьнсовет|«Падар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Шагьвелед Султанович Пашаев
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;38
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2266&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар|азербайжанар(терекемеяр)]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368628
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 018
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Падар''' ({{lang-ru|Падар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Падар хуьруьнсовет|«Падар» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьвал ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине [[Хъачмаз район]]дин [[Падар (Хъачмаз)|Падар]] хуьряй атанвай ксари кутунвай &lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=onepage&amp;q=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Падар хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Татляр]] ва [[Къарадагълы]] хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2120 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 2266 кас тир. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Падар хуьруьн агьалияр 292 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/padar Дербентский район &gt;&gt; Падар ]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>4zogh26jrtow7s7r5e6v3pb4nm2lxzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мугъарты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5647</id>
    <revision>
      <id>98532</id>
      <parentid>94945</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7038" sha1="nqu7h84oq5pomcsnu2t0cafshmiv7k3" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Мугарты
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мугарты}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 59 |lat_sec = 40
  |lon_deg = 48 |lon_min = 09 |lon_sec = 30
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мугарты хуьруьнсовет|«Мугарты»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;430
 |виликан тӀварар          = Мугатыр
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1614&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368620 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 013
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Мугъарты''' ({{lang-ru|Мугарты}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Мугъарты хуьруьнсовет|«Мугъарты» хуьруьнсоветдин]] администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин лап рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 33 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, [[Мугъартычай вацӀ]]ун мукьвал ала.

== Тарих ==
Вилик Мугъарты [[туьрк чӀал]]ал рахазвай [[суван чувудар|суван чувудрин]] хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири ассимиляция хьана чеб азербайжанар хьиз кьатӀунвайди я.&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=snippet&amp;q=%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Мугъарты хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Кеферпатан-Табасаран наибвал]]диз талукь тир. [[Митаги]] хуьруьхъ галаз Мугъарты хуьруьнжемятдик акатзавай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1532 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 1614 кас тир. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана [[азербайжанар]]из элкъвенвай [[суван чувудар|чувудар]] я, вири [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мугъарты хуьруьн агьалияр 934 кас тир, чӀехи пай азербайжанар 703 (75,3 %), тӀимил пай [[суван чувудар]] 231 (24,7 %) тир&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/severotabasaran1886.html СЕВЕРО-ТАБАСАРАНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/mugarty Дербентский район &gt;&gt; Мугарты]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>nqu7h84oq5pomcsnu2t0cafshmiv7k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бильгади</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5648</id>
    <revision>
      <id>98496</id>
      <parentid>94929</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6957" sha1="8vogy47z4i647s0txv21qdmdgcewtzx" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Бильгади
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бильгади}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 05 |lat_sec = 07
  |lon_deg = 48 |lon_min = 08 |lon_sec = 04
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Чинар хуьруьнсовет|«Чинар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;160
 |виликан тӀварар          = 
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 610
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368622
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 888 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Бильгади''' ({{lang-ru|Бильгади}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Чинар]] хуьруьхъ галаз [[Чинар хуьруьнсовет|«Чинар» хуьруьнсоветдик]] акатзава.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 19 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, [[Дагъустандин ЦӀаяр (станция)|Дагъустандин ЦӀаяр]] ракьун — рекьин станциядилай 5 км рагъакӀидай пата, [[Барафтау]] суван мукьвал ала.

== Тарих ==
Вилик Бильгади [[татар|татрин]] хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири азербайжанарихъ ассимиляция хьана чеб азербайжанар хьиз кьатӀунвайди я.&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=snippet&amp;q=%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Бильгади хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Кеферпатан-Табасаран наибвал]]диз талукь тир. [[Гимейди]], [[Зидьян]] хуьрерихъ галаз Гемейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 610 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай, [[азербайжанар]]из элкъвенвай [[татар]] я, вири [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра абур азербайжанар хьиз къейд авунвай&lt;ref&gt;[http://kavkaz.ge/2012/01/22/vliyatelnye-etnicheskie-gruppy-derbenta-evrejskaya-obshhina/ ВЛИЯТЕЛЬНЫЕ ЭТНИЧЕСКИЕ ГРУППЫ ДЕРБЕНТА: ЕВРЕЙСКАЯ ОБЩИНА]&lt;/ref&gt;. [[XIX виш йис]]ан кьведлагьай паюнин статистикадин малуматрив кьурвал, [[1869 йис|1869]] — [[1895 йис]]арин къене хуьруьн эгьлияр вири мусурман — татар тир&lt;ref&gt;Памятная книжка Дагестанской области, под редакцией Козубского Е. И. Темирхан-Шура, 1985&lt;/ref&gt;.

[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бильгади хуьруьн агьалияр 232 кас тир, вири [[татар]] тир&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/severotabasaran1886.html СЕВЕРО-ТАБАСАРАНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/bilgadi Дербентский район &gt;&gt; Бильгади]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>8vogy47z4i647s0txv21qdmdgcewtzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вавилово (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5649</id>
    <revision>
      <id>98499</id>
      <parentid>94930</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="5x39awsrobvjhmtiol63wjcuncnj2wb" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Вавилово
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Вавилово}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41  |lat_min =58  |lat_sec =11
  |lon_deg =48  |lon_min =19  |lon_sec =52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = [[1969 йис]]уз
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-14 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Дагестанская опытная станция
 |агьалияр                = 230
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[табасаранар]], [[лезгияр]], [[азербайжанар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368612
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 883 004
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Вавилово''' ({{lang-ru|Вавилово}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Хазар]], [[Агъа Жалгъан]] ва [[Дуьзлер]] хуьрерихъ галаз [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар» хуьруьнсоветдик]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин мукьвал, [[Дербент]] шегьердилай 8 км кьибле пата ала.

==Тарих==
Хуьр бине, [[Вири Урустадин Н. И. Вавилован тӀварунихъ галай набататар цунин институт]]дин Дагъустандин тежрибаяр тухудай станция алай чкадал кутунвайди я ва хуьруьн тӀвар академик [[Н. И. Вавилов]]ан гьуьрметдай эцигайди я. Станция эцигдай чка Вавилова вичи гьеле [[1930 йис]]уз хкягъайди тир, амма адан бине анжах [[1969 йис]]уз кутунвай.
==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 230 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Хуьре [[табасаранар]]и, [[лезгияр|лезгийри]], [[азербайжанар]]и уьмуьр гьалзава, вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/vavilovo Дербентский район &gt;&gt; Вавилово]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>5x39awsrobvjhmtiol63wjcuncnj2wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гежух</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5650</id>
    <revision>
      <id>98503</id>
      <parentid>97486</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9711" sha1="t5bgkmclan44zdoed2vmliobfptkceq" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Гежух
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Геджух}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 07 |lat_sec = 29
  |lon_deg = 48 |lon_min = 03 |lon_sec = 44
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гежух хуьруьнсовет|«Гежух»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;73
 |виликан тӀварар         = Красный Партизан
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt; 6829&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[даргияр]], [[табасаранар]], [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368624
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 006
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Гежух''' ({{lang-ru|Геджух}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Гежух хуьруьнсовет|«Гежух» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я. Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда садлагьй чкадал ала.
[[File:Gedguh.jpg|250 px|right|thumb]]
==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Мамедкъала (станция)|Мамедкъала]] ракьун - рекьин станциядилай 5 км яргъал, [[Дарвагчай вацӀ]]ун мукьвал чка кьунвайди я.

==Тарих==
Хуьр, царьдин Къавкъазда сердер тир [[И. И. Воронцов-Дашков]] князьдин мулкуна, «Красный Партизан» чахурдин совхоздихъ галай чилерал арадал атанвайди я.

[[1921 йис]]алай [[1958 йис]]алди Гежух хуьр Великент хуьруьнсоветдик квай &lt;ref name=&quot;Историко&quot;&gt;Историко-архивный справочник административно-территориального деления Дагестана за 1920—2000 гг. Махачкала, 2003.-399 с.&lt;/ref&gt;, [[1958 йис|1958]] - [[1965 йис]]ара Мамедкъала совхоздиз талукь тир ва [[1965 йис|1965]] - [[1968 йис]]ара Мамедкъала посёлокдин советдин составдик квай &lt;ref name=&quot;Историко&quot; /&gt;. [[Геджух хуьруьнсовет|«Геджух» хуьруьнсовет]] 25.04.1968 тарихда ПВС ДАССР-дин къарардив арадал гъанвай &lt;ref name=&quot;Историко&quot; /&gt;.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 6367 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Хуьре [[азербайжанар]]и, [[даргияр|даргийри]], [[табасаран]]ри, [[лезгийри]] уьмуьр гьалзава, вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.

[[2002 йис]]ан малуматриз килигна хуьруьн агьалийри миллетрин состав &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbentskiy02.html Итоги переписи 2002 г.]&lt;/ref&gt;:

{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;prettytable&quot;
|-class=&quot;&quot;
!Миллет
!Кьадар
!Пай, %
|-
|[[ЦӀапар]]||4585||72,0 %
|-
|[[Даргияр]]||975||15,3 %
|-
|[[Табасаранар]]||504||7,9 %
|-
|[[Лезгияр]]||171||2,7 %
|-
|[[Къумукьар]]||39||0,6 %
|-
|[[Яхулар]]||34||0,5 %
|-
|[[Урусар]]||23||0,4 %
|-
|Муькуьбур||36||0,6 %
|-
|}

==Планировка ва куьчеяр==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* 3 Интернационала
* Агасиева
* Андрианова
* Батырая
* В.Терешковой
* В.Эмирова
* Гагарина
* Геджухская
* Гимейдинская
* Дахадаева
| valign=&quot;top&quot; |
* Дзержинского
* Жданова
* З.Космодемьянской
* К.Маркса
* Кирова
* Красноармейская
* Ленина
* Ломоносова
* М.Гаджиева
* Магомедова Рамазана
| valign=&quot;top&quot; |
* Марии Победы
* Матросова
* Маяковского
* Мира
* Молодой Гвардии
* Надежды Прониной
* Нариманова
* Николаева
* Октябрьская
* Пушкина
| valign=&quot;top&quot; |
* С.Абасова
* С.Стальского
* Самурская
* Советская
* Таминская
* Толстого
* Ф.Энгельса
* Чапаева
* Ш.Алиева
* 26 Бакинских комиссаров
* Школьная
|}
==Кеспият==
* Чехирдин завод.

==Хуьруьн майишат==
ЦипицӀар цунин чӀехи майишат —  ГУП «Геджух». Майишатдин регьбер, Халкьарин арадин чехирхъанвилин илимрин академиядин член-корреспондент, [[Дагъустан Республика]]дин гьукуматдин премиядин лауреат Шихисиф Нуралиевич Новрузалиев я.

==Чирвилерин идараяр ва медицина==
Хуьре [[1930 йис]]уз эцигнавай мектеб ва идарадин азархана кардик ква &lt;ref&gt;[http://gedjuh.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php История нашей школы. Геджухская СОШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720165440/http://gedjuh.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-20 }}&lt;/ref&gt;.

==Тарихдин имаратар==
[[В. И. Ленин]]ан имарат, [[Ватандин ЧӀехи дяве]]да кьенвай аскеррин кьве обелиск.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://mapk39.narod.ru/map1/ik39061.html Топографические карты K-39-61 — 1 : 100 000]
* [http://hq69.ru/2006/01/01/a503c.html ГЕДЖУХ: ОТ ВОРОНЦОВА ДО НОВРУЗАЛИЕВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://dargo.ru/publ/36-1-0-328 Путь дарго. Геджухские вина – гордость Дагестана]
* [http://www.dagmo.ru/gedzhukh Дербентский район &gt;&gt; Геджух]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>t5bgkmclan44zdoed2vmliobfptkceq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалгъан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5662</id>
    <revision>
      <id>98506</id>
      <parentid>96857</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7308" sha1="dutpw7x3m250575sw7s7rnymvylv2m0" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Жалгъан
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Джалган}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =01|lat_sec =27
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =15|lon_sec =51
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Жалгъан хуьруьнсовет|«Жалгъан»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 4,1
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;386 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: red; font-size: larger;&quot;&gt;▼&lt;/span&gt;725 &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368612
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 008
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Жалгъан''', '''Вини Жалгъан''' ({{lang-ru|Джалган}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Жалгъан хуьруьнсовет|«Жалгъан» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

[[1926 йис|1926]] - [[1969 йис]]арин къене ва [[1999 йис]]алай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я &lt;ref&gt;Историко-архивный справочник административно-территориального деления Дагестана за 1920—2000 гг.— Махачкала, 2003.— 399 с.&lt;/ref&gt; и с 1999 года.

==ТӀварцӀикай==
Тат чӀалал «Жалгъан» ''цӀерекӀв'', ''цӀелхем'' лагьай чӀал я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибледа, [[Дербент район]]дин юкьван пата, [[Дербент]] шегьердилай 3 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Жалгъан сув]]ан гуьнеда ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Жалгъан хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Улусс магал]]диз талукь тир. Жалгъан хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 746 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 725 касди туькӀуьрзавай.

Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалияр [[азербайжанар]] хьиз къейд авунвайди я, вири [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай&lt;ref&gt;[http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 Таты — исторический этнос Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182208/http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай &lt;ref&gt;[http://kavkaz.ge/2012/01/22/vliyatelnye-etnicheskie-gruppy-derbenta-evrejskaya-obshhina/ Влиятельные этнические группы Дербента: еврейская община]&lt;/ref&gt;, тарихдин къене ассимиляция хьана [[азербайжанар]]из элкъвенвай [[татар]] я.

[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Жалгъан хуьруьн агьалияр 271 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

==Килигуниз лайихвилер авай чкаяр==
Дегь чӀаван мискӀин.
==Халкьдин кеспияр==
Дегь чӀаван тегьерралди къванци цӀивиндин гьасилун.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/dzhalgan Дербентский район &gt;&gt; Жалгъан]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>dutpw7x3m250575sw7s7rnymvylv2m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агъа Жалгъан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5681</id>
    <revision>
      <id>98562</id>
      <parentid>96854</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T00:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6026" sha1="20aprt4ea2crzemcty4cnq7m327j0hq" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Агъа Жалгъан
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нижний Джалган}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 59 |lat_sec = 14 
 |lon_deg = 48 |lon_min = 19 |lon_sec = 17
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = [[1960 йис]]уз
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 9,2
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-3 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt;2139&lt;ref name=autogenerated1&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2007
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368612
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 883 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Агъа Жалгъан''', '''ЦӀийи Жалгъан''' ({{lang-ru|Нижний Джалган}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==ТӀварцӀикай==
Тат чӀалал «Жалгъан» ''цӀерекӀв'', ''цӀелхем'' лагьай чӀал я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибледа, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата, [[Каспий гьулуьн аран]]да чка кьунвайди я.

==Тарих==
Агъа Жалгъан хуьруьн бине, [[1960 йис]]уз [[Жалгъан|Вини Жалгъан]] хуьряй куьч хьанвайбуру кутунвай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2139 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2007 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2139 касди туькӀуьрзавай.

Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалийрин чӀехи пай документра [[азербайжанар]] хьиз къейд авунвайди я, вири [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай&lt;ref&gt;[http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 Таты — исторический этнос Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182208/http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай &lt;ref&gt;[http://kavkaz.ge/2012/01/22/vliyatelnye-etnicheskie-gruppy-derbenta-evrejskaya-obshhina/ Влиятельные этнические группы Дербента: еврейская община]&lt;/ref&gt;, тарихдин къене ассимиляция хьана [[азербайжанар]]из элкъвенвай [[татар]] я. ГьакӀни хуьре [[табасаранар|табасаранри]], [[лезгияр|лезгийри]] ва [[агъулар|агъулри]] уьмуьр гьалзавайди я &lt;ref&gt;[http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=4599 ПРОБЛЕМЫ НИЖНЕГО ДЖАЛГАНА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/nizhnii-dzhalgan &gt;&gt; Нижний Джалган]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>20aprt4ea2crzemcty4cnq7m327j0hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имени Мичурина (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5682</id>
    <revision>
      <id>98509</id>
      <parentid>94938</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4335" sha1="5xsdd46timntt1f40m8ozr2tft3hgob" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Имени Мичурина
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Имени Мичурина}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =42  |lat_min =10  |lat_sec =41 
  |lon_deg =48  |lon_min =11  |lon_sec =51
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Первомайский хуьруьнсовет|«Первомайский»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-27
 |климат                  = 
 |виликан тӀварар          = Оборона страны
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 867 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[табасаранар]], [[даргияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368614
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 860 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Имени Мичурина''' (Мичурино, Оборона, Оборона страны) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Первомайский хуьруьнсовет|«Первомайский» хуьруьнсоветдик]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьере, [[Дарвагчай вацӀ]]ун сивел, [[Дербент]] шегьердилай 32 км кефер пата ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине, «Оборона страны» совхоздихъ галай чилерал кутунвайди тир.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 867 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Хуьруьн агьалияр [[азербайжанар]], [[табасаранар]], [[даргияр]] я, вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/imeni-michurina Дербентский район &gt;&gt; Имени Мичурина]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>5xsdd46timntt1f40m8ozr2tft3hgob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къеле (Дербент район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5690</id>
    <revision>
      <id>98524</id>
      <parentid>94942</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6421" sha1="mzeeyl9vfkahrqbm3tyk3ic8sr95bdg" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Къеле
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кала}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 09 |lat_sec = 40
  |lon_deg = 48 |lon_min = 06 |lon_sec = 30
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къеле хуьруьнсовет|«Къеле»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;28 
 |виликан тӀварар         = Хан-Магомед-къала
 |майдан                  =8,6&lt;ref name=&quot;reestr&quot;&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt; 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1752&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[даргияр]], [[табасаранар]], [[агъулар]], [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368621
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 010
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Къеле''' ({{lang-ru|Кала}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Къеле хуьруьнсовет|«Къеле» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 23 км кефердинни - рагъакӀидай пата,  [[Дарвагчай вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
Хуьруьн тарихдин тӀвар '''Хан-Магомед-къала''' тир.

[[XIX виш йис]]уз Хан-Магомед-къала хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Великент]] ва [[Салик]] хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1610 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 1752 кас тир. Хуьре жуьреба жуьре миллетар ава: [[азербайжанар]], [[даргияр]], [[табасаранар]], [[агъулар]], [[лезгияр]], вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири азербайжанар ([[терекемеяр]]) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/kala Дербентский район &gt;&gt; Кала]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=3567 Кала — это крепость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306002544/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=3567 |date=2016-03-06 }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>mzeeyl9vfkahrqbm3tyk3ic8sr95bdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рубас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5692</id>
    <revision>
      <id>98539</id>
      <parentid>97501</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6264" sha1="9id6edtbdtcvkejslzp9chdnvferqxy" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Рубас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Рубас}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 53 |lat_sec = 35
  |lon_deg = 48 |lon_min = 19 |lon_sec = 30
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Рубас хуьруьнсовет|«Рубас»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;33  
 |виликан тӀварар         = Хош-Мензиль
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 3326
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[табасаранар]], [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[агъулар]], [[урусар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368617
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 864 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Рубас''' ({{lang-ru|Рубас}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Рубас хуьруьнсовет|«Рубас» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 18 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Табасаран район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Рубас вацӀ]]ал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Коммуна (Дербент район)|Коммуна]], [[Агълаб]].

==Тарих==
Виликан суван чувудрин хуьр тир &lt;ref&gt;[http://www.mi-dag.ru/news/135/ethnic/2008/12/20/3988 К ИСТОРИИ ИЗУЧЕНИЯ ТАТОВ ДАГЕСТАНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135400/http://www.mi-dag.ru/news/135/ethnic/2008/12/20/3988 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[XX виш йис]]уз иниз [[Полтава губерния]]дай чувудар куьч хьанвай &lt;ref&gt;[http://www.protichka.narod.ru/history/ukr.html Приложения к истории Протички]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Рубас хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Улусс магал]]диз талукь тир. [[Агълаб]], [[Арабляр]], [[Баят (хуьр)|Баят]] ва [[Муллахуьр]] хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай.

[[1966 йис]]уз хьайи къати чилин зурзунрин себебдалди иниз [[Хив район]]дин [[Чулак]] хуьруьн эгьлияр куьч хьанай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3326 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Гзафмиллетрин хуьр я, ина [[табасаранар]], [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[агъулар]] санал ала, саки вири [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рубас хуьруьн агьалияр 189 кас тир: чувудар — 145 (76,7%), азербайжанар — 44 (23,3%) кас &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/rubas Дербентский район &gt;&gt; Рубас]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://rubas.dagschool.com/istoriya_shkoli.php Рубасская СОШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720013447/http://rubas.dagschool.com/istoriya_shkoli.php |date=2014-07-20 }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>9id6edtbdtcvkejslzp9chdnvferqxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сегелер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5701</id>
    <revision>
      <id>98543</id>
      <parentid>94952</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4295" sha1="01j87ipdiac87qzmc902ai3rphv5n49" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Сегелер
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Сегелер}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 15 |lat_sec = 38
  |lon_deg = 48 |lon_min = 06 |lon_sec = 56
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Берикей хуьруьнсовет|«Берикей»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = [[1976 йис]]уз
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-24 
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt;206
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[даргияр]], [[терекемеяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368625
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 810 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Сегелер''' ({{lang-ru|Сегелер}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Берикей]] хуьруьхъ галаз [[Берикей хуьруьнсовет|«Берикей» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ун сивин мукьвал, [[Каспий гьуьл]]уьн кьерел ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине [[1976 йис]]уз кутунвайди я.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 206 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html ФЛНК сайтуна Дербент райондин агьалийрикай малуматар]&lt;/ref&gt;. Хуьре [[даргияр|даргийрини]] [[терекемеяр|терекемейри]] (азербайжанар) уьмуьр гьалзавайди я, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/segeler Дербент район&gt;&gt; Сегелер]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>01j87ipdiac87qzmc902ai3rphv5n49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Митаги</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5705</id>
    <revision>
      <id>98530</id>
      <parentid>96863</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11130" sha1="96eu0xugnhob7qbtkjbun80b764cipz" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Митаги
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Митаги}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 42 |lat_min = 01 |lat_sec = 02 
 |lon_deg = 48 |lon_min = 11 |lon_sec = 31
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Митаги хуьруьнсовет|«Митаги»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 10,7
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;487 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Ваклар
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt;651
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368670
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 012
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Митаги''' (ЦӀуру Митаги) ({{lang-ru|Митаги}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Митаги хуьруьнсовет|«Митаги» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

[[1921 йис]]алай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я &lt;ref name=autogenerated1&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибледа, [[Дербент район]]дин юкьван пата, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Кундагьар сув]]ал ала.

===Фауна===
Митаги хуьруьн тамарин фауна, къабан (хуг), лелев (чаггал), сикӀ (туьлки), жанавур (джэнэвэ), барсук (пусуруг), къуьр (хагуш), хаз (деле), чӀуру кац (эвшэ назу), мирг (джейран), кьуьгъуьр (джеджуь) хьтин гьайванри туькӀуьрзава.

===Флора===
Хуьруьн флора чара-чара микрозуларикай ибарат я. Тамун микрозулуна, гийин тар (велес), цуцун тар (денде), гьверши тарарин пуд жуьре (гейгаб), мегъуьн тар (палут), пипин тар (пип), къарагъаж тар (сийе да), лиана (гура), лацу къавах (гаваг), тис (зэрнаб) хьтин тарар гьалтзава.

Валар хьтин набататрикай Митагида гуьгъуьнин жуьреяр хкягъиз жеда: чӀухлумпӀрин тар (шуш гэлья), жикӀид вал (ковхарек), инид тар (зару), кицик тар (эзгил), алучадин тар (элюче). Векьин чкайрилай гъейри, митагивийрин мулкарал ихьтин вал-тарар кефер пата авай [[Кемах]] хуьрел кьван экӀя хьанва. ГъвечӀи тамара виридалайни пара гьалтзавайди яру ва лацу чумалдин тарар я (зугал). Ина гьакӀни, чуьхверрин (хугил) ва ичерин (джире сиб) чӀуран сортар гьалтзава. И чилерал виридалайни фад-фад гьалтзавай валарикай сад мереяр (тутмиш) гьисаб авуртӀани жеда. Халкьдин арада «гура» лугьудай [[къере]]яр (чӀуран ципицӀар) ина лацу ва чӀулав жуьрейра ава. Цил авачир емишрин тарарин арадай хтун тарцин (дамбул) тӀвар кьаз жеда.

Хуьруьн къваларив, [[цурун пешер]] (туршенг), [[кацин пац]] (пай назу), [[лам (набататат)|лам]] (джимджилим), [[чӀуран чичӀек]] (гендене), [[эвеликар]] (гьандалу), [[чӀуру шивит]] (джалами), [[вергер]] (гезне), [[пурнияр]] (пурна) хьтин тӀуьниз виже къведай хъчар акваз жеда.

==Тарих==
Вилик Митаги [[татар|татрин]] хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири азербайжанарихъ ассимиляция хьана гила чеб азербайжанар хьиз кьатӀунвайди я.

[[XIX виш йис]]уз Митаги хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Кеферпатан-Табасаран наибвал]]диз талукь тир. [[Мугарты]] хуьруьхъ галаз Мугарты хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 552 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 651 касди туькӀуьрзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Числеинность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;.

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр [[азербайжанар]] хьиз къейд авунвайди я, вири [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай&lt;ref&gt;[http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 Таты — исторический этнос Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182208/http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай &lt;ref&gt;[http://kavkaz.ge/2012/01/22/vliyatelnye-etnicheskie-gruppy-derbenta-evrejskaya-obshhina/ Влиятельные этнические группы Дербента: еврейская община]&lt;/ref&gt;, тарихдин къене ассимиляция хьана [[азербайжанар]]из элкъвенвай [[татар]] я.

[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Митаги хуьруьн агьалияр 769 кас яз вири [[татар]] тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/severotabasaran1886.html СЕВЕРО-ТАБАСАРАНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

===ЧӀал===
ЦӀап чӀалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат ([[тат чӀал]]анни цӀап чӀалан акахьун) хвенвайди я. Амма цӀап чӀалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.

==Халкьдин кеспияр==
Гамар хрунвал ва [[ругъунар]] цун.

==ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* Сиражутдин Нурмагомедов (1925—2005) — хуьруьн майишатдин крара СССРдин Гьукуматдин премиядин лауреат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=499 Фэхрэддин Орудж Гэрибсэс, &quot;Очерки истории Митаги&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028062908/http://www.odnoselchane.ru/?sect=499 |date=2012-10-28 }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=3967 Люди на горе]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.dagmo.ru/mitagi Дербентский район &gt;&gt; Митаги]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>96eu0xugnhob7qbtkjbun80b764cipz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Митаги-Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5706</id>
    <revision>
      <id>98531</id>
      <parentid>96864</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6903" sha1="f8cvnsa0qs26fo2nkk93sqj14uflhwh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Митаги-Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Митаги-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 42 |lat_min = 2 |lat_sec = 37.4
 |lon_deg = 48 |lon_min = 11 |lon_sec = 52.7
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Митаги-Къазмайрин хуьруьнсовет|«Митаги-Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 21,4
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;261 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Ваклар
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt;1176 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368620
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 019
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Митаги-Къазмаяр''' (ЦӀийи Митаги) ({{lang-ru|Митаги-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Митаги-Къазмайрин хуьруьнсовет|«Митаги-Къазмайрин» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

[[2005 йис]]алай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я &lt;ref name=autogenerated1&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибледа, [[Дербент район]]дин юкьван пата, [[Дербент]] шегьердилай 15 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Жалгъан сув]]ун гуьнедал ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине суван [[Митаги|ЦӀуру Митаги]] хуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунвайди я.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1127 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1176 касди туькӀуьрзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;.

Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр [[азербайжанар]] хьиз къейд авунвайди я, вири [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай&lt;ref&gt;[http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 Таты — исторический этнос Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182208/http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай &lt;ref&gt;[http://kavkaz.ge/2012/01/22/vliyatelnye-etnicheskie-gruppy-derbenta-evrejskaya-obshhina/ Влиятельные этнические группы Дербента: еврейская община]&lt;/ref&gt;, тарихдин къене ассимиляция хьана [[азербайжанар]]из элкъвенвай [[татар]] я.

===ЧӀал===
ЦӀап чӀалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат ([[тат чӀал]]анни цӀап чӀалан акахьун) хвенвайди я. Амма цӀап чӀалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.dagmo.ru/mitagi-kazmalyar Дербентский район &gt;&gt; Митаги-Казмаля]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>f8cvnsa0qs26fo2nkk93sqj14uflhwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабнова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5738</id>
    <revision>
      <id>98541</id>
      <parentid>97502</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7027" sha1="rpooq311mhuxzkk8zcbgul3tnwzev96" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Сабнова
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Сабнова}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 04 |lat_sec = 14
  |lon_deg = 48 |lon_min = 15 |lon_sec = 01
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Сабнова хуьруьнсовет|«Сабнова»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар         = Сэбинэ-Сэнова
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;58&lt;ref&gt;[http://www.skfo.ru/reference/city/Sabnova/ Село Сабнова / Дагестан / Справка / СКФО (Северо-Кавказский ...]&lt;/ref&gt;
 |майдан                  = 32,3 &lt;ref name=&quot;reestr&quot;&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 3820&lt;ref name=&quot;Росстат&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]]
  |динар                  = [[шиияр|шии]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368607
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 016
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Сабнова''' ({{lang-ru|Сабнова}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Сабнова хуьруьнсовет|«Сабнова»]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==ТӀварцӀикай==
Хуьруьн дегь тӀвар «Сэбинэ-Сэнова» тир, им [[фарс чӀал]]ал «сэ» – ''пуд'', «бинэ» – ''бине'', фундамент, «сэ» – ''пуд'', «нова» – ''кӀам'' лагьай чӀал тир.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 7 км рагъакӀидай пата, [[Суходол вацӀ]]ал (Сабнавачай), [[Ачигсырт]] сувун гуьнедал ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3361 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 3820 кас тир &lt;ref name=&quot;Росстат&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири азербайжанар, [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.

==Тарихдин имаратар==
* Дегь чӀавуз шегьер хьайи чка.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Авсет Авсетов]] — штангист, дуьньядин рекордсмен.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=510 Сабнова/Автор: Хабиб Мирзоев, г. Дербент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028065032/http://www.odnoselchane.ru/?sect=510 |date=2012-10-28 }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=10256 ПЬЕДЕСТАЛЫ, ЧТО ВЫШЕ ПОБЕД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305233001/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=10256 |date=2016-03-05 }}
* [http://sabnova.dagschool.com/istoriya_sela_sabnovi.php История села Сабновы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720220358/http://sabnova.dagschool.com/istoriya_sela_sabnovi.php |date=2014-07-20 }}
* [http://www.dagmo.ru/sabnova Дербентский район &gt;&gt; Сабнова]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>rpooq311mhuxzkk8zcbgul3tnwzev96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хазар (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5739</id>
    <revision>
      <id>98552</id>
      <parentid>97514</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5607" sha1="2mu8knlnpe4r47uymz683vwcmpii7m6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хазар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Хазар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42|lat_min = 0|lat_sec = 0.94
  |lon_deg = 48|lon_min = 19|lon_sec = 59.84
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = [[1969 йис]]уз
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар         = центральная усадьба свх. им. К.Маркса
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-25
 |майдан                  = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 3490 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[табасаранар]], [[агъулар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368612
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 883 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Хазар''' ({{lang-ru|Хазар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин рагъакӀидай пата, [[Дербент]] шегьердилай 7,5 км кьибле пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн бине, [[1969 йис]]уз Карл Марксан тӀварунихъ галай совхоздик квай юкьван чилерал кутунвайди я.

Тахминан 70-й йисара иниз [[Агъул район]]дин [[Дуруштул]] хуьруьн эгьлияр куьч хьанвай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3490 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. Гзафмиллетрин хуьр я:

* азербайжанар — 1420 кас (40,7 %)
* лезгияр — 671 кас (19,2 %)
* табасаранар — 589 кас (16,9 %)
* агъулар — 417 кас (11,9 %)
* даргияр — 132 кас (3,8 %)
* рутулар — 114 кас (3,3 %)
* урусар — 94 кас (2,7 %)
* муькуьбур — 53 кас (1,5 %)&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbentskiy02.html Итоги переписи 2002 г. по Дербентскому району]&lt;/ref&gt;

== Кеспият ==
Карл Марксан тӀварунихъ галай совхоз республикадин кӀвенкӀве аваз физвай ципицӀхъанвилин карханайрикай сад я. Хуьре са шумуд ял ядай кӀвалер ва турбаза «Чайка» ава.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://hazar.dagschool.com/istoriya_shkoli.php/ Хазарская СОШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720065152/http://hazar.dagschool.com/istoriya_shkoli.php |date=2014-07-20 }}
* [http://www.riadagestan.ru/news/2008/10/14/72653/?photo_index=1/ В совхозе имени Карла Маркса Дербентского района выращивают африканских креветок ]
* [http://www.dagmo.ru/khazar Дербентский район &gt;&gt; Хазар]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>2mu8knlnpe4r47uymz683vwcmpii7m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чинар (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5740</id>
    <revision>
      <id>98560</id>
      <parentid>97525</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T23:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23747" sha1="okkhnxttdmhncf6hhi362kc7hlqdm1n" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Чинар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Чинар}} [[File:Село Чинар.jpg|300px|center]]
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 42 |lat_min = 06 |lat_sec = 27
  |lon_deg = 48 |lon_min = 08 |lon_sec = 38
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Чинар хуьруьнсовет|«Чинар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Азад Джамамедович Герейханов&lt;ref&gt;[http://dagpravda.ru/?com=materials&amp;task=view&amp;page=material&amp;id=11676 Главный болельщик - сельсовет]&lt;/ref&gt;
 |бине эцигай тарих       = [[1952 йис]]уз
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар         = посёлок №2 совхоза имени Ильича, переселенческий посёлок №2, посёлок Ильича, пос. им Гагарина, Гагарино
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;41&lt;ref&gt;[http://www.skfo.ru/reference/city/Chinar/ Село Чинар / Дагестан / Справка / СКФО (Северо-Кавказский ...]&lt;/ref&gt;
 |майдан                  = 47,3
 |климат                  = юкьван гьалдин континентал
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 5227&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-06-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-15}}&lt;/ref&gt; 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]], [[даргияр]], [[табасаранар]], [[агъулар]], [[лезгияр]], 
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368622
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 888 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Чинар''' ({{lang-ru|Чинар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай, [[Чинар хуьруьнсовет|«Чинар»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я &lt;ref&gt;[http://www.ocato.ru/okato.php?code=82220888 Чинарский сельский округ (сельсовет)* (Дербентский район)]&lt;/ref&gt;.

Хуьруьнсоветдин администрациядин юкьван статус [[1978 йис]]уз къачунвай &lt;ref&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин юкьван пата, [[Дербент]] шегьердилай 14 км кефердинни - рагъакӀидай пата ала.

===Климат===
Хуьр юкьван гьалдин чӀулун зонадал алайди я. Ина гад чими, кьуьд хъуьтуьл я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин норма 300—400 мм, гьавадин ламувал 70 % я &lt;ref name=&quot;Атлас Республики Дагестан&quot;&gt;Атлас Республики Дагестан. М.: ФСГК России, 1999.&lt;/ref&gt;.

* Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,2&amp;nbsp;°C;
* Юкьван гьисабдалди йисан гарун йигинвал — 3,7 м/с;
* Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 77 %.&lt;ref name=&quot;Атлас Республики Дагестан&quot; /&gt;.

{{Чкайрин климат
|Город_род=Чинардин
|Чешме=«Погода и климат» [http://pogoda.ru.net/climate/37472.htm], «ЕСИМО»[http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97027_1.html]
| Янв_юкь=1.5 | Янв_юкь_къвал=17
| Фев_юкь=1.6 | Фев_юкь_къвал=15
| Мар_юкь=5.2 | Мар_юкь_къвал=15
| Апр_юкь=11.4 | Апр_юкь_къвал=15
| Май_юкь=17.2 | Май_юкь_къвал=14
| Июн_юкь=22.7 | Июн_юкь_къвал=14
| Июл_юкь=25.7 | Июл_юкь_къвал=11
| Авг_юкь=25.1 | Авг_юкь_къвал=13
| Сен_юкь=20.6 | Сен_юкь_къвал=41
| Окт_юкь=14.3 | Окт_юкь_къвал=41
| Ноя_юкь=8.3 | Ноя_юкь_къвал=43
| Дек_юкь=3.8 | Дек_юкь_къвал=29
| Йис_юкь=12.2 | Йис_юкь_къвал=340
| Янв_юкь_мин=−1 | Янв_юкь_макс=4.5
| Фев_юкь_мин=−0.9 | Фев_юкь_макс=4.6
| Мар_юкь_мин=2.7 | Мар_юкь_макс=8.2
| Апр_юкь_мин=8.3 | Апр_юкь_макс=15.4
| Май_юкь_мин=13.8 | Май_юкь_макс=21.3
| Июн_юкь_мин=19.0 | Июн_юкь_макс=26.9
| Июл_юкь_мин=22.1 | Июл_юкь_макс=29.6
| Авг_юкь_мин=21.4 | Авг_юкь_макс=29.1
| Сен_юкь_мин=17.3 | Сен_юкь_макс=24.4
| Окт_юкь_мин=11.2 | Окт_юкь_макс=17.8
| Ноя_юкь_мин=5.6 | Ноя_юкь_макс=11.4
| Дек_юкь_мин=1.2 | Дек_юкь_макс=6.7
| Йис_юкь_мин=10.1 | Йис_юкь_макс=15.7
| Янв_а_макс=20.0 | Янв_а_мин=−24.1
| Фев_а_макс=21.9 | Фев_а_мин=−21
| Мар_а_макс=29.8 | Мар_а_мин=−12.5
| Апр_а_макс=28.4 | Апр_а_мин=−4.1
| Май_а_макс=36.1 | Май_а_мин=1.0
| Июн_а_макс=37.1 | Июн_а_мин=6.8
| Июл_а_макс=39.2 | Июл_а_мин=10.7
| Авг_а_макс=39.7 | Авг_а_мин=9.0
| Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=1.7
| Окт_а_макс=29.9 | Окт_а_мин=−5.6
| Ноя_а_макс=24.1 | Ноя_а_мин=−18.7
| Дек_а_макс=21.1 | Дек_а_мин=−25.5
| Йис_а_макс=39.7 | Йис_а_мин=−25.5
|}}

==Набататар==
Хуьр [[кьулувал|кьулувилин]] ва суван кӀанин рекьекьулдинни тварцин набататар экъечӀзавай чуьлдал алайди я. Ина гуьгъуьнин набататар экъечӀзава: [[рекьекьул]], [[пырей]], [[пехърен хали]] ва муькуь эчӀелин хъчар. Хуьруьн агъана гьяркьуь пешерин тамар ава. Тамара: [[рагун мегъуьн тар]], туьк алай мегъуьн тар, [[инид тар]], [[гьверши тар]], никӀин гьверши тар, [[къарагъаж]], [[цуцун тар]], [[алуча]], [[кицӀин жикӀид тар]], [[матӀар алай бересклет]], [[къен ракъурдай крушина]], [[къавкъаздин чуьхвер]], [[гакӀан жум]] ва маса хьтин тарар ава. Зур виш йис идалай вилик хуьруьн къваларив гвай чкаяр тамари кьунвай, амма гуьгъуьнлай инсанри абурун чӀехи пай кӀарасриз атӀана куьтягнава.

* [[Къени набататар]]:
** [[Тарар]] — [[машмаш]], [[жум]], [[алуча]], [[шурван пӀини]], [[анар]], [[чуьхвер]], [[шабалт]], [[бадам]], [[кицикар]], [[шуьмягъ]], [[гугъри]], [[хват]], [[пӀини]], [[ич]].
** [[Валар]] — [[ципицӀар]], [[мереяр]], [[чумалар]], [[малина]], [[сирень]].
** [[Хъчар]] — [[некьияр]], [[келем]], [[кагьу]], [[гьажибугъда]], [[чичӀек]], [[газар]], [[афни]], [[истивут]], [[клампӀ]], [[чугъундур]], [[сельдерей]], [[буран]], [[шивит]], [[серг]], [[мух]].
* [[ЧӀуран набататар|ЧӀуран]] ва [[декорациядин набататар]]:
** [[Тарар]] — [[мегъуьн тар]], [[цӀвелин тар]], [[нарат ттар]], [[лацу къавах]], [[цуцун тар]].
** [[Валар]] — [[бересклет]], [[инид тар]], [[къен ракъурдай крушина]], [[жикӀид тар]].
** [[Хъчар]] — [[деведин цацар]], [[инжи-векь]], [[паркьул]], [[бубу]], [[ламра-япар]], [[пурни]], [[некӀед хъач]], [[темезхан]] , [[дамард пеш]], [[рекьекьул]], [[пырей]], [[мазулад цуьк]], [[цурун пешер]].

===Фауна===
Хуьре ва адан къваларив гьалтзавай гьайванар:

* [[Некхъвадайбур]] — [[барсук]], [[волк]], [[еж]], [[заяц]], [[кабан]], [[ласка]], [[лисица]], [[тушканчик]], [[шакал]].
* [[НуькӀвер]] — [[пехъ]], [[хуьруьн нуькӀ]], [[лиф]], [[къаз]], [[пӀапӀиш нуькӀ]], [[дурна]], [[къвед]], [[чубарук]], [[лекь]], [[чӀимчӀир]], [[джар-нуьк]], [[тӀиб]], [[керекул]], [[пӀатӀар|пӀатӀ]], [[ачкар]], [[байкъуш]].

==Тарих==

==Агьалияр==
{|class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;  font-size: 95%;&quot; style=&quot;border: 1em solid white&quot;)
|-
|'''Йис'''
|[[1970 йис|1970]]
|[[1979 йис|1979]]
|[[1989 йис|1989]]
|[[2002 йис|2002]]
|[[2010 йис|2010]]
|-
|'''Агьалияр, &lt;br /&gt; агъзур. кас'''
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 1 616 &lt;ref name=&quot;Сельские&quot; /&gt;
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 2 285 &lt;ref name=&quot;Сельские&quot; /&gt;
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 2 908 &lt;ref name=&quot;Сельские&quot;&gt;Сельские населённые пункты ДАССР. По итогам ВПН 1989 года. Статсборник. Махачкала, ноябрь 1990.&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 4 357 &lt;ref name=&quot;Численность&quot;&gt;[http://www.mojgorod.ru/pgts/popr2003_5.html Численность постоянного населения крупнейших сельских поселений России в заданном интервале по состоянию на 9.10.2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512093908/http://www.mojgorod.ru/pgts/popr2003_5.html |date=2014-05-12 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 5 227 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов — районных центров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи человек и более]&lt;/ref&gt;
|}

[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4357 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]уз 5227 кас. Гзафмиллетрин хуьр я:

{| class=&quot;standard&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Халкь||colspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;1959 йис||colspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;1970 йис||colspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;1979 йис||colspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;1989 йис||colspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;2002 йис||colspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;2010 йис
|-
! Кьадар
! Пай&lt;br /&gt;%
! Кьадар
! Пай&lt;br /&gt;%
! Кьадар
! Пай&lt;br /&gt;%
! Кьадар
! Пай&lt;br /&gt;%
! Кьадар
! Пай&lt;br /&gt;%
! Кьадар
! Пай&lt;br /&gt;%
|-
|'''[[Азербайжанар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|543||
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 1406||'''32,3%'''
|— || —
|-
|'''[[Даргияр]]'''
|| — || 
|| — || 
|| — || 
|867||
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 1109||'''25,5%'''
| — || 
|-
|'''[[Табасаранар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|866||
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 1038||'''23,8%'''
| — || 
|-
|'''[[Агъулар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|419||
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 662||'''15,2%'''
| — || 
|-
|'''[[Лезгияр]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|163||
|&lt;span style=&quot;color: red; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↘&lt;/span&gt; 87||'''2,0%'''
| — || 
|-
|'''[[Яхулар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|10||
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 18||'''0,4%'''
| — || 
|-
|'''[[Аварар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|15||
|&lt;span style=&quot;color: red; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↘&lt;/span&gt; 12||'''0,3%'''
| — || 
|-
|'''[[Урусар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|5||
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt;11||'''0,3%'''
| — || 
|-
|'''[[Къумукьар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|2|| 
|&lt;span style=&quot;color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↗&lt;/span&gt; 7||'''0,2%'''
| — || 
|-
|'''[[Татарар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|12||
|&lt;span style=&quot;color: red; font-weight:bold; font-size: larger;&quot;&gt;↘&lt;/span&gt; 2||
| — || 
|-
|'''[[Украинар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|2|| 
|2||
| — || 
|-
|'''[[Рутулар]]'''
| — || 
| — || 
| — || 
|6||
| — || 
| — || 
|-
|}

==Кеспият==
* Культурадин КӀвал &lt;ref&gt;[http://k-agent.ru/?mod=obj&amp;id=2555053 МУК 'СДК С ЧИНАР' , 0512084500]&lt;/ref&gt;.
* [[Улубхана]] &lt;ref&gt;[http://k-agent.ru/?mod=obj&amp;id=1933748 МУК 'СБ С ЧИНАР' , 0512085286]&lt;/ref&gt;.
* Клуб &lt;ref&gt;[http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=15883 ПРОТИВ ЭКСТРЕМИЗМА И ТЕРРОРА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Магомедсалих Магомедович Гусаев|Магомедсалих Гусаеван]] музей.
* Шадвилин тавхана «Чинар».

==Кеспият==
* Фу чрадай чка
* Кирпичдин завод

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://president.e-dag.ru/map/32/ Дербентский район на сайте Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413222458/http://president.e-dag.ru/map/32/ |date=2021-04-13 }}
* [http://mapk39.narod.ru/map2/index13.html Топографические карты K-39-XIII — 1 : 200 000]
* [http://mapk39.narod.ru/map1/ik39061.html Топографические карты K-39-61 — 1 : 100 000]
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2897 В ЧИНАРЕ ШЕЛЕСТЯТ ЧИНАРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419122024/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2897 |date=2015-04-19 }}
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=8853 НА ПОРОГЕ К ТАБАСАРАНУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707160028/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=8853 |date=2014-07-07 }}
* [http://www.proshkolu.ru/org/122-861/ Чинарская средняя школа № 1 — Чинар — Республика Дагестан]
* [http://www.proshkolu.ru/org/122-862/ Чинарская средняя школа № 2 — Чинар — Республика Дагестан]
* [http://www.derbentrayon.zs9.ru/admin.htm Администрация Дербентского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225043747/http://www.derbentrayon.zs9.ru/admin.htm |date=2013-02-25 }}
* [http://chinar1.dagschool.com/lyubimaya_shkola.php СШ № 1 с. Чинар (Дербентский район) &quot; любимая школа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003080545/http://chinar1.dagschool.com/lyubimaya_shkola.php |date=2023-10-03 }}
* [http://www.riadagestan.ru/news/2010/07/24/100739/ Магомедсалам Магомедов: «Для эффективности сельского хозяйства в Дагестане будут созданы агрохолдинги»]
* [http://www.rgvktv.ru/open_news/obshestvo/segodnya_prezident_dagestana_magomedsalam_mago_7 Сегодня президент Дагестана Магомедсалам Магомедов посетил Дербентский район]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.dagkultura.ru/o_nashem_tsentre/assotsiatsiya_medikov Московско-дагестанская медицинская ассоциация]
* [http://www.governors.ru/?regmode=regions&amp;okrug=0&amp;razdel=lent&amp;statja=95475&amp;argum=0 Президент РД вручил Государственные награды]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://sportsrussia.ru/xml/t/region.xml?region=5&amp;country=155&amp;classid=4&amp;typeid=11 Учреждения дополнительного образования (ШВСМ, СДЮШОР, ДЮСШ и др.)]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.riadagestan.ru/news/2007/10/25/32326/ Жители Чинара Дербентского района Дагестана отметили 50-летие со дня основания села]
* [http://www.ifns.su/05/013/000066.html Почтовые индексы и коды ОКАТО — Чинар село Дербентский район …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009132522/http://www.ifns.su/05/013/000066.html |date=2014-10-09 }}
* [http://www.perepis2002.ru/index.html?id=13 Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населенных пунктов — райцентров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи и более человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303212357/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=13 |date=2009-03-03 }}
* [http://rugorod.narod.ru/r_dagestan/selo.html Народная энциклопедия «Мой город». Республика Дагестан. Сельские поселения]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.gosspravka.ru/05/013/000066.html Коды ОКАТО — Чинар село Дербентский район]
* [http://gde24.ru/company/card/BgFShB-AHwC4vTo-Ao0vL7uN1H/ ДОУ &quot;ДЕТСКИЙ САД «ЛАСТОЧКА» СЕЛА ЧИНАР, Чинар с., Образование …]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ros-med.info/lpu/region.php?id=4738&amp;page=5&amp;action=region-lpu Республика Дагестан, перечень лечебно-профилактическиx учреждений (список ЛПУ). Медицинская информационно-справочная сеть ROS-MED.INFO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015018/http://www.ros-med.info/lpu/region.php?id=4738&amp;page=5&amp;action=region-lpu |date=2016-03-05 }}
* [http://kavkaz-map.ru/pogoda/chinar_67_g_prognoz.htm Чинар погода. Прогноз погоды на две недели — Чинар]
* [http://www.rgvktv.ru/news/11813 В Дербенте прошел чемпионат Дагестана по армрестлингу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064637/http://www.rgvktv.ru/news/11813 |date=2016-03-04 }}
* [http://moidagestan.ru/news/crime/15534 В Дербенте чиновница вымогала взятку за выдачу инвалидной коляски]
* [http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=826204882010 Паспорт муниципального образования сельсовет «Чинарский». ПОКАЗАТЕЛИ, ХАРАКТЕРИЗУЮЩИЕ СОСТОЯНИЕ ЭКОНОМИКИ И СОЦИАЛЬНОЙ СФЕРЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ за 2010 год]
* [http://www.dagmo.ru/chinar Дербентский район &gt;&gt; Чинар]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Литература ==
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966.
* Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980.

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>okkhnxttdmhncf6hhi362kc7hlqdm1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музаим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5745</id>
    <revision>
      <id>98533</id>
      <parentid>96865</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5991" sha1="n8ecnefzhd3ukh1hhoc0v7vq6cu4gm1" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Музаим
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Музаим}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 54 |lat_sec = 59 
 |lon_deg = 48 |lon_min = 16 |lon_sec = 59
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Музаим хуьруьнсовет|«Музаим»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар         = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;32 
 |майдан                  = 13
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt; 1946
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]]
  |динар                  = [[шиияр|шии]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368617
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 020
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Музаим''' ({{lang-ru|Музаим}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Музаим хуьруьнсовет|«Музаим»]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

[[2005 йис]]алай хуьруьнсоветдин юкь я &lt;ref name=autogenerated1&gt;ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007&lt;/ref&gt;.

==ТӀварцӀикай==
Хуьруьн тӀвар «Музаим» [[араб чӀал|араб]] ва [[фарс чӀал]]арал «четинвал, манийвал» лагьай чӀал я. 

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, [[Дербент]] шегьердилай 22 км кьибле пата, [[Самур-Дербент къубу]]дал ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1632 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 1946 кас тир &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири азербайжанар, [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.

==Тарихдин имаратар==
* Дегь чӀаван сурун кӀунтӀар.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=9464 ЛЕТНИЙ ДЕНЬ В МУЗАИМЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305232957/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=9464 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.derbentrayon.zs9.ru/admin.htm Администрация Дербентского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225043747/http://www.derbentrayon.zs9.ru/admin.htm |date=2013-02-25 }}
* [http://www.dagmo.ru/muzaim Дербентский район &gt;&gt; Музаим]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://mapk39.narod.ru/map2/index19.html Топографические карты K-39-XIX — 1 : 200 000]
* [http://mapk39.narod.ru/map1/ik39073.html Топографические карты K-39-73 — 1 : 100 000]{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>n8ecnefzhd3ukh1hhoc0v7vq6cu4gm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нюгди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5746</id>
    <revision>
      <id>98535</id>
      <parentid>98013</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10175" sha1="m771l32v9feljkmyzmwofchcbe0kgxf" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Аскан Кумухъ, Нуьгъди
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нюгди}} [[Файл:Часовня Св. Григориса.jpg|300px|center]]
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =51|lat_sec =06
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =25|lon_sec =25
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Нюгди хуьруьнсовет|«Нюгди»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар         = Муьшкуьр
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;18 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1765
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]], [[азербайжанар]], [[татар]], [[даргияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]]  &lt;br /&gt; [[мусурманар]], [[иудеяр]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368615
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 822 208 509
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Аскан Кумухъ, Нуьгъди''' ({{lang-ru|Нюгди}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Нюгди хуьруьнсовет|«Нюгди» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, [[Дербент]] шегьердилай 24 км кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, [[Гуьлгери вацӀ]]ал ала.

==ТӀварцӀикай==
Хуьруьн тӀвар [[тат чӀал]]ал «ЦӀийи Хуьр» мана гузва. ТӀварцӀин юкьва авай &quot;биши&quot; консонант &quot;к&quot; → &quot;г&quot;-диз элячӀнава. Дуьз тӀвар &quot;Нюкдих&quot; я. Гафун диб &quot;нюк&quot; — &quot;цӀийи&quot;, ва &quot;дих&quot; — &quot;хуьр&quot; лагьай чӀал я.

==Тарих==
Хуьруьн сифтегьан тӀвар «Муьшкуьр» тир. Вилик Нюгди [[суван чувудар|суван чувудрин]] хуьр тир. Гилан Нюгди хуьр Муьшкуьр хуьруьнни Молла-Халил хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я. [[1918 йис|1918]] - [[1919 йис]]ара Муьшкуьр хуьр сувавийринни деникийвийрин ташарунихъ кьведра акатнавай. Абуру хуьре авай кӀвалер вири чукӀурнавай. [[1925 йис]]ал кьван са кӀвални гуьнгуьна хутунвачир, эгьлияр чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай. [[1930 йис]]уз хуьре чувудрин кьве колхоз кардик квай — Калинина (28 х-в) ва Ворошилова (19 х-в) &lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9D%D1%8E%D0%B3%D0%B4%D0%B8 Нюгди на сайте Российской еврейской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306171940/http://rujen.ru/index.php/%d0%9d%d1%8e%d0%b3%d0%b4%d0%b8 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Нюгди хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Улусс магьал]]диз талукь тир. [[Азадугъли]], [[Салик (тат хуьр)|Салик]] ва [[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]] хуьрерихъ галаз ЛукӀар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Чкадин чувудри ва совет бередин кхьираг [[Авшалумов Хизгил Давидовича]] чпин улу бубаяр дегь заманада [[Табасаран район]]дин [[Хили-Пенджик]] хуьряй атайди лугьузва.

Хуьре чувудрин цӀуру сур къенин йикъалди амукьнава. Хуьруьн къваларив, тама, христианрин цӀуру сурар ава.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1700 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1765 касди туькӀуьрзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]] ва [[азербайжанар]] я, ина гьакӀни гзаф тушиз [[суван чувудар]] ва [[даргияр]] ава, вири [[сунияр|суни]] ва шийи - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Нюгди хуьруьн агьалияр 493 кас тир: чувудар — 483 (98,0%), азербайжанар — 10 (2,0%) кас &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;. [[1869 йис]]уз хуьруьн 74 куьчейрикай 68 куьче [[тат чӀал]]ал рахазвай чувудрин куьчеяр тир &lt;ref&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA83#v=onepage&amp;q&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 83]&lt;/ref&gt;. [[1897 йис]]уз хуьруьн агьалийрин 94 % суван чувудри туькӀуьрзавай. Алай чӀавуз хуьре чувудрин 7 хзанар ава.

==Тарихдин имаратар==
Хуьре, [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] садлагьай епископ Пак Григорисан гзаф азабралди кьиникьинихъ ва несигьатдихъ галаз алакъа авай [[IV виш йис]]ан вакъиаяр рикӀел хуьн патал эцигнавай [[Пак Григорисан клиса (Нюгди)|Пак Григорисан дегь клиса]] ава.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Авшалумов Хизгил Давидович]] — совет бередин суван чувудрин кхьираг.
* [[Изгияев Сергей Давидович]] — совет бередин суван чувудрин кхьираг.
* [[Яков Ильягуев]] — [[Ватандин ЧӀехи дяве]]дин кьегьал &lt;ref&gt;[http://www.stmegi.info/Post.aspx?cn=42&amp;p=2311 Яков Ильягуев]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=9934/ НЮГДИ — НОВОЕ СЕЛО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305223859/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=9934/ |date=2016-03-05 }}
* [http://www.dagmo.ru/nyugdi Дербентский район &gt;&gt; Нюгди]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>m771l32v9feljkmyzmwofchcbe0kgxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рукель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5749</id>
    <revision>
      <id>98540</id>
      <parentid>96868</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12356" sha1="7gq88z2vpzjnxkzfh15qj7546qr3bh8" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Рукель
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Рукель}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 59 |lat_sec = 6.6
 |lon_deg = 48 |lon_min = 13 |lon_sec = 42
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Рукель хуьруьнсовет|«Рукель»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 53,2
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;537
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2746  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[азербайжанар]] ([[татар]])
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368626
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 000 015
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://rukel.wordpress.com/
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Рукель''' ({{lang-ru|Рукель}}, [[тат чӀал|тат.]] ''Нукор'', ''Нукол'') — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Рукель хуьруьнсовет|«Рукель» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр я.

[[1921 йис]]алай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я &lt;ref&gt;Историко-архивный справочник административно-территориального деления Дагестана за 1920—2000 гг.— Махачкала, 2003.— 399 с.&lt;/ref&gt;.

==ТӀварцӀикай==
Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдаз килигна, «Рукель» им [[туьрк чӀал]]ан «Улькер» (гъетерин Плеяда) гафун чӀуру версия я. Р. Кадырован фикирдалди, арандин эгьлийриз гилан хуьр алай [[Жалгъан сув]]ун винел и гъетерин кӀапӀал аквазвай. Муькуь версиядив кьурвал, хуьруьн тӀвар [[табасаран чӀал]]ан «рукь» — «вал» гафуникай арадал атанвайди я &lt;ref name=&quot;kadyrov&quot;&gt;Руслан Кадыров. [http://www.odnoselchane.ru/?sect=509 Рукель, Дербентский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625021220/http://www.odnoselchane.ru/?sect=509 |date=2012-06-25 }}. «Односельчане».&lt;/ref&gt;.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибледа, [[Дербент район]]дин юкьван пата, [[Дербент]] шегьердилай 28 км кьибле пата, [[Жалгъан сув]]ун гуьнедал ала.

==Тарих==
Адет яз, рукелвийрин яшайишдинни-социалвилин къайда «сихилрин» (несилар, кланар) принципдал бинеламиш хьанвай. Гьар са сихилдиз вичин мягьле авай. Хуьруьн бине, [[халифат]]дин дявейралди иниз атанвай арабри кутунвай. «Гаджилар» сихилдин векилри чеб арабрин несилдиз талукьарзава. [[IX виш йис|IX]] - [[X виш йис]]арин сергьятда хуьруьз садлагьай туьркверин тайифаяр куьч хьана ацукьнавай ва «Шихлар» мягьле арадал гъанвай. Хуьруьз куьч хьунин процесс гьатта фарсарин гьукум гьалзавай чӀавузни давам жезвай. Хуьр [[Осман Империя]]дин гьукумдик куьруь муьгьлетда акатайла иниз [[крымдин татарар]], гила «Татарлар» сихилдин векилар, атанвай.

Хуьруьн мукьвал алай дегь чӀаван сурар алимри [[VII виш йис]]уз талукьарзава. Тарихдин муькуь версиядив кьурвал, Рукель хуьруьн бине, [[750 йис]]уз Арабрин Халифат девирда гьукум [[Омейядар]] династиядай [[Аббасидар]] династиядиз гьатайла, [[Кьвевар]] шегьердин винел контроль мадни кӀеви авун патал къеле хьиз кутунвай &lt;ref&gt;История Дагестана. 1 часть:1967:15&lt;/ref&gt;. Халифат терг хьайидилай кьулухъ Рукель [[Кьвевар]] шегьердихъ галаз [[Ширваншагьрин гьукумат|Ширван]]дик акатзава ва яргъалди адан гьукумдик амукьзава. [[XVI виш йис]]уз Ширван [[Сефевидар|Сефевидри]] къачунвай. [[Турциядинни - Персиядин кьведлагьай дяве]]дилай кьулухъ хуьр [[Османрин Империя]]дик акатнавай.

[[1806 йис]]уз [[Урусатдин Империя]]ди [[Дагъустанд]]инни [[Азербайжан]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн къерехрив гвай чилер вичин составдик кутунвай ва Рукель хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Кеферпатан-Табасаран наибвал]]диз талукь тир. [[Кемах (Дагъустан)|Кемах]] хуьруьхъ галаз Рукель хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧӀехи дяведиз рекье гьатай 210 рукелвийрикай анжах 90 кас элкъвена хтанвай, абурукай 30 кас инвалидар тир &lt;ref name=&quot;kadyrov&quot;/&gt;.

Хуьруьн мукьвал чувурдрин юкьван виш йисарин сур ава &lt;ref name=&quot;kadyrov&quot;/&gt;.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2682 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2746 касди туькӀуьрзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Числеинность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;.

Официал статистикадиз килигна Рукель агьалияр [[Азербайжанар]] хьиз къейд авунвайди я, вири [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна Азербайжан чӀалаз элячӀнавай&lt;ref&gt;[http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 Таты — исторический этнос Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182208/http://www.mi-dag.ru/news/284/ethnic/2012/04/26/8615 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра Азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай &lt;ref&gt;[http://kavkaz.ge/2012/01/22/vliyatelnye-etnicheskie-gruppy-derbenta-evrejskaya-obshhina/ Влиятельные этнические группы Дербента: еврейская община]&lt;/ref&gt;, тарихдин къене ассимиляция хьана [[Азербайжанар]]из элкъвенвай [[татар]] ва [[суван чувудар]] я.

[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рукель хуьруьн агьалияр 1 162 кас тир, татар — 1 021 кас (87,9%), суван чувудар — 141 кас (12,1%) &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/severotabasaran1886.htmll СЕВЕРО-ТАБАСАРАНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==ТӀвар-ван авай ксар==
Сейид Ахмеда Хусамеддина ар-Рукали (1848 - 1923) — диндин машгуьр алим, философ, накшбанд тарикатдин шейх.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://mapk39.narod.ru/map2/index19.html Топографические карты K-39-XIX — 1 : 200 000]
* [http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=8870 В СЕЛЕ ОТМЕННЫХ КОВРОВЩИЦ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181713/http://vatan.etnosmi.ru/one_stat.php?id=8870 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.dagmo.ru/rukel Дербентский район &gt;&gt; Рукель]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>7gq88z2vpzjnxkzfh15qj7546qr3bh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Братислава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7247</id>
    <revision>
      <id>98569</id>
      <parentid>96054</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>3593</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Bratislava-bratislava-flag.svg with [[File:Flag_of_Bratislava.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)).</comment>
      <origin>98569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25958" sha1="9qpnro3ifp58qisfprru2o98etzb9pa" xml:space="preserve">{{ЯШЧ
| статус = Шегьер
| тӀвар =Братислава
| тамам тӀвар =''Bratislava''
| фотография = Bratislava Montage.jpg
| кьадар = 300px
| къул = 
| пайдах =Flag of Bratislava.svg{{!}}bordered
| герб =Coat of Arms of Bratislava.svg
| региондин карта =
| координатар =
| уьлкве =Словакия
| райондин жуьре =вилаят (край)
| район =Братислава вилаят
| регион =Братислава вилаят
| хуьруьн жуьре =
| хуьр =
| кьенепатан паюнар =
| кьилин жуьре = Приматор
| кьил = [[Томаш Гудечек]]
| бине эцигай тарих =
| садлагьай тӀвар кьун = 907
| виликан тӀварар =Пожонь, Пресбург, Прешпорок
| статус йисалай = &lt;!-- статус с --&gt;
| майдан = 368
| ЯШЧ кьакьанвал =140
| гьава = субтропикрин, зур кьурай
| агьали =462 603
| сиягьдиз кьачур йис =2012
| агьалидин къалинвал =1171
| агломерация =
| халкьар =[[словакар]] (91,4 %), [[венграр]] (3,8 %), [[чехар]] (1,9 %), [[немцар]] (0,3 %), [[полякар]], [[украинар]]
| динар =[[католикар]] 56,7 %, [[атеистар]] 29,3 %, [[лютеранар]] 6 %, амайбур 4,7 %
| сятдин чӀул =+1
| телефондин код =+421 02
| почтунин индекс =8XX XX
| автомобилдин код =BA,BL
| сайт = http://www.bratislava.sk/
| commonscat =Bratislava
}}
'''Братисла́ва''' ({{lang-sk|Bratislava}} (/ˌbrætɨˈslɑːvə/ тахьайтӀа /ˌbrɑːtɨˈslɑːvə/); (1919-лагьай йисалди — '''Прешпорок''' тахьайтӀа '''Пре́шпорек''', ''Prešporok, Prešporek''), {{lang-de|Pressburg}}, '''Пре́сбург''', {{lang-hu|Pozsony}}, '''По́жонь''', юкьван виш йисарра {{lang-lat|Posonium}}, {{lang-lat|Istropolis}}, '''Истрополис''') — [[Юкьван Европа]]да авай шегьер, [[Словакия]]дин кьилин шегьер я. Агьалияр — 462,6 агъ. кас&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772|title=Districts|publisher=Statistical Office of the Slovak Republic|lang=en|accessdate=2011-04-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AlW1TG5|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. Шегьердин майдан — 368 кв. км.

Братислава уьлкведин виридалайни чӀехи шегьер я; Словакиядин политикадин, экономикадинни мединиятдин юкь я. [[Словакия]]дин [[Словакиядин Президент|Президент]], [[Словакиядин Парламент|Парламент]] ва [[Словакиядин правительство|Правительство]] алай чка. Братиславада са шумуд университет, музей, театр, галерей ва маса мединиятдинни кӀелунин идараяр ава&lt;ref name=&quot;Welcomebrochure&quot;&gt;{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&amp;id_dokumenty=1059 |title=Brochure – Welcome to Bratislava |year=2006 |format=PDF |accessdate=April 25, 2007}}&lt;/ref&gt;. ГьакӀни кьилин шегьерда пара Словакиядин чӀехи компанийринни финансрин идарайрин штаб-кӀвалер ала.

Братислава вири дуьньяда кьилди сад тир маса уьлквейрихъ галаз арада масад авачиз сергьятрал алай кьилин шегьер я. Братислава [[Венгрия]]дихъни [[Австрия]]дихъ галаз сергьятрал ала. Братислава шегьердин Колчянская куьче патав гвай австриядин [[Китзее]] хуьруьн Альте-Нордзюд-Ландесштрассе куьчедиз элячӀзава, гьакӀни Венадин куьче австриядин [[Вольфсталь]] коммунадай тӀуз физвай Прессбург-штрассе куьчедиз элячӀзава. 1936-лагьай йисалди Братиславадай [[Вена]]диз шегьердин трамвайда аваз ыиз жезвай тир.

Братиславадин тарих маса уьлквейрин, миллетринни динрин зурба таъсирдихъ галаз галкӀанвайди тир, яни австриявийрихъ, венгриявийрихъ, германиявийрихъ, сербрихъ&lt;ref name=&quot;Serbs in Slovakia&quot;&gt;{{cite web| publisher=Project Rastko | url= http://www.rastko.rs/antropologija/ljcerovic_srbi_slv.html#_Toc412640850| title= Srbi u Slovačkoj|year=2010 |format=website| accessdate=14 February 2014}}&lt;/ref&gt;, словакрихъ, чехрихъ, чувудрихъ галаз (миллетрин тӀварар алфавитдин къайдада ганва, таъсирдин дережадихъ туш)&lt;ref name=&quot;culturebrochure&quot;&gt;{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&amp;id_dokumenty=1080 |title=Brochure – Culture and Attractions |year=2006 |format=PDF |accessdate=April 25, 2007}}&lt;/ref&gt;. Габсбургрин монархиядин виридалайни чӀехи хкажунин девирда&lt;ref name=NYT&gt;{{cite web|last=Gruber|first=Ruth E.|title=Charm and Concrete in Bratislava|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7D9103DF933A25750C0A967958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=1|work=[[The New York Times]]|date=March 10, 1991|accessdate=2008-07-27}}&lt;/ref&gt; Братислава Венгриядин кьилин шегьер тир (1541-1684-лагьай йисаррин арада).

== География. Климат ==

Братислава [[Дунай]] вацӀун кьве къерехдал ала, [[ГъвечӀи Карпатар|ГъвечӀи Карпатрин]] ценерив. Шегьер арада масад авачиз [[Австриядихъни]] (2007-лагьай йисан 27 фундукӀ вацрал кьван [[Петржалка]]-[[Берг (Агъа Австрия)|Берг]] и [[Яровце]]-[[Китзее]] сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир) [[Венгрия]]дихъ (2007-лагьай йисан 27 фундукӀ вацрал кьван [[Русовце]]-[[Райка]] сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир) галаз сергьятрив агалтзава.

Климат — континентдинди я, юкьван гьисабдалди йисан температура 10.6 ºС, юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар — 565 мм. Юкьван гьисабдалди гьер вацӀран температура — −0,4&amp;nbsp;°C кьван я, Юкьван гьисабдалди чиле вацӀран температура — 21,3&amp;nbsp;°C. ХъуьтӀуьн чӀав — мекьивал, ламувални жив квайди я. Гад чимиди я, къати гарар квайди.

{{Чкайрин климат
|Город_род=Братиславадин
|Чешме=&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/11816.htm]&lt;/ref&gt;
| Янв_юкь=-0.4 | Янв_юкь_къвал=39
| Фев_юкь=1.2 | Фев_юкь_къвал=37
| Мар_юкь=5.5 | Мар_юкь_къвал=38
| Апр_юкь=11.0 | Апр_юкь_къвал=34
| Май_юкь=16.0 | Май_юкь_къвал=55
| Июн_юкь=19.1 | Июн_юкь_къвал=57
| Июл_юкь=21.3 | Июл_юкь_къвал=53
| Авг_юкь=20.7 | Авг_юкь_къвал=59
| Сен_юкь=15.9 | Сен_юкь_къвал=55
| Окт_юкь=10.4 | Окт_юкь_къвал=38
| Ноя_юкь=4.9 | Ноя_юкь_къвал=54
| Дек_юкь=0.7 | Дек_юкь_къвал=46
| Йис_юкь=10.5 | Йис_юкь_къвал=565
| Янв_юкь_мин=-3.4 | Янв_юкь_макс=2.7
| Фев_юкь_мин=-2.3 | Фев_юкь_макс=5.1
| Мар_юкь_мин=1.3 | Мар_юкь_макс=10.3
| Апр_юкь_мин=5.4 | Апр_юкь_макс=16.7
| Май_юкь_мин=10.2 | Май_юкь_макс=21.8
| Июн_юкь_мин=13.4 | Июн_юкь_макс=24.9
| Июл_юкь_мин=15.4 | Июл_юкь_макс=27.5
| Авг_юкь_мин=15.0 | Авг_юкь_макс=27.0
| Сен_юкь_мин=11.0 | Сен_юкь_макс=21.7
| Окт_юкь_мин=6.1 | Окт_юкь_макс=15.6
| Ноя_юкь_мин=1.8 | Ноя_юкь_макс=8.2
| Дек_юкь_мин=-1.9 | Дек_юкь_макс=3.3
| Йис_юкь_мин=6.0 | Йис_юкь_макс=15.4
| Янв_а_макс=19.8 | Янв_а_мин=-24.6
| Фев_а_макс=19.1 | Фев_а_мин=-20.0
| Мар_а_макс=25.0 | Мар_а_мин=-15.1
| Апр_а_макс=30.3 | Апр_а_мин=-4.4
| Май_а_макс=33.4 | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.3 | Июн_а_мин=3.0
| Июл_а_макс=38.2 | Июл_а_мин=7.0
| Авг_а_макс=39.3 | Авг_а_мин=5.0
| Сен_а_макс=34.0 | Сен_а_мин=-2.0
| Окт_а_макс=30.0 | Окт_а_мин=-8.0
| Ноя_а_макс=21.3 | Ноя_а_мин=-12.0
| Дек_а_макс=17.9 | Дек_а_мин=-20.0
| Йис_а_макс=39.3 | Йис_а_мин=-24.6
|}}

== Агьалияр ==

== Административ паюн ==

Административ паюн — 5 мягьле (''okres''), 17 шегьердин пай (''Mestská časť'').

Административ патахъай Братислава 5 мягьледиз чара жезва: [[Братислава I]] (шегьердин юкь); [[Братислава II]] (рагъаэкъечӀдай патан паяр); [[Братислава III]] (кефердинни рагъаэкъечӀдай патан паяр); [[Братислава IV]] (рагъакӀидай патанни кефердин паяр); [[Братислава V]] (кьиблепатан паяр, Дунай вацӀун эрчӀи къерехдал алаййбур, гьабурун арада [[Петржалка]] — Юкьван Европада виридалайни инсанар къалин тир яшамиш жедай мягьле).&lt;ref name=&quot;petrzalkacity&quot;&gt;{{cite web |publisher=City of Bratislava|url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&amp;id=1074&amp;p1=1852 |title=Petržalka City |date=March 1, 2007 |accessdate=January 29, 2008 |quote=Petržalka City will transform the largest and most densely populated housing estate in Central Europe from a monotone cement-panel housing scheme into a fully-fledged town with autonomous multipurpose centre.}}&lt;/ref&gt;

Вич-вичи идара авун патал шегьер 17 паюниз чара жезва, абуруз гьардаз чпин кьил (''starosta'') ва совет авайди я. Советдик акатзавай депутатрин сан паюнин чӀехивилелайни агьалийрин кьадардилай аслу я.&lt;ref name=&quot;localgovernment&quot;&gt;{{cite web |title=Local Government |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&amp;id=1044&amp;p1=1811 |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |publisher=City of Bratislava}}&lt;/ref&gt; Гьар пай шегьердин 20 кадастрдин чилин кӀусунив кьазва, арадай акъатун: [[Нове-Место (Братислава)|Нове-Место]] — ''Нове Место'' ва ''Виногьрады'' кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва, [[Ружинов (Братислава)|Ружинов]] — ''Ружинов'', ''Нивы'' ва ''Трнавка'' кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва. ГьакӀни Братислава офиациал тушир (чкадин, гьакӀан халкьдин) административ паюн ава, и официал тушир чкайринни мягьлейрин тӀварар шегьердин агьалийрин арада гьалтзава.
 
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto; text-align:center;&quot;
|-
|rowspan=&quot;8&quot; |[[Файл:Bratislava boroughs color map.svg|200px]]
!colspan=&quot;5&quot; |Братиславадин паяр
|-
|'''[[Братислава I]]'''
|'''[[Братислава II]]'''
|'''[[Братислава III]]'''
|'''[[Братислава IV]]'''
|'''[[Братислава V]]'''
|-
|[[Старе-Место (Братислава)|Старе-Место]]
|[[Ружинов (Братислава)|Ружинов]]
|[[Нове-Место (Братислава)|Нове-Место]]
|[[Карлова Вес]]
|[[Петржалка]]
|-
|&amp;nbsp;
|[[Вракуня (Братислава)|Вракуня]]
|[[Рача (Братислава)|Рача]]
|[[Дубравка (Братислава)|Дубравка]]
|[[Яровце]]
|-
|&amp;nbsp;
|[[Подунайске Бискупице (Братислава)|Подунайске Бискупице]]
|[[Вайноры (Братислава)|Вайноры]]
|[[Ламач (Братислава)|Ламач]]
|[[Русовце]]
|-
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|[[Девин (Братислава)|Девин]]
|[[Чуново]]
|-
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|[[Девинска Нова Вес (Братислава)|Девинска Нова Вес]]
|&amp;nbsp;
|-
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|[[Загьорска Быстрица (Братислава)|Загьорска Быстрица]]
|&amp;nbsp;
|}

== Тарих ==

* садлагьай гьамишан инсанар яшамиш жезвай чка [[неолит]] девирдиз талукь я ([[цӀарарни зулар квай хъенчӀинин культура]]).

* чи эрадилай вилик 400-лагьай йис - чи эрадилай вилик 50-лагьай йис - кельтрин яшамиш жезвай чка, ам 50-лагьай йисан арада [[Дакар (халкь)|дакри]] [[Буребиста]] кьиле аваз чукӀурнава.

* чи эрадилай вилик 50-лагьай йисан арада - герман тайифаяр Братиславадин чилериз атана.

* чи эрадилай вилик 50-лагьай йисан арада - садлагьай римвийрин легионар Братиславадин чилерал арадал акъатна.

* 70-лагьай йисан арада - Герулата римвийрин яшамишдай чка.

* чи эрадин I—V виш йисарин арада - Рим Империядин сергьят Дунайдай тӀуз физвай тир, пара римвийринни герман яшамишдай жезвай чкаяр.

* 375-лагьай йис - римвияр и чилер гадарзава.

* V-лагьай виш йис - славъянар атана.

* 560-лагьай йис - [[Аварар (куьчеривилин халкь)|аваррин]] атун.

* 625-660-лагьай йисарин арада - [[Само (князвал)|Само]] князвал.

* VIII-лагьай виш йисан эхир - 833-лагьай йис - [[Нитра князвал|Нитра]] князвал.

* 833—907-лагьай йисарин арада - [[ЧӀехи Моравия]]дин пай.

* 907-лагьай йис - садлагьай Братиславадин тӀвар кьун хроникра (Brezalauspurc): [[Прессбургдин патав ягъунар]] - венгриявийри бавариядин кьушунар туна.

* 907—1918-лагьай йисарин къене (гъвечӀи араял галаз) - Венгриядин пай.

* 1541—1684-лагьай йисарин къене - туьркери [[Буда]] къачурла - Австриядин Габсбург монархиядин агъавилик квай Венгриядин вахтунин кьилин шегьер.

* 1805-лагьай йисан 25-лагьай фундукӀдиз - Франциядинни Австриядин арада Прессбургда ислягьвилин икьрар кутӀунна ([[Прессбургдин ислягьвал]]).

* 1919—1939-лагьай йисарин къене - Чехословакиядин пай; ''Prešporek/Pressburg/Pozsony'' тӀварарин чкадал официалди яз «''Братислава''»-лугьудай тӀвар гана.

* 1939—1945-лагьай йисарин къене - [[Садлагьай Словакиядин республика]]дин кьилин шегьер, Дунайдин а пата авай чилер (гилан Братислава IV мягьледин) Германияди аннексия авуна.

* 1945-лагьай йисан 4-лагьай нава вацӀра -  [[Братислава-Брно гьужумдин операция]]дин финифда [[2-лагьай Украинадин фронт]] фронтди Братислава шегьер азад авуна.

* 1945—1992-лагьай йисарин къене - Чехословакиядин пай.

* 1969—1992-лагьай йисарин къене - Чехословакиядик акатзавай [[Словакиядин Социализмдин Республика]]дин кьилин шегьер (1990-лагьай йисалай кьулухъ Словакиядин республикадин).

* 1993-лагьай йисалай инихъ - аслу тушир Словакиядин кьилин шегьер.

== КьетӀен чкаяр ==

== ТӀвар-ван авай агьалияр ==

=== Братиславада хайибур ===
[[Файл:Lenard.jpg|thumb|right|[[Филипп Эдуард Антон фон Ленард]]]]
* [[Адам Фридрих Эзер]] — [[германия]]дин художник, скульптор, график, ктабрин иллюстратор.&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%AD%D0%B7%D0%B5%D1%80,_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC-%D0%A4%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%85 Pravda.ru — ЭСБЕ/Эзер, Адам-Фридрих]&lt;/ref&gt;
* [[Антал Фабер]] — [[Австрия-Венгрия]]дин экономистни статист
* [[Виктор фон Херцфельд]] — [[Венгрия]]динни скрипач, композитор, дирижер&lt;ref&gt;[Herzfeld, Victor von // Österreichisches Biographisches Lexikon 1815—1950 (ÖBL). — Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1959. — Band 2, S. 298. Herzfeld, Victor von Herzfeld, Victor von]&lt;/ref&gt;
* [[Вольфганг фон Кемпелен]] — [[Австрия]]динни [[Венгрия]]дин цӀийи автомат машинар акъуддай кас, «Инсанрин чӀаларин механизм» трактат кхьейди
* [[Густав Гусак]] — социализмдин [[Чехословакия]]дин эхиримжи Президент.&lt;ref&gt;[http://www.pravda.ru/world/europe/easteurope/10-01-2013/1141226-gusak-0/ Pravda.ru — Густав Гусак. Драмы вождя Чехословакии]&lt;/ref&gt;
* [[Густав Фридрих Келети]] — [[Венгрия]]дин пейзажист, искусствовед
* [[Давид Ментелли]] — [[Венгрия]]динни [[Франция]]дин филолог
* [[Доминика Цибулкова]] — [[Словакия]]дин пешекарвилин теннисхъан.&lt;ref&gt;[http://www.wtatennis.com/players/player/12135 DOMINIKA CIBULKOVA on WTA]&lt;/ref&gt;
* [[Игнац Колиш]] — [[Чехословакия]]дин шахматист, журналист, банкир
* [[Иоганн Андреас фон Зегнер]] — [[германия]]дин механик, математик, медик.&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80 ЭСБЕ/Сегнер]&lt;/ref&gt;
* [[Иоган Непомук Гуммель]] — [[Австрия]]дин композитор, пианист-виртуоз.&lt;ref&gt;[http://www.olofmp3.ru/index.php/Details/Iogann-Nepomuk-Gummely.html Классическая музыка — Персоналии: Иоганн Непомук Гуммель]&lt;/ref&gt;
* [[Лайош Баттьяни]] — [[Венгрия]]дин политик, Венгриядин Правительстводин кьил (1848—1849 й.).&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article100854.html Большая Советская Энциклопедия — Баттяни Лайош]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[Szemere В., Graf Ludwig Batthyány, Arthur Görgei, Ludwig Kossuth, Abt. 1, Hamb., 1853.]&lt;/ref&gt;
* [[Людвиг Аулих]] — [[Венгрия]]дин революционер, кьушундин кьил.
* [[Марк Гучко]] — [[Словакия]]дин лингвист; [[словио]], [[Blitz English]] («йигин инглис чӀал»), [[Ruskio]] и [[Rusanto]] (регьятарнавай урус чӀал) чӀалар арадал гъайи кас.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050309211757/http://www.slovio.com/sk/povod.html Биография Марка Гучко (словак.)]&lt;/ref&gt;
* [[Мартин Клижан]] — [[Словакия]]дин пешекарвилин теннисхъан.&lt;ref&gt;[http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Martin-Klizan.aspx MARTIN KLIZAN on ATP]&lt;/ref&gt;
* [[Рудольф Лабан]] — тӀвар-ван авай кьуьлерхъан, хореографни муаллим.&lt;ref&gt;[http://www.tsekh.ru/press.php?id=5 Международный центр танца и перфоманса — Краткая история соматических практик и танца: Отцом европейского современного танца считается Рудольф фон Лабан (1879—1954), рожденный в нынешней Братиславе, в Словакии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305084325/http://tsekh.ru/press.php?id=5 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Филипп Эдуард Антон фон Ленар]] — [[германия]]дин физик, [[Нобелдин премия]]дин лауреат (2005)&lt;ref&gt;[http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Lenard.html Краткий очерк истории химии — ЛЕНАРД (von Lenard), Филипп фон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919063959/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Lenard.html |date=2016-09-19 }}&lt;/ref&gt;
* [[Шмуэль Биньямин Сойфер]] — [[Венгрия]]дин ортодоксал раввин&lt;ref&gt;[http://www.chasamsofer.com/ Шмуэль Биньямин Сойфер талукь тир сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507103959/http://www.chasamsofer.com/ |date=2010-05-07 }}&lt;/ref&gt;
* [[Штефан Ладислаус Эндлихер]] — [[Австрия]]динни ботаник, нумизмат
* [[Эрнст фон Донаньи]] — [[Венгрия]]дин композитор, пианист, дирежер.&lt;ref&gt;[http://www.allmusic.com/artist/ernst-von-dohn%C3%A1nyi-mn0001183966/biography Allmusic.com Ernst von Dohnányi: Artist Biography by Blair Johnston]&lt;/ref&gt;
* [[Яромил Йиреш]] — [[чехия]]дин режиссер, сценарист.&lt;ref&gt;[http://www.csfd.cz/tvurce/3199-jaromil-jires/ Česko-Slovenská filmová databáze — Jaromil Jireš]&lt;/ref&gt;

== Стхавилин шегьерар ==
Братиславадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва:
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;&quot;&gt;
* {{Германиядин пайдах}} [[Бремен]], [[Германия]]
* {{Австриядин пайдах}} [[Вена]], [[Австрия]]
* {{Армениядин пайдах}} [[Ереван]], [[Эрменистан]]
* {{Украинадин пайдах}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Мисридин пайдах}} [[Александрия]], [[Египет]]
* {{Италиядин пайдах}} [[Перуджа]] ({{lang-it|Perugia}}), [[Италия]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Москва]], [[Урусат]]
* {{Словениядин пайдах}} [[Любляна]] ([[Словен чӀал|словен.]] ''Ljubljana''), [[Словения]]
* {{Чехиядин пайдах}} [[Прагьа]], [[Чехия]]
* {{АСШ-дин пайдах}} [[Кливленд (Огайо)|Кливленд]] ({{lang-en|Cleveland}}), [[США]]
* {{Польшадин пайдах}} [[Краков]] ({{lang-pl|Kraków}}), [[Польша]]
* {{Германиядин пайдах}} [[Ульм]] ({{lang-de|Ulm}}), [[Германия]]
* {{Финляндиядин пайдах}} [[Турку]] ({{lang-fi|Turku}}, {{lang-sv|Åbo}}), [[Финляндия]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]], [[Россия]]
* {{Нидерландрин пайдах}} [[Роттердам]] ({{lang-nl|Rotterdam}}), [[Нидерландар]]
&lt;/div&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Братислава|*]]</text>
      <sha1>9qpnro3ifp58qisfprru2o98etzb9pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀумада район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7592</id>
    <revision>
      <id>98559</id>
      <parentid>94591</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T23:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17423" sha1="9pt3bg8nowtqm6hk7zxutwk6xbcr2z9" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар=ЦӀумада район
|статус= Муниципалитетдин район
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Цумадинский район}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |герб                       = 
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 120
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |карта  = Dagestan-tsumadinsky.png
 |картадин алцум    =
 |атдин карта        =
 |атдин картадин алцум    = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = 
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Агвали]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 23 муниципалитетар акатзава
 |кьилин жуьре            = Райондин кьил
 |кьил                    = Камилов Магомед Саидович
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 1178 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 24 500
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]], [[тиндалар]], [[хваршияр]] ва мсб.
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = 
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87273
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = Tsumadinsky_District
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''ЦӀумада район''' — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — [[Агвали]] хуьр я.

== География ==
Район [[Дагъустан]]дин лап рагъакӀидай пата ала ва [[Ботлих район|Ботлих]], [[Тлярата район|Тлярата]], [[Ахвах район|Ахвах]], [[Шамил район|Шамил]], [[Цунта район|Цунта]] районрихъ галаз са сергьятра ава. 

Райондин майдан 1178 км² я. 

== Тарих ==
[[1932 йис]]алай [[1936 йис]]ал кьван райондин администрациядин юкь [[Цумада-Урух]] хуьр тир, [[1936 йис]]уз [[Агвали]] хуьр тайинарнай.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна ЦӀумада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2011 йис|2011]]'''
|'''[[2012 йис|2012]]'''
|'''[[2013 йис|2013]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|20 632 &lt;ref name=&quot;Даг2002&quot;&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 23 518 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Оценка численности постоянного населения на 1 января]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 23 570 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 23 995 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 24 178 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 24 500 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, ЦӀумада райондин миллетрин сиягь:&lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar ВПН том 3. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам республики Дагестан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
!Халкь
!Кьадар, &lt;br /&gt;кас.
!Пай &lt;br /&gt;вири агьалийрикай, %
|-
|[[аварар]]
| align=&quot;right&quot; | 22 159
| align=&quot;right&quot; | 95 %
|-
|[[тиндалар]]
| align=&quot;right&quot; | 617
| align=&quot;right&quot; | 2,6 %
|-
|[[хваршияр]]
| align=&quot;right&quot; | 309
| align=&quot;right&quot; | 1,4 %
|-
|[[чамалалар]]
| align=&quot;right&quot; | …
| align=&quot;right&quot; | …
|-
|[[багулалар]]
| align=&quot;right&quot; | …
| align=&quot;right&quot; | …
|-
|[[дидояр]]
| align=&quot;right&quot; | …
| align=&quot;right&quot; | …
|-
|масабур
| align=&quot;right&quot; | 260
| align=&quot;right&quot; | 1 %
|-
|вири санлай
| align=&quot;right&quot; | 23 345
| align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}

Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла тиндалар, хваршияр, чамалалар, багулалар, дидояр хьтин бицӀи миллетар аварар хьиз къейд авунай.

[[XIX виш йис]]уз юкьван Дагъустандин районрай иниз куьч хьанвай [[Кеди]], [[Саситли]], [[Сильди]], [[Гакко]], [[Метрада]], [[Агъа Хваршини]], [[Вини Хваршини]], [[Цихалах]] хуьрерин авар эгьлийрилай гъейри вининихъ тӀвар кьунвай бицӀи халкьар ЦӀумада райондин бинедин агьалияр я.

== Администрациядин паюнар ==
Райондик, вичик 58 хуьр квай 23 муниципалитетар акатзава ('''къалин''' шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]&lt;/ref&gt;

# [[Агвали хуьруьнсовет|«Агвали»]] хуьруьнсовет — '''[[Агвали]]'''
# [[Гакко хуьруьнсовет|«Гакко»]] хуьруьнсовет — '''[[Гакко]]'''
# [[Къеди хуьруьнсовет|«Къеди»]] хуьруьнсовет — '''[[Къеди]]'''
# [[Метрада хуьруьнсовет|«Метрада»]] хуьруьнсовет — '''[[Метрада]]'''
# [[Саситли хуьруьнсовет|«Саситли»]] хуьруьнсовет — '''[[Саситли]]'''
# [[Сильди хуьруьнсовет|«Сильди»]] хуьруьнсовет — '''[[Сильди]]'''
# [[Тисси хуьруьнсовет|«Тисси»]] хуьруьнсовет — '''[[Тисси (Дагъустан)|Тисси]]'''
# [[Тлондода хуьруьнсовет|«Тлондода»]] хуьруьнсовет — '''[[Тлондода]]'''
# [[Хушет хуьруьнсовет|«Хушет»]] хуьруьнсовет — '''[[Хушет]]'''
# [[Вини Гаквари хуьруьнсовет|«Вини Гаквари»]] хуьруьнсовет — '''[[Вини Гаквари]]''', [[Эгдада]]
# [[Гадири хуьруьнсовет|«Гадири»]] хуьруьнсовет — '''[[Гадири]]''', [[Гачитли]]
# [[Гигатль хуьруьнсовет|«Гигатль»]] хуьруьнсовет — '''[[Гигатль]]''', [[Батлахатли]], [[Гигатли-Урух]]
# [[Инхоквари хуьруьнсовет|«Инхоквари»]] хуьруьнсовет — '''[[Инхоквари]]''', [[Вини Инхоквари]], [[Квантлада]], [[Сантлада]]
# [[Кванада хуьруьнсовет|«Кванада»]] хуьруьнсовет — '''[[Кванада]]''', [[Гимерсо]]
# [[Кочали хуьруьнсовет|«Кочали»]] хуьруьнсовет — '''[[Кочали]]''', [[Гигих]]
# [[Агъа Гаквари хуьруьнсовет|«Агъа Гаквари»]] хуьруьнсовет — '''[[Агъа Гаквари]]''', [[Цидатль]], [[Цунди]]
# [[Агъа Хваршини хуьруьнсовет|«Агъа Хваршини»]] хуьруьнсовет — '''[[Агъа Хваршини]]''', [[Вини Хваршини]], [[Цихалах]]
# [[Тинди хуьруьнсовет|«Тинди»]] хуьруьнсовет — '''[[Тинди]]''', [[Акнада]], [[Ангида]], [[Аща]], [[Бехвалутчи]], [[Гадайчи]], [[Гвиначи]], [[Гундучи]], [[Мухарх]], [[Санух]], [[Тенла]], [[Тисси-Ахитли]], [[Халих]]
# [[Хварши хуьруьнсовет|«Хварши»]] хуьруьнсовет — '''[[Хварши]]''', [[Хонох]]
# [[Хуштада хуьруьнсовет|«Хуштада»]] хуьруьнсовет — '''[[Хуштада]]''', [[Тленхори]], [[Чало]]
# [[Цумада хуьруьнсовет|«Цумада»]] хуьруьнсовет — '''[[Цумада]]''', [[Ричаганих]], [[Цумада-Урух]]
# [[Шава хуьруьнсовет|«Шава»]] хуьруьнсовет — '''[[Шава (Дагъустан)|Шава]]''', [[Аркаскент]], [[Талитель]], [[Ургула]], [[Шугури]],
# [[Эчеда хуьруьнсовет|«Эчеда»]] хуьруьнсовет — '''[[Эчеда]]''', [[Хвайни]]

==Культура==
Агвали хуьре авар чӀалал «[[ЦӀумадисезул гьаракь]]» (ЦӀумададин ван) райондин газет акъатзава.

==Тарихдин чкаяр==

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Абакаров, Кади Абакарович|Абакаров Кади]] — Советрин Союздин Кьегьал.
* [[Асхабов, Асхаб Магомедович|Асхабов Асхаб]] — геологоядинни-минералогиядин илимрин доктор, [[Урусатдин Илимрин Академия|УИА]]-дин член-корреспондент.
* Гайдарбеков Ихак — спортдин устӀар, Европадин чемпион, Дуьньядин кубокдин сагьиб.
* [[Гитинов, Арсен Идрисович|Гитинов Арсен]] — спортдин лайихлу устӀар, 2000 йисан Олимпиядин Къугъунрин гимишдин призёр, Урусатдин чемпион.
* Кахиева Марьям — [[ДАССР]]-дин лайихлу духтур.
* [[Муртазалиев, Махач Далгатович|Муртазалиев Махач]] — спортдин лайихлу устӀар, 2004 йисан Олимпиядин Къугъунрин кишпирдин призёр, 2 сеферда Дуьньядин, 4 сеферда Европадин ва Урусатдин чемпион.
* [[Муртазалиев, Сагид Магомедович|Муртазалиев Сагид]] — спортдин лайихлу устӀар, 2000 йисан Олимпиядин Къугъунрин чемпион, Дуьньядин, Европадин ва Урусатдин чемпион.
* [[Сажидов, Сажид Халилрахманович|Сажидов Сажид]] — спортдин лайихлу устӀар, 2004 йисан Олимпиядин Къугъунрин кишпирдин, 2 сеферда Дуьньядин, 3 сеферда Европадин чемпион.
* [[Хайбулаев, Тагир Камалудинович|Хайбулаев Тагир]] — спортдин лайихлу устӀар, 2012 йисан Олимпиядин Къугъунрин чемпион, Дуьньядин ва Европадин чемпион.
* Юсупов Маирбек — Халкьарин арада классдин спортдин устӀар, 2 сеферда СССР-дин чемпион, Урусатдин лайихлу тренер.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/cumadinskiy-rayon Муниципалитеты Республики Дагестан МО &quot;Цумадинский район&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016081927/http://dagmo.ru/cumadinskiy-rayon |date=2014-10-16 }}
* [http://www.tsumada.ru Официальный сайт Цумадинского района Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220829122454/http://www.tsumada.ru/ |date=2022-08-29 }}

{{ЦӀумада райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}
[[Категория:ЦӀумада район|*]]
[[Категория:Дагъустандин районар]]</text>
      <sha1>9pt3bg8nowtqm6hk7zxutwk6xbcr2z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унцукул район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7609</id>
    <revision>
      <id>98551</id>
      <parentid>93981</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15619" sha1="49ttjgead47axsp2i5iarnjrc0zxyes" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар=Унцукул район
|статус= Муниципалитетдин район
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Унцукульский район}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |герб                       =
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 150
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |карта  = Untsukulsky_district_locator_map.png
 |картадин алцум    =310px
 |атдин карта        =
 |атдин картадин алцум    = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = 
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Унцукул]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 12 муниципалитетар акатзава
 |кьилин жуьре            = Райондин кьил
 |кьил                    = Шамиль Магомедов
 |бине эцигай тарих       = 1935 йисуз
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  =560 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 30 297
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = 
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87244
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82255000000 
 |Commons-ра категория    = Untsukulsky_District
 |сайт                    = http://uncukul.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Унцукул район''' ({{lang-ru|Унцукульский район}}, {{lang-av|Унсоколо район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан]] республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — [[Унцукул]] хуьр я.

== География ==
Унцукул район [[Дагъустан Республика]]дин юкьван пата ала ва [[Буйнакск район|Буйнакск]], [[Леваши район|Леваши]], [[Гергебиль район|Гергебиль]], [[Хунзах район|Хунзах]] ва [[Гьумбет район|Гьумбет]] районрихъ са сергьятра ава. 

Чилерин майдан — 560 км².

== Тарих ==
[[1935 йис]]уз [[Авар округ]]дин Койсубули район терг авуна адан чилерал Унцукул район арадал гъанай. 

Дагъустандин маса районрив гекъигайла [[2011 йис]]уз криминалдин жигьетдай Унцукул районда гьалар лап тӀарам тир. Шумуд са йис яз ана шариатдин «Жемият» группировкадин кьил тир [[Ибрагьим Гьажидадаев Шамилович|Ибрагьим Гьажидадаева]] чкадин агьалидин арада къалабулух кутунай. [[2009 йис]]уз райондин кьил Къазимбег Агьмедов яна кьинай, [[2011 йис]]уз цӀийиз тайин хьанвай райондин кьил Магомедгаджи Тагировахъ кӀеви херер галукьнай, ва адан хва яна кьинай. Идалай гъейри, районда муькуь чиновникрал, бизнесменрал ва гьукуматдин махсус къуватра кӀвалахзавай ксарал къаст авунин алахъунарни къейд авунай &lt;ref&gt;{{cite web|author=Юлия Рыбина.|datepublished=|url=http://www.kommersant.ru/doc/1690213|title=Главе района не простили отказа платить &quot;на джихад&quot;|publisher=// Коммерсантъ, № 141 (4682), 03.08.2011|accessdate=2011-8-3|archiveurl=http://www.webcitation.org/66mRD8meE|archivedate=2012-04-09}}&lt;/ref&gt;. [[2011 йис]]ан августдин 9-риз Унцукул райондин [[Унцукул]] ва [[Гимры]] хуьрерин эгьлийрин арада яракьарлу гуьжет хьанай, нетижада 7 кас кьенай &lt;ref&gt;{{cite web|author=Юлия Рыбина.|datepublished=|url=http://www.kommersant.ru/doc/1694299|title=В Дагестане воюют селами|publisher=// kommersant.ru|accessdate=2011-8-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/66mRGoYPF|archivedate=2012-04-09}}&lt;/ref&gt;. Органрин малуматриз килигна, гуьжетдин кьил кутур кас бандадин кьил унцукулви Мегьамед Абдулмежидов тир .

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Унцукул райондин агьалийрин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2011 йис|2011]]'''
|'''[[2012 йис|2012]]'''
|'''[[2013 йис|2013]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|27 460 &lt;ref name=&quot;Даг2002&quot;&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 29 641 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Оценка численности постоянного населения на 1 января]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 29 733 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 29 918 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 30 029 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 30 297 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Унцукул райондин миллетрин сиягь:&lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar ВПН том 3. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам республики Дагестан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
!Халкь
!Кьадар, &lt;br /&gt;кас
!Пай %
|-
|[[аварар]]
| align=&quot;right&quot; | 28 799
| align=&quot;right&quot; | 97 %
|-
|[[даргияр]]
| align=&quot;right&quot; | 128
| align=&quot;right&quot; | 0,5 %
|-
|[[яхулар]]
| align=&quot;right&quot; | 111
| align=&quot;right&quot; | 0,5 %
|-
|масабур
| align=&quot;right&quot; | 509
| align=&quot;right&quot; | 2 %
|-
|вири санал
| align=&quot;right&quot; | 29 547
| align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}

== Администрациядин паюнар ==
{{Унцукул райондин карта‎|float=right}}
Райондик 12 муниципалитет ва 21 хуьр акатзава ('''къалин''' шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]&lt;/ref&gt;

# [[Шамилкъала]] шегьервилин посёлок
# [[Аракани хуьруьнсовет|«Аракани»]] хуьруьнсовет — '''[[Аракани]]''', [[Урчиаб]], [[Таратул-Меэр]]
# [[Ашильта хуьруьнсовет|«Ашильта»]] хуьруьнсовет — '''[[Ашильта]]'''
# [[Балахани хуьруьнсовет|«Балахани»]] хуьруьнсовет — '''[[Балахани]]''', [[Моксох]], [[Шулатута]]
# [[Гимры хуьруьнсовет|«Гимры»]] хуьруьнсовет — '''[[Гимры]]''' 
# [[Ирганай хуьруьнсовет|«Ирганай»]] хуьруьнсовет — '''[[Ирганай]]''' 
# [[Иштибури хуьруьнсовет|«Иштибури»]] хуьруьнсовет — '''[[Иштибури]]''', [[Колоб (Дагъустан)|Колоб]], [[Инквалита]]
# [[Кахабросо хуьруьнсовет|«Кахабросо»]] хуьруьнсовет — '''[[Кахабросо]]''', [[Бетли]]
# [[Майданское хуьруьнсовет|«Майданское»]] хуьруьнсовет — '''[[Майданское]]''', [[Зирани]]
# [[Унцукуль  хуьруьнсовет|«Унцукуль»]] хуьруьнсовет — '''[[Унцукуль]]''', [[Хинтлимита]]  
# [[Харачи хуьруьнсовет|«Харачи»]] хуьруьнсовет — '''[[Харачи]]''' 
# [[Цатаних хуьруьнсовет|«Цатаних»]] хуьруьнсовет — '''[[Цатаних]]'''

== Экономика ==
Райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва, районда 4 емишрин завод, 4 колхоз, 5 совхоз ва гъетерин консерваяр гьазурзавай завод кардик ква.

== ТӀвар-ван авай ксар==
* Имам Гази-Мегьамед — [[1829 йис]]уз Дагъустандин ва Чечнядин имам, диндин алим.
* [[Имам Шамил]] — суфийрин шейгь, сувавийрин женгинин кӀеретӀрин кьилехъан, [[1834 йис]]уз Кеферпатан Къавкъаздин Имаматдин имам.
* [[Дахадаев Мегьамед Али|Махач Дахадаев]] — машгьур революционер ва политикадин кӀвалахдар. [[Магьачкъала]] шегьер адан тӀварунихъ гала.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/uncukulskiy-rayon Сайт муниципалитета Республики Дагестан &quot;Унцукульский район&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703231217/http://dagmo.ru/uncukulskiy-rayon |date=2015-07-03 }}
* [http://president.e-dag.ru/component/k2/content/70-uncukulskiy-rayon/ Официальный сайт Презиидента Республики Дагестан: Унцукульский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125114032/http://president.e-dag.ru/component/k2/content/70-uncukulskiy-rayon/ |date=2020-11-25 }}
* [http://untsukulruo.dagschool.com/ Образовательные учреждения района]
* [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=50 Унцукульский район: фотографии]

{{Унцукул райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}
[[Категория:Унцукул район|*]]
[[Категория:Дагъустандин районар]]</text>
      <sha1>49ttjgead47axsp2i5iarnjrc0zxyes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анчик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7769</id>
    <revision>
      <id>98565</id>
      <parentid>92837</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T00:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6864" sha1="3eho763edaci4xcewlzwlhv77f9i1d0" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Анчик
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = [[Файл:Селение Анчих, Дагестан.jpg|300px|Анчик]]
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg = 42|lat_min = 36|lat_sec = 33
 | lon_deg = 46|lon_min = 16|lon_sec = 53
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Анчик хуьруьнсовет|«Анчик»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 819
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368995
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 805 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.610464&amp;lon=46.278448&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Анчик''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Анчик хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 5 км яргъал ала.

==Тарих==
Хуьурьн тӀвар [[карата чӀал]]ал «къван» мана гузвай «анча» гафуникай арадал атана.

[[XIX виш йис]]уз Анчик хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

[[2010 йис]]ан 5 августдиз хуьр цӀаю кьуна канай. Хуьруьн тарихдин пад там кана руьхъ хьанай. ЦӀай туьхуьриз куьмекдиз къунши хуьрерин агьалиярни атанай. ЦӀай туьхуьрзавай бригадаяр республикадин са шумуд районрай ва гьакӀни къунши [[Чечня]]дай атанай. ЦӀаюн вилик пад кьаз хьайитӀани, хуьруьн са пай хуьз хьанач. Тарихдин архитектура ва имаратар авай цӀуру районар кана руьхъведиз элкъвенай. Официал малуматриз килигна, 69 кӀвал терг хьанай ва 301 касди хасаратар къачунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Анчик хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|571 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 606 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 819 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 819 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>3eho763edaci4xcewlzwlhv77f9i1d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цумали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7770</id>
    <revision>
      <id>98558</id>
      <parentid>93371</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T23:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="1dkjkwztz6ul8zp3tihg2da99vrsg62" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Цумали
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 36|lat_sec = 30
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 15|lon_sec = 56
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Анчик хуьруьнсовет|«Анчик»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 195
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368990
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 805 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.607558&amp;lon=46.262312&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Цумали''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Анчик хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 6 км яргъал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
Йисариз килигна Цумали хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 107 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 195 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 195 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>1dkjkwztz6ul8zp3tihg2da99vrsg62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андуз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7771</id>
    <revision>
      <id>98564</id>
      <parentid>92830</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T00:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5511" sha1="3kcoqrqhptujeiq76zmx1jpa0ijwz4u" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Андуз
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43|lat_min = 31|lat_sec = 25
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 52|lon_sec = 35
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Анчик хуьруьнсовет|«Анчик»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Андузлу, МТФ клх. &quot;Коммунизм&quot;
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 156
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368990
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 805 004
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.521543&amp;lon=46.876087&amp;z=13&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Андуз''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. [[Анчик хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 11 км яргъал ала.

==Тарих==
Хуьр [[Бабаюрт район]]да авай [[Анчик]] хуьруьз талукь тир «Коммунизм» кохоздин чилерал арадал атана.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Андуз хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 235 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 156 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 156 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>3kcoqrqhptujeiq76zmx1jpa0ijwz4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индира (хуьр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7773</id>
    <revision>
      <id>98511</id>
      <parentid>93010</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5495" sha1="eij69f0oun6fhkwl5gi7tk27tvq6smc" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Индира
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43|lat_min = 29|lat_sec = 46
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 48|lon_sec = 29
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах 
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Анчик хуьруьнсовет|«Анчик»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал            = 
 |виликан тӀварар         = кутан клх. Коммунизм
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 433
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368990
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 805 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.494713&amp;lon=46.806908&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Индира''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. [[Анчик хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 12 км яргъал ала.

==Тарих==
Хуьр [[Бабаюрт район]]да авай [[Анчик]] хуьруьз талукь тир «Коммунизм» кохоздин чилерал арадал атана.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Индира хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 206&lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 433 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 433 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>eij69f0oun6fhkwl5gi7tk27tvq6smc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арчо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7774</id>
    <revision>
      <id>98567</id>
      <parentid>92846</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T00:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7177" sha1="1spvc2dcc37ofsf8xm7auwee67kqkm3" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Арчо
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 35|lat_sec = 53
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 18|lon_sec = 11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Арчо хуьруьнсовет|«Арчо»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 356
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368990
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.598903&amp;lon=46.301622&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Арчо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Арчо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Арчо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

[[1937 йис]]ал кьван [[Ботлих район]]дик акатзавай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Арчо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|326 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{тӀимил хьун1}} 170 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 347 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 356 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>1spvc2dcc37ofsf8xm7auwee67kqkm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вини Инхело</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7778</id>
    <revision>
      <id>98501</id>
      <parentid>92921</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5979" sha1="li3990i250r4k0w9m1y02epnqiy8p53" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Вини Инхело
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 37|lat_sec = 05 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 19|lon_sec = 57
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Вини Инхело хуьруьнсовет|«Вини Инхело»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 397
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368997
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 815 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.620823&amp;lon=46.331534&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Вини Инхело''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Вини Инхело хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 12 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Вини Инхело хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

[[1937 йис]]ал кьван [[Ботлих район]]дик акатзавай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Вини Инхело хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|404&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{тӀимил хьун1}} 350 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 397 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 397 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>li3990i250r4k0w9m1y02epnqiy8p53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инхело</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7779</id>
    <revision>
      <id>98512</id>
      <parentid>93011</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5585" sha1="luppr0mfs80lxlb6wynq51rh50tnic3" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Инхело
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43 |lat_min = 28 |lat_sec = 09
 | lon_deg                  = 46 |lon_min = 36 |lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Хасавюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Вини Инхело хуьруьнсовет|«Вини Инхело»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 838
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368997
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 815 004
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.468432&amp;lon=46.613274&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Инхело''' (ЦӀийи Инхело) — [[Дагъустан]] республикадин [[Хасавюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. [[Вини Инхело хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Хасавюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Хасавюрт]] шегьердилай 24 км яргъал ала.

==Тарих==
Хуьр [[Хасавюрт район]]да авай Ахвах райондиз талукь тир хъуьтӀуьн чӀурар хьиз менфят къачузвай чилерал арадал атана.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Инхело хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|{{тӀимил хьун1}} 796 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 838&lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 838 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>luppr0mfs80lxlb6wynq51rh50tnic3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маштада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7780</id>
    <revision>
      <id>98528</id>
      <parentid>93149</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5966" sha1="j3uijqps0a4sfgjfk4zd517j5drubn1" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Маштада
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 37|lat_sec = 05 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 19|lon_sec = 57
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Вини Инхело хуьруьнсовет|«Вини Инхело»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 268 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368997
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 815 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.613591&amp;lon=46.313553&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Маштада''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Вини Инхело хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 12 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Маштада хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]диз талукь тир. [[Вини Инхело]], Зиндулла, Чабакуры хуьрерихъ галаз Вини Инхело хуьруьнсоветдик квай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Маштада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1926 йис|1926]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|152&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/andi26.html Население Андийского округа в 1926 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 197 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 268 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 268 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>j3uijqps0a4sfgjfk4zd517j5drubn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рацитль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7781</id>
    <revision>
      <id>98537</id>
      <parentid>93229</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5907" sha1="sftovvm9op40mm0z0gerbta7ovqz0ij" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Рацитль
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 38|lat_sec = 20 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 20|lon_sec = 01
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Вини Инхело хуьруьнсовет|«Вини Инхело»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 114
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = инхелияр 
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368997
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 815 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.639894&amp;lon=46.335225&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Рацитль''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Вини Инхело хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, [[Рацитль сув]]ун гуьнедал, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 5 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Рацитль хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Рацитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|343&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{тӀимил хьун1}} 93 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 114 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 114 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>sftovvm9op40mm0z0gerbta7ovqz0ij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изано</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7782</id>
    <revision>
      <id>98508</id>
      <parentid>93005</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7269" sha1="ieisxr7ywke2xkr2cepqo7nstwegmgm" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Изано
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 31|lat_sec = 32 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 24|lon_sec = 16
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Изано хуьруьнсовет|«Изано»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Изани, Изаниб
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 323
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368994
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 000 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.526899&amp;lon=46.406550&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Изано''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Изано хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 14 км яргъал, [[Изанитлар вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Изано хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

[[1937 йис]]ал кьван [[Ботлих район]]дик акатзавай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Изано хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|412 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 1 161  &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 206 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 323 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 323 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]</text>
      <sha1>ieisxr7ywke2xkr2cepqo7nstwegmgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ингердах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7785</id>
    <revision>
      <id>98510</id>
      <parentid>93009</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5947" sha1="j9ci04axn67qk01fs2haxj41dk90yh6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Ингердах
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-av|Ингердахъ}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 35|lat_sec = 18 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 23|lon_sec = 44
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ингердах хуьруьнсовет|«Ингердах»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 063
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368998
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 825 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.591068&amp;lon=46.394405&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Ингердах''' ({{lang-av|Ингердахъ}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Ингердах хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 5 км яргъал, [[Карак вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Ингердах хуьр вири [[Авар округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Авар округ]]дин [[Хунзах наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Ингердах хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|456 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xunzax1886.html Население Хунзахского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 883  &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 063 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 063 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>j9ci04axn67qk01fs2haxj41dk90yh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хариб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7786</id>
    <revision>
      <id>98553</id>
      <parentid>93342</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6014" sha1="dacc4vyqfonfldz1vy0xzdf6j6h4gqf" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хариб
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43 |lat_min = 31 |lat_sec = 12.1
 | lon_deg                  = 46 |lon_min = 33 |lon_sec = 14.92
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Хасавюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ингердах хуьруьнсовет|«Ингердах»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =Николаевка, Будёновка
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 474
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368998
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 825 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.522881&amp;lon=46.553278&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Хариб''' (Будённовка) — [[Дагъустан]] республикадин [[Хасавюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. [[Ингердах хуьруьнсовет]]дик акатзава.

== География ==
Хуьр [[Хасавюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Хасавюрт]] шегьердилай 28 км яргъал ала.

==Тарих==
Сифте яз хуьруьн бине [[XX виш йис]]ан сифте кьилера урусри кутунай. Адан садлагьай тӀвар '''Николаевка''' тир, совет береда '''Будённовка''' эцигнай. Хуьре уьмуьр 1930-й йисарал кьван давам хьана, гуьгъуьнлай ам гадарна хъфенай. [[1957 йис]]алай и хуьруьз Ахвах райондин [[Инхело]] хуьряй хзанар куьч жез эгечӀнай.

[[1913 йис]]алай [[1918 йис]]ал кьван хуьре метеостанция кардик квай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Хариб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 361 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 474 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 474 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>dacc4vyqfonfldz1vy0xzdf6j6h4gqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7787</id>
    <revision>
      <id>98518</id>
      <parentid>93039</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5958" sha1="kn61bw06p10mgr7p7dx5a2e76cohus0" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Карата
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-av|КьаратӀа}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 35|lat_sec = 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 21|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Карата хуьруьнсовет|«Карата»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 4 153
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368998
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 830 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.596376&amp;lon=46.335526&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Карата''' ({{lang-av|КьаратӀа}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Карата хуьруьнсовет]]дик акатзава. Райондин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата,  [[Магьачкъала]] шегьердилай 220 км яргъал ала, виридалайни мукьвал алай ракьун-рекьин станция — 170 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Карата хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Карата хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|960&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 4 519 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 4 153 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 4 153 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>kn61bw06p10mgr7p7dx5a2e76cohus0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рачабулда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7788</id>
    <revision>
      <id>98538</id>
      <parentid>93230</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5794" sha1="asdffvp95nbalxsm0qvj38tu1wognsb" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Рачабулда
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 37|lat_sec = 03
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 18|lon_sec = 16
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Карата хуьруьнсовет|«Карата»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 167
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368990
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 830 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.617128&amp;lon=46.300056&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Рачабулда''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Карата хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 4 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Рачабулда хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Рачабулда хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|100&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{тӀимил хьун1}} 68 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 167 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 167 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>asdffvp95nbalxsm0qvj38tu1wognsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кудиябросо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7794</id>
    <revision>
      <id>98522</id>
      <parentid>93080</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7371" sha1="d2a7qdpucq30134woxvo253zdabq490" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кудиябросо
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 32|lat_sec = 15 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 22|lon_sec = 48
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кудиябросо хуьруьнсовет|«Кудиябросо»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 2 417
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368994
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 000 004
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.539042&amp;lon=46.378355&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Кудиябросо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Кудиябросо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 11 км яргъал, [[Изанитлар вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Кудиябросо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир.

Тарихдин Ахвах чилерин юкь тир. 1899 - 1924 йисара Анди округдин Ахвах участокдин юкь тир.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Кудиябросо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|708 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 2 118  &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 2 233 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 2 417 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 417 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]</text>
      <sha1>d2a7qdpucq30134woxvo253zdabq490</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лологонитль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7795</id>
    <revision>
      <id>98525</id>
      <parentid>93131</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6843" sha1="femc8ngvhiud94nazs62jhzkc7z9aj0" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Лологонитль
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 30|lat_sec = 43 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 19|lon_sec = 50
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Лологонитль хуьруьнсовет|«Лологонитль»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 574
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368993
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 000 005
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.511684&amp;lon=46.328788&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Лологонитль''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Лологонитль хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 16 км яргъал, [[Изанитлар вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
1950-й йисара хуьруьн эгьлийрин са пай [[Хасавюрт район]]да авай [[Камыш-кутан]] хуьруьз куьч хьанай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Лологонитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 1 166  &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 457 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 574 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 574 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]</text>
      <sha1>femc8ngvhiud94nazs62jhzkc7z9aj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Местерух</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7796</id>
    <revision>
      <id>98529</id>
      <parentid>93155</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7263" sha1="enl2cdwbp3co56jjz5luoew4jyfl3ov" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Местерух
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-av|МестӀерухъ}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 34|lat_sec = 29 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 23|lon_sec = 47
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Местерух хуьруьнсовет|«Местерух»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 029
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368998
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 000 006
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.575964&amp;lon=46.395392&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Местерух''' ({{lang-av|МестӀерухъ}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Местерух хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 9 км яргъал, [[Местерухтлар вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Местерух хуьр вири [[Авар округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Авар округ]]дин [[Хунзах наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Местерух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|492 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xunzax1886.html Население Хунзахского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 1 147  &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 1 012 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 029 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 029 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>enl2cdwbp3co56jjz5luoew4jyfl3ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тад Магитль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7797</id>
    <revision>
      <id>98544</id>
      <parentid>93276</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5842" sha1="pf8ohy73t0ng501azbg6qh6y1jx17n1" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Тад Магитль
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    ={{lang-av|ТӀадмагъилъ}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 1.1 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 20|lon_sec = 51.9
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тад Магитль хуьруьнсовет|«Тад Магитль»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Куанкеро
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 1 212
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368993
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 850 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.550298&amp;lon=46.348572&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Тад Магитль''' ({{lang-av|ТӀадмагъилъ}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тад Магитль хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 8 км яргъал, [[Лологонитльтлар вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тад Магитль хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тад Магитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 1 359  &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 1 212 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 212 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]</text>
      <sha1>pf8ohy73t0ng501azbg6qh6y1jx17n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвакилколо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7798</id>
    <revision>
      <id>98555</id>
      <parentid>93366</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5309" sha1="4g459qzo3l1dbp3prhs5c4cm2r09iz6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Цвакилколо
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 05
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 21|lon_sec = 17
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тад Магитль хуьруьнсовет|«Тад Магитль»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 656
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368993
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 850 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.553017&amp;lon=46.354151&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Цвакилколо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тад Магитль хуьруьнсовет]]дик акатзава.

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 7 км яргъал, [[Лологонитльтлар вацӀ]]ал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
Йисариз килигна Цвакилколо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 394 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 656 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 656 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]</text>
      <sha1>4g459qzo3l1dbp3prhs5c4cm2r09iz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кванкеро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7799</id>
    <revision>
      <id>98520</id>
      <parentid>93050</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5256" sha1="ta1rcxtyazw4wgkqfshhbx7c7uf22y7" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кванкеро
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 17
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 20|lon_sec = 51
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тад Магитль хуьруьнсовет|«Тад Магитль»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 368
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368993
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 850 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.551231&amp;lon=46.341383&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Кванкеро''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тад Магитль хуьруьнсовет]]дик акатзава.

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 5 км яргъал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
Йисариз килигна Кванкеро хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 369 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 368 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 368 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]</text>
      <sha1>ta1rcxtyazw4wgkqfshhbx7c7uf22y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тлибишо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7800</id>
    <revision>
      <id>98546</id>
      <parentid>94113</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6166" sha1="grtkbs3m5ciri6rogcim305av2tgy9r" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТлибишоT 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                42  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 
 | lon_deg             4   6  = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум 0 =0
 |региондин картадин алцум    300=300
 |райондин картадин алцум  3  00 =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =Хлипиши
 |агьалияр             9 41  = {{гзаф хьун1}} 941
  |сиягьдиз къачур йис    2010= 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[багулалар]], [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул         +   3  = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          +787260= +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар  3  68993  = 368993
 |автомобилдин код        05 = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  82205855001= 82 205 855 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.560003&amp;lon=46.300764&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}
Wikipedia.Org
'''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
'''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]'''
'''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]'''
2010|'''[[2010 йис|2010]]'''
-|-
|'''Агьалияр'''
287&lt;ref&gt;[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
838 |{{гзаф хьун1}} 838 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
941|{{гзаф хьун1}} 941 
33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

[[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Багалулрин хуьрер]]</text>
      <sha1>grtkbs3m5ciri6rogcim305av2tgy9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98568</id>
      <parentid>98546</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="3q776ma308mxqbaj8awrdumzg3vbpjf" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТлибишоT 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                42  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 
 | lon_deg             4   6  = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум 0 =0
 |региондин картадин алцум    300=300
 |райондин картадин алцум  3  00 =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =Хлипиши
 |агьалияр             9 41  = {{гзаф хьун1}} 941
  |сиягьдиз къачур йис    2010= 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[багулалар]], [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул         +   3  = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          +787260= +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар  3  68993  = 368993
 |автомобилдин код        05 = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  82205855001= 82 205 855 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.560003&amp;lon=46.300764&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}
Wikipedia.Org
'''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
'''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]'''
'''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]'''
2010|'''[[2010 йис|2010]]'''
-|-
|'''Агьалияр'''
287&lt;ref&gt;[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
838 |{{гзаф хьун1}} 838 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
941|{{гзаф хьун1}} 941 
33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

[[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Багалулрин хуьрер]]</text>
      <sha1>3q776ma308mxqbaj8awrdumzg3vbpjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тлиси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7803</id>
    <revision>
      <id>98547</id>
      <parentid>93295</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="edhgaxo80dxxzcxrq7su41rtugrgcoc" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Тлиси
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 41 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 16|lon_sec = 30
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 211
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[багулалар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368993
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 855 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.561331&amp;lon=46.275272&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Тлиси''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 6 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тлиси хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлиси хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|99 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 330 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 211 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 211 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Багалулрин хуьрер]]</text>
      <sha1>edhgaxo80dxxzcxrq7su41rtugrgcoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тукита (Ахвах район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7804</id>
    <revision>
      <id>98549</id>
      <parentid>93301</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7127" sha1="m015w9qgddocpod2zjy9er8uy0vz7v7" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Тукита
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 34|lat_sec = 14 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 22|lon_sec = 22
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тукита хуьруьнсовет|«Тукита»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 753
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368998
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 000 007
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.573057&amp;lon=46.373119&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Тукита''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тукита хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Местерух хуьр вири [[Авар округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Авар округ]]дин [[Хунзах наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тукита хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|584&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xunzax1886.html Население Хунзахского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 674 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 763 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 753 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 753 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Каратайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>m015w9qgddocpod2zjy9er8uy0vz7v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цолода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7806</id>
    <revision>
      <id>98557</id>
      <parentid>93370</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T23:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6610" sha1="6fbqeffemsk777lbzu3e7w8xacmtk8m" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Цолода
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-av|ЦӀолода}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42|lat_min = 38|lat_sec = 09 
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 21|lon_sec = 59
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Цолода хуьруьнсовет|«Цолода»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 534
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368997
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 865 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.637558&amp;lon=46.364450&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Цолода''' ({{lang-av|ЦӀолода}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Цолода хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин лап кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 22 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Цолода хуьр вири [[Авар округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Авар округ]]дин [[Хунзах наибвал]]диз талукь тир.

[[1944 йис]]уз Цолода хуьруьн агьалияр [[Чечня]]дин [[Ведено район]]дин [[Дарго (Чечня)|Шамилкъала]] хуьруьз, депортация авунвай чеченрин чкадал гужалди куьчарна ацукьарнай. [[1948 йис]]уз хуьруьн эгьлийриз чпин хайи чкадал, Дагъустандиз хквез кӀан хьанай, амма ся бязи себебрилай абурун са пай [[Хасавюрт район]]да авай «Герзель» кутандин чилериз куьч хьанай ва [[Цияб Цолода]], яни ЦӀийи Цолода хуьр арадал гъанай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Цолода хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|409&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xunzax1886.html Население Хунзахского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 654 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 534 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 534 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>6fbqeffemsk777lbzu3e7w8xacmtk8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цияб Цолода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7807</id>
    <revision>
      <id>98556</id>
      <parentid>93369</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6178" sha1="t9whoi435xv0zq80y9v9vq3bb9iwb9x" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Цияб Цолода
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    ={{lang-av|ЦӀияб ЦӀолода}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43.251223 |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 46.416103 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Хасавюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Цолода хуьруьнсовет|«Цолода»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Герзель-кутан
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 991
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 205 865 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.246828&amp;lon=46.420498&amp;z=13&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Цияб Цолода''' ({{lang-av|ЦӀияб ЦӀолода}} — яни ЦӀийи Цолода) — [[Дагъустан]] республикадин [[Хасавюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. [[Цолода хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Хасавюрт район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Хасавюрт]] шегьердилай 13 км яргъал ала.

==Тарих==
[[1944 йис]]уз [[Цолода]] хуьруьн агьалияр [[Чечня]]дин [[Ведено район]]дин [[Дарго (Чечня)|Шамилкъала]] хуьруьз, депортация авунвай чеченрин чкадал гужалди куьчарна ацукьарнай. [[1948 йис]]уз хуьруьн эгьлийриз чпин хайи чкадал, Дагъустандиз хквез кӀан хьанай, амма ся бязи себебрилай абурун са пай Хасавюрт районда авай Герзель кутандин чилериз куьч хьанай ва Цияб Цолода, яни ЦӀийи Цолода хуьр арадал гъанай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Цияб Цолода хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 1 572 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 991 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 991 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>t9whoi435xv0zq80y9v9vq3bb9iwb9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирпич-кутан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7822</id>
    <revision>
      <id>98521</id>
      <parentid>90007</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="9ggivmniyelkd47hk2kwi0ryy6mwi0i" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кирпич-кутан
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43|lat_min = 28|lat_sec = 3
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 36|lon_sec = 58
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Хасавюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион              = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Вини Инхело хуьруьнсовет|«Вини Инхело»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Романовка
 |агьалияр                = 488
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.458090&amp;lon=46.608295&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Кирпич-кутан''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Хасавюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. [[Вини Инхело хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Хасавюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Хасавюрт]] шегьердилай 23 км яргъал ала.

==Тарих==
Романовка хуьруьн бине [[Бессарабия]]дай куьч хьана атанвай немецри [[1897 йис]]уз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атӀанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай ва хуьруьн тӀвар дегишарна Керпич-Котан эцигнай. [[1926 йис]]ан малуматриз килигна хуьре, вири [[чеченар]] яз, 36 касди уьмуьр гьалзавай. Вилик хуьр [[Хасавюрт округ]]дин Бабаюрт хуьруьнсоветдик акатзавай. Чеченар депортация авур береда, [[1944 йис]]уз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер [[Ахвах район]]дин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Кирпич-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1926 йис|1926]]'''
|'''[[2008 йис|2008]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|36
|{{гзаф хьун1}} 488 &lt;ref&gt;Схема территориального планирования Ахвахского района&lt;/ref&gt;
|}

[[2008 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 488 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

==ГьакӀни килиг==
* [[Дагъустанда немецрин колонияяр]]

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]
[[Категория:Дагъустанда немецрин колонияяр]]</text>
      <sha1>9ggivmniyelkd47hk2kwi0ryy6mwi0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казиюрт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7823</id>
    <revision>
      <id>98514</id>
      <parentid>89905</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5447" sha1="5wot5rlaosv6kgrj3yrcsmc2yjbarhj" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Казиюрт
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43.388337
 | lon_deg                  = 47.036435
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион              = 
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = 
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.387647&amp;lon=47.035389&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Казиюрт''', '''Къазиюрт''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин кутан. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 33 км яргъал ала.

==Тарих==
Къумукьрин тарихдин хуьр тир. Хуьруьн бине XVIII виш йисуз Сулак вацӀалай элячӀдай паромдин патав къумукьрин князь Къази Темирова кутунай. Са шумудра Сулак вацӀ вичин къерехрилай акъатна хуьре ядалан жезвай. Гьавиляй, 1924 йисуз хуьруьн са пай Вандерлоо №1 колониядиз (гилан [[Львовское № 1]] хуьр) куьч хьанай. [[1943 йис]]уз хуьруьн вири агьалияр Львовское №1-диз куьч хьана ацукьнай.

[[1962 йис]]уз юкьвара хуьруьн чилер [[Ахвах район]]дин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Казиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[XIX виш йис]]ан эхир
|'''[[1926 йис|1926]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|1800 &lt;ref name=&quot;Незавидная судьба Кази-юрта&quot;&gt;[http://kumukia.ru/article-9455 Незавидная судьба Кази-юрта]&lt;/ref&gt;
|839 &lt;ref name=&quot;Незавидная судьба Кази-юрта&quot; /&gt;
|}

[[1926 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 839 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 825 кас [[къумукьар]] тир.

==ГьакӀни килиг==
* [[Дагъустанда немецрин колонияяр]]

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]
[[Категория:Дагъустанда немецрин колонияяр]]</text>
      <sha1>5wot5rlaosv6kgrj3yrcsmc2yjbarhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камыш-кутан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7824</id>
    <revision>
      <id>98515</id>
      <parentid>89923</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="5fa7kaypb2dolmbnshojt0gml4g2lgg" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Камыш-кутан
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43|lat_min = 29|lat_sec = 50
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 37|lon_sec = 33
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Хасавюрт район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион              = 
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Татьяновка
 |агьалияр                = 2 162
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[ахвахар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.500130&amp;lon=46.623058&amp;z=13&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Камыш-кутан''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Хасавюрт район]]дин чилерал алай [[Ахвах район]]дин хуьр. 

== География ==
Хуьр [[Хасавюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Хасавюрт]] шегьердилай 25 км яргъал ала.

==Тарих==
Татьяновка хуьруьн бине [[Бессарабия]]дай куьч хьана атанвай немецри [[1898 йис]]уз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атӀанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай. Чеченар депортация авур береда, [[1944 йис]]уз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер [[Ахвах район]]дин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин [[Изано]], [[Кудиябросо]] ва [[Лологонитль]] хуьрерай ахвахар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Камыш-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2008 йис|2008]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 2 162 &lt;ref&gt;Схема территориального планирования Ахвахского района&lt;/ref&gt;
|}

[[2008 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 162 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[ахвахар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

==ГьакӀни килиг==
* [[Дагъустанда немецрин колонияяр]]

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахвахрин хуьрер]]
[[Категория:Дагъустанда немецрин колонияяр]]</text>
      <sha1>5fa7kaypb2dolmbnshojt0gml4g2lgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бежта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7829</id>
    <revision>
      <id>98493</id>
      <parentid>94674</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8239" sha1="ce135v2p56ry153kecp9mmv8v9vx0tk" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Бежта
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42 |lat_min = 08 |lat_sec = 01
 | lon_deg                  = 46 |lon_min = 07 |lon_sec = 19
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бежта белген
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Бежта хуьруьнсовет|«Бежта»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 3 865
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[бежтаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368410 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 258 810 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://www.bejta.ru/
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1498 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.133781&amp;lon=46.126142&amp;z=15&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Бежта''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бежта белген]]да авай хуьр. Белгендин администрациядин юкь я. [[Бежта хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бежта белген]]дин юкьван пата, [[Хзанор вацӀ]]ал, [[Магьачкъала]] шегьердилай 274 км яргъал ала.

==Тарих==
[[1860 йис]]уз Бежта хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Гуниб округ]]дин [[Анцух-Капучи наибвал]]дик квай.

[[2004 йис]]ан 28 февральдиз Бежта хуьруьн мукьвал, «Бежта» заставада къуллугъ авур сергьятчийрихъ галаз хьайи яракьлу ягъунра [[Чечен Республика Ичкерия]]-дин бригададин генерал Руслан Гелаев кьенай. Женгина кьенай Мухтар Сулеймановаз ва Абдулхалик Курбановаз кьейидалай кьулухъ «Урусатдин Кьегьал» тӀварар ганай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Бежта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|1 490 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ancux1886.html Анцух-Капучи наибвилин агьалияр 1886 йисуз]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 3 731 &lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 3 502 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 3 865 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 865 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири [[бежтаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Бежтайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>ce135v2p56ry153kecp9mmv8v9vx0tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тлядал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7830</id>
    <revision>
      <id>98548</id>
      <parentid>93670</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7361" sha1="k8cepyhy83rxr0bq6rglz1ike4ofw86" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Тлядал
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42.1221002
 | lon_deg                  = 46.2368631
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бежта белген
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тлядал хуьруьнсовет|«Тлядал»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Калаки 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 546
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[бежтаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368417
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1426 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.124137&amp;lon=46.238580&amp;z=15&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Тлядал''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бежта белген]]да авай хуьр. [[Тлядал хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бежта белген]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Хзанор вацӀ]]ал, белгендин администрациядин юкь тир [[Бежта]] хуьрелай 8 км яргъал ала.

==Тарих==
[[1860 йис]]уз Тлядал (Калаки) хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Гуниб округ]]дин [[Анцух-Капучи наибвал]]дик квай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлядал хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|582 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ancux1886.html Анцух-Капучи наибвилин агьалияр 1886 йисуз]&lt;/ref&gt; 
|{{тӀимил хьун1}} 565 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 539 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 546 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 546 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири [[бежтаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Бежтайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>k8cepyhy83rxr0bq6rglz1ike4ofw86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хашархота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7831</id>
    <revision>
      <id>98554</id>
      <parentid>93691</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7470" sha1="nn14jjy2wduw9ta4wyrbmxl5anblpuj" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хашархота
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42.1292299
 | lon_deg                  = 46.1479855
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бежта белген
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = сверху
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хашархота хуьруьнсовет|«Хашархота»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Дзаглис-Убани
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 469
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[бежтаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368410 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1431 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.129230&amp;lon=46.147985&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Хашархота''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бежта белген]]да авай хуьр. [[Хашархота хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бежта белген]]дин кьулан пата, [[Хзанор вацӀ]]ал, белгендин администрациядин юкь тир [[Бежта]] хуьруьн дуьз къвалав гала.

==Тарих==
[[1860 йис]]уз Хашархота (Дзаглис-Убани) хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Гуниб округ]]дин [[Анцух-Капучи наибвал]]дик квай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Хашархота хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|258 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ancux1886.html Анцух-Капучи наибвилин агьалияр 1886 йисуз]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 638 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 508 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 469 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 469 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири [[бежтаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Бежтайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>nn14jjy2wduw9ta4wyrbmxl5anblpuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарбутль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7839</id>
    <revision>
      <id>98502</id>
      <parentid>92944</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6224" sha1="2r80znz7rk1jqe0un4ohqi4xsfdqap0" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гарбутль
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42.1532869
 | lon_deg                  = 46.221242
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бежта белген
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гунзиб хуьруьнсовет|«Гунзиб»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 247
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[гунзибар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368417
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1400 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.153605&amp;lon=46.220212&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Гарбутль''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бежта белген]]да авай хуьр. [[Гунзиб хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бежта белген]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Жекода вацӀ]]ун кьерел, белгендин администрациядин юкь тир [[Бежта]] хуьрелай 7 км яргъал гала.

==Тарих==
[[1860 йис]]уз Гарбутль хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Гуниб округ]]дин [[Анцух-Капучи наибвал]]дик квай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Гарбутль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|129 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ancux1886.html Анцух-Капучи наибвилин агьалияр 1886 йисуз]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 254 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 247 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 469 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири [[гунзибар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Гунзибрин хуьрер]]</text>
      <sha1>2r80znz7rk1jqe0un4ohqi4xsfdqap0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гунзиб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7842</id>
    <revision>
      <id>98504</id>
      <parentid>92964</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5829" sha1="t17pw3aqa2isvf2m70btau8ejcin4ku" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гунзиб
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42.1424051
 | lon_deg                  = 46.2577629
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бежта белген
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гунзиб хуьруьнсовет|«Гунзиб»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 198
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[гунзибар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368417
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1404 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.141530&amp;lon=46.256347&amp;z=16&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Гунзиб''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бежта белген]]да авай хуьр. [[Гунзиб хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бежта белген]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Хзанор вацӀ]]ал, белгендин администрациядин юкь тир [[Бежта]] хуьрелай 10 км яргъал гала.

==Тарих==

==Агьалияр==
Йисариз килигна Гунзиб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 202 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 198 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 198 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири [[гунзибар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Гунзибрин хуьрер]]</text>
      <sha1>t17pw3aqa2isvf2m70btau8ejcin4ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нахада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7843</id>
    <revision>
      <id>98534</id>
      <parentid>93190</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6212" sha1="oe94wu4m8tmf9d2884r3mgv5lo60sze" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Нахада
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 42.1436859
 | lon_deg                  = 46.1939049
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бежта белген
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гунзиб хуьруьнсовет|«Гунзиб»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 487 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[гунзибар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368417
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1421 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.142978&amp;lon=46.193819&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Нахада''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бежта белген]]да авай хуьр. [[Гунзиб хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бежта белген]]дин кефер пата, белгендин администрациядин юкь тир [[Бежта]] хуьрелай 5 км яргъал гала. Хуьр дуьз юкьвалай суву кьве пайзава.

==Тарих==
[[1860 йис]]уз Нахада хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Гуниб округ]]дин [[Анцух-Капучи наибвал]]дик квай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Нахада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 238 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ancux1886.html Анцух-Капучи наибвилин агьалияр 1886 йисуз]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 469 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 487 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 487 касди уьмуьр ийизвай. 

Агьалидин вири [[гунзибар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Гунзибрин хуьрер]]</text>
      <sha1>oe94wu4m8tmf9d2884r3mgv5lo60sze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Качалай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7844</id>
    <revision>
      <id>98519</id>
      <parentid>93047</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6253" sha1="fji208s3o32eegdc9b8r0ziqfhgnxf6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Качалай
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43|lat_min = 42|lat_sec = 25
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 42|lon_sec = 36
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         = Качалай-Кутан
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 935 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[бежтаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368066
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 258 813 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1411 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.705763&amp;lon=46.710391&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Качалай''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Бежта белген]]дин хуьр. [[Качалай хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 13 км яргъал гала.

==Тарих==
Качалай хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай [[Цунта район]]дин колхозрин [[кутан]] хьиз, виликан къумукь Качалай-Кутан хуьруьн чкадал кутунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Качалай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1926 йис|1926]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|246 
|{{гзаф хьун1}} 1 353&lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 935 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[1926 йис]]ан малуматриз килигна хуьре 246 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[къумукьар]] тир.

Гила агьалидин вири [[бежтаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Бежтайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>fji208s3o32eegdc9b8r0ziqfhgnxf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караозек (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7845</id>
    <revision>
      <id>98517</id>
      <parentid>93038</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6171" sha1="lnkzcwhv5zfd2443xmi6xou36zc4hzc" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Караозек
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 43|lat_min = 41|lat_sec = 15
 | lon_deg                  = 46|lon_min = 39|lon_sec = 46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 535
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[бежтаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368066
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 258 813 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1409 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.687798&amp;lon=46.663227&amp;z=14&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Караозек''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Бежта белген]]дин хуьр. [[Качалай хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 13 км яргъал гала.

==Тарих==
Хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай [[Цунта район]]дин колхозрин [[кутан]] хьиз, виликан нугъай Кароузек хуьруьн чкадал кутунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Кароузек хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1926 йис|1926]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|258
|{{гзаф хьун1}} 816 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 535 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[1926 йис]]ан малуматриз килигна хуьре 258 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин 212 кас (82 %) [[нугъаяр]] тир.

Гила агьалидин вири [[бежтаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Бежтайрин хуьрер]]</text>
      <sha1>lnkzcwhv5zfd2443xmi6xou36zc4hzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>40 лет Октября (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7847</id>
    <revision>
      <id>98561</id>
      <parentid>61218</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T23:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="ll9ex5yvjcduruan1ma594o52rpzidm" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=40 лет Октября
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 43.6729624
  |lon_deg = 46.6961861
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = 
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[дидояр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368410
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 258 810 007
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.672745&amp;lon=46.696744&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''40 лет Октября''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Бежта белген]]дин хуьр. [[Качалай хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 10 км яргъал гала.

==Тарих==
Хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай [[Цунта район]]дин Асах тамун майишатдин [[кутан]] хьиз кутунай.

==Агьалияр==

Агьалидин вири [[дидояр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Дидойрин хуьрер]]</text>
      <sha1>ll9ex5yvjcduruan1ma594o52rpzidm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахай-Отар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7850</id>
    <revision>
      <id>98491</id>
      <parentid>61236</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4818" sha1="e0j8e64atmc8dqmrj34s7pavu555424" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Ахай-Отар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-av|Ахъай-Отар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 43 |lat_min = 38 |lat_sec = 56
  |lon_deg = 46 |lon_min = 49 |lon_sec = 2
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = 
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368410
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.649119&amp;lon=46.817207&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Ахай-Отар''' ({{lang-av|Ахъай-Отар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Бежта белген]]дин хуьр. [[Качалай хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 6 км яргъал гала.

==Тарих==
Хуьр [[Цунта район]]дин колхоздин малар хъуьтӀуьз Бабаюрт райондин чилерал гьалдай чкадал [[кутан]] хьиз кутунай. Вилик и чкадал Ахай-Отар тӀвар алай къумукь хуьр алай.

==Агьалияр==
[[1926 йис]]ан малуматриз килигна Ахай-Отар хуьре 72 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 56 (77 %) [[къумукьар]], амайбурни [[чеченар]] тир &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;.

Гила агьалидин вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>e0j8e64atmc8dqmrj34s7pavu555424</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ачи-Чунгур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7852</id>
    <revision>
      <id>98492</id>
      <parentid>96774</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="1cpcc7nseph3be00p1uezb742kwkgb5" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Ачи-Чунгур
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 00 |lat_min = 00 |lat_sec = 00
  |lon_deg = 00 |lon_min = 00 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = 
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[дидояр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368410
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 }}

'''Ачи-Чунгур''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Бежта белген]]дин хуьр. [[Качалай хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]да ава.

==Тарих==

==Агьалияр==

Агьалидин вири [[аварар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Авар хуьрер]]</text>
      <sha1>1cpcc7nseph3be00p1uezb742kwkgb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кара-Тюбе (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7853</id>
    <revision>
      <id>98516</id>
      <parentid>93034</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6176" sha1="f89uer0xw64g7ybxqlq1bcdkyszsujl" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кара-Тюбе
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg = 43|lat_min = 40|lat_sec = 05
 | lon_deg = 46|lon_min = 49|lon_sec = 28
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Бабаюрт район
 |район таблицада         = Бежта белген{{!}}Бежта 
 |C в регион               = нет
 |C в район               = 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 289
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[дидояр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 368066
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 258 813 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=1410 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=43.667872&amp;lon=46.822958&amp;z=15&amp;m=ys www.wikimapia.org]
 }}

'''Кара-Тюбе''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Бежта белген]]дин хуьр. [[Качалай хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 8 км яргъал гала.

==Тарих==
Хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай [[Цунта район]]дин колхозрин [[кутан]] хьиз, виликан нугъай Кара-Тюбе хуьруьн чкадал кутунай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Кара-Тюбе хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1926 йис|1926]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|219
|{{гзаф хьун1}} 244 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Dagestan.xls Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 289 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[1926 йис]]ан малуматриз килигна хуьре 219 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 194 кас (84 %) [[нугъаяр]], амай пайни [[къумукьар]] тир.

Гила агьалидин вири [[дидояр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok МО «Бежтинский участок» администрациядин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200822/http://dagmo.ru/bezhtinskiy-uchastok |date=2014-10-15 }}

{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Бежта белгендин хуьрер]]
[[Категория:Дидойрин хуьрер]]</text>
      <sha1>f89uer0xw64g7ybxqlq1bcdkyszsujl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Большесосновский район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14745</id>
    <revision>
      <id>98497</id>
      <parentid>92161</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2405" sha1="257nklwptw7sy2kg3ua12bbc9p24n6b" xml:space="preserve">{{Административ тек
|тӀвар =  Большесосновский район
|тамам тӀвар ={{lang-ru|Большесосновский район}}
|пайдах =FlagBolshesosnovskyRaionSVG.svg
|пайдахдин кьадар = 125px
|герб =Coat of Arms of Bolshesosnovsky rayon (Perm krai) - 2.png
|гербдин кьадар = 90px
|карта = Location of Bolshaya Sosnova Region (Perm Kray).svg
|уьлкве = Урусат
|региондин жуьре = [[Урусатдин административ паюн|Урусатдин субъект]]:
|регион = [[Пермдин край]]
|административ паюн =
|кьилин шегьер = [[ЧӀехи Соснова]]
|шегьерар =
|кьилин жуьре = Райондин кьил
|кьил =Владимир Александрович Тресков
|майдан =2 223,4
|ччилдин чка = 
|чӀал = [[урус чӀал|урус]]
|агьалияр ={{ агьалияр | Большесосновский район| тс }}
|агьалийрин чка =
|агьалидин чуькьуьнвал =5,39
|сятдин чӀул = [[UTC+5:00]]
|телефондин код = +7 342
|автомобилдин код = 59, 81, 159
|сайт =http://bsosnovsky.ru/
|commonscat =
}}
'''Большесосновский район''' ({{lang-ru|Большесосновский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Пермдин край]]да авай район я.

Майдан — 2 223 км². Агьалияр — {{ агьалияр |Большесосновский район| тс }} кас.

Административ юкь — [[ЧӀехи Соснова]].

== География ==
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.

== Агьалияр ==
{{ Агьалияр |Большесосновский район| Столбцов=9 }}
{{ Агьалияр |Большесосновский район| график }}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://bsosnovsky.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716010852/http://bsosnovsky.ru/ |date=2017-07-16 }}{{ref-ru}}

{{Russia-geo-stub}}

{{Пермдин край}}
[[Категория:Пермдин крайдин районар]]</text>
      <sha1>257nklwptw7sy2kg3ua12bbc9p24n6b</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>