Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 166 98581 93789 2026-06-18T02:21:32Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98581 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Германия | официал тӀвар = Федератив Республика Германия | тамам тӀвар = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} | тӀвар-род = Германиядин | пайдах = Flag of Germany.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of Arms of Germany.svg | карта = EU-Germany.svg | гимн = Германиядин гимн | кьилин шегьер = [[Берлин]] | шегьерар = Берлин, [[Гьамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]] | чӀал = [[Немцарин чӀал|немцарин]] | идара авунин тегьер = [[Парламентдин республика]] | кьил = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] (президент) <br>[[Олаф Шольц]] (канцлер) | чил = 357 385 | цин кьадар = 2,42 | ччилиз килигна чка = 63 | халкь = 83 019 200 | халкьдин чка = 17 | агьалидин чуькьуьнвал = 229 | пул = [[Евро]] | КъВБ = 3,862 трлн | КъВБдин чка = 4 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 46 473 | ИПВИ = 0,947 | ИПВИ чка = 6 | интернет-домен = [[.de]] | телефондин код = +49 | сятдин чӀул = +1 / +2 }} '''Федерати́в Респу́блика Герма́ния''' (ФРГ ва Герма́ния; {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland; BRD}}, ва Deutschland {{IPA|ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant}}) — юкьван [[Европа]]да авай гьукумат я. == Вилаятрал пай хьун == {| class="standard" ! Германиядин чилер [[Файл:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|300px|center|Германиядин чилер]] |- | style="padding:0; border:none;" | |} {| class="wikitable" border style="border-collapse:collapse" !Чил !! Кьлин шегьер !! Немцери чӀалал чилин !! Немцерин чӀалал кьлин шегьер |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гьамбург]]||[[Гьамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гьессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург — Виликан Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[КӀенин Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Кеферпатан Рейн — Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Ангьальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гьольштейн]]||[[Киль]]||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} == Шикилар == <gallery perrow=4 widths="200px" heights="170px"> Файл:Burg Eltz 1.jpg|[[Эльц къеле]] ([[Мозель]], [[Рейнланд-Пфальц]]) Файл:Hohenschwangau von Neuschwanstein.jpg|[[Хоэншвангау къеле]] ([[Бавария]]) Файл:Castle_Neuschwanstein.jpg|[[Нойшванштайн]] ([[Бавария]]) Файл:Schloss Drachenburg.jpg|[[Драхенбург]] къеле Файл:Burg_Hohenzollern.JPG|[[Гогенцоллерн къеле]] Файл:Brandenburger Tor Blaue Stunde.jpg |[[Бранденбургдин варар]] ([[Берлин]]) Файл:Cecilienhof beleuchtet.jpg|[[Цецилиенхоф]], [[Потсдамдин конференция]] чка Файл:Wilmersdorfer_Mosque.JPG|[[Ахмадийя мискӀин]] (Берлин) Файл:Koelner Dom bei Nacht 1 RB.JPG|[[Кёльндин собор]] Файл:Leipzig_Russische_Gedaechtniskirche.jpg|[[Урусардин тарифдин памятник]] ([[Лейпциг]]) Файл:HH Rathaus pano1.jpg|[[Гамбург]] Файл:Allianz_Arena_Pahu.jpg|[[Альянц Арена]] ([[Мюнхен]]) </gallery> == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20121105100452/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/Startseite.html Посольство Германии в Москве] * [http://www.germania-online.ru Информационный портал www.germania-online.ru] * [http://www.deutschland.de/Startseite.23+M5c50842c46a.0.html www.deutschland.de (Урус чӀал)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528134032/http://www.deutschland.de/Startseite.23+M5c50842c46a.0.html |date=2010-05-28 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Германия|*]] nvs700lk5of8c8u8u006qe4auq6i24z 0 174 98582 93463 2026-06-18T02:28:31Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98582 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Греция | официал тӀвар = Грециядин Республика | тамам тӀвар = {{lang-el|Ελλάδα<br>Ελληνική Δημοκρατία}} | тӀвар-род = Грециядин | пайдах = Flag of Greece.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of arms of Greece.svg | гербдин кьадар = 90px | карта = EU-Greece.svg | гимн = Ύμνος εις την Ελευθερίαν (Азадвалда гимн) | кьилин шегьер = [[Афинаяр]] | шегьерар = [[Афинаяр]], [[Салоники]], [[Пирей]], [[Патрар]], [[Ираклион]] | аслутуширвал = [[1821 йис]]уз [[25 март]]диз | аслутуширвал девирда = [[Осман империя]] | чӀал = [[грекрин чӀал|грекрин]] | гьукуматдин дин = [[Православие]] | идара авунин тегьер = [[Парламентдин республика]] | кьил = [[Катерина Сакелларопулу]] <small>([[Грециядин президент|президент]])</small> <br>[[Кириакос Мицотакис]] <small>([[Грециядин премьер-министр|премьер-министр]])</small> | майдан = 131 957 | цин кьадар = 0,86 | чилдин чка = 96 | халкь = 10 787 690 | халкьдин чка = 74 | агьалидин чуькьуьнвал = 85,3 | пул = [[Евро]] | КъВБ = 309,231 | КъВБдин чка = 39 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 24 543 | ИПВИ = 0,861 | ИПВИ чка = 29 | интернет-домен = [[.gr]], [[.eu]] | телефондин код = +30 | сятдин чӀул = +2 (+3) }} '''Греция''' ({{lang-el|Ελλάδα}}) — [[Европа]]да авай гьукумат. Кьилин шегьер — [[Афинаяр]]. == ЭлячӀунар == * {{commons|Greece}} * [http://www.greeceun.org/greeceun/content/home.aspx Permanent Mission of Greece to the United Nations]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120805021730/http://www.greeceun.org/greeceun/content/home.aspx |date=2012-08-05 }} {{ref-en}} * [http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Greece Статистика] {{ref-en}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} [[Категория:Греция|*]] [[Категория:Аравилин гьуьлуьн патав авай гьукуматар]] a0dcxnk7whok1pyofkox8uwcr6tdqoy 0 224 98583 98275 2026-06-18T03:13:58Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98583 wikitext text/x-wiki [[Файл:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|250px|thumb|right|Европа]] '''Европа''' — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]рин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. [[Азия]]дихъ галаз Европади [[Евразия]] континент арадал гъизвайди я. == ТӀвар == [[Файл:Europe serov.jpg|left|thumb|250px|[[Серов, Валентин Александран хва|В. Серов]], «Европа чуьнуьхун», [[1910]]. [[Москва]], [[Третьякован галерея]].]] Европадал [[Дегь чӀаван грециядин мифология|дегьчӀаван-грециядин мифологиядин]] героинядин, [[Зевс (мифология)|Зевса]] чуьнуьхнавай ва [[Крит]]диз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан [[Европа (мифология)|Европа]] тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет [[Гера (мифология)|Герадихъни]] [[Деметра]]дихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан [[Пьер Шартрен]]дин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я<ref>''Chantraine P.'' Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P.388</ref>. Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я: * гьакӀ месэла, са этимологияди Европа гафунин арадал атун грециядин '''''«еври-»''''' ва '''''«опс-»''''' дувулрикай — ''«вилер гьяркьуьди»'' баян ийизвайди я;<ref>Гудианов этимологик (''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223</ref> * [[Милетви Исихий]] лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди»<ref>цит. по: ''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223</ref> лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин '''''«‘rb»'''''<ref>''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С. 9, со ссылкой на: ''Astour M. C.'' Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece. Leiden, 1967. P. 128</ref> ва аккаддин '''''«erebu»''''' (кьведни «ракъинин акӀун»'' лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, [[Уэст, Мартин Личфилд|Мартин Уэстдиз]] и этимология усал хьтинди аквазва.<ref>«phonologically, the match between Europa’s name and any form of the Semitic word is very poor» (''West M. L.'' The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth. Oxford, 1997. P. [http://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC&pg=PA451 451])</ref> == География == Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я. Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я. Европадин къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|Кеферпатан МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]ри кьунвайди я. Континентдин къерехрив [[Балтик гьуьл|Балтик]], [[Аравилин гьуьл|Аравилин]], [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]], [[Азов гьуьл|Азов]], [[Кеферпатан гьуьл|Кеферпатан]], [[Лигуррин гьуьл|Лигуррин]], [[Адриатикадин гьуьл|Адриатикадин]], [[Тиррен гьуьл|Тиррен]], [[Ионрин гьуьл|Ионийрин]], [[Ирландиядин гьуьл|Ирландиядин]], [[Мармар гьуьл|Мармар]], [[Альборан]], [[Ваттрин гьуьл|Ваттрин]], [[Кельтрин гьуьл|Кельтрин]], [[Эгей гьуьл|Эгей]], [[Балеар гьуьл]]ер гвайди я. === Островарни зуростровар === Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]], [[Пиреней зуростров|Пиреней]], [[Балкан зуростров|Балканар]], [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]], [[Крым (зуростров)|Крым]], [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]], [[Бретонь (зуростров)|Бретоньни]] мсб. Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи островар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) |- |1 ||align=left| [[ЧӀехибритания (остров)]] || 229 946 |- |2 ||align=left| [[Исландия (остров)]] || 103 000 |- |3 ||align=left| [[Ирландия (остров)]] || 84 116 |- |4 ||align=left| [[Новая Земля (архипелаг)]] || 83 000 |- |5 ||align=left| [[Шпицберген (архипелаг)]] || 61 022 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи зуростровар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) |- |1 ||align=left| [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]] || 800 000 |- |2 ||align=left| [[Пиреней зуростров|Пиреней]] || 600 000 |- |3 ||align=left| [[Балкан зуростров|Балканар]] || 505 000 |- |4 ||align=left| [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]] || 149 000 |- |5 ||align=left| [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]] || 40 000 |- |} |} === Рельеф === {|align=right |- |[[Файл:CôteAmantsPanoramic.jpg|thumb|500px|[[Париж бассейн]]дин акунар]] |- |[[Файл:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|400px|Европадин виридалайни кьакьан тӀинкӀ — [[Эльбрус]] сув]] |} Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. [[Монблан]] сув тахьайтӀа 5642 м. [[Эльбрус]] сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я [[Каспи гьуьл]]уьн дугун. Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — [[РагъэкъечӀдай Европадин дугун|РагъэкъечӀдай Европадин]], [[Скифрин плита]], [[Падана дугун|Падана]], [[Юкьван Европадин дугун|Юкьван Европадин]], [[Юкьван Дунайдин дугун|Юкьван Дунайдин]][[Агъа Дунайдин дугун|Агъ Дунайдин]], [[Париж бассейн]]ни я. Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — [[Альпар]], [[Къавкъаз]], [[Карпатар]], [[Крым сувар]], [[Пиренеяр]], [[Аппенинар]], [[Урал]], [[Скандинавиядин сувар]], [[Балканар зуростровдин сувар]] я. КӀвалахзавай вулканар [[Исландия (остров)|Исландиядани]] [[Аравилин гьуьл]]уьн регионда ава. Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я: * [[Каледониядин акъалтвал]] — [[Скандинавиядин сувар]], [[Каледониядин сувар]]; * [[Герциниядин акъалтвал]] — [[Ибериядин массив]], [[Юкьван массив]], [[Вогезар]], [[Арденнар (сувар)|Арденнар]], [[Урал]]; * [[Альпыйрин акъалтвал]] — [[Пиренеяр]], [[Альпар]], [[Карпатар]], [[Аппенинар]], [[Балканар зуростровдин сувар]], [[Динар сувар]]. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни кьакьан сувар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !КӀукӀ !Суварин система !Кьакьанвал (м) |- |1 ||align=left| [[Эльбрус]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5642 |- |2 ||align=left| [[Къазбек]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5033 |- |3 ||align=left| [[Монблан]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4807 |- |4 ||align=left| [[Монте-Роза]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4634 |- |5 ||align=left| [[Юнгфрау]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4158 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни кьакьан вулканар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Алай чка !Кьакьанвал (м) |- |1 ||align=left| [[Этна]] || [[Сицилия]] || 3340 |- |2 ||align=left| [[Хваннадальсхнукур]] || [[Исландия]] || 2 119 |- |3 ||align=left| [[Гекла]] || [[Исландия (остров)]] || 1491 |- |4 ||align=left| [[Везувий]] || [[Италия (остров)]] || 1277 |- |5 ||align=left| [[Стромболи]] || [[Липар островар]] || 926 |- |} |} === Къенепатан ятар === Дибвилин вацӀар: [[Волга]], [[Дунай]], [[Урал (вацӀ)|Урал]], [[Днепр]], [[РагъакӀидайпатан Двина]], [[Дон]], [[Печора (вацӀ)|Печора]], [[Кама]], [[Ока]], [[Белая (Камадин агъавацӀ)|Белая]], [[Днестр]], [[Рейн]], [[Эльба]], [[Висла]], [[Тахо (вацӀ)|Тахо]], [[Луара]], [[Одер]], [[Неман]], [[Эбро]]. Дибвилин вирер: [[Каспи гьуьл]], [[Ладога (вир)|Ладога]], [[Онега (вир)|Онега]], [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева (вир)|Женева]]. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи вацӀар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Яргъивал (км) !Бассейн (км²) |- |1 ||align=left| [[Волга]] || 3530 || 1360 |- |2 ||align=left| [[Дунай]] || 2860 || 817 |- |3 ||align=left| [[Урал (вацӀ)|Урал]] || 2428 || 237 |- |4 ||align=left| [[Днепр]] || 2201 || 504 |- |5 ||align=left| [[Дон]] || 1870 || 422 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи вирер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) !Деринвал (м) |- |1 ||align=left| [[Каспи гьуьл]] || 376 000 || 1025 |- |2 ||align=left| [[Ладога (вир)|Ладога]] || 17 700 || 230 |- |3 ||align=left| [[Онега (вир)|Онега]] || 9690 || 127 |- |4 ||align=left| [[Венерн]] || 5585 || 100 |- |5 ||align=left| [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]] || 3550 || 15 |- |} |} <ref>[http://earth06.narod.ru/evr.htm Европа, цифры и факты. Общие сведения]</ref><ref>[http://www.natureal.ru/planeta/planeta11.php Евразия]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 Europe: Physical Geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913024630/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 |date=2012-09-13 }}</ref><ref>[http://allgeo.info/continents/europe/ allGeo.info — Европа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715120259/http://allgeo.info/continents/europe/ |date=2014-07-15 }}</ref><ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&loc=europe - Крупнейшие реки Европы]</ref><ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&loc=europe - Крупнейшие озёра Европы]</ref> == ТӀебиатдинни климатдин шартӀар == [[Файл:Vegetation Europe.png|thumb|380px|Европадин [[биом]]ар:<br /> <span style="color:#9fd6c9;background-color:#9fd6c9">____</span> — [[тундра]], <span style="color:#a7bddb;background-color:#a7bddb">____</span> — [[альприн тундра]], <span style="color:#006d64;background-color:#006d64">____</span> — [[тайга]], <span style="color:#3c9798;background-color:#3c9798">____</span> — [[суван тамар]], <span style="color:#a4e05d;background-color:#a4e05d">____</span> — [[пешер гьяркьуь тамар]], <span style="color:#907699;background-color:#907699">____</span> — [[аравилин гьуьлуьн тамар]], <span style="color:#f7ec6f;background-color:#f7ec6f">____</span> — [[Чуьл|халисан чуьл]], <span style="color:#9b8447;background-color:#9b8447">____</span> — [[Чуьл|къумлухдин чуьл]]. ]] [[Арктика]]дин островрални [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни [[тундра]]яр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар. Виридалайни чӀехи къумлух [[Рин къумлух]] я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай [[Табернас къумлух]]ни [[Калмыкия]]дин, [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин сергьятда авай [[Ногъай чуьлер]] зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй [[Калмыкия]]да пара чилер къумлухдиз элкъвена. РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: [[Урусат]]дани ([[Арчедадинни Дондин къумар]], [[Цимла къумар]]) [[Украина]]да ([[Олешкидин къумар]]). [[МуркӀадин гьамбарар]] — [[Шпицберген]]дал [[Новая Земля]]дал [[Исландия]]дал [[Альпар|Альпра]] [[Скандинавиядин сувар]]ра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я). Саки вири Европа [[юкьван гьалдин климат]]дин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, [[Котор залив]] винелай цава — 4650 мм я. == АкьалтӀай тӀинкӀер == [[Файл:Cabo da Roca monument.JPG|thumb|left|200px|[[Рока кӀвенкӀвечил]] Европа чӀехичилин виридалайни рагъакӀидайпатан тӀинкӀ хьиз къалурзавай лишан]] Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я. * кеферпатан — [[Нордкин кӀвенкӀвечил]], [[Норвегия]] (71°08′02″ к. гь. 27°39′00″ р.-э. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Nordkinn Wikipedia — Cape Nordkinn]</ref> * кьиблепатан — [[Тарифан кӀвенкӀвечил]], [[Испания]] (36°00′24″ к. гь. 5°36′29″ р.-а. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Punta_de_Tarifa Wikipedia — Punta de Tarifa]</ref> * рагъакӀидай патан — [[Рока кӀвенкӀвечил]], [[Португалия]] (38°46′51″ к. гь. 9°29′54″ р.-а. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Cabo_da_Roca Wikipedia — Cabo da Roca]</ref> * рагъэкъечӀдай патан — тӀвар авачир кӀукӀ, [[Урусат]] (68°18′37″ к. гь. 66°37′05″ р.-э. я.) == Европадин юкь == [[Файл:Center of Europe - monument - nearby Rakhiv - Ukraine (5647-49).jpg|thumb|right|200px|[[Европадин географиядин юкь]]&nbsp;— [[геодезиядин лишан]]. [[Закарпаття вилаят]]дик акатзавай [[Дилове]] хуьре]] Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я. АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава: * литвадин Пуршункес хуьр (Вильнюсдилай кеферпатахъ 25 км яргъал чка кьунва);<ref>[http://www.kurier.lt/?r=16&a=188 Литовский курьер — Михаил Киселев. Где центр Европы?]</ref> * кеферпатан Белоруссияда авай Полоцк шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 50 км яргъал чка кьунвай тӀинкӀ;<ref>[http://by.holiday.by/skarb/819 Holiday.by — Памятник «Географический центр Европы» в Полоцке]</ref> * юкьван Словакияда авай Кремница шегьердин патав гвай Крагуле хуьре авай тӀинкӀ;<ref>[http://ru.infoglobe.cz/tip-na-vylet/sr-kremnicke-bane-geograficky-stred-evropy Infoglobe.cz — Словакия: Кремницке Бане — географический центр Европы]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * украин Рахив шегьердин патав гвай Диловэ хуьруьн арада авай тӀинкӀ;<ref>[http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html prokarpaty.info — Географический центр Европы, Рахов, Закарпатье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213335/http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html |date=2016-03-04 }}</ref> * Польшадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Белостокдилай кеферпатахъ чка кьунвай Суховоля гминда авай тӀинкӀ;<ref name="tio">{{cite web|author=Виктор Корбут|datepublished=09 октября 2008|url=http://www.tio.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2600|title=О центре Европы|publisher=Туризм и отдых, №40 (675)|accessdate=2009-03-10|deadlink=404}}</ref> * украин Тэрнопиль областдик акатзавай Теребовля райондин Вышэнькы хуьруьн арада авай тӀинкӀ.<ref name="ternopol">{{cite web|url=http://www.ternopol.com/CenterOfEurope.html|title=Центр Европы|publisher=Информационный портал города Тернополь|accessdate=2009-03-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/68GATq2XM|archivedate=2012-06-08}}</ref> == Административ паюн == === Паюн === [[Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|thumb|right|300px|Европадин паюн: {{legend|#4080FF|[[Кеферпатан Европа]]}} {{legend|#00FFFF|РагъакӀидайпатан Европа}} {{legend|#FF8080|[[РагъэкъечӀдайпатан Европа]]}} {{legend|#00FF00|[[Кьиблепатан Европа]]}}]] Адетдалди Европа [[РагъакӀидайпатан Европа|РагъакӀидайпатандаз]], [[РагъэкъечӀдайпатан Европа|РагъэкъечӀдайпатандаз]], [[Кеферпатан Европа|Кеферпатандаз]], [[Кьиблепатан Европа|Кьиблепатандазни]] [[Юкьван Европа|Юкьвандаз]] пай ийизвайди я. И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда. Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур ([[Германиядин демократиядин республика|ГДР]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Румуния]], [[Болгария]], [[Албания]], [[Югославия]] и [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]]) талукьарзавай тир. РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]]дин кьиблепад, [[Италия]], [[Мальта]], [[Кипр]], [[Греция]]ни [[Туьркия]] санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз [[Исландия]]диз, [[Норвегия]]диз, [[Швеция]]диз, [[Дания]]дизни [[Финляндия]]диз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир. Гилан чӀавуз, [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]], [[Югославия]]ни [[Чехословакия]] чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз [[Австрия]], [[Швейцария]], гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], виликан [[Югославия]]дин уьлквеяр, [[Румуния]], [[Венгрия]], са чӀавара [[Балтикадин уьлквеяр]] (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди [[Урусат]] (Европада кьилди са пай), [[Украина]], [[Беларуссия]], [[Азербайжан]] (Европада са пай), [[Гуржистан]] (Европада са пай), [[Къазакъстан]] (Европада са пай), [[Молдавия]] (кьабул тахьанвай [[Днистердихъ галай Молдавиядин Республика]]дихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — [[ЧӀехибритания]], [[Ирландия]], [[Франция]]ни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, [[Германия]]. '''Европадин паюн:''' [[Файл:Europe Asia transcontinental.png|мини|250x250пкс|{{legend|#67e836|Михьиз Европада авай уьлквеяр}}{{legend|#9ac0ea|Европада са пай авай уьлквеяр}}]] * [[РагъакӀидайпатан Европа]] — [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Германия]], [[Ирландия]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург|Луьксембург]], [[Монако]], [[Нидерландар]], [[Франция]], [[ЧӀехибритания]], [[Швейцария]]; * [[РагъэкъечӀдайпатан Европа]] — [[Беларусия]], [[Булгъария]], [[Венгрия]], [[Молдавия]], [[Польша]], [[Румыния|Румуния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Урусат]], [[Чехия]]; * [[Кеферпатан Европа]] — [[Дания]], [[Исландия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]]; * [[Кьиблепатан Европа]] — [[Албания]], [[Андорра]], [[Боснияни Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Греция]], [[Испания]], [[Италия]], [[Косово]], [[Македония]], [[Мальта]], [[Португалия]], [[Сан-Марино]], [[Сербия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[ЧӀулав Сув]]. '''Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:''' * [[Азербайжан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада цӀудакай сад ава); * [[Гуржистан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада къадакай сад ава); * [[Къазакъстан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 14 % кьван ава); * [[Туьркия]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 3 % кьван ава); * [[Урусат]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 22-33 % кьван ава). === Гьукуматар === {| class="references-small sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Пайдах]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Герб]] ! ТӀвар ! Чилин кьадар<br />(км²) ! Агьалияр<br /> ! Агьалийрин къалинвал<br />(per km²) ! [[Кьилин шегьер]] ! Уьлкведин тӀвар (-ар) чпин чӀалал |- | style="text-align:center;"| {{Австриядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Austria Bundesadler.svg|20px]] | [[Австрия]] | style="text-align:right;"| 83 858 | style="text-align:right;"| 8 700 471 | style="text-align:right;"| 97,4 | [[Вена]] | Österreich |-| | style="text-align:center;"| {{Азербайжандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]] | [[Азербайджан]] | style="text-align:right;"| 86 600 | style="text-align:right;"| 9 574 000 | style="text-align:right;"| 110,5 | [[Baku]] | Azǝrbaycan |- | style="text-align:center;"| {{Албаниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Albania state emblem.svg|20px]] | [[Албания]] | style="text-align:right;"| 28 748 | style="text-align:right;"| 2 886 026 | style="text-align:right;"| 98,5 | [[Тирана]] | Shqipëria |- | style="text-align:center;"| {{Андоррадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Andorra.svg|20px]] | [[Андорра]] | style="text-align:right;"| 468 | style="text-align:right;"| 78 014 | style="text-align:right;"| 166,7 | [[Андорра-ла-Велья]] | Andorra |- | style="text-align:center;"| {{Беларусиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Belarus.svg|20px]] | [[Беларусия]] | style="text-align:right;"| 207 560 | style="text-align:right;"| 9 498 700 | style="text-align:right;"| 45,6 | [[Минск]] | Беларусь |- | style="text-align:center;"| {{Бельгиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Great Coat of Arms of Belgium.svg|20px]] | [[Бельгия]] | style="text-align:right;"| 30 528 | style="text-align:right;"| 11 289 853 | style="text-align:right;"| 360,6 | [[Брюссел]] | België/Belgique/Belgien |- | style="text-align:center;"| {{Болгариядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bulgaria.svg|20px]] | [[Болгария|Болгъария]] | style="text-align:right;"| 110 910 | style="text-align:right;"| 7 153 784 | style="text-align:right;"| 64,5 | [[София]] | България |- | style="text-align:center;"| {{Боснияни Герцеговинадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] | [[Боснияни Герцеговина]] | style="text-align:right;"| 51 129 | style="text-align:right;"| 3 825 334 | style="text-align:right;"| 74,8 | [[Сарайево]] | Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина |- | style="text-align:center;"| {{Ватикандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Vatican City.svg|20px]] | [[Ватикан]] | style="text-align:right;"| 0,44 | style="text-align:right;"| 800 | style="text-align:right;"| 1818,2 | [[Ватикан]] | Status Civitatis Vaticanæ |- | style="text-align:center;"| {{Венгриядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] | [[Венгрия]] | style="text-align:right;"| 93 030 | style="text-align:right;"| 9 830 485 | style="text-align:right;"| 105,7 | [[Будапешт]] | Magyarország |- | style="text-align:center;"| {{Германиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Germany.svg|20px]] | [[Германия]] | style="text-align:right;"| 357 021 | style="text-align:right;"| 82 162 000 | style="text-align:right;"| 230,1 | [[Берлин]] | Deutschland |- | style="text-align:center;"| {{Грециядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]] | [[Греция]] | style="text-align:right;"| 131 957 | style="text-align:right;"| 10 793 526 | style="text-align:right;"| 81,8 | [[Афинар]] | Elláda |- |- | style="text-align:center;"| {{Гуржистандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px]] | [[Гуржистан]] | style="text-align:right;"| 57 200 | style="text-align:right;"| 3 720 400 | style="text-align:right;"| 65 | [[Тбилиси]] | საქართველო, Сакартве́ло |-| |- | style="text-align:center;"| {{Даниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:National coat of arms of Denmark.svg|20px]] | [[Дания]] | style="text-align:right;"| 43 094 | style="text-align:right;"| 5 707 251 | style="text-align:right;"| 132,4 | [[Копенгьаген]] | Danmark |- | style="text-align:center;"| {{Ирландиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Ireland.svg|20px]] | [[Ирландия|Ирландиядин Республика]] | style="text-align:right;"| 70 280 | style="text-align:right;"| 4 658 530 | style="text-align:right;"| 66,3 | [[Дублин]] | Éire/Ireland |- | style="text-align:center;"| {{Исландиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Iceland.svg|20px]] | [[Исландия]] | style="text-align:right;"| 103 000 | style="text-align:right;"| 332 529 | style="text-align:right;"| 3,2 | [[Рейкйявик]] | Ísland |- | style="text-align:center;"| {{Испаниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Spain (corrections of heraldist requests).svg|20px]] | [[Испания]] | style="text-align:right;"| 504 851 | style="text-align:right;"| 46 438 422 | style="text-align:right;"| 92 | [[Мадрид]] | España |- | style="text-align:center;"| {{Италиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Italy.svg|20px]] | [[Италия]] | style="text-align:right;"| 301 230 | style="text-align:right;"| 60 665 551 | style="text-align:right;"| 201,4 | [[Рим]] | Italia |- | style="text-align:center;"| {{Македониядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|20px]] | [[Кеферпатан Македония]] | style="text-align:right;"| 25 713 | style="text-align:right;"| 2 071 278 | style="text-align:right;"| 80,6 | [[Скопье]] | Република Северна Македонија |- | style="text-align:center;"| {{Къазакъстандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Kazakhstan.svg|20px]] | [[Къазакъстан]] | style="text-align:right;"| 2 724 902 | style="text-align:right;"| 17 753 200 | style="text-align:right;"| 6,5 | [[Astana]] | Қазақстан |- | style="text-align:center;"| {{Латвиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Latvia.svg|20px]] | [[Латвия]] | style="text-align:right;"| 64 589 | style="text-align:right;"| 1 971 300 | style="text-align:right;"| 30,5 | [[Рига]] | Latvija |- | style="text-align:center;"| {{Литвадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Lithuania.svg|20px]] | [[Литва]] | style="text-align:right;"| 65 200 | style="text-align:right;"| 2 888 582 | style="text-align:right;"| 44,3 | [[Вилнуьс]] | Lietuva |- | style="text-align:center;"| {{Лихтенштейндин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Staatswappen-Liechtensteins.svg|20px]] | [[Лихтенштейн]] | style="text-align:right;"| 160 | style="text-align:right;"| 37 622 | style="text-align:right;"| 235,1 | [[Вадуц]] | Liechtenstein |- | style="text-align:center;"| {{Люксембургдин пайдах}} | style="text-align:center;"|[[Файл:Grandes armoiries du Grand-Duché de Luxembourg.svg|20px]] | [[Люксембург]] | style="text-align:right;"| 2 586 | style="text-align:right;"| 576 249 | style="text-align:right;"| 222,8 | [[Люксембург (шегьер)|Люксембург]] | Lëtzebuerg/Luxemburg/Luxembourg |- | style="text-align:center;"| {{Мальтадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Malta.svg|20px]] | [[Малта]] | style="text-align:right;"| 316 | style="text-align:right;"| 434 403 | style="text-align:right;"| 1374,7 | [[Валлетта]] | Malta |- | style="text-align:center;"| {{Молдовадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Moldova.svg|20px]] | [[Молдова]] | style="text-align:right;"| 33 843 | style="text-align:right;"| 3 553 100 | style="text-align:right;"| 105 | [[Кишинёв]] | Moldova |- | style="text-align:center;"| {{Монакодин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Monaco.svg|20px]] | [[Монако]] | style="text-align:right;"| 2,02 | style="text-align:right;"| 37 863 | style="text-align:right;"| 18 744 | [[Монако]] | Monaco |- | style="text-align:center;"| {{Нидерландрин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Koninklijk wapen van het koninkrijk der Nederlanden.svg|20px]] | [[Нидерландар]] | style="text-align:right;"| 41 543 | style="text-align:right;"| 16 979 120 | style="text-align:right;"| 408,7 | [[Амстердам]] | Nederland |- | style="text-align:center;"| {{Норвегиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]] | [[Норвегия]] | style="text-align:right;"| 385 178 | style="text-align:right;"| 5 213 985 | style="text-align:right;"| 13,5 | [[Осло]] | Norge |- | style="text-align:center;"| {{Польшадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Herb Polski.svg|20px]] | [[Польша]] | style="text-align:right;"| 312 685 | style="text-align:right;"| 37 967 209 | style="text-align:right;"| 121,4 | [[Варшава]] | Polska |- | style="text-align:center;"| {{Португалиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Portugal.svg|20px]] | [[Португалия]] | style="text-align:right;"| 91 568 | style="text-align:right;"| 10 341 330 | style="text-align:right;"| 112,9 | [[Лиссабон]] | Portugal |- | style="text-align:center;"| {{Румыниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Romania.svg|20px]] | [[Румыния]] | style="text-align:right;"| 238 391 | style="text-align:right;"| 19 759 968 | style="text-align:right;"| 82,9 | [[Бухарест]] | România |- | style="text-align:center;"| {{Сан-Маринодин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of San Marino.svg|20px]] | [[Сан-Марино]] | style="text-align:right;"| 61 | style="text-align:right;"| 31 950 | style="text-align:right;"| 523,8 | [[Сан-Марино (шегьер)|Сан-Марино]] | San Marino |- | style="text-align:center;"| {{Сербиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Serbia.svg|20px]] | [[Сербия]] | style="text-align:right;"| 88 407 | style="text-align:right;"| 7 076 372 | style="text-align:right;"| 80 | [[Белград]] | Srbija |- | style="text-align:center;"| {{Словакиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Slovakia.svg|20px]] | [[Словакия]] | style="text-align:right;"| 48 845 | style="text-align:right;"| 5 426 252 | style="text-align:right;"| 111,1 | [[Братислава]] | Slovensko |- | style="text-align:center;"| {{Словениядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Slovenia.svg|20px]] | [[Словения]] | style="text-align:right;"| 20 273 | style="text-align:right;"| 2 064 188 | style="text-align:right;"| 101,8 | [[Луьбляна]] | Slovenija |- | style="text-align:center;"| {{Туьркиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]] | [[Туьркия]] | style="text-align:right;"| 783 562 | style="text-align:right;"| 79 463 663 | style="text-align:right;"| 101,4 | [[Ankara]] | Türkiye |- | style="text-align:center;"| {{Украинадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|20px]] | [[Украина]] | style="text-align:right;"| 576 683 | style="text-align:right;"| 43 117 219 | style="text-align:right;"| 74,8 | [[Киев]] | Україна |- | style="text-align:center;"| {{Урусатдин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px]] | [[Урусат]] | style="text-align:right;"| 17 125 187 | style="text-align:right;"| 143 666 931 | style="text-align:right;"| 8,4 | [[Москва]] | Россия |- | style="text-align:center;"| {{Финляндиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Finland Alternative style.svg|20px]] | [[Финляндия]] | style="text-align:right;"| 336 593 | style="text-align:right;"| 5 487 308 | style="text-align:right;"| 16,3 | [[Гьелсинки]] | Suomi/Finland |- | style="text-align:center;"| {{Франциядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Armoiries république française.svg|20px]] | [[Франция]] | style="text-align:right;"| 547 030 | style="text-align:right;"| 64 513 242 | style="text-align:right;"| 117,9 | [[Париж]] | France |- | style="text-align:center;"| {{Хорватиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Croatia.svg|20px]] | [[Хорватия]] | style="text-align:right;"| 56 542 | style="text-align:right;"| 4 190 669 | style="text-align:right;"| 74,1 | [[Загреб]] | Hrvatska |- | style="text-align:center;"| {{Чехиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Czech Republic.svg|20px]] | [[Чехия]] | style="text-align:right;"| 78 866 | style="text-align:right;"| 10 553 843 | style="text-align:right;"| 133,8 | [[Прагьа]] | Česká republika |- | style="text-align:center;"| {{ЧӀехибританиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|20px]] | [[ЧӀехибритания]] | style="text-align:right;"| 244 820 | style="text-align:right;"| 65 341 183 | style="text-align:right;"| 266,9 | [[Лондон]] | United Kingdom |- | style="text-align:center;"| {{Черногориядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|20px]] | [[Черногория|ЧӀулав Сув]] | style="text-align:right;"| 13 812 | style="text-align:right;"| 622 218 | style="text-align:right;"| 45 | [[Подгорица]] | Crna Gora |- |- | style="text-align:center;"| {{Швециядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Great coat of arms of Sweden.svg|20px]] | [[Швеция]] | style="text-align:right;"| 449 964 | style="text-align:right;"| 9 851 017 | style="text-align:right;"| 21,9 | [[Стокгольм]] | Sverige |- | style="text-align:center;"| {{Швейцариядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|20px]] | [[Швейцария]] | style="text-align:right;"| 41 290 | style="text-align:right;"| 8 325 194 | style="text-align:right;"| 201,6 | [[Берн]] | Schweiz/Suisse/Svizzera/Svizra |- | style="text-align:center;"| {{Эстониядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Estonia.svg|20px]] | [[Эстония]] | style="text-align:right;"| 45 226 | style="text-align:right;"| 1 315 944 | style="text-align:right;"| 29 | [[Таллин]] | Eesti Vabariik |-class="sortbottom" style="font-weight:bold;" | colspan="3" | Вири санал | style="text-align:right;"| 10 180 000 | style="text-align:right;"| 742 500 000 | style="text-align:right;"| 70 |} === Кьабул тахьанвай гьукуматар === {| class="references-small sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Пайдах]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Герб]] ! ТӀвар ! [[Чилин кьадар]]<br>(км²) ! [[Агьалийрин кьадар]]<br>(2002-й йисан 1 июль) ! [[Агьалийрин къалинвал]]<br>(per км²) ! [[Кьилин шегьер]] |- | style="text-align:center"| {{Абхазиядин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px]] | [[Абхазия]] | style="text-align:right;"| 8.432 | style="text-align:right;"| 216.000 | style="text-align:right;"| 29 | [[Сухум]] |- | style="text-align:center"| {{Косоводин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Kosovo.svg|20px]] | [[Косово]] | style="text-align:right;"| 10.887 | style="text-align:right;" |<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=29 October 2011}}</ref> 1.804.838 | style="text-align:right;"| 220 | [[Приштина]] |- | style="text-align:center"| {{Кеферпатан Кипрдин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]] | [[Кеферпатан Кипр]] | style="text-align:right;"| 3.355 | style="text-align:right;"| 265.100 | style="text-align:right;"| 78 | [[Никосия]] |- | style="text-align:center"| {{Кьиблепатан Осетиядин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of South Ossetia.svg|20px]] | [[Кьиблепатан Осетия]] | style="text-align:right;"| 3.900 | style="text-align:right;"| 70.000 | style="text-align:right;"| 18 | [[Цхинвал]] |- | style="text-align:center"| {{Молдавиядин Нистрянэ республикадин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Transnistria.svg|20px]] | [[Молдавиядин Нистрянэ республика|Нистрянэ]] | style="text-align:right;"| 4.163 | style="text-align:right;"| 537.000 | style="text-align:right;"| 133 | [[Тираспол]] |} === Дегь чӀаварилай Европадихъ галаз галкӀанвай гьукуматар === * [[Эрменистан]] ([[Европадин Совет]]дин член) === [[Виртуал гьукумат]]ар === [[Файл:Entrée de Christiania.jpg|thumb|250px|Азад шегьер Христианиядиз гьахьун]] * {{Силэнддин пайдах}} [[Силэнд]] * {{Христианиядин пайдах}} [[Азад шегьер Христиания]] * {{Ладониядин пайдах}} [[Ладония]] ва мсб.<ref>[http://planeta.by/article/639 Общественно политический журнал «Планета» — Виртуальные государства]</ref><ref>[http://www.factroom.ru/facts/54791 factroom.ru — 10 самых удивительных виртуальных государств]</ref><ref>[http://www.minicount.narod.ru/raznoe/raznoe6.html minicount.narod.ru — Виртуальные государства]</ref> === Диндин орденар === * [[Мальтадин орден]] === Маса гьукуматрилай аслу тир чилер === [[Файл:Isle-of-Man-Ramsey-Kirk-Michael.jpg|right|250px|thumb|Мэн островдин аэрошикил: Рамси, Майкл хуьрер]] * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Акротирини Декелия]] * {{Аланд островрин пайдах}} [[Аланд островар]] * {{Гернсидин пайдах}} [[Гернси]] * {{Гибралтардин пайдах}} [[Гибралтар]] * {{Мэн Островдин пайдах}} [[Мэн Остров]] * {{Джерсидин пайдах}} [[Джерси]] * {{Фарерин пайдах}} [[Фарерар]] * {{Норвегиядин пайдах}} [[Шпицберген]] * {{Норвегиядин пайдах}} [[Ян-Майен]] <ref>[http://geo.koltyrin.ru/strany_mira_zavisimye.php http://geo.koltyrin.ru - Зависимые территории, спорные и территории с особым статусом]</ref><ref>[http://spravo4niki.com/skolko.php?id=26&zavisimie_territorii_mira http://spravo4niki.com - Полный список зависимых территорий мира]</ref> === Виридалайни чӀехи шегьерар === {|align=right |- |[[Файл:Panorama golden domed St Michael's Kiev.jpg|thumb|[[Киев]]|right|450px]] |- |[[Файл:Gendarmenmarkt berlin 2008 c filtered.jpg|thumb|[[Берлин]]|right|450px]] |} {| class="wikitable sortable" |- ! № ! [[Шегьер]] ! [[Уьлкве]] ! data-sort-type="number"|[[Агьалияр]] ! data-sort-type="number"|[[Йис]] |- |- | 1 | Align="left" | [[Москва]] | Align="left" | {{RUS}} | Align="right" | 12 108 257 | Align="right" | 2014 |- | 2 | Align="left" | [[Лондон]] | Align="left" | {{GBR}} | Align="right" | 8 174 100 | Align="right" | 2011<ref>{{ref-en}} [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019123117/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html |date=2015-10-19 }}</ref> |- | 3 | Align="left" | [[Истанбул]]<ref>Европада (чӀехи пай) ва Азияд ава.</ref> | Align="left" | {{TUR}} | Align="right" | 6 536 862<ref>Численность населения города, без населения ила Стамбул</ref> | Align="right" | 2010<ref>{{ref-tr}} Oracle Application Server Forms and Reports Services, [http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=buyukbelediye.RDF&p_il1=34&p_kod=2&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env Büyükşehir belediyeleri ve bağlı belediyelerin nüfusları — 2009] ({{lang-ru|Количество населения муниципальных образований на 2013 год}}. Данные Турецкого института статистики)</ref> |- | 4 | Align="left" | [[Санкт-Петербург]] | Align="left" | {{RUS}} | Align="right" | 5 131 942 | Align="right" | 2014 |- | 5 | Align="left" | [[Берлин]] | Align="left" | {{Германиядин пайдах}} [[Германия]] | Align="right" | 3 479 740 | Align="right" | 2011<ref>{{ref-de}} Amt für Statistik Berlin Brandenburg — Homepage, [http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2011/OT_A01-01-00_124_201104_BE.pdf Bevölkerungsstand in Berlin am 30. April 2011 nach Bezirken] ({{lang-ru |Статистическое управление Берлин-Бранденбург. Население Берлина по состоянию на 30 апреля 2011 }})</ref> |- | 6 | Align="left" | [[Мадрид]] | Align="left" | {{ESP}} | Align="right" | 3 273 049 | Align="right" | 2010<ref>{{ref-es}} Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute), [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Population Figures referring to 01/01/2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102155711/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 |date=2011-01-02 }} ({{lang-ru |Населения испанских провинций состоянию на 1 января 2010 }})</ref> |- | 7 | Align="left" | [[Киев]] | Align="left" | {{UKR}} | Align="right" | 2 815 951 | Align="right" | 2011<ref name='Sz01012011'>[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2010/chisel%202010.rar Статистический сборник " Численность населения Украины на 1 января 2011 года ". — Киев, ГКСУ, 2011. — 112с. (rar)]</ref> |- | 8 | Align="left" | [[Рим]] | Align="left" | {{ITA}} | Align="right" | 2 761 477 | Align="right" | 2011<ref name='ITALY: Major Cities'>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/Italy-Cities.html#Stadt_alpha Italy (Major Cities): Regions & Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Италии }})</ref> |- | 9 | Align="left" | [[Париж]] | Align="left" | {{FRA}} | Align="right" | 2 257 981 | Align="right" | 2009<ref name='FRANCE: Major Cities'>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/France-Cities.html#Stadt_alpha France (Major Cities): Regions & Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Франции }})</ref> |- | 10 | Align="left" | [[Минск]] | Align="left" | {{BLR}} | Align="right" | 1 900 800 | Align="right" | 2013<ref>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-декабре 2012 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528094018/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php |date=2014-05-28 }} ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Беларуси }})</ref> |- |} == Халкьарин арада авай сад-хьунар == {|align=right |[[Файл:Supranational European Bodies-ru.svg|thumb|300px|Европадин икьраррани тешкилатра гьукуматри ийизвай иштараквал]] |- |[[Файл:Flag of Europe.svg|100px|thumb|[[Европадин ГалкӀ|ЕврогалкӀдинни]][[Европадин Совет]]дин пайдах]] |- |[[Файл:Flag of the CIS.svg|100px|thumb|[[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]]ин пайдах]] |- |[[Файл:NATO flag.svg|100px|thumb|[[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Натодин]] пайдах]] |- |[[Файл:OSCE logo-ru.svg|thumb|100px|[[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]]дин эмблема]] |- | |- | |} Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я. * [[Европадин Совет]] * [[Европадин Садвал|Европадин ГалкӀ]] ** [[Еврозона]] ** [[Шенгензона]] ** [[Таможнядин галкӀ]] ** [[Европадин экономикадин зона]] ** [[Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]] * [[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]] * [[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Нато]] * [[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]] * [[Кеферпатан Совет]] * [[Юкьван Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]] * [[Бенилюкс]] * [[ГУАМ]] * [[Евразиядин экономикадин кӀапӀал]] * [[Коллективдаказ чӀугвадай хата авачирвиликай Икьрарин Тешкилат]] * [[Арктикадин Совет]] * [[Балтикадин ассамблея]] * [[Балтик гьуьлуьн гьукуматрин совет]] * [[Баренцеван/Евроартикадин региондин Совет]] * [[Урусатдинни Беларуссиядин галкӀдин гьукумат]] * [[Евразиядин экономикадин кӀапӀалдин таможнядин галкӀ]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://ru.europedia.ws/ Европедия: Справочник Европы] * [http://www.euratlas.com/ Евроатлас] * [http://home.versatel.nl/gerardvonhebel Исторический атлас Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203144801/http://home.versatel.nl/gerardvonhebel/ |date=2009-02-03 }} * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,2929855,00.html Европейская культура] * [http://www.coe.int Официальный сайт Совета Европы] * [http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=180 Устав СНГ] * [http://www.euromag.ru/ Все о Европе] * [http://www.evropa.org.ua/ Страны Европы: информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726203229/http://evropa.org.ua/ |date=2011-07-26 }} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Европа| ]] 1zhjtoppbe99os86ar3c64ihj5ce9yf 0 487 98587 97095 2026-06-18T06:16:23Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98587 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Шегьер | тӀвар =Нью-Йорк | тамам тӀвар ={{lang-en|New York City}} | фотография = NYC Montage 2011.jpg | кьадар = 300 | къул = Нью-Йоркдин шикилар | пайдах =Flag of New York City.svg | герб =Seal of New York City.svg | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Usa edcp location map.svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.8 |y=0.14 |scale=300|text=Нью-Йорк<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар ={{coord|40|43|42|N|73|59|39|W}} | уьлкве =АСШ | райондин жуьре = [[АСШ-дин административ паюн|штат]] | район = [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] | регион =[[Нью-Йоркдин агломерация]] | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = 5 борояр | кьилин жуьре = Мэр | кьил = [[Майкл Блумберг]] | бине эцигай тарих = [[1626 йис|1626]] | садлагьай тӀвар кьун = <!-- 1е упоминан--> | виликан тӀварар =1626—1664 — [[ЦӀийи Амстердам]] | статус йисалай = 1653 | майдан = 1 214,9 | ЯШЧ кьакьанвал =3 м | гьава = субтропикрин океандин | агьали =8 336 697 | сиягьдиз кьачур йис =2012 | агьалидин къалинвал =6884 | агломерация =20 610 000 | халкьар = | динар =37 % — католикар <br /> 13 % — иудаистар <br /> 6 % — протестантар | сятдин чӀул =UTC-4 (UTC-5) | телефондин код =+212, 718, 917, 347, 646, 929 | почтунин индекс =100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx | автомобилдин код = | сайт = http://www.nyc.gov | commonscat =New York City }} '''Нью-Йорк''' ({{lang-en|New York City}}) — [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ-дин]] виридалайни чӀехи шегьер я{{-1|<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2011/tables/SUB-EST2011-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 50,000, Ranked by July 1, 2011 Population: April 1, 2010 to July 1, 2011|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2013-02-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GuVemhvK|archivedate=2013-05-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/galleries/2011/pf/1103/gallery.biggest_cities/index.html|title=America's 5 biggest cities|author=Blake Ellis|publisher=CNN|date=2011-03-25|accessdate=2013-02-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GuVfhG7g|archivedate=2013-05-26}}</ref>}}, дуьньядин виридалайни чӀехи агромерациядикай садак акатзава.{{-1|<ref>{{cite web|url=http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm|title=World's Largest Urban Areas [Ranked by Urban Area Population]|publisher=Rhett Butler|year=2003–2006|accessdate=2011-04-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GuVgrKnX|archivedate=2013-05-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|title=Largest Cities of the World – (by metro population)|publisher=Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps|accessdate=2011-04-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GuVhR6Eo|archivedate=2013-05-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-wlargestua.pdf|title=Largest Urban Areas in the World: 2008 All Urban Areas 2,000,000 & Over|publisher=Wendell Cox Consultancy|accessdate=2011-04-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GuViApPO|archivedate=2013-05-26}}</ref>}} Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 8 363 710 кас (2010){{-1|<ref name="population" />}}; агломерациядин — 23,9 млн кас (2010) я. Шегьер Атлантик океандин къерехал, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатдин]] рагъэкъечӀдай пата ала. XVII-лагьай виш йисан сифте кьиле шегьер [[Нидерландар|голландиядин]] колонистри диб эцигнава. 1664-лагьай йисал кьван адаз [[ЦӀийи Амстердам]] лугьузвай тир.{{-1|<ref>{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Нью-Йорк%20(город%20в%20США)/|заглавие=Нью-Йорк (город в США)}}</ref>}} Нью-Йорк 5 райондикай ([[Боро (Нью-Йорк)|боро]]) — [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Куинс]], [[Манхэттен]], [[Статен-Айленд]] — ибарат я. Асул тир килигуниз лайих авай чкаяр Манхэттен борода ава. Абурукай: тарихдин [[цавчухвар]]ар ([[Эмпайр-стейт-билдинг]], [[Крайслер-билдинг]]), [[Рокфеллер юкь]], [[Вулворт-билдинг]], художестводин [[Метрополитен-музей]], [[Метрополитен-опера]], [[Соломон Гуггенхайман музей]] (живопись), [[Америкадин тӀебии тарихдин музей]] (динозаврин скелетарни планетарий), кьиса тир «[[Челси (отель)|Челси]]» отель, [[СМТ-дин штаб-квартира]], [[Гарлем]]. Нью-Йорк — дуьньядин лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я.{{-1|<ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/?hpt=C2|title=Revealed: Cities that rule the world – and those on the rise|first=Catriona|last=Davies|publisher=CNN|date=10 April 2010|accessdate=11 April 2010}}</ref>}} == Борояр == [[Файл:NYCborolabels.svg|300px|thumb|left|Борояр: '''[[Мангьэттен|<span style="color:#000099;">1.&nbsp;Мангьэттен</span>]]''', '''[[Бруклин|<span style="color:#FFCC33;">2.&nbsp;Бруклин</span>]]''', '''[[Куинс|<span style="color:#FF6600;">3.&nbsp;Куинс</span>]]''', '''[[Бронкс|<span style="color:#CC0000;">4.&nbsp;Бронкс</span>]]''', '''[[Статен-Айленд|<span style="color:#800080;">5.&nbsp;Статен-Айленд</span>]]''' ('''[[аэропорт|<span style="color:#7722FF;">аэропортар</span>]]''' Куинсада).]] Нью-Йорк 5 борояр ({{lang-en|Borough}}) акатзава. {| width="50%" |- valign=top |width="20%"| {| class="wikitable" border="1" style="float:right; text-align:right; font-size:85%; margin:1em;" |- style="text-align:center; background:#dedebb;" | colspan="2"|'''Юрисдикция''' | '''Агьали''' | colspan="2"|'''Майдан''' |- style="background:#efefcc;" | align="center"|''Боро''||align="center"|''Округ''||align="center"|''2011 йисан<br />июлдиз''||align="center"|''км²'' |- style="background:f9f9f9; | bgcolor=lightskyblue|'''[[Мангьэттен]]'''||bgcolor=f9f9f9|Нью-Йорк||1 601 948||59 |- style="background:f9f9f9;" | bgcolor="ee5555"|'''[[Бронкс]]'''||bgcolor="f9f9f9"|Бронкс||1 392 002||109 |- style="background:f9f9f9"; | bgcolor="ffee77"|'''[[Бруклин]]'''||bgcolor="f9f9f9"|Кингс||2 532 645||183 |- style="background:f9f9f9"; | bgcolor="orange"|'''[[Куинс]]'''||bgcolor="f9f9f9" |Куинс||2 247 848||283 |- style="background:f9f9f9"; | bgcolor="plum"|'''[[Статен-Айленд]]'''||bgcolor="f9f9f9" |Ричмонд||470 467||151 |- style="background:#ddd;" | colspan="2" |<center>'''Нью-Йорк-сити'''</center>||'''8 244 910'''||'''786''' |- style="background:#ccc;" | colspan="2" |<center>[[Нью-Йорк (штат)]]</center>||19 465 197||122 284 |- | colspan="5"| ''Чешме: [[АСШ-дин сиягьдиз кьачун бюро]]''<ref name="2010 Census pop est">2011 borough population estimates are taken from [http://www.census.gov/popest/data/counties/totals/2011/index.html the annual database] of county population estimates from the [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]], specifically this [[Microsoft Excel]] spreadsheet for [[New York|New York state]]'s counties, [http://www.census.gov/popest/data/counties/totals/2011/tables/CO-EST2011-01-36.xls Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for Counties of New York: April 1, 2010 to July 1, 2011], retrieved on May 13, 2012</ref><ref name="density">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-25|US-25S&-_lang=en ''County and City Data Book:2007'' (U.S. Census Bureau), Table B-1, Area and Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805225222/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-25%7CUS-25S&-_lang=en |date=2011-08-05 }}, retrieved on July 12, 2008. New York County (Manhattan) was the nation’s densest-populated county, followed by Kings County (Brooklyn), Bronx County, Queens County and [[San Francisco, California]].</ref><ref name="area">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-context=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-tree_id=4001&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US36&-format=ST-2|ST-2S&-_lang=en American Fact Finder (U.S. Census Bureau): New York by County — Table GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000 Data Set: Census 2000 Summary File 1 (SF 1) 100-Percent Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106193211/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-context=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-tree_id=4001&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US36&-format=ST-2%7CST-2S&-_lang=en |date=2012-01-06 }}, retrieved on February 6, 2009</ref> |} |width="30%"| [[Файл:New York City Demographics 01 500px-yellowbrooklyn.png|350px|thumb|Нью-Йорк бородиз килигна агьали (агъадай винелди): '''[[Мангьэттен|<span style="color:#000099;">1.&nbsp;Мангьэттен</span>]]''', '''[[Бруклин|<span style="color:#FFCC33;">2.&nbsp;Бруклин</span>]]''', '''[[Куинс|<span style="color:#FF6600;">3.&nbsp;Куинс</span>]]''', '''[[Бронкс|<span style="color:#CC0000;">4.&nbsp;Бронкс</span>]]''', '''[[Статен-Айленд|<span style="color:#800080;">5.&nbsp;Статен-Айленд</span>]]'''.]] |} == Спорт == === Америкадин футбол === * [[Нью-Йорк Джайентс]] * [[Нью-Йорк Джетс]] === Баскетбол === * [[Нью-Йорк Никс]] * [[Бруклин Нетс]] === Бейсбол === * [[Нью-Йорк Янкиз]] * [[Нью-Йорк Метс]] === Футбол === * [[Нью-Йорк Ред Буллз]] * [[Нью-Йорк Космос]] * [[Нью-Йорк Сити (футбольный клуб)|Нью-Йорк Сити]] === Хоккей === * [[Нью-Йорк Рейнджерс]] * [[Нью-Йорк Айлендерс]] === Теннис === Гьар йисуз Нью-Йоркда (пахун вацран эхирда - мара вацран сифте кьиле) [[Теннисдай АСШ-рин ахъа чемпионат]] тухузава, им [[ЧӀехи Шлемдин турнирар (теннис)|теннисдай ЧӀехи Шлемдин сериядин кьуд турниррикай эхиримжиди я.<ref>[http://www.usopen.org/en_US/index.html Теннисдай АСШ-рин ахъа чемпионатдин официал сайт] {{ref-en}}</ref>. == [[Стхавилин шегьерар]] == Нью-Йоркдин стхавилин шегьерар<ref>[http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml New York City Global Partners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521052322/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |date=2008-05-21 }}</ref>: * {{Мисридин пайдах}} [[Каир]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Мисри]] ([[1982]]) * {{Китайдин пайдах}} [[Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), [[Китайдин Халкьдин Республика|Китай]] ([[1983]])<ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|archiveurl=http://www.webcitation.org/616yWj07K|archivedate=2011-08-22}}</ref> * {{Япониядин пайдах}} [[Токио]] ({{lang-ja|東京}}), [[Япония]] ([[1960]]) * {{Испаниядин пайдах}} [[Мадрид]], [[Испания]] ([[1982]])<ref name="hermanadas">{{cite web | title = Mapa Mundi de las ciudades hermanadas | publisher = Ayuntamiento de Madrid | url = http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD Madrid city council webpage}}</ref> * {{Доминикан Республикадин пайдах}} [[Санто-Доминго]], [[Доминикан Республика]] ([[1983]]) * {{Венгриядин пайдах}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] ([[1992]]) * {{Израилдин пайдах}} [[Иерусалим]], [[Израиль]] ([[1993]]) * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Лондон]], [[ЧӀехибритания]] ([[2001]]) * {{КьАР-дин пайдах}} [[Йогьаннесбург]], [[Кьибле-Африкадин Республика|КьАР]] ([[2003]]) Формалиствилин «юлдаш-шегьер»: * {{Италиядин пайдах}} [[Рим]], [[Италия]] ([[1992]]) == Эдебият == * {{ВТ-ЭСБЕ|Нью-Йорк, город в Соединенных Штатах}} * [http://www.lib.ru/INPROZ/IRWING/irving_hystory.txt_Contents Ирвинг Вашингтон «Нью-Йоркдин тарих»] {{ref-ru}} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|New York City}} * [http://nycvisit.com/ Туристдин сайт] {{ref-en}} * [http://wtfoto.ru/imen-nyu-jorka/ ТӀварарни шикилар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113102602/http://wtfoto.ru/imen-nyu-jorka/ |date=2013-01-13 }} {{ref-ru}} {{1000}} [[Категория:АСШ-дин шегьерар]] {{stub}} 0e21ezl4bbfjx9nxcmhh14db042sa2x 0 585 98591 93279 2026-06-18T07:31:32Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98591 wikitext text/x-wiki [[Файл:Река Большой Зеленчук, поселок Архыз.jpg|thumb|right|270px|[[Урусат]]да тек.]] '''Там''' ''([[къуба нугъат|къуб.]] Рук)'' — тарарин набататри кьунвай [[Чил (планета)|Чилин]] са пай. Тамари къураматдин пудай са пай кьунвайди я, Чилин винел тамарин вири санлай майдан — 38 млн км² я<ref>http://www.fao.org/docrep/017/i3110e/i3110e.pdf</ref>. И тамарин зонадин зур пай [[тропик тамар]]из талукь я, вири майдандин кьудай са пай Чилин Кефер пата чка кьунвайди я. Вири дуьньяда тамариз къвезвай майдан тахминан 40 миллион км² туькӀуьрзава. Абурукай 8,8 млн км² [[Урусат]]диз къвезва<ref>[http://www.sci.aha.ru/ATL/ra23a.htm ПЛОЩАДЬ ЛЕСОВ И ЛЕСНЫЕ РЕСУРСЫ].</ref>, 4,78 млн км² [[Бразилия]]диз, 3,10 млн км² [[Канада]]диз ва 3,03 км² [[АСШ]]дин паюниз къвезва. Эхиримжи 200 йисан къене тамарин майдан кьве сефердилай пара тӀимил хьанвай. [[Урусатдин Федерация]]да тек сад тир субтропикдин лиана тарарин там, Кьибле [[Дагъустан]]дин — [[Самурдин там]] я. Адаз фад-фад Лезгистандин гевгьерни лугьуда. И тама [[гийин тар|гийин]], [[мегъуьн тар|мегъуьн]], [[макъун тар|макъун]], [[лацу къавах]], [[гъверши тар|гъверши]], [[кӀерец тар|кӀерец]], [[цуцун тар|цуцун]], [[ич]]ин, [[чуьхвер]]рин, [[кицик]], [[чумал]], [[шуьмягъ]] тарар, [[канаб]] ва гзаф муькуь набатарар экъечӀзава. == Тамун структура == Набататрин биологиядин кьетӀенвилерикай, абурун яшарикай ва тайин тир физикадинни — географиядин гьаларилай аслу яз, тамара набататар са шумуд гьавайрикай ибарат жезва. Гьаваяр — им набататрин органрин чуькуьндаказ кӀватӀ хьанвай ва хъсандиз акваз жедай сергьятдин горизонт я. Гьаваяр сад ва я са шумуд жуьре набататрикай арадал къвезвайди я. Тамара жезвай гьавайрин жуьреяр: # [[Тамун перде]] — тарарин хилер алай паяр сад — садахъ чуькьуьндиз агуд хьанвай чка. # Тамун юкьва авай кӀачӀичӀвал — валарикай ва [[кӀачӀичӀ]]рикай ибарат я. # Векьер ва векьни — валарин гьава. # [[Хьирхьам]]ар ва [[хьахь]]ар. # [[Тамун чил]] — кьуранвай пешер, цацар хьтин пешер, цӀамар, набататрин кьурана терг хьанвай дувулар ва маса амукьаяр авай къат. Аруш жезвай ва акахьзавай набататрикай, ва [[эпифитар|эпифитрикай]] ибарат тир, гьаваяр авачир набататарни гьалтзава.<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/Ярусность/БСЭ/Ярусность/|title=Ярусность — БСЭ — Яндекс.Словари|accessdate=2013-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FwKa8fJO|archivedate=2013-04-17}}</ref> == Там тарихдин фактор хьиз == Тамарин аваз хьун ва тахьун гзаф вахтара тарихдин процессрин финифиз ва халкьарин кьисметдиз арада масад авачир таъсир гузвай. Са бязи алимрин фикирралди, тамара уьмуьр гьалзавай сифтегьан девирдин инсанрин уьмуьр, инсаниятдин тарихдин къене тамарин куьмекдалди кьиле физвай ва инсаниятдин жемиятдин асул кьетӀен лишанрикай тир [[зегьметдин паюн]]ин бине тир. Вучиз лагьайтӀа тӀебиатдин няметар кӀватӀунин кӀвалах папарин, [[гъуьрчехъанвал]] ва [[гетерхъанвал]] хьтин четин кӀвалахар итимринди тир. Адалай кьулухъан [[алатар ва затӀар гьасил авунин такьатар|алатрин ва затӀар гьасил авунин такьатрин]] вилик фин, [[лежбервал]] ва [[малдарвал]] чирна менфят къачунин нетижаяр я. Им акӀ лагьай чӀал я хьи, инсан тамарин аслувиликай къвез — къвез хкечӀзавай<ref name="Энгельс">{{книга|автор=[[Фридрих Энгельс]]|заглавие=Происхождение семьи, частной собственности и государства|оригинал=F. Engels. Der Ursprung der Familie, des Privateigent-hums und des Staats|ссылка=http://www.magister.msk.ru/library/babilon/deutsche/marx/engls01r.htm|год=1884}}</ref>. == Там географиядин фактор хьиз == Тамари гьавадиз, климатдиз ва чилин вине ва са тӀимил кӀаник пата физвай процессриз виле аквадай таъсир гузва. Тамун тӀебиатдин гуьгъуьнин компонентрихъ галаз алакъа ава: * ТӀебиатда [[кислород]]дин элкъуьнда виридалайни активдаказ иштирак ийизва. Тамарин зурба массадин куьмекдалди, абурун фотосинтезди ва ва тарарин нефес къачуни атмосферада авай газрин составдиз, абурун герек тир кьадардиз ва тайин тир барабарвилиз зурба эсер гузва. Ракъинин энергия тамарин уьмуьр гьалуниз къуллугъзавай кьилин чешме я. Ракъинин энергиядин куьмекдалди тамара, дуьньядин гьайванрин ва набататрин алемдин уьмуьр хуьниз лазим тир кислород гьасилуниз мумкинвал гузвай, фотосинтез процесс кьиле физва. * [[Гидросфера]]. Тамар тӀебиатда физвай цин элкъуьниз арада масад авачиз иштирак ийизва ва и тегьердив гидросферадихъ галаз алакъайра ава. Таму вацӀари накьвадин ятар чӀехи вирериз тухуникай хуьзва. ВацӀаринни вирерин кьерейриз тамар тарашхъанвилелди агудун, абурун чӀехи мусибатдин кьери хьуниз гъизва, квелди мукьув галай хуьрер ва инсанри уьмуьр гьалзавай муькуь чкаяр цивди таъминарунин ери усаларзава ва хуьруьн майишатдин мулкарин мублагьвал нагьакьанарзава. * ХъуьтӀуьн береда тамарин пердедик цурун тавуна яргъалди амукьзавай живери, чукӀурунар гъизвай гатфарин яд акьалтунрин вилик пад атӀузва. * [[Атмосфера]]. Таму атмосферадин процессриз гузвай метлеб авай таъсир зурба я. Къати гарарикай хуьзвай тамун зулар цунин практика малум я, квелди гьакӀни живерин маргъалрин арадал атунин вилик пад атӀуниз куьмек гузва ва тумар цуниз виже къведай накьвадин мублагъ къат пехъи гарари гуьцӀна тухуникай хуьзва. * Гьайванрин алем. Там — пара кьадарда гьайванрин жуьрейри уьмуьр гьалзавай чка я. Гзаф вахтара гьайванрини, вичел атайла, тамара санитариядин роль къугъвазвайди я. * Инсан. Тамариз инсандин сагъвилизни уьмуьр гьалуниз гзаф зурба метлеб ава. Инсандин уьмуьрдини, вичин нубатда, тамариз, гзаф вахтара абур чилин винелай терг хьуниз гъизвай, таъсир гузва. * [[Литосфера]]. Литосферадин вини патан къатарин состав, абур алай чкайра тамар хуьникай аслу я<ref name="le">{{книга|заглавие = ЛЕС. Лесная энциклопедия|ссылка =http://forest.geoman.ru/forest/item/f00/s01/e0001399/index.shtml|ответственный = Гл. редактор Г. И. Воробьёв|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1986|том = 1|страниц=563|тираж = 100 000}}</ref>. == Тамун инсандин уьмуьрда авай метлеб == ЦӀуру заманда икӀ лугьузвай: «Тамун патав уьмуьр гьалун — гишин тахьун», «Там — пачагьдилайни девлет аваз я», «Таму тек са жанавур ваъ, гьакӀни чӀехи итимни тӀуьн гунивди тухарда». Инсанди тамар хуьруьн майишатдин гуьгъуьнин асул хилера кардик кутазва: * Недай затӀарин чешме (емишар, къарникъузар, ничхирар, вирт ва мсб.). * Энергиядин чешме (кӀарасар). * КӀвалер эцигунин хам мал. * ЗатӀар гьасилунин хам-мал (мес. чар гьасилунин кеспиятда). * ТӀебиатдин процессар къайдада твадай тӀебии алат. Гьайиф къведай кар ам я хьи, къе атӀузвай тамарин майдандин кьадар, абурун тӀебиатдин гуьнгуьна хутунин кьадардилай са шумудра пара я. Идав алакъа аваз, цивилизация вилик фенвай уьлквейра и проблемадиз пара дикъет гузвайди я. Ахьтин уьлквейра татар цунин ва бязи тамара хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуниз эхтияр тагунин рекьелди тамарин къенен кьадар гзафарзава. Идан куьмекдалди а районра тамарин тӀебиатдин цӀийиз гьасил хъхьунин процесс къайдадиз къвезва. ГьакӀни, са бязи уьлквейра инсандин гъил кягь тавур гъвечӀи кьадардин тамун чкаярни авайди я, [[Германия]]да ихьтин тамариз «урвальд» лугьузвайди я — сифтегьан уьмуьрдин ва я дегь там. Ана гьатта цацар хьтин пешерин татарни (мес. [[муьтквер тар]]) 400 йисарал кьван уьмуьр гьална амукьзавайди я. == Таму инсандин сагъвилиз гузвай метлеб == Тамариз гигиенадинни — санитаривилин ва сагърунин пара зурба метлеб ава. ТӀебиатдин тамар авай гьавада 300 — елай пара жуьреба — жуьре химиядин галкӀунар ава. Тамари атмосферадин и кьацӀурунар, кьетӀендаказ газ хьтинбур, активдаказ дибдай масакӀа авуна цӀийи кислород гьасилзавайди я. КьацӀай газар кислороддиз элкъуьрдай виридалай хъсан алакьунар авай тамар — цацар хьтин пешер алай тарарин тамар ([[нарат тар]], [[муьтквер тар]], [[цӀирицӀ тар]]), ва гьакӀни [[гъулцин тар]]аринни [[верхьи тар]]арин са бязи жуьреяр я. == Там — углероддин гьамбархана я == Чилин винел [[углерод]]дин виридалайни асул гьамбарханайрикай сад — там я. Чилин атмосферада углекислотадин газдин шикилда 800 гигатонн кьван углерод ава. ЧӀехи пай тамари туькӀуьрзавай, Чилин набататра 550 гигатонн кьван углерод ква<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features The Carbon Cycle : Feature Articles<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. И углерод атмосферадиз акъатайтӀа парникдин эффектдин къуват мадни пара жеда ва им дуьньядин глобал чими хьунин себеб жеда. == Тамарин классификация == Чкадикай, арадал атуникай, гьаларикай, тарарин яшарикай ва абурун жуьрейрикай аслу яз тамар гуьгъуьнин жуьрейриз пай жезва: * Гьамиша къацу тамар. * Пешер авадарзавай тамар. * Мусондин тамар. * Марфадин тамар. * Джунглияр. == Шикилар == <gallery perrow=3 widths="220px" heights="190px"> Файл:Yf0376.JPG|[[Алтай]] Файл:Amazonia.jpg|[[Амазония]] Файл:Archangelsk taiga.JPG|ХъуьтӀуьн там. [[Архангельск область]] </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Forests}} * [http://www.rosleshoz.gov.ru/ Федеральное агентство лесного хозяйства РФ] {{ref-ru}} * [http://www.wood.ru/ru/index.php3?reg=1&clk=slterm Словарь лесных терминов] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120603075217/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_les/tropic.htm Международное соглашение по тропической древесине 2006 года] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20080414025841/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/amazonia.htm Бразильская Амазония вырублена на 70 %] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120603053622/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/amazon2.htm В Бразилии запретили вырубку лесов в 36 районах Амазонии] {{ref-ru}} * [http://www.nature.kg Государственное агентство охраны окружающей среды и лесных ресурсов Кыргызской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722132505/http://www.nature.kg/ |date=2011-07-22 }} {{ref-ru}} * [http://www.fao.org/docrep/008/a0400e/a0400e00.htm Global Forest Resources Assessment 2005] {{ref-en}} {{1000}} [[Категория:ТӀебиат]] tjckemc09uiw07s270etgz9qua5u2ei 0 612 98593 95012 2026-06-18T07:55:18Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98593 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Туьркменистан | тамам тӀвар = {{lang-tk|Türkmenistan}} | тӀвар-род = Туьркменистандин | пайдах = Flag of Turkmenistan.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of Arms of Turkmenistan.svg | гербдин кьадар = 90px | карта = Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | гимн = Garaşsyz, bitarap, Türkmenistanyň döwlet gimni | аудио = National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.ogg | кьилин шегьер = [[Ашхабад]] | шегьерар = [[Ашхабад]], [[Туьркменабад]], [[Дашогуз]], [[Туркменбашы (шегьер)|Туркменбашы]], [[Мары]] | аслутуширвал = [[1991 йис]]уз [[22 октябрь|22 октябр]]диз | аслутуширвал девирда = [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]] | чӀал = [[туьркмен чӀал|туьркмен]] | гьукуматдин дин = | идара авунин тегьер = [[Президентдин республика]] | кьил = [[Къурбанкъулы Меликкъулыевич Бердымегьамедов|Къурбанкъулы Бердымегьамедов]] | майдан = 491 200 | цин кьадар = 4,9 | чилдин чка = 53 | агьалияр = 6 200 000 | халкьдин чка = 113 | агьалидин чуькьуьнвал = 12,8 | пул = [[Туьркмениядин манат]] | КъВБ = 88,9 | КъВБдин чка = 94 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 15 409 | ИПВИ = 0,71 | ИПВИ чка = 108 | интернет-домен = [[.tm]] | телефондин код = +993 | сятдин чӀул = +5 }} '''Туьркменистан'''<ref name="atlas">«Атлас Мира» — М: ПКО «Картография» ISBN 5-85120-243-2</ref> (официалдаказ '''Туьркмениста́н''', {{lang-tk|Türkmenistan}}) — [[гьукумат]] [[Юкьван Азия|Юкьван Азида]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120614085002/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw «Туьркменистан — Кьизил девер»]</ref><ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html Туьркменистан. Гьукумат туькьурун. Адатар. Жемятдин эхтияр ва мсб.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621214559/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html |date=2019-06-21 }}</ref>. Суьретар ава [[Афгъанистан]]дихъ ва [[Иран]]дихъ кьебле пата, [[Къазакъстан]]дихъ ва [[Узбекистан]]дихъ кефер пата, чуьхуьзва къенин [[Каспий гьуьл]]уьн ятари рагъакӀидай пата, дуьнедин океандихъ экъечӀун авач. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} {{Азиядин гьукуматар}} {{stub}} [[Категория:Азиядин гьукуматар]] o8mxxk10bh30il8p1cvsu84zy9c30ri 0 2045 98595 93357 2026-06-18T08:36:45Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98595 wikitext text/x-wiki [[Файл:Christopher Columbus .PNG|thumb|Христофор Колумб]] '''Христофо́р Колу́мб''' ({{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}, {{lang-lat|Christophorus Columbus}}; {{Дидедиз дата|27|10|1451}}, [[Генуя республика]] — {{Кьена дата|20|5|1506}}, [[Вальядолид]], [[Испания]]) — асул италиянви тир испаниядин гьуьлерхъан, [[1492 йис|1492-й]] ийсуз [[Америка]] дуьздал акъуднай кас. == Эдебият == * [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/K.phtml Дневник первого путешествия Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература]. * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/spain.htm Письма Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература]. * ''Klaus Brinkbäumer'' & ''Clemens Höger'': «Die letzte Reise: der Fall Christoph Kolumbus». — München : DVA, [[2004]]. — ISBN 3-421-05823-7 * ''Gianni Granzotto'': «Christoph Kolumbus: eine Biographie». — Reinbek : Rowohlt, [[1988]]. — ISBN 3-499-12378-9 * ''И. П. Магидович, В. И. Магидович.'' «Очерки по истории географических открытий». т. II. М., «Просвещение», 1983. * ''Субботин В. А.'' «[https://web.archive.org/web/20101206084738/http://mesoamerica.narod.ru/Nonmeso/subcolumb.html Великие открытия: Колумб. Васко да Гама. Магеллан]». * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k314347/f367.image.pagination.langFR Enfance de Christophe Colomb] * [http://worldpoetry.ru/shiller/index.php?p=30 «Колумб»] — [[Шиллер, Фридрих|Фридрих Шиллер]] * ''Яков Свет'' «[https://web.archive.org/web/20121113113835/http://mesoamerica.narod.ru/Nonmeso/columb_svet.html Колумб]». Издательство «Молодая гвардия», 1973 г. 368 с, с илл., портр. (Жизнь замечательных людей, Серия биографий. Вып. 11(530)). == ЭлячӀунар == * {{commons|Christopher Columbus|Христофор Колумб}} * [http://www.madeira-web.com/PagesD/draw_image.php?current_pic_record=11&total_records=12&current_record=0&search_category=Camara%20de%20Lobos&thumbnail_ratio=5&link_info=%2FPagesD%2Fimages-maps.php%3ABilder%20and%20Karten%3A&cat_id=cam Судно Колумба «Санта Мария» в порту Камара де Лобос на острове Мадейра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051227214014/http://www.madeira-web.com/PagesD/draw_image.php?current_pic_record=11&total_records=12&current_record=0&search_category=Camara%20de%20Lobos&thumbnail_ratio=5&link_info=%2FPagesD%2Fimages-maps.php%3ABilder%20and%20Karten%3A&cat_id=cam |date=2005-12-27 }} * [http://youtube.com/watch?v=v7-Q_qX3yrg Columbus Voyages — History Channel (2007) (USA) (TV)] * {{cite web|url=http://kuprienko.info/carta-portugues-rey-joan-ii-a-cristibal-colon-20-03-1488/|title=Письмо португальского короля Иоанна II к Христофору Колумбу от 20 марта 1488 года|archiveurl=http://archive.is/3n43z|archivedate=2013-01-08}} {{1000}} {{DEFAULTSORT:Колумб, Христофор}} [[Категория:Испаниядин сиягьатчияр]] [[Категория:Италиядин сиягьатчияр]] dklpwc6sauslzw6okut84zsk9stjufv 0 3593 98584 98161 2026-06-18T04:23:38Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98584 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Куба | официал тӀвар = Республика Куба | тамам тӀвар = República de Cuba | пайдах = Flag_of_Cuba.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat_of_Arms_of_Cuba.svg | гербдин кьадар = 125px | карта = Cuba_(orthographic_projection).svg | гимн = «La Bayamesa» | кьилин шегьер = [[Гьавана]] | шегьерар = [[Гьавана]], [[Сантьяго-де-Куба]] | аслутуширвал = [[1898 йис]]ан [[10 декабрь]] | аслутуширвал девирда = [[Испания]] | чӀал = [[испан чӀал]] | идара авунин тегьер = [[Социал республика]] | кьил = [[Рауль Кастро]] <small>([[Гьукумат советдин председатель]])</small> | чил = 110 860 | цин кьадар = гъвечӀи | чилдин чка = 105 | халкь = 11 451 652 | халкьдин чка = 73 | агьалидин чуькьуьнвал = 102 | пул = [[Кубадин песо]] | КъВБ = 114,1 | КъВБдин чка =67 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 9900 | ИПВИ =0,776 | ИПВИ чка = 51 | интернет-домен = [[.cu]] | телефондин код = +53 | сятдин чӀул = -5 }} '''Ку́ба''' ({{lang-es|Cuba}}), официал тӀвар — '''Респу́блика Ку́ба''' ({{lang-es|República de Cuba}} {{IPA|reˈpuβlika ðe ˈkuβa}}), официалтушир тӀвар [[1959 йис]]алай — '''Адавилин остров''') — [[Кариб гьуьл]]уьн кефер пата авай островдин гьукумат. Уьлкведин майданди, [[ЧӀехи Антил островар|ЧӀехи Антил остров]]риз талукь тир [[Куба остров]], [[Хувентуд островар]] ва пара кьван маса гъвечӀи островар кьунва. [[Кефер Америка]]дикай Куба, кефер патай [[Флорид пролив]]див ва кьибле патай [[Юкатан пролив]]див атӀанва. Уьлкве 1945 йисалай ООНдин член я. Виридалай чӀехи ва кьилин шегьер — [[Гьавана]] я. Куба [[СМТ]]-дин (1945), [[Сад жез кӀан тийизвайбурун гьерекат]]дин (1961), [[Кариб гьукуматрин тешкилат]]дин (1994), [[Виридуьньядин алишверишдин тешкилат]]дин (1995) уртах язва. == Этимология == «Куба» тӀвар ЧӀехи Антил островрал яшамишзвай таина индеецрин чӀалариз (гила «кьенвай») талукь я. Ам вуч лагьай чӀал (гаф) ятӀа дуьз чидач. Бязи фикирдалди, им «бул бегьер гудай чил авай чка» (cubao)<ref>{{cite web |url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |title=The Dictionary of the Taino Language (plate 8) Alfred Carrada |accessdate=2016-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219192148/http://alfredcarrada.org/notes8.html |archivedate=2009-02-19 |deadlink=yes }}</ref>, тахьайтӀа «лап хъсан чка» (coabana)<ref>{{cite web |url=http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |title=Dictionary — Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary -- |accessdate=2016-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |archivedate=2008-04-30 |deadlink=yes }}</ref> лагьай чӀал язва. Маса гипотезадиз килигна, Христофор Колумбди островдиз тӀвар Португалиядин Бежа районда авай Куба хуьруьн гьуьрметдай эцигна<ref>Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. English: The Portuguese Columbus: secret agent of King John II, Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-56315-8</ref><ref>da Silva, Manuel L. and Silvia Jorge da Silva. (2008). ''Christopher Columbus was Portuguese'', Express Printing, Fall River, MA. 396pp. ISBN 978-1-60702-824-6.</ref>. == География == === Алай чка === [[Файл:Cuba Topography.png|250px|left|thumb|Рельеф Кубы]] Куба, Кефер, Юкьван ва Кьибле Америкаяр ккӀанвай чкада ава ва Вест Индияда виридалай чӀехи [[Куба остров]], [[Хувентуд островар]] ва 1600 кьван маса гъвечӀи, [[ЧӀехи Антил островар|ЧӀехи Антил остров]]риз талукь тир островар кьунва. Цин къерехда авай чкайриз, къулай бухтаяр ва пара кьван дерин заливар хас я. Остров рифри ва кораллри элкъвена кьунва. Кубадин ччилерин майдан — 110 860 км². Кьибле патай Куба Кариб гьуьлуьн ятари, кеферни — рагъакӀидай патай Мексика заливдин ятари ва кеферни — рагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари чуьхуьзва. Кубадилай Америкадал кьван яргъавал, Флорид проливдин виридалай гуьтӀуь чкадай — 180 км, Гаити островдал кьван Гарун проливдай — 77 км, Ямайка островдал кьван Колон проливдай — 140 км, Мексикадал кьван Юкатан проливдай — 210 км я. === Рельеф === [[Файл:Valle de los ingenios2.jpg|thumb|left|220px|Де-лос-Инхеньос дугун]] Кубадин рельефдин чӀехи пай [[кьулувал]] тукӀуьрзава. Кьакьан чкар ва сувар уьлкведин 1/3 пай кьазва. Ина суван пуд асул системаяр — рагъакӀидай пата Кордильера-де-Гуанигуанико, юкьван пата Эскамбрай ва рагъэкъечӀдай пата Сиерра-Маэстра системаяр я. Виридалай кьакьан суван массив, кьиблединни — рагъэкечӀдай цин къерехдайтӀуз 250 км-диз яргъи хьанвай [[Сиерра-Маэстра]] я. Адан лап кьакьан кӀукӀ — [[Туркино]] кӀукӀ я (1972 м). Островдин рагъакӀидай пата авай гуьрчег сувар иердаказ гудунва ва инсанар ана яшамиш кьеридиз ацукьзава. Кубадин гьар сана карст гегьенш я, гьавиляй ина пара кьадарда чӀехи кьветӀар ава. ГьакӀ, Кубадин рагъакӀидай пата, [[Санто - Томас]] кьветӀдин система ава, ччилин кӀаник и кьветӀ пара кьван галереярриз гегьенш жезва и галереяррин вири санал яргъивал — 25 км я. Фад — фад ина «моготес» тӀвар авай чкайризни гьалтиз жеда, моготес — карстдин тропик форма я, кьакьан, саки тик гуьне ва кьулувилин кӀукӀ авай раг я. Инсанри чпиз яшамиш жез ацукьиз, са тӀимил кӀунтӀар авай кьулувалар виридалай пара хкягъзава. Цин къерехар ина аскӀан, гагь уьленар авай ва манграрин къалин вал — кусар экъечӀзавай чкаяр я. Фад — фад, са шумуд километрриз яргъи жезвай къумадин пляжар ава, абурукай тӀвар — ван авай пляж, [[Икакос остров]]да авай [[Варадеро]] курорт я. === Мядендин менфят авай затӀар === [[Никель]] гьасилунин крара Куба дуьньяда кӀвенкӀве аваз физва (запасрив 2 — лагьай, гьасилунин крара 3 — лагьай чкада), пара кьадарда [[хром]]дин, [[марганец]]дин, [[ракь]] ва [[цур]] квай мяденрин, [[асбест]]дин, [[къванцин къел]]ин ва [[фосфорит]]рин запасар ава. ЦӀивинрин мяденар авайди туш. Уьлкведин рагъакӀидай пата нафтӀадинни газдин мяденар жагъурнавай. Бязи малуматрикай, Кубада нафтӀадин запасар 5 млрд баррельдилай пара я, амма Гьаваннади и цифраяр 20 млрд кьван хкажзава, газдин запасарни — 300 млн куб. м. === Климат === Кубадин климат — тропик ва пассат гарар авайди я. Ина йисан юкьван температура 25,5&nbsp;°C туькӀуьрзава. Видалай къайи январь вацран юкьван температура 22,5&nbsp;°C я, виридалай чими августдин — 27,8&nbsp;°C. Къереха авай ятарин температура хъуьтӀуьз 22 — 24 °, гатуз 28 — 30&nbsp;°C кьван агакьзава. Асул гьисабдалди, юргъарин тегьерда къвазвай къваларин йисан юкьван къадар — 1400 мм я, амма пара вахтара кьурагь йисарни жезва. Кубада климатдин кьве бере тафават аваз аквазва: марфарин бере (май — сентябрь) ва кьурагь бере (октябрь — апрель). Кубадин климатдин кьетӀенвал, йисан къене масакӀа тежезвай адетдин вини дережадин ламувал я. Вини дережадин ламувал ва чимивал, инсанрин сагъвалдиз виже текъвердаказ таъсирзава. Амма цин къерехра авай чкайра, гьуьлуь гьавадин зегьемвал тӀимиларзава, ва нянин береда гьава серинарзава. Кубадик, гатунни — зулун береда (июнь — ноябрьдин юкь) арадал къвезвай тропик циклонар галукьзава. Циклонар, [[Гъвечи Антил остров]]ра ва [[Кариб гьуьл]]уьн рагъакӀидай пата сифте кьил къачуна, ахпа Флоридадал элячӀзава. Тайфунрихъ галаз арадал къвезвай бул юргъар ва лап къати гарар, островдин агьалийриз ва майишатриз чӀехи зиянар галукьарзава. === Вирерни вацӀар === [[Файл:Caburnipond.jpg|thumb|230px|right|Кабирни вацӀун вир]] Кубадин вацӀар куьруь ва тӀимил ятар авайбур я. Ина авай 600 вацӀарикай 2/5 кефер патаз, амайбур — кьибле патаз, [[Кариб гуьл]]уьз авахьзава. Цин къерехда пара къадарда авай уьленрикай виридалани чӀехиди [[Сапата уьлен]] я. Виридалай чӀехи вацӀ, Куба островдин рагъэкъечӀдай пата авай [[Кауто вацӀ]] я, яргъивал — 370 км. ВацӀари гзафни — гзаф марфарикай менфят къачузва. Кубадин вирер гъвечӀи, уьцӀуь ва уьцӀуь тушир цин гьуьлуьхъ галай вирер я. Куба островдин кефер патан цин къерехда [[Лагуна - де - Лече]] лагуна ава, патаг гвай гуьлуьн селлерихъ галаз кӀаникай хкажзавай [[киж]]дин хар — харар вириз авахьайла, лагуна нек хьиз лацу жезва. Цин гьамбарханайрикай чӀехиди [[Саса]] я. === Накьвадин къат ва набататрин алем === [[Файл:Tobacco field cuba1.jpg|thumb|right|220px|[[Пиналь-дель-рио]] провинцияда авай туьтуьндин ник]] Кубада авай накьвадин 13 жуьредикай, 80 % гарун эсердик тӀимил — тӀимил чукӀанвай киреждин къванцикай арадал атанвайди я. Ин яру рангунин кӀеви накьвар, вини дережадин мублагьвалдив тафават аваз я, ва ина вири йиса кьиляй-кьилиз плантацияррин набататат цазвайди я, асулдай [[шекердин нацӀ]]. Кубадин асул мублагъ районар кьибле пата [[Гьавана]]дилай [[Сьенфуэгос]]дал кьван, [[Камагуэй]] провинциядин рагъакӀидай пата, гьакӀни [[Сьерра-де-Санкти-Спиритус]] суванни [[Кариб гьуьл]]уьн арада авайди я. Яд гузвай ччилерин майдан — 8700 км² (2003). Кубада 3000 — дилай пара набататринни цьукверин жуьреяр экъечӀзавайди я, идалайни гъейри кубадин флорадин векилрин 50 % [[эндэмик]]ар я, яни кьилди са Кубадиз хас бур я ва дуьньядин маса чкайра авайди туш. Америкадин колонизация эгечӀайла къулухъ, Кубада авай тамарин майдан пара кьван тӀимил хьанва. Европавияр къведалди, тамари уьлкведин саки зур пай кьазвай, ахпа и лишан 10 % кьван агъуз хьана, гила тамар кьилди са сувар ва уьленар авай районра амукьнава. Амма 1960-й йисарилай, уьлкведин гьукуматдин алахъунрин нетижада, ичӀиз амукьнавай ччилерин чӀехи пайда ттарар цанвай ва гьавиляй гила уьлкведин къудай са пай тамари кьунва. Тропик тамара пеш авахьдай ва гьамиша къацу тир ттарарикай ибарат я, ина яру ттар, гуяк ттар, кампеш ттар ва цедрела, [[кьулувал]]рин ва аскӀан гуьнейрин яру накьвара экъечӀзава. РагъакӀидай пата авай [[Пинар-дель-Рио]] провинцияда, Куба островдин рагъэкъечӀдай пата ва Хувентуд островда авай кьурагь районриз хас тир къванцин накьвара [[нарат ттар]]цин тамар гегьенш я. Гзаф кьериз гьалтзавай ва бязи малуматрикай дуьньяда 100 млн йис кьван авай «''[[Microcycas calocoma]]''» пальмадин ттарар [[Пинар-дель-Рио]] провинцияда экъечӀзава. Ина [[кьил гъидай набататар]] экъечӀзавай саваннаяр, гьакӀни куьлуь пешерин валар, кактусар ва [[агава]]яр экъечӀзавай районар ава. Агъада авай цин къерехдин районра [[мангр]]ри чка кьунвайди я. === Гьайванрин алем === Нек хъвадай гьайванарин векилрикай ина: [[кубадин такуахе]] (гила саки терг хьанва), сараралайбурукай — [[хутияр]], ва кьаркъулуврин 23 жуьре. Гъуьрчехъанвал ийидай ничхиррикай иниз масанай гъанвай ва хуьнвай миргер ава. Кубада нуькӀверин 300 жуьре авайди я, абурукай 20 жуьре кьилди Кубадиз хас я ва дуьньядин маса чкайра гьалтзвач. Ина фад — фад гьатзавай нуькӀвер — [[фламинго]], [[чӀулав нуькӀвер]], [[билбилар]], [[колибри]], [[тутунуькӀ ара]], гъвечӀи [[грифар]]. Кьилди Кубадиз хас тир [[кубадин трогон]] нуькӀ, рангунай кубадин пайдахдиз ухшар я лугьуз, Кубадин халкьдин нуькӀ яз гьисабзава. Рептилиярикай фад — фад аллигаторар, игуанар ва маса хуьрлуьнкӀар, [[къураматдин хъалхъас хъипер]], [[кьил-кьилиз галкӀанвай хъалхъас къиб]] ва [[бисса]], крокодилар, [[цӀалцӀампӀузаррин удав]] ва маса агъу квачир гъуьлягъар. 60 жуьре хъипер, абурун арада кьеридиз гьалтзавай [[кубадин къиб]] ва [[яц - къиб]]. 7 агъзур пепейрин жуьреяр ава, абурукай фад — фад гьалтзавай [[термитар]] ва [[кокуйо - экуь - пепе]]. Ятара 500 виш жуьре гъедер авайди я. Са шумуд жуьре [[акула]]яр. Цин къерех чкайра ва вацӀара америкадин ламантин авайди я. Карстдин кьветӀера авай вирера буьркьуь гъедер ва креветкаяр гьалтзава. Пахлаханхьтинбурукай — кьураматдин [[краб]] ва [[дервиш - пахлахан]]. == Административ паюнар == Куба унитар гьукумат я. 2011 йисал кьван остров 15 провинциярриз ва са [[Хувентуд остров]]диз административвилелди ччара жезвай. 2011 йисан январьдилай, [[Гьавана]] провинция кьве Артемиса ва Маябеке провинциярриз ччара ийиз къетӀъ авуна. Гьавиляй провинцияррин къадар 16 — дал кьван хкаж хьана. [[Файл:CubaSubdivisions.png|center|border|400px]] {|align="center" |-style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | # [[Пинар-дель-Рио (провинция)|Пинар-дель-Рио]] ({{lang-es|Pinar del Rio}}) # [[Артемиса (провинция)|Артемиса]] ({{lang-es|Artemisa}}) # [[Гьавана|Гьавана шегьер]] ({{lang-es|Ciudad de La Habana}}) # [[Маябеке]] ({{lang-es|Mayabeque}}) # [[Матансас (провинция)|Матансас]] ({{lang-es|Matanzas}}) |<ol start=6> <li>[[Сьенфуэгос (провинция)|Сьенфуэгос]] ({{lang-es|Cienfuegos}})</li> <li>[[Вилья-Клара (провинция)|Вилья-Клара]] ({{lang-es|Villa Clara}})</li> <li>[[Санкти-Спиритус (провинция)|Санкти-Спиритус]] ({{lang-es|Sancti Spiritus}})</li> <li>[[Сьего-де-Авила (провинция)|Сьего-де-Авила]] ({{lang-es|Ciego de Avila}})</li> <li>[[Камагуэй (провинция)|Камагуэй]] ({{lang-es|Camagüey}})</li> </ol> |<ol start=11> <li>[[Лас-Тунас (провинция)|Лас-Тунас]] ({{lang-es|Las Tunas}})</li> <li>[[Гранма (провинция)|Гранма]] ({{lang-es|Granma}})</li> <li>[[Ольгин (провинция)|Ольгин]] ({{lang-es|Holguin}})</li> <li>[[Сантьяго-де-Куба (провинция)|Сантьяго-де-Куба]] ({{lang-es|Santiago de Cuba}})</li> <li>[[Гуантанамо (провинция)|Гуантанамо]] ({{lang-es|Guantanamo}})</li> <li>[[Хувентуд (остров)|Остров Хувентуд]] ({{lang-es|Isla de la Juventud}}) </ol> |} == ИнфратуькӀуьрунар == === Улакь (транспорт) === [[Файл:Ferrocarriles de cuba map.gif|thumb|260px|left|Кубадин ракьун рекьин чил]] Куба островда Кубадин ракьун рехъ, автомобил рекьерин чил. Маса уьлквейрихъ галаз гьуьлуьн ва цавун алакьа ава. Кубадин асул Cubana de Aviación авиакомпаниядиз дуьньядин 32 уьлкведа векивал ава. === Алакьа === Кастро гьукумдик атай чӀавуз Кубадин алакьа четин йикъа авай. [[СССР]]ди иниз суьрсетар ва телевидениедин алатар гуналди, кубадин алакьа вилик тухуз пара кьван куьмек авуна. 2003 йисуз ина кьве интернет — провайдер кӀвалахзавай. Гьукуматдин домен .cu. Кьенин Кубада мобил алакьадин кьилди сад тир оператор кардик ква — копания ETECSA, гьукуматдин контрольдик квай Cubacel савдавилин марка алаз кӀвалахзава. 2008 йисал кьван, гьакӀан ватанэгьлийриз мобил алакьадин къуллугъдикай менфят къачуз къадагъа тир, мобил алакьа кардик кутуз кьилди са ччара уьлкведай тир ксариз ва гьукуматдин чӀехи къуллугра авайбуруз ихтияр авай. [[Рауль Кастро]]ди и къадагъаяр пуч авурла къулухъ, 2008 йисан 14 апрельдилай ETECSA компанияди гьакӀан ксариз вичин къуллугъар вугуз эгечӀнай. == Агьалияр == [[Файл:Cuba-demography.png|thumb|300px|right|Кубадин демографиядин цӀар. 2005 йисан малуматар.]] [[Кубавияр]] — асулдай маса халкьар сад — садахъ галаз акахьуналди арадал атанвай халкь я. Иниз испанжувар къведалди, Кубада сибонейрин, аравак группадин индейциярин, гуанаханабейрин ва [[Гаити]]дай иниз куьч хьанвай индейциярин тайифаяр яшамиш жезвай. Амма испанрин клонизациядин нетижада индеецрин чӀехи пай телефнай. Испан колонистриз, плантациярра кӀвалахиз пара кьван кӀвалахдай ксар герек хьайивиляй, абуру Юкьван Африкадай лукӀар гъиз эгечӀнай, лукӀар асул гьисабдалди [[йоруба]], [[ашанти]], [[эве]], [[конго]] тайифарикай тир. 350 йисан къене испанжуври иниз 1 миллиондилай пара африкадин лукӀар гъанвай, гила Куба агаьалидин 40 % гьа лукӀарин несилар я. Гьа и себебдилай 1853 — й йсалай 1874 — й йисал кьван Азиядай иниз 125 000 — дилай пара китайжувар гъанвай. И чӀавалди Гаванада «Чайна-таун» тӀвар алай китайжувар амукьзавай мягьле ава. Идалайни гъейри иниз Юкатандай, Юкьван ва Кьибле Америкадай тӀимил къадарда индеец — лукӀар гъизвай. Гьа бередани Испаниядай иниз 850 000 кас куьч хьанвай, асул яз галисияр, кастилар, наваррар, каталонар, амма ина яшамиш жез вири амукьнач. XVIII виш йисан эхирдилай иниз Гьаити островдай ва Луизианадай французрин чӀехи авахьун къвез эгечӀна. Бегьем чӀехи, куьч жезвай ксарин авахьун иниз гьакӀни Германиядай, Британиядай ва Итадиядай тир, Мексикадай иниз пара кьван индейцияр кьуч хьанвай. Кубадиз куьч хьунин зурба къалабулухар Садлагьай ва Кьведлай Дуьньядин дяверин чӀавуз эгечӀнай, эвелимжи нубатда иниз пара къадарда чувудар катзавай. Кубадин этник туькӀуьрундикай авай малуматар сад — садав кьазвач. 1953 йисуз лацубуру вири агьалидин 84 % кьазвай. 2002 йисан агьали сиягьдиз къачунрин официал малуматрикай, Кубадин агьали 65,1 % (7 271 926) — лацубур, 24,8 % (2 778 923) — къумралар, 10,1 % (1 126 894) — чӀулавбур, 1 % (113 828) — китайжувар туькӀуьрзава. === Агьалидин кьуьзуь хьун === Британиядин [[The Economist]] газетдин малуматрикай, латиноамерикадин уьлквейрин арада, агьалидин кьадар агъуз жезвай уьлкве кьилди са Куба я. The Economist — дин фикирдай идан асул себеб агъа дережадин аялар хунин кьадар я. 1963 йисуз са папаз жезвай аялрин кьадар 5 тир, 1978 — й йисуз и цифра 1,9 кьван агъуз хьанвай, гила са папаз аватзавай аялин кьадардин коэффициент 1,5 я. Маса патахъай, халкьдин сагъвал хуьн патал кардик квай система хъсан кӀвалахзавайвиляй, уьлкведа кьуьзуьбурун къадар хкаж хьана. Гьа ивиляй, 2008 йисуз уьлкведин тарихда садлагьай сефер, 14 йисалай жегьил ксарин кьадар 60 йисалай чӀехи ксарин кьдардихъ галаз барабар хьанвай. И вакъиади Кубадин пенсиядин система хатавилик кутузва. == Тарих == [[Файл:CheyFidel.jpg|thumb|right|220px|[[Эрнесто Че Гевара|Че Гевара]] ва [[Фидель Кастро]]]] Европажуврикай иниз садлагьай атанвайди [[Колумб]] тир, ам 1492-й йисуз островдин рагъэкъечӀдай пата эвичӀнай. 1511-й йисуз [[Диего Веласкес де Куэльярди]], островдин бинедин агьали муьтӀуьгъарна, [[форт Баракоа]] эцигна ва Кубадин садлагьай испанжув губернатор хьана. Колонизация, индейциярин кьиникьин шартӀуналди физвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз островдин агьали 75 % индейцияр — [[тайно]] тир. * 1823-й йисуз, индеецри аслутуширвал къачун паталай садлагьай къарагъун авунай, европажуври и къарагъун чуькьвена акъвазарнай. * 1868-й йисуз Кубади аслутуширвал къачун паталай ЦӀуд йисан дяве эгечӀнай; къарагънавайбуру АСШ-дин пад кьазвай. 1872—1873 йисара дяве вини дережадиз агакьнай, ахпа къарагънавайбуру Кубадин кьилди са рагъэкъечӀдай патан Камагуэй ва Орьенте провинциярра женгер тухузвай. 1878-й йисуз, остров агьалидиз такӀанзавай къанунар алудзавай, ислягьвилин икьрар къабулнай. * 1895-й йисуз [[Хосе Марти]]дин гъилик кваз, кубадин патиотрин кӀеретӀар Кубада эвичӀнай. И вакъия, испанрихъ галаз цӀийи дяведин эгечӀуниз себеб хьана, гьина кубажуври саки вири островдин контроль чпин гъилик чӀугна, чӀехи шегьеррилай гъейи. * 1898-й йисуз АСШди Испаниядин аксиниз дяведик сифте кьил кутуна. И дяведа АСШ винел пад къачуна. Куба АСШдиз муьтӀуьгь жезва. ЦӀийи конституцияда, [[АСШ]]ди вичин къушунар Кубадиз ттун ихтияр авай. И къанун 1934 — й йисуз алуднай. * 1952 йисан 10 мартдиз Фульхенсио Батистадин гьукуматдин элкъуьрун кьилиз акьудна ва вичин диктатура эцигна. * 1953 йисан 26 июлдиз революцирнеррин кӀеретӀ кьилик Фидель Кастро гваз, Батистадин аксиниз женгер тухуз эгечӀнай, ва Монкададин казармайриз вигьинар авунай. И алахъун агалкьунралди акьалт ийиз хьанач, ва къарагъунда иштирак авунвай ксар вири дустагъда ттунвай. 1956 йисан 2 декабрьдиз Батистадин гьукумдин аксиниз къарагънавай революционеррин цӀийи кӀеретӀар островдин рагъэкъечӀдай пата эвичӀна, дяведин ягъунар эгечӀнай. * 1959 йисан 1 январдиз диктатор Батиста Кубадай катнай. Гьа чӀавуз къарагънавай кӀеретӀрин къуватар, островдин юкьва авай [[Санта-Клара]] шегьерда ацукьнай, ва островдин рагъэкъечӀдай патан чӀехи майданар контрольдиз къачунвай. Гуьгъуьнлай, 8 январьдиз кӀеретӀрин колонна Гьавана шегьердиз гьахьна, гьина абур жемятдин чӀехи шадвилелди вилик экъечӀнай. == Гьукуматдин туькӀуьрун == == Экономика == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == ;Гьукуматдин идараяр * [http://www.parlamentocubano.cu/ Халкьдин ассамблея] * [http://www.cubagob.cu Кубадин гьукумат] * [http://www.pcc.cu/ Кубадин коммуниствилин партия] * [http://www.cubagob.cu/otras_info/minfar/default.htm Министерство обороны] * [http://emba.cubaminrex.cu/Default.aspx?alias=emba.cubaminrex.cu/rusiaru Сайт посольства Республики Куба в Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111014808/http://emba.cubaminrex.cu/Default.aspx?alias=emba.cubaminrex.cu/rusiaru |date=2011-11-11 }} * [http://www.cubatravel.cu/ Туризма министерство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802155711/http://www.cubatravel.cu/ |date=2017-08-02 }} ;СМИ * [http://www.bohemia.cubasi.cu «Bohemia»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016180803/http://www.bohemia.cubasi.cu/ |date=2009-10-16 }} * [http://www.juventudrebelde.cu «Juventud Rebelde»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828070019/http://www.juventudrebelde.cu/ |date=2014-08-28 }} * [http://www.granma.cu «Granma»]* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704143026/http://www.granma.cu/ |date=2012-07-04 }} * [http://www.prensa-latina.cu/NewsSection.asp?Section=HE&start=&end=&button=1&language=EN Официальное агентство новостей «Пренса Латина», испаноязычная версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410202655/http://www.prensa-latina.cu/NewsSection.asp?Section=HE&start=&end=&button=1&language=EN |date=2008-04-10 }}. * [http://www.digiradio.ch/radiocuba Кубадин телевидениядинни радиостанциядин элячӀунар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706165531/http://www.digiradio.ch/radiocuba/ |date=2012-07-06 }} ;Масабур * [http://www.cubainter.ru Официальный сайт Российского Общества Дружбы с Кубой (РОДК)] * [http://www.topamerica.ru/cuba.htm Путеводитель по Кубе на русс.яз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516132948/http://topamerica.ru/cuba.htm |date=2012-05-16 }} * [http://www.cuba-vision.com/ Информационный сайт о Кубе: фотографии, информация, рассказы, доска объявлений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719035219/http://www.cuba-vision.com/ |date=2012-07-19 }} * [http://cubaworld.ru/ Все о Кубе: музыка, девушки, фотографии, информационные статьи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200910094404/http://cubaworld.ru/ |date=2020-09-10 }} {{commonscat|Cuba}} {{1000}} {{Кеферпатан Америкадин гьукуматар}} [[Категория:Куба| ]] m19nev5fhg45655lwc59opp1uri2tyz 0 3715 98590 93269 2026-06-18T07:22:38Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98590 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Судан | официал тӀвар = Республика Судан | тамам тӀвар = {{lang-ar|جمهورية السودان‎‎}} <br />{{lang-en|Republic of Sudan}} | пайдах = Flag of Sudan.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Emblem of Sudan.svg | гербдин кьадар = 90px | карта = Sudan-new (orthographic projection) highlighted.svg | гимн = نحن جند الله جند الوطن (Nahnu Jundu l-Laahi, Jundu l-Watan) | кьилин шегьер = [[Хартум]] | шегьерар = [[Омдурман]], [[Хартум]], [[Кеферпатан Хартум]], [[Порт-Судан]], [[Кассала (шегьер)|Кассала]] | аслутуширвал = [[1956 йис|1956]]-й [[1 январь|1 январдиз]] <br /> | аслутуширвал девирда = [[ЧӀехибритания]]ни [[Мисри]] | чӀал = [[араб чӀал|араб]], [[инглис чӀал|инглис]] | гьукуматдин дин = [[Ислам]] | идара авунин тегьер = [[Республика]] | кьил = [[Омар Гьассан Агьмед аль-Башир]] | майдан = 1 886 068 | цин кьадар = 0 | чилдин чка = 15 | халкь = 30 894 000 | халкьдин чка = 38 | агьалидин чуькьуьнвал = 16,4 | пул = [[судандин фунт]] | КъВБ = 79 480 | КъВБдин чка = 63 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 2 496 | ИПВИ = 0,531 | ИПВИ чка = 150 | интернет-домен = [[.sd]] | телефондин код = +249 | сятдин чӀул = +3 }} '''Республика Судан''' ({{lang-ar|جمهورية السودان‎‎}}, {{lang-en|Republic of Sudan}}) — гьукумат [[Африка]]да. == ЭлячӀунар == * {{commons|Sudan السودان}} * [https://web.archive.org/web/20121201103351/http://www.sudan.gov.sd/en/ Ministry of the Cabinet Affairs] {{ref-en}} * [http://www.presidency.gov.sd/en/ Президентдин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511083911/http://www.presidency.gov.sd/en/ |date=2011-05-11 }} {{ref-en}} * [http://www.un.int/wcm/content/site/sudan Permanent Mission of the Republic of the Sudan to the United Nations] {{ref-en}} * [http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Sudan Статистика] {{ref-en}} {{1000}} {{Африкадин гьукуматар}} [[Категория:Судан|*]] gjc35cnmkuv1pbpm6deo3rhmuy55g8a 0 5123 98579 96346 2026-06-18T01:27:47Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98579 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар=Бежта белген |статус= Муниципалитетдин район |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Бежтинский участок}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |герб =Герб Бежта.png |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 140 |пайдахдин гьяркьуьвал = |карта = Бежтинский участок Дагестан.png |картадин алцум =310px |атдин карта = |атдин картадин алцум = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = |жемятдин жуьре = Администрациядин юкь |жемят = [[Бежта]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = 4 муниципалитетар акатзава |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил = Шахбанов Шахбан Магомедович |бине эцигай тарих = [[1992 йис]] |статус йисалай = |майдан =575 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 7 387 |сиягьдиз къачур йис = 2014 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[бежтаяр]], [[гунзибар]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87274 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = http://bezhta.ru |сайтдин чӀал = }} '''Бежта белген''' ({{lang-ru|Бежтинский участок}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин белген ({{lang-ru|участок}}). Административвилелди [[Цунта район]]дин пай хьиз арадал атанвайди я. Администрациядин юкь — [[Бежта]] хуьр я. == География == Район [[Дагъустан Республика]]дин суван рагъакӀидай пата, [[Авар Къойсу]] вацӀун кьиле, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин кьилелай элячӀдай цӀиргъера, гьулуьн дережадилай 1500-3500 м кьакьанда ала. Кефердинни рагъакӀидай пата [[Цунта район]]дихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата [[Тлярата район]]дихъ ва рагъакӀидай пата [[Гуржистан]]дихъ галаз са сергьятра ава. Райондин чилерин майдан — 575 км² я. ===Климат=== Белгендин климат, къайи яргъи хъуьтӀуьвни куьруь гаталди тафават авай, юкьван гьалдин — мекьи я. Белгендин гьавадин вини дережадин ламувал набататрин хъсан экъечӀуниз куьмек гузва. Хъчарин жуьреба - жуьревилив ва булвилив тафават авай гегьенш чӀурар, белгендин асул девлет я. Гьавиляй хуьруьн майишатдин асул кӀвалахар ина лежбервални малдарвал я. ===Минералдин чешмеяр=== Белгендин чилера пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи минерал цин чешмеяр ава: недай затӀар гьазуруниз виже къведай кьел квай, сода квай ятар, ва сагъардай экъуьнар ийидай гугурт, гургуртни - водород ва шуьтруь ракьун чими ятар. == Тарих == Бежта белген [[1992 йис]]уз арадал гъанвай ва [[Дагъустан Республика]]динни гьакӀни вири [[Урусат Федерация]]дин административивлин паюнда уникум тир гьал я. Дагъустан Республикадин Конституцияди тайинарнавайвал Бежта белген [[Цунта район]]дин составдик акатзава. == Агьалияр == Йисариз килигна Бежта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' |'''[[2008 йис|2008]]''' |'''[[2009 йис|2009]]''' |'''[[2012 йис|2012]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |- |'''Агьалияр''' |9 500 |{{гзаф хьун1}} 9 783 |{{тӀимил хьун1}} 7 328 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 7 369 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 7 387 <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}</ref> |} Чкадин миллетар — [[бежтаяр]] ва [[гунзибар]] я, абур [[бежта чӀал|бежта]] ва [[гунзиб чӀал]]арал рахазва <ref>[http://lingvarium.org/maps/caucas/9-andido.gif Этнокарта Западного Дагестана. Андо-цезские языки]</ref>. Диндал гьалтайла вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[2009 йис]]ан 1 январь тарихдин малуматрив кьурвал «Бежта белген» муниципалитетдин миллетрин состав <ref>[http://president.e-dag.ru/map/25/ Бежтинский участок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424065602/http://president.e-dag.ru/map/25/ |date=2012-04-24 }}</ref>: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- !Халкь !Кьадар, <br />кас. !Пай <br />вири агьалийрикай, % |- |[[бежтаяр]] | align="right" | 8280 | align="right" | 84,6 % |- |[[гунзибар]] | align="right" | 1040 | align="right" | 10,6 % |- |[[дидояр]] | align="right" | 468 | align="right" | 4,8 % |- |вири санал | align="right" | 9783 | align="right" | 100,00 % |} == Администрациядин паюнар == Райондик 5 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава <ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>. Бежта белгендин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 12 хуьрер, ('''яцӀу''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава); # [[Бежта хуьруьнсовет|«Бежта»]] хуьруьнсовет — '''[[Бежта]]''' # [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]] хуьруьнсовет — '''[[Качалай]]''', [[Караозек (Дагъустан)|Караозек]], [[40 лет Октября (Дагъустан)|40 лет Октября]], [[Ахай-Отар]], [[Ачи-Чунгур]], [[Кара-Тюбе (Дагъустан)|Кара-Тюбе]] # [[Тлядал хуьруьнсовет|«Тлядал»]] хуьруьнсовет — '''[[Тлядал]]''' # [[Хашархота хуьруьнсовет|«Хашархота»]] хуьруьнсовет — '''[[Хашархота]]''' # [[Гунзиб хуьруьнсовет|«Гунзиб»]] хуьруьнсовет — '''[[Гарбутль]]''', [[Гунзиб]], [[Нахада]] — гунзибар. ===Хуьрер - анклавар=== Административвилелди Бежта белгендиз талукь 12 хуьруькай ругуд хуьр [[Бабаюрт район]]дин чилерал ала <ref>[http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&id=4 Бабаюртовский районный суд Республики Дагестан]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин (Цунтин райондин) хуьрер: * [[Ахай-Отар]], [[Ачи-Чунгур]], [[Караозек (Дагъустан)|Караозек]], [[Качалай]], [[Кара-Тюбе (Дагъустан)|Кара-Тюбе]] ва [[40 лет Октября (Дагъустан)|40 лет Октября]]. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://president.e-dag.ru/map/25/ Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Бежта белгендикай малуматар]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424065602/http://president.e-dag.ru/map/25/ |date=2012-04-24 }} {{Бежта райондин агьалийрин пунктар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин районар]] 7o3im7rsjty8jn8iy03lgm5udmql2gj 0 5766 98574 96853 2026-06-18T00:03:34Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98574 wikitext text/x-wiki {{Дяведин кӀвалахдар | ТӀвар = Абилрин Магьмуд Абдулрзадин хва | ТӀварцӀин оригинал = Абилов Магьмуд Абдулрзадин хва | Шикил = Абилов_Махмуд-Абдул-Рза.jpg | Гьяркьуьвал = 210px | Къул = | Хайила ганвай тӀвар = | ЛакӀабар = | Хайи тарих = {{Дидедиз дата|15|9|1898}} | Хайи чка = [[Урусатдин Империя]], [[Бакудин губерния]], [[Къубадин уезд]], [[КӀурхуьр]] (гилан [[КцӀар район]]) | Кьиникьин тарих = {{Кьена дата|2|01|1972}} | Кьиникьин чка = | Гражданвал = {{ССРГдин пайдах}} [[СССР]] | Дах = | Диде = | Гъуьл = | Паб = | Аялар = | Кьушунрин жуьре = [[ях кьушунар]] | Къуллугъдин йисар = [[1920 йис|1920]] - [[1955 йис|1955]] | ТӀвар = генерал-майор | Часть = | Регьбервалзавай = | Къуллугъ = | Дявеяр/женгер = [[Советдинни-грузиядин дяве]], [[Ватандин ЧӀехи дяве]] | Пишкешарни премияяр = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ленинан орден}}{{!!}}{{Яру Пайдахдин орден}}{{!!}}{{Яру Пайдахдин орден}}{{!!}}{{Яру Пайдахдин орден}} {{!}}- {{!}}{{Яру Пайдахдин орден}}{{!!}}{{Яру Пайдахдин орден}}{{!!}}{{2-й дережадин Суворован Орден}}{{!!}}{{2-й дережадин Кутузован Орден}} {{!}}- {{!}}{{Богдан Хмелницкийдин II дережадин орден}}{{!!}}{{Орден «Яру Гъед»}}{{!!}}{{Яру Армиядин Лежберрини КӀвалахдаррин партиядин XX йис}} {{!}}} | Алакъаяр = | Отставкада = | Сайт = | Къул = | Викигьамбар = }} '''Абилрин Магьмуд Абдулрзадин хва''' ([[1898 йис]]ан 15 сентябрь, [[КцӀар район]], [[КӀурхуьр]] — [[1972 йис]]) — [[Лезгияр|Лезги]] миллетдин векил тир генерал-майор (1945). Генерал-майор Магьмуд Абилован тӀвар дуьньядин машгьур генералрин сиягьда гьатнава. [[Ватандин ЧӀехи дяве]]да дивизиядиз регьбервал гайи ада дявевилин тактикадиз гзаф цӀийивилер гъанай. == Биография == Лезгийрин кьегьал хва Магьмуд Абдулрзадин хва Абилов [[1898 йис]]уз [[Кьиблепатан Лезгистан]]дин [[КцӀар район]]дин [[КӀурхуьр]]е дидедиз хьана. [[Ялама]] станциядал алай мектебда кӀелзавай, амма [[1915 йис]]уз адан дахдин ва [[1917 йис]]уз — дидедин кьиникьин себебдилай адавай мектеб куьтягьиз хьанач. Буба кьейидилай кьулухъ ам [[Ялама (станция)|Ялама]] ракьун — рекьин станциядал кӀвалахиз хьанвай. == Дявевилин къуллугъдал == [[1920 йис]]уз [[Баку]]да Яру Армиядин жергейрик экечӀай Магьмуда уьмуьрдин эхирдалди ватандиз къуллугъна. [[1921 йис]]уз Бакуда дявевилин мектеб акьалтӀарай ам къуллугъ авун патал [[Урусат]]диз ракъурнай. Са вахтунда и алакьунар авай жегьил [[Нижний Новгород]]дин 17-й дивизиядин 49-й полкунин ротадин командирвиле тайинарнай, [[1922 йис]]алай М. Абилова Азербайжандин 77-й дивизияда къуллугъна. [[1929 йис|1929]]—[[1930 йис]]ара ам [[Тбилиси]] шегьердин дявевилин мектебдин курсант, анаг кӀелна куьтягьайла ротадин командир тир. [[1937]] уз Бакудиз хтай Магьмудаз [[Нахичеванский Жемшид Жафаркъули оглы|Жемшид Нахчиванский]], [[Мегьмандаров Самедбег Садыгьбек оглы|Самедбег Мегьмандаров]], [[Али-Агъа Шихлинский Исмаил-Агъа оглы|Али-Агъа Шихлинский]] ва [[Везиров Гамбай Мамед оглы|Гамбай Везиров]] хьтин сейли военныйрихъ галаз санал кӀвалахун кьисмет хьана. [[1938 йис]]уз вини дережадин офицервилин курс акьалтӀарай Магьмуд Абиловал Дальний Востокдин Дявевилин Округдин стрелковый корпусдин бригададин разведкадин частунин командирвал ихтибарна. И частуни [[Япон гьуьл]]уьн къерехда японрин [[самурай]]рихъ галаз женгера кьегьалвилер къалурна. М. Абилова Ватандин ЧӀехи дяведин тарихдин зурба чинар кхьена. [[1939 йис|1939]]—[[1941 йис]]ара М. Абилов дивизиядин командирдин заместителвиле тайинарна. Инай ам кӀелун патал [[Москва]]диз, Яру Армиядин Кьилин Штабдин Академиядиз ракъурна. Академия акьалтӀарайла адаз Сибирдин Дявевилин Округдин 146-стрелковый бригададин командирвал тагькимарна. [[1942 йис|1942]]—[[1943 йис]]ара Лычково-Белый Бордин патав дяведиз гьазур хьайи адан бригадади душмандин сенгерар кьиляй-кьилди чукӀурна, фашистриз [[Ленинград]]диз гьахьдай мумкинвал ганач. Идалай гуъгъуьниз М. Абилова [[Калуга]] шегьерда 146-й бригададин бинедал алаз 70-й дивизия туькӀуьрна ва Москва хуьн патал кьиле фейи женгера иштиракна. Адан дивизияди 300-елай гзаф хуьрерни шегьерар фашистрин пацукай хкудна. Десна вацӀун кьерел кьиле фейи къати женгера полковник М. Абилова кьегьялвилинни тешкилвилин чешне къалурна. [[1944 йис]]ан мартдилай ада 70-й дивизиядиз регьбервал гана ва гуьгъуьнлай ам II Белорусиядин Фронтдин 250-й Бобруйск дивизиядин командирвиле тайинарна. Адан регьбервилик кваз и дивизия [[1944 йис]]ан 22 июндиз фашистрин «Меркез» группировка чукӀурун патал къати женгерив эгечӀна. Дивизияди Белорусиядин вишералди шегьерар ва хуьрер душмандикай азад авуна. Польшадин сергьятар элячӀна, инай фашистар чукурдалай гуьгъуьниз дивизия [[РагъэкъечӀдай Пруссия]]диз гьахьна. [[1945 йис]]ан 20 апрелдиз СССР-дин Халкьдин Комиссаррин Советдин къарардалди М. Абиловаз генерал-майордин чин гана. Гьа йисан [[7 май]]диз М. Абилован кьушунди Эльба вацӀун къерехар фашистрикай михьна ва адан яракьвилин къуватар союзникрин кьушунрихъ галаз гьалтна. Германиядин [[Бранденбург]] шегьерда кьиле фейи дяведа къалурай кьегьалвилерай генерал-майор М. Абилов Америкадин «Легион-оф-мерит» ордендиз лайихвилер аваз хьана. Америкадин Президент [[Гарри Трумен]]а Магьмудаз ракъурай чар дуьньядин басмадин органри сад лагьай чинра басма авуна. «Лацу кӀвал», Вашингтон: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] Яру Армиядин 250-й дивизиядин командир, генерал-майор Магьмуд Абилова [[1943 йис]]ан августдилай [[1945 йис]]ан майдал кьван кьиле фейи женгера ва чуьлда дяведин везифаяр кьилиз акъудун патал гьерекатар алакъаламишунин карда лугьуз тежедай хьтин чӀехи алакьунар къалурна. Адан регьбервилик квай дивизияди Десна вацӀал вегьена ва муькуь йисуз Нарев вацӀун рагъакӀидай кьер кьуна. Идалай кьулухъ ада РагъэкъечӀдай Пруссия галайнихъ гьерекат авуна, душмандин чӀехи группаяр барбатӀна, Берлиндив агакьна. Ам даим вичин дивизиядин кӀвенкӀве хьана ва рагъакӀидай патан сюзникрихъ галаз гъалибвилин гьалтун гьазурайбурукай сад хьана. Генерал Абилован кьегьалвилери ва къалурай гьунарри Европада санал операцияр тухунин кардик чӀехи пай кутуна. [[АСШ]]-дин Президент [[Гарри Трумен]]. [[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> [[1946 йис]]ан июлдиз Советрин Яракьвилин Къуватрин кьадар тӀимиларунихъ галаз алакъалу яз маса дивизияр хьиз Бобруйск дивизияни чукӀурна. М. Абилова Белорусиядин Дявевилин Округдин 96-й бригададин командирдин заместителвиле, гуъгъуьнлай 28-й Армиядин 41-й корпусдин командирдин заместителвиле къуллугъ авуна. [[1951 йис]]уз генерал-майор М. Абилов Ворошилован тӀварунихъ галай Дявевилин Академиядиз ракъурна. [[1954 йис]]уз инаг акьалтӀарай ам 216-й дивизиядин командирвиле тайинарна. [[1955 йис]]ан 13 декабрьдиз Хуьнуьхин министерстводин къарардив отставкадиз экъечӀнай Магьмуд Абилова вичин уьмуьрдин эхирдалди жегьил несил ватанпересвилин руьгьда тербия авунин карда иштиракна. Ватандиз ва халкьдиз къуллугъ авунин рекьяй чешне къалурай М. Абилов Ленинан ордендиз, вад «Яру Пайдах» ордендиз, II дережадин Суворован ва II дережадин Кутузован орденриз, Богдан Хмелницкийдин ордендиз, «Яру Гъед» ордендиз, Польша Республикадин «Виртути-Миллитари» ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай. М. Абилов [[1972 йис]]ан 2 январдиз рагьметдиз фена. Ам [[Баку]]дин «Фехри Хиябанда» кучукна. == РикӀел хуьн патал == [[1998 йис]]уз генерал-майор Магьмуд Абилован 100 — йисан юбилей гегьеншдиз къейд авуна. КцӀар шегьердин майдандал адан гуьмбет хкажна ва гьа майдандиз генералдин тӀвар гана. == Пишкешар == Къуллугъ ийизвай чӀавуз Магьмуд Абилова къачунвай пишкешар:<ref name="PODVIG">[http://podvignaroda.mil.ru/ ОБД «Подвиг народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303111331/http://podvignaroda.mil.ru/ |date=2021-03-03 }}</ref> * [[Ленинан Орден]]; * Вад [[Яру Пайдахдин орден]]ар — 14.02.1943, 10.1944, 3.11.1944, 10.02.1945,… * 2-й дережадин [[Суворован Орден]] — 15.04.1945 * 2-й дережадин [[Кутузован Орден]] — 28.09.1943 * 2-й дережадин [[Богдан Хмелницкийдин орден]] — 29.05.1945 * [[«Яру Гъед» Орден]]; * [[Медаль «Яру Армиядин Лежберрини КӀвалахдаррин партиядин XX йис»]] — 1938 * Муькуь медалар. * [[Польшадин Халкьдин Республика|ПХР]]-дин ва [[АСШ]]-дин орденар; == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://sd250.narod.ru/text/abilov.html Абилов Махмуд Абдулрза оглу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515051423/http://sd250.narod.ru/text/abilov.html |date=2010-05-15 }} * [http://www.mi-dag.ru/news/115/veterans/2007/12/12/3239 ''А.-М. Бабаев.'' Славный боевой путь генерала Махмуда Абилова (К 110-летию со дня рождения)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129020118/http://www.mi-dag.ru/news/115/veterans/2007/12/12/3239 |date=2014-11-29 }} [[Категория:Советрин генерал-майорар]] [[Категория:Ленинан Ордендин кавалерар]] [[Категория:Яру Пайдахдин ордендин кавалерар]] [[Категория:Лезги генералар]] [[Категория:Лезгийрин дяведин кар ийидайбур]] eowlc2aket2i02s800d6du80kpbfahk 0 6529 98578 93536 2026-06-18T01:14:36Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98578 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Бабаюрт |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Бабаюрт}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 43|lat_min = 35|lat_sec = 57 |lon_deg = 46|lon_min = 46|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Бабаюрт район |район таблицада = Бабаюрт район{{!}}Бабаюрт |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Бабаюрт хуьруьнсовет|«Бабаюрт»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = [[1821 ийс]]уз |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар = Магометов мост |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 15 984 |сиягьдиз къачур йис = 2015 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[къумукьар]], [[аварар]], [[нугъаяр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = +7 87247 |почтунин индекс = 368060 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 207 000 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=287 www.odnoselchane.ru] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=43.600533&lon=46.780214&z=14&m=ys www.wikimapia.org] }} '''Бабаюрт''' ({{lang-ru|Бабаюрт}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин юкь я. [[File:Бабаюртара Ленинан урам.jpg|thumb|Бабаюрт ул.Ленина]] [[File:Окраина Бабаюрта.jpg|thumb|Окраина Бабаюрта]] ==География== Хуьр [[Бабаюрт район]]дин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадал, [[Магьачкъала]] шегьердилай 90 км яргъал ала. ==Тарих== ==Агьалияр== Йисариз килигна Бабаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4"|'''Йис''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2012 йис|2012]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4"|'''Агьалияр''' |12 943 <ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]</ref> |{{гзаф хьун1}} 15 529 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 15 984 <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}</ref> |} Бабаюрт вилик къумукь хуьр тиртӀа, гила гзафмиллетрин хуьруьз элкъвена. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав <ref>[https://web.archive.org/web/20130420235643/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt02.html Итоги переписи 2002 г. Бабаюртовский район]</ref>: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:300px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- !Халкь !Кьадар, <br />кас !Пай <br />вири агьалийрикай, % |- |[[къумукьар]] | align="right" | 8 086 | align="right" | 62,5  % |- |[[аварар]] | align="right" | 1 930 | align="right" | 14,9 % |- |[[нугъаяр]] | align="right" | 1 594 | align="right" | 12,3 % |- |[[чеченар]] | align="right" | 557 | align="right" | 4,3 % |- |[[даргияр]] | align="right" | 204 | align="right" | 1,6 % |- |[[урусар]] | align="right" | 188 | align="right" | 1,5 % |- |[[яхулар]] | align="right" | 136 | align="right" | 1,1 % |- |масабур | align="right" | 248 | align="right" | 1,8 % |} ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Шпигун, Геннадий Николаевич]] (1947—2000) — урусатдин гьукуматдин кӀвалахдар, милициядин генерал-майор. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Бабаюрт райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Къумукьрин хуьрер]] [[Категория:Бабаюрт райондин хуьрер]] 9t1pflgaowi8bp7ajxwmu1x5hjq7bqa 0 6530 98576 92789 2026-06-18T00:22:58Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98576 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Адиль-Янгиюрт |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 43|lat_min = 33|lat_sec = 38 |lon_deg = 46|lon_min = 35|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Бабаюрт район |район таблицада = Бабаюрт район{{!}}Бабаюрт |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Адиль Янгиюрт хуьруьнсовет|«Адиль-Янгиюрт»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 3 864 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[къумукьар]], [[чеченар]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = +7 87247 |почтунин индекс = 368063 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 207 805 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=43.562295&lon=46.584864&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''Адиль-Янгиюрт''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]да авай хуьр. [[Адиль Янгиюрт хуьруьнсовет|«Адиль-Янгиюрт»]] хуьруьнсоветдик акатзава. ==География== Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кьиблединни-рагъакӀидай пата, Аксай цин гьамбарханадин мукьвал, райондин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 15,5 км яргъал ала. ==Тарих== Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине Адил-бег Капланован чилерал кутунвайди я ва тӀварни адан гьуьрметдай эцигнавай (къумукь чӀалай таржумада «Адиль-Янгиюрт» — ''Адилан ЦӀийи хуьр'' лайгьай чӀал я) <ref>[http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9102 Из истории селения Яхсай (Аксай)]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чеченрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине акки-чеченри кутунай ва адан виликан тӀварцӀикай малуматар авач <ref name="Aydayev195">{{книга |автор = |заглавие = «Чеченцы: история и современность» |ответственный = Составление и общая редакция Ю.А. Айдаева |ссылка = |место = Москва |издательство = Мир дому твоему |год = 1996 |том = |страницы = 196-198 |isbn = 5-87553-005-7 }}</ref>. ==Агьалияр== Йисариз килигна Адиль-Янгиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4"|'''Йис''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4"|'''Агьалияр''' | 3 752<ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 3 864 <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}</ref> |} [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав <ref>[https://web.archive.org/web/20130420235643/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt02.html Итоги переписи 2002 г. Бабаюртовский район]</ref>: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:300px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- !Халкь !Кьадар, <br />кас !Пай <br />вири агьалийрикай, % |- |[[къумукьар]] | align="right" | 3 329 | align="right" | 88,7  % |- |[[чеченар]] | align="right" | 346 | align="right" | 9,2 % |- |[[яхулар]] | align="right" | 28 | align="right" | 0,7 % |- |[[аварар]] | align="right" | 25 | align="right" | 0,7 % |- |масабур | align="right" | 24 | align="right" | 0,7 % |- |вири санлай | align="right" | 3 752 | align="right" | 100 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Бабаюрт райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Къумукьрин хуьрер]] [[Категория:Бабаюрт райондин хуьрер]] 0lszg9h2k8pc0x2zupbpjuja3indymi 0 6559 98594 93987 2026-06-18T08:24:49Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98594 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Хамаматюрт |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 43|lat_min = 33|lat_sec = 38 |lon_deg = 46|lon_min = 35|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Бабаюрт район |район таблицада = Бабаюрт район{{!}}Бабаюрт |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Хамаматюрт хуьруьнсовет|«Хамаматюрт»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 4 766 |сиягьдиз къачур йис = 2015 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[къумукьар]], [[даргияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = |почтунин индекс = 368064 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 207 865 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=302 www.odnoselchane.ru] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=43.562295&lon=46.584864&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''Хамаматюрт''' ({{lang-ru|Хамаматюрт}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]да авай хуьр. [[Хамаматюрт хуьруьнсовет|«Хамаматюрт» хуьруьнсовет]]дик акатзава. [[File:ХАМАМАЮРТАН ХЬАЬРК.jpg|thumb|слева|Хамамаюрт]] ==География== Хуьр [[Бабаюрт район]]дин рагъакӀидай пата, [[Терек вацӀ]]ун эрчӀи къерехдал, райондин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 19,5 км яргъал ала. ==Тарих== Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьр царьдин кьушунрин полковник тир Ханмагомед-бег Солтанбекован Аксай иесидин кӀвалер авай чкадал арадал атанвай <ref>[http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9102 Из истории селения Яхсай (Аксай)]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чеченрин версиядив кьурвал, [[XIX виш йис]]уз хуьруьн тӀвар ''Убийхажиотар'' тир ва Терек вацӀун мукьвал, Бабаюрт хуьруьн рагъакӀидай пата алай. Яд акьалтунилай кьулухъ хуьр цӀийи чкадиз тухванай ва тӀвар авайвал амукьнай <ref>[http://www.nazma.se/Blog/page1/2010/10/13/1430ad6e-3767-478f-81e8-d8bf38f3bb17.aspx Блог — топонимия Чечни ]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Агьалияр== Йисариз килигна Хамаматюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4"|'''Йис''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4"|'''Агьалияр''' |4 610<ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 4 682<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}</ref> |{{гзаф хьун1}} 4 870<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf Оценка численности постоянного населения Республики Дагестан на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}</ref> |} [[2015 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4 870 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай [[къумукьар]] я, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав <ref>[https://web.archive.org/web/20130420235643/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt02.html Итоги переписи 2002 г. Бабаюртовский район]</ref>: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:300px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- !Халкь !Кьадар, <br />кас !Вири агьалидин <br />паюникай, % |- |[[къумукьар]] | align="right" | 3 292 | align="right" | 71,4 % |- |[[даргияр]] | align="right" | 875 | align="right" | 19 % |- |[[аварар]] | align="right" | 226 | align="right" | 4,9 % |- |[[чеченар]] | align="right" | 172 | align="right" | 3,7 % |- |[[урусар]] | align="right" | 16 | align="right" | 0,3 % |- |масабур | align="right" | 29 | align="right" | 0,6 % |- |вири санлай | align="right" | 4 610 | align="right" | 100 % |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Бабаюрт райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Къумукьрин хуьрер]] [[Категория:Бабаюрт райондин хуьрер]] 6r8zo7pnzxlaq747lovyq2t4ksiccqr 0 6811 98580 95592 2026-06-18T02:08:25Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98580 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Воскресенское |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Воскресенское}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = lat_deg =54 |lat_min = 7 |lat_sec = 2 |lon_deg =37 |lon_min = 6|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум = |райондин картадин алцум = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Тула вилаят |регион таблицада = Тула вилаят |райондин жуьре = Муниципал район |район = Дубна район |район таблицада = Дубна район{{!}}Дубна |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Воскресенское хуьруьнсовет|«Воскресенское» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |садлагьай тӀвар кьун = 1777 |виликан тӀварар = Тесницкое |майдан = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[урусар]] |динар = [[православиевал|православиевал]] - [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = |DST = |телефондин код = |почтунин индекс = 301150 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 71 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = 70218805001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = }} '''Воскресенское''' — [[Тула вилаят]]дин [[Дубна район]]да авай хуьр. [[Воскресенское хуьруьнсовет|«Воскресенско» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин тек ва кьилин хуьр я. ==География== Хуьр [[Упа]] вацӀал, «Тула-Одоев» авторекьел ала. Райондин юкьвал кьван авай яргъалвал — 12,4 км, вилаятдин юкьвал кьван — 40,5 км я. == Хуьруьн тарих == Садлагьай тӀвар кьун — 1777 йис,<ref>[http://admvoskres.ru/home/79-235-let-voskresenskoe-2012.html 235-летие села отпраздновали жители Воскресенского в этом году.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510195511/http://admvoskres.ru/home/79-235-let-voskresenskoe-2012.html |date=2013-05-10 }}</ref> Тесницкое хуьр яз (чилер-никӀер чара ийидайла). Са арадлай хуьруьз гьа чкадин клисадиз талукь тӀвар Воскресенское гана. Элкъвена къваларив гвай чкаяр Урусовар князрин иесивилик акатзавай тир. [[Урусатдин лукӀвал]] (урус. «крепостное право») гьич авурла, хуьр фад вилик физ гатӀумна. С. Н. Мальцева (1869—1931)гьакимвал авур чӀавуз ада хуьре майишат тухунин хъсанрун кьиле тухузвай тир. Ада хъсан идара ийизвай касдиз, хъсан джиджи (эрекь) чӀугвазвайдаз, тварархъандиз кӀвалахдал ша лагьана. НикӀин кӀвалахни малдарвал менфят авайди хьана. ЦӀуру Урусоврин кӀвалин патав Мальцева къени там, са шумуд майишатдин эцигунар, чӀем хкуддай бицӀи завут, балкӀандин цур гвай пачагьдин хьтин цӀийи кӀвал эцигна. [[Эхен революция]] гатӀумайла Мальцев [[Франция]]диз уьмуьр гьалдайвал хъфена. Адан кӀвачихъ ихьтин эхир гафар гьисабзава: «Вири захъ авай затӀар халкьариз тазва. Чи чӀавар акьалтӀарна». Мальцеван мал-девлетар гьукуматдин иеси тир шеъ хьана, абур «[[Кесибвилин комитетар|кесибвилин комитетриз]]» ([[Урус чӀал|урус.]]"комитеты бедноты")гана. Адан усадьбада хуьруьн идара, са арадлай ирид йисан мектебни чкайрал ацукьна. 1927 йисалай кьульухъ дарамат диде-буба авачир аялар хуьдай кӀвал хьиз кардик кутазвай тир. [[Ватан ЧӀехи дяве]]дин чӀавуз и тешкилат Уралдиз акъудна. 70-лагьай йисарилай кьулухъ усадьба мектеб кӀвалахун патал тайинарна.<ref>[http://admvoskres.ru/history/isto-sela.html История села Воскресенское] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814143001/http://admvoskres.ru/history/isto-sela.html |date=2014-08-14 }}</ref> ==Агьалияр== Хуьре 3 740 (2011 й.) касди уьмуьр гьалзава <ref>[http://travel.imhonet.ru/city/360347/about/ Сельское поселение Воскресенское]</ref>. == КӀелун == * 2008 йисан пахун вацра Воскресенское хуьре вири гилан чӀаварин тӀалабриз кутугай кьуд виш кӀелайдаз жедай цӀийи мектеб ахъана.<ref>[http://newstula.ru/print_37828.html В Дубенском районе Тульской области открылась новая школа.]</ref> * 2014 йисан 15 эхендиз Воскресенское хуьре цӀуру мектеб авай дараматда гилан чӀаварин спорт-зал ахъана.<ref>[http://tnews.tula.net/news/society/v_dubenskom_rayone_otkrylsya_sportzal_kotoryy_ranee_podvel_glavu_rayona/ В Дубенском районе открылся спортзал]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Хуьруьнсовет == Воскресенское са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкь я.<ref>[http://www.bankgorodov.ru/region/settlement.php?id=304215 Сельское поселение Воскресенское]{{Deadlink|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Спорт == Гьар йисуз Воскресенское хуьре «Веденинан лыжня» тӀвар алай фадлай адет хьанвай лыжайрин спортдин акъажунар кьиле тухузвайди я.<ref>[http://www.rbudny.ru/lyzhnya-vedenina-%E2%80%93-2014.html?Itemid=0 «Лыжня Веденина — 2014»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312094658/http://www.rbudny.ru/lyzhnya-vedenina-%E2%80%93-2014.html?Itemid=0 |date=2016-03-12 }}</ref> == КьетӀен чкаяр == * [[Мальцеван усадьба]] (1909 йис)<ref>[http://www.rbudny.ru/lyzhnya-vedenina-%E2%80%93-2014.html?Itemid=0 Фото усадьбы Мальцова в селе Воскресенское, Дубенского района, Тульской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312094658/http://www.rbudny.ru/lyzhnya-vedenina-%E2%80%93-2014.html?Itemid=0 |date=2016-03-12 }}</ref> * [[Христосан Чан Хкунин клиса (Воскресенское хуьр)|Христосан Чан Хкунин клиса]](1825 йис)<ref>[http://sobory.ru/article/?object=13908 Воскресенское. Церковь Воскресения Христова]</ref> == ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр == * [[Веденин, Вячеслав Петрович]] — лыжаярхъан, кьведра Олимпиядин къугъунрин чемпион (1972), кьведра Дуьньядин чемпион (1970); цӀипудра СССГ-дин чемпион.<ref>[http://www.flgr.ru/flgr/legends/1340.html Веденин Вячеслав Петрович]</ref> == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Москва вилаят]] q1833e8thigh07pvqztx3d83q4aa2ru 0 7133 98588 93239 2026-06-18T06:48:38Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98588 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Робин Уильямс |тамам тӀвар = ''Robin Williams'' |шикил = Robin Williams 2011a (2).jpg |кьадар = |къул = Робин Уильямс ''[[Ката 2]]'' премьерадал, 2011 |хьайила ганвай тӀвар = Robin McLaurin Williams |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{дидедиз дата|21|7|1951}} |дидедиз хьайи чка = [[Чикаго]], [[Иллинойс]], [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|11|8|2014}} (63 йиса) |кьиникьин чка = [[Тибурон]], [[Калифорния]], [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]]<ref name="reuters">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2014/08/12/us-people-robinwilliams-idUSKBN0GB28520140812|title=Actor Robin Williams dead at 63 from apparent suicide|date=8/11/2014|publisher=Reuters|lang=en}}</ref> |гьукумат = {{АСШ-дин пайдах}} [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]] |пеше = актер, ван авун, кинопродюссер |карьера = 1977—2014 |буба = Роберт Фицджеральд Уильямс |диде = Лори Уильямс |паб = Валерия Веларди (1978-1988),<br>Марша Грасес (1989—2008),<br> Сюзан Шнайдер (2011-2014) |мукьвади = |пишкешар = «[[Оскар (премия)|Оскар]]» (1998)<br> «[[Къизил глобус]]» (1979, 1988, 1992, 1994, 2005)<br> «[[Эмми]]» (1987, 1988) |сайт =[http://www.robinwilliams.com/ RobinWilliams.com] |жуьреба-жуйре = |commonscat =Robin Williams }} '''Ро́бин Макло́рин Уи́льямс''' ({{lang-en|Robin McLaurin Williams}}; 1951 йисан 21 чиледиз, [[Чикаго]], [[Иллинойс]] — 2014 йисан 11 пахундиз, [[Тибурон (Калифорния)|Тибурон]], [[Калифорния]]) — [[Америкадин Садхьанвай Штатар|америкадин]] актёр ва [[Стендап (жанр)|стэндап-комик]] я. Пудра «[[Оскар (премия)|Оскар]]» премиядин номинант, [[Оскар премия виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай|виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай]], Уильямсди ''«[[Кьегьал Уилл Хантинг]]»'' къугъванвай кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай статуэтка къачуна. ГьакӀни ада кьведра «[[Эмми]]» премия, кьудра «[[Къизил глобус]]» премия, кьведра [[АСШдин Актеррир гильдиядин премия|Актеррин гильдиядин]] премия, вадра «[[Грэмми]]» премия къачуна<ref name="mclaurin">{{cite news|last=Thomas|first=Mike|title=A nose for laughs|work=[[Chicago Sun-Times]]|date=February 24, 2002|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F360C3C1592F9AE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|accessdate=December 14, 2009}}</ref><ref name="mclaurin2">{{cite news|last=McMullen|first=Marion|title=Article: Weekend TV: Star profile. (Features)|publisher=Coventry Evening Telegraph|date=October 5, 2002|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-92577025.html|accessdate=December 14, 2009}}</ref>. «[[Август Раш]]», «[[Кьве виш йиса авай инсан(фильм)|Кьве виш йиса авай инсан]]», «[[Хиялри гьиниз гъизватӀа]]», «[[Чан сагъардай Адамс]]», «[[Миссис Даутфайр]]», «[[Джуманджи(фильм)|Джуманджи]]» ва маса фильмра Робина къугъванвай ролри кьетӀен тӀвар-ван авайвал къачуна<ref>{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/265205|title=В Калифорнии скончался знаменитый голливудский актер Робин Уильямс|publisher=[[Первый канал]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Вири вичин актердин карьерадин къене ада саки 300 кинокартинада «шикилар чӀугвана», эхирдалди кӀвалах акъвазар тавуна<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20140812/1019660183.html|title=Скончался оскароносный американский комедийный актер Робин Уильямс|publisher=[[РИА Новости]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>, до последнего не прекращая работать<ref>{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/social/265228|title=Тысячи людей по всему миру чтут память Робина Уильямса|publisher=[[Первый канал]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. == Уьмуьрдин рехъ == === Жегьил чӀав === 1951-лагьай йисан 21-лагьай чиледиз<ref name="birth">Источники разнятся в указывании даты рождения Уильямса. Так, в книгах-биографиях ''The Life and Humor of Robin Williams: A Biography'' и ''Robin Williams: A Biography'' значится 1952 год. В книге ''The Robin Williams Scrapbook'' указывается 1952 год, как и в ''Encyclopædia Britannica''. Сам Уильямс в интервью от 4 июля 2007 года, говорит о себе как о 55-летнем: «[http://www.canada.com/saskatoonstarphoenix/news/lifestyle/news/lifestyle/story.html?id=8b777192-8e77-464d-b8da-0cb90be40901&k=1045 Marriage 101 with Robin Williams]». Он также сказал, что родился 21 июля 1951 года, в интервью размещённом на фансайте «[http://www.robin-williams.net/interviews/RWF/rwfinterview.php RWF talks with Robin Williams: Proost!]», 25 мая 2008 года.</ref> [[Чикаго]]да Робин Маклорин Уильямс<ref>{{cite web|date=1956-2005|title=Nevada Marriage Index|url=http://www.ancestry.com/}}</ref><ref>The official Michigan social register, 1967, Virginia F. Searcy</ref> вичин дидедиз хьана. Адан буба, Роберт Фицджеральд Уильямс (1906-лагьай йисан 10-лагьай мара — 1987-лагьай йисан 18-лагьай баскӀум), [[Юкьван РагъакӀидайпатан АСШ]]да [[Ford Motors]] компаниядин чӀехибурукай сад тир, диде, Лори Маклорин Уильямс (хзандин тӀвар — Смит, 1922-лагьай йисан 24-лагьай мара — 2001-лагьай йисан 4-лагьай мара), вич [[Нью-Орлеан]]дай тир, [[Миссисипи (штат)|Миссисипи штатдин]] сенаторни губернатор Ансельм Маклориндин птул тир<ref>{{cite news|url=http://articles.sfgate.com/2001-09-08/news/17615883_1_christian-science-elvis-impersonator-modeling |title=Laurie Williams&nbsp;– comedian's mother|work=San Francisco Chronicle |date=8 сентября 2001 |accessdate=25 ноября 2011 |first=Steve |last=Rubenstein}}</ref>, — виликан модель тир<ref name="neworleans">{{cite news|title=If Robin Williams' comedies are inspired by his life no wonder he's been in therapy|work=Sunday Herald|date=March 14, 1999|url=http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/70123882.html?dids=70123882:70123882&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+14%2C+1999&author=&pub=Sunday+Herald&desc=If+Robin+Williams'+comedies+are+inspired+by+his+life+no+wonder+he's+been+in+therapy&pqatl=google|accessdate=14 декабря 2009}}</ref>. Робинан дамарра [[Англиявияр|инглис]], [[Вэлсвияр|вэлсдин]], [[Ирландиявияр|ирландиядин]], [[Шотландиявияр|шотландиядин]], [[Германиявияр|германиядин]], [[Франциявияр|франциядин]] иви авахьзавай тир<ref>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1206619.php/Robin_Williams_talks_about_rehab_and_alcoholism|title=People News|publisher=Monstersandcritics.com|accessdate=30 вентября 2006|accessdate=13 августа 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/anselmjmclaurinl01unit/anselmjmclaurinl01unit_djvu.txt |title=Full text of "Anselm J. McLaurin (late a senator from Mississippi)|publisher=Archive.org |year=1911 |accessdate=25 июля 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=wMoGAQAAIAAJ&q=%22Laura+Elvira+Victoria+Rauch%22&dq=%22Laura+Elvira+Victoria+Rauch%22&hl=en|title=The Official and Statistical Register of the State of Mississippi. Pg. 977|publisher=|date=1908|accessdate=13 августа 2014}}. «Ансельм Маклорин женился в Трентоне, штат Миссисипи, 22 февраля 1870 года на Лауре Эльвире Виктории Раух, дочери Джона Рауха и его жены, Эпсилон Раух, из Трентона, в Америку предки миссис Маклорин по отцу эмигрировали из Германии, а по матери из Англии и Германии.»</ref>. Робиназ кьве тахай стха тир: Роберт Тодд Уильямс (1938-лагьай йисан 14-лагьай кьамуг — 2007-лагьай йисан 14-лагьай пахун) ва Маклорин Смит<ref>{{cite web | last = McLellan | first = Dennis | url = http://www.toadhollow.com/pdf/memorial/ToddLATimesObit.pdf | title = R. Todd Williams, 69; winery founder, comic's brother |work=[[Los Angeles Times]] | date = 18 августа 2007 |accessdate=10 февраля 2008 |format = PDF|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080216091012/http://www.toadhollow.com/pdf/memorial/ToddLATimesObit.pdf|archivedate=2008-02-16}}{{Dead link|date=октябрь 2013}}</ref>. Робиназ [[Епископал клиса]]дин диндин тербия ганва, гьакӀ ятӀани адан диде [[Христианвилин или]]мдин патал алайди тир<ref>{{cite news | last = Gristwood | first = Sarah | title = Bobbin' Robin | url = http://www.chico.mweb.co.za/mg/art/film/9806/980618-robin.html | publisher=Mail & Guardian Online |date=18 июня 1998 |accessdate=26 декабря 2007 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20061004023437/http://www.chico.mweb.co.za/mg/art/film/9806/980618-robin.html |archivedate = 4 октября 2006 |deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web | last = Topel | first = Fred | title = Robin Williams on License to Wed | url = http://www.canmag.com/nw/8218-license-to-wed-robin-williams | publisher=CanMag | date=3 июля 2007 |accessdate=26 декабря 2007}}</ref> (са кьадар чӀавалай Робина «Епископал клисада хьун патал цӀуд себеб» тӀвар алай хъуьруьрдай сиягь акъудна)<ref>{{cite web|url=http://www.saint-augustine.org/_sep02/ef0902b.htm |title=Top 10 Reasons to be an Episcopalian (from the comedian Robin Williams, who is an Episcopalian, on a recent HBO special) – Ebb and Flow , the online newsletter of St. Augustine by the Sea Episcopal Church, Santa Monica, California |publisher=Saint-augustine.org |date=2002 |accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Адан буба [[Детройт]]диз маса кӀвалахал алудунилай кьулухъ, хзан [[Чикаго]]дай [[Блумфилд-Хиллс (Мичиган)|Блумфилд-Хиллс]] ([[Мичиган]] штат) агъашегьерда авай 40 кӀвал авай кӀвализ экъечӀна. Ана Робина Детройтдин округдин йикъан мектебда кӀелиз гатӀумна<ref name="Moore1979">{{cite book|last=Moore|first=Mary Ellen|title=Robin Williams|url=http://books.google.com/books?id=Vs_6tanL6T0C|accessdate=12 августа 2014|date=1 января 1979|publisher=Grosset & Dunlap|isbn=9780448171289}}</ref>. Робинан 16 йис тамам хьайила, адан буба чӀавалай вилик пенсиядиз экъечӀна ва хзандихъ галаз [[Вудакр (Калифорния)|Вудакр]] шегьердиз ([[Марин (округ)|Марин округ]], [[Калифорния]]) яшамишиз хъфена. Ана Робин мукьвал алай Ларкспурда авай Редвуддин юкьван мектебдиз гьахьна. ГьакӀни ада [[Клермонтдин итемрин колледж]]да кӀелзавай тир<ref>October 1982, ''Playboy Magazine''.</ref>. Ара атӀай чӀавуз [[Маринан Колледж]]да театрдин устӀарвилин тарсар къачузвай тир<ref>{{cite web|url=http://www.marin.edu/performingarts/drama/ |title=College of Marin Performing Arts &ndash; Drama Department |publisher=Marin.edu |date= |accessdate=11 августа 2014}}</ref>. Са арадлай, интервьюда, вичикай Робина икӀ лагьана: «зун регъуьвал муьтӀуьгъриз тежер секин аял тир», адахъ галаз санал юкьван мектебда драмадин тарсар къачузвайбуру адакай «виридалайни хъуьруьрдай ругул я»<ref>{{cite web|url=http://radiovesti.ru/article/show/article_id/144428|title=Робин Уильямс. Человек, который осчастливил миллионы, но сам остался несчастным|publisher=[[Вести ФМ]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref> лугьузвай тир. Аял чӀавуз ягьанатрикай кьил къакъажун патал ам чара-чара рекьералди кӀвализ хъфена агакьзавай тир<ref>''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', by Gene N. Landrum, Morgan James Publishing, 2007. ISBN-10: 1600372740, ASIN: B008SLGPFW, p. 30</ref>, хъуьруьн гъун ва фикир чӀугун патал Робина дидедиз хкетӀар ахъайзавай тир<ref> ''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', p. 30</ref>. Саки вири мажал авай чӀав ада кьилдивиле чӀехи кӀвале тухузвай тир. «Аял чӀавуз захъ кьилди сад тир галайди, зи кьилди сад тир кӀили (дуст) зи хиялар тир»<ref>''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', p. 30</ref>. Са кьадар чӀавалай Уильямсди, я адан бубадихъ, я адан дидедихъ адаз тербия гун патал мажал авачир гъиляй ам кӀвалин къуллугъчийриз «заминвиле» вугузвай тир, лагьана<ref>''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', p. 31</ref>. 1973-лагьай йисуз Робин [[Джульярд мектеб]]диз кьабулнава. [[Джон Хаусман]]ан регьбервилик драмадин устӀарвал кӀелун патал Уильямс [[Нью-Йорк]]диз хъфена. КӀелунин кӀватӀалдик 20 студент акатзавай тир, абурун арада [[Кристофер Рив]]ни авай тир<ref name="reeve">{{Cite book | last = Reeve | first = Christopher | title = Still Me | publisher=Random House |location=New York | year = 1998 | isbn = 978-0-679-45235-5| pages = 167–172}}</ref>. КӀелунин чӀаван къене ада йифен клубра хъвер къведай программаяр къалурзавай тир, гьакӀни официантвиле кӀвалахзавай тир<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1886003|title=Знаменитый актер найден мертвым в своем доме: полиция предполагает самоубийство|publisher=[[Вести.ру]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. 1976-лагьай йисуз<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1991/05/18/nyregion/commencements-for-juilliard-ex-student-hams-it-up.html|title=For Juilliard, Ex-Student Hams It Up|date=18 мая 1991|work=New York Times|accessdate=12 августа 2014}}</ref> Мектеб акьалтӀдилай кьулухъ ам [[Лос-Анджелес]]диз экъечӀна. Гьана ада са шумуд телешоуда вичин экъечӀунар къалурна<ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/info/1375285|title=Американский актер Робин Уильямс. Биография|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Гуьгъуьнлай, адан муаллим Джим Данна лагьана: «сценадал ам кукӀваллаз авай тир, адаз сергьятар авачир. Ахпа ада чна колледжда къалурзавай пьесар алава ийизиз эгечӀна. Гьа чӀавуз адан талантдин чун гъавурда акьуна. Адавай гьар гьи чкадал хьайитӀани, гьар гьи роляр хьайитӀани ва гьар гьи шартӀарра хьайитӀани къугъваз жезва»<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1887025|title=Робин Уильямс ушел на пике карьеры|publisher=[[Вести.ру]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. === Яратмишун === Актердин сифтени-сифте сценадал арадал акъатунар 1970-лагьай йисарин сифте паюниз талукь я. Робина стенд-ап-камеди-шоудин жанрда гатӀумзавай тир. Вичин садлагьай экъечӀун «[[Holy City Zoo]]» клубда хьана<ref name=Zehme>Zehme, Bill. ''Rolling Stone'', February 25, 1988 pp. 29-32</ref>. Са кьадар чӀавалай Робина ахъазвай тир «заз наркотики ва бахтлувал вучар ятӀа чир хьана» ва «чи чӀаван виридалайни чӀехи акьул авай ксар чеб гьикӀ кьацӀурнаватӀа заз акуна»<ref name=Maslon/>. [[Лос-Анджелес]]диз куьч хьайидалай кьулухъ, Робина чара-чара клубра экъечӀунар ийиз давамарна, гьа гьисабдик «Comedy Club»-дани. Телепродюссер [[Джордж Шлаттер]]диз Робина къалурзавай тамашаяр хуш хьана ва адан талант килигна кьатӀуз хьана. Гьавиляй Шлаттерди мад цӀийиз арадал гъанвай «Laugh-in» шоуда иштираквал авун патал Уильямсдиз эверна. Садлагьай эфир 1977-лагьай йисан эхирда хьана, ам Робинан ТВ-дебют тир<ref name=Maslon/>. Амма шоу цӀийи хъийиз хьаначир. Уильямсди «The Roxy», «The Improv»<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FH7crqRvhhc&list=WL&index=2|title=Young Robin Williams at the Los Angeles Improv, 1977|publisher=[[Youtube]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref> ва маса комедиядин клубра вичин тамашаяр къалуриз давамарна. И экъечӀунри Робиназ вичин импровизациядин бажарагъвилерин хцивал хуьз куьмекарна<ref name=Maslon/><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=LsIh5z7oYyY&t=2m25s|title=Robin Williams at the Roxy, 1978|publisher=[[Youtube]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref>. 1978-лагьай йисуз Уильямс яргъалди амукь тийир «[[Ричард Прайоран Шоу]]дин» актеррин ибаратдик квай. Робина са яб акалунда иштараквал авуна. Ана авай сериалар акъуддайбур Робинакай таъсир хьана<ref>{{cite web|title=Robin Williams Biography|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/robin-williams.html|publisher=Biography Channel|accessdate=27 сентября 2012}}</ref> — сад лагьай чка кьунин чкадал, Уильямсди вири и чӀаван къене кьилел акъвазнавай тир. Яб акалунин нетижада Робиназ «[[Бахт авай йикъар]]» сериалдиз эверна. Робина 5-лагьай сезондин са шумуд серияда чара планетадай тир Моркдин<ref name="actors">{{cite episode | title = Robin Williams | series = Inside the Actors Studio | season = 7 | number = 710 | airdate = June 10, 2001 | network = Bravo | url = http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Robin_Williams | credits = James Lipton (host)}}</ref> роль къугъвана. Килигунин агалкьунрилай кьулухъ кьилди Робин Уильямсдин патахъай дибвилин сериалдикай шоу-чхел «[[Морк ва Минди]]» авуна<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2014/08/140812_v_robin_williams.shtml|title=Робин Уильямс - кумир нескольких поколений|publisher=[[BBC Russian]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Робина Чилиз чкадин уьмуьр чирун патал Орк планетадай атанвай Моркдин къугъваз давамарна. 1979-лагьай йисан 12-лагьай ибнедиз «Time» журналдин (АСШдин кӀвенкӀве аваз фидай цӀийи чавар (хабарар) гудай журнал) вилик чинал акъатнавай Робинан шикил — сериалди жагъай агалкьунрин символ я.<ref>{{cite web |url=http://content.time.com/time/covers/0,16641,19790312,00.html|title=Robin Williams - March 12, 1979|year=2014|accessdate=12 августа 2014|work=[[Time (журнал)|Time]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/3102046/robin-williams-dead-hollywood-television-movies/|title=How Robin Williams Went From Unknown To Star in 5 Months|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|date=12 марта 1979|accessdate=13 августа 2014}}</ref> 1982-лагьай йисуз шоу агална, гьа чӀавалди Уильямсдикай тӀвар-ван авай актер хьанва. Адан суьретарни шикилар плакатрал, нагьаррин кьватийрал ва маса затӀарал алай тир<ref>{{cite web|title=Mork & Mindy|url=http://www.retrojunk.com/article/show/2981/mork-mindy|website=retrojunk.com|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. ЧӀехи кинода Уильямсдин дебют 1977-лагьай йисуз<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20140812/1019662325.html|title=Биография актера Робина Уильямса|publisher=[[РИА Новости]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref> хьана — жизви аквадай адвокатдин роль «Заз айнаяр герек жедалди, завай и кар ийиз жедани?» фильмда<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/7965/Can-I-Do-It-Till-I-Need-Glasses-/overview|title=Can I Do It... Till I Need Glasses? (1977)|publisher=[[The Los Angeles Times]]|date=|accessdate=13 августа 2014}}</ref>. Са шумуд эпизод тир ролрилай кьулухъ ада [[Роберт Олтмен]]ан «Попай» фильмда кьилин рол къугъвана — шпинатдал рикӀ алай гьуьлуьхъан Попай. Ам адан садлагьай халисдаказ рикӀел аламукьдай роль хьана<ref name="EBERT">{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/mzs/robin-williams-died-2014-63-possible-suicide|title=A constant quality: Robin Williams, 1951-2014|publisher=[[RogerEbert.com]]|date=11 августа 2014|accessdate=18 августа 2014}}</ref>. Кинокритик [[Роджер Эберт|Роджер Эбертди|]], михьиз чӀалахъардай вилер чапрас, патахъ хъвер квай Уильямсди и фильм Олтменан музыкадин комедия жанрдин виридалайни чӀехи хазинадив элкъуьруниз куьмек авуна, лугьузвай тир<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/popeye-1980|title=Popeye (1980)|publisher=[[RogerEbert.com]]|date=1 января 1980|accessdate=18 августа 2014}}</ref>. Фильм килигдайбурун арада зурба агалкьун аваз тир. Месэла, бюджет 20 млн<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0081353/|title=Popeye(1980)|publisher=[[Internet Movie Database]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref> АСШдин доллар тир, гьа чӀавуз кӀватӀнавай пулар — 49 млндилай<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=popeye.htm|title=Popeye(1980)|publisher=[[Box Office Mojo]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref> 60 млндал кьван<ref name=survivor>{{cite book | last=O'Brien | first=Daniel | title=Robert Altman: Hollywood Survivor | isbn=0-8264-0791-9 | year=1995 | accessdate=2010-05-11 | location=New York | publisher=Continuum}}</ref> млн АСШдин хьана. 1987-лагьай йисуз ада [[Левинсон, Барри|Барри Левинсонан]] «Экуьнин хийирар, Вьетнам» фильмда диджейдин роль къугъвана. Адан нетижада Уильямсдихъ тӀвар-ван авайвал хьанва, гьакӀни ада «[[Оскар]]диз» номинация къачунва. 1991-лагьай йисуз Робин Уильямсди диснейдин «[[Аладдин]]» мультфильмда джиннан ван авуна. Гуьгъуьнлай ада мультфильмдин пудлагьай паюна мад джинан ван авуна (кьведлагьай паюнани мультсериалда адан чкадал [[Ден Кастелланета]] тир). Ролрин чӀехи пай Робина комедийра къугъвана. «[[Оскар]]диз» кьве номинация адаз муаллимдин ролди [[Кьейи шаирин жемят]] (1989) фильмдани дилидан ролди [[Гъетерхъан тир Пачагь]] (1991) фильмда гъанва. 1998-лагьай йисуз ам кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай «Оскар» гвай кас хьана. Адаз статуэтка «[[Кьегьал Уилл Хантинг]]» фильмда психопатан роль къугъунин патахъай гана. 1991-лагьай йисуз [[Айзек Азимов]]ан эсердал эцигнавай «Кьве виш йиса авай инсан» тӀвар алай фильмда кьилин роль къугъвана. Ада инсан жез кӀанзавай роботан роль къугъвана. === Кьилдин уьмуьр === ==== Хзанни аялар ==== 1976-лагьай йисуз [[Сан-Франциско]]да модель ва актриса Валерия Велардидал гьалтна. Гьа чӀавуз Робина мукьан (чкадин) тавернада барменвиле кӀвалахзавай тир. 1978-лагьай йисан 4-лагьай кьамугдиз абур паб-гъуьл хьана<ref>{{cite magazine |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20098328,00.html |title=A Comic's Crisis of the Heart |date=22 февраля 1988 |magazine=[[People (журнал)|People]] |first=Brad |last=Darrach |accessdate=13 августа 2014}}</ref>. 1983-лагьай йисуз Валерияди адаз хва Закари Тим Вилиамс хана. 1984-лагьай йисуз Вилиамс официантка Мишел Тиш Картердихъ галаз некягь алачиз хьайи алакъадик квай тир<ref>{{cite news |last=Hoffman |first=Jan |title=The Sexes; Pillow Talk |url=http://www.nytimes.com/1992/08/09/style/the-sexes-pillow-talk.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=9 августа 1992 |accessdate=21 августа 2014}}</ref><ref name=TVGuide>{{cite magazine |last=Hochman |first=David |title=Still Crazy: Years after Morak and Buffy, Robin Williams and Sarah Michelle Gellar hope to rope us in with a new sitcom |magazine=[[TV Guide]] |date=9 сентября 2013 |pages=16–19 |issn=0039-8543}}</ref>. 1988-лагьай йисуз санал тухванвай 10 йисалай кьулухъ Вилиамс ва Веларди чара хьана<ref>{{cite news |last1=Massarelle |first1=Linda |last2=Berg |first2=Emmett |last3=Golding |first3=Bruce |title=Robin Williams' divorces left the star strapped for cash |url=http://nypost.com/2014/08/12/robin-williams-divorces-left-the-star-strapped-for-cash/ |accessdate=21 августа 2014 |newspaper=New York Post |date=12 августа 2014}}</ref>.. 1989-лагьай йисан 30-лагьай апрелдиз Робина Закаридихъ гелкъведайди Марше Гарсес вичиз паб яз къачуна. Гьа чӀавуз ам Вилиамсан аял руфуна аваз авай тир. Гьа эвленмишвиле адаз кьве аял хьана: руш Зелда Рей (1989-лагьай йисуз хьайиди) ва хва Коди Аллен (1991-лагьай йисуз хьайиди). 2008-лагьай йисан ибнедиз, сад-садав акьалтӀай такьурвал шагьид яз къалурна, Гарсеса чара хьуниз арза гана<ref name=TVGuide/><ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/03/26/DD7AVQHPA.DTL&tsp=1 |title=Robin Williams' wife files for divorce after nearly 19 years |first=Leah |last=Garchik |date=27 марта 2008 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]]|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080329231846/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/03/26/DD7AVQHPA.DTL&tsp=1|archivedate=2008-03-29|deadlink=404}}{{Dead link|date=Октябрь 2013}}</ref>.. Официал рекьелди Робин пудлагьай гъилера 2011-лагьай йисан 23-лагьай баскӀумдиз эвленмиш хьана. Адан цӀийи паб Суьзен Шнайдер графикадин дизайнер тир. Церемония [[Калифорния]] штатдин Сент-Гьелен шегьерда тухвана<ref>{{cite magazine |url=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/robin-williams-weds-20112410 |title=Robin Williams Weds! |first=Justin |last=Ravitz |date=24 октября 2011 |magazine=[[US Weekly]]|accessdate=21 августа 2014 }}</ref>. Вилиамсдин фикирдалди, а цӀийи рафтарвилери вичиз депрессийрикай хкатиз куьмек гана кӀанзавай тир<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2014/08/12/williams/|title=Великий комик не пережил депрессии. 11 августа в Калифорнии найден мертвым знаменитый актёр Робин Уильямс|publisher=[[Lenta.ru]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Гъуьлни паб Сан-Франциско шегьердин Сеа-Клифф лугьудай районда яшамишзавай тир<ref name=TVGuide/><ref>{{cite web|url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/08/11/robin-williams-found-dead-in-tiburon-home-of-apparent-suicide/|title=Robin Williams Found Dead In Tiburon Home Of Apparent Suicide|publisher=[[CBS Local. San Francisco]]|date=11 августа 2014|accessdate=26 августа 2014}}</ref>. ==== КӀилияр ==== [[Джулиард мектеб]]да кӀелдайла Вилиамсни Кристофер Рив кӀилияр хьана. 1995-лагьай йисуз бахтсуз дуьшуьш хьайидалай кьулухъ (Рив балкӀандалай аватунин гъиляй фалужди ягъна) абур мадни кӀевиз кӀилияр хъхьана. Вилиамсди мукьвал-мукьвал адал кьил чӀугвазвай тир, хъуьруьрзвай тир, адан рикӀ кӀеви ийизвай тир, гьатта чӀехи депрессиядикай хкудна. 62-лагьай «Къизил глобусар» вугунин церемонияда Вилиамсди адаз [[Сесил Б. Де Миллан премия]] талукьарна. ГьакӀни ада Christopher and Dana Reeve Foundation лугьудай хзандин фондунин Директоррин шурадин уртах хьана ва кӀилидин кӀапӀалдин пад хуьзвай тир. И кардин гъиляй садакьайрин кьадар лап чӀехи хьана. Кристофер Риван медицинадин страховка акьалтӀарайдалай кьулухъ Вилиамсди адаз вири герек тир пулар гана. Кристофер Рив 2004-лагьай йисуз рагьметдиз фена. ГьакӀни, Риван хендеда, Дана, 2006-лагьай йисуз кьейидайлай кьулухъ, Вилиамсди абурун 14 йиса авай хва Вилиямдиз вири патарихъай куьмек гана. [[Файл:Robin Williams Walk of Fame.jpg|thumb|220px|right|Робин Уильямсдин гъед [[Голливуддин «Баркаллувилин аллея»|Голливуддин «Баркаллувилин аллеядал»]]]] === Кьиникь === 2014-лагьай йисан 11-лагьай пахундиз 11:55 (чкадин чӀав) Уильямс вичин кӀвале [[Тибурон (Калифорния)|Тибурон]] шегьерда ([[Калифорния]]) вич-вичел алачир гьалда жагъанва. 12:02-диз кьиникь тестикь хьанва.<ref name="NYT-20140811">{{cite news |last = Itzkoff |first = Dave |last2 = Fitzsimmons |first2 = Emma G. |title = Robin Williams, Oscar-Winning Comedian, Dies at 63 |url = http://www.nytimes.com/2014/08/12/movies/robin-williams-oscar-winning-comedian-dies-at-63.html |date = August 11, 2014 |work = [[New York Times]] |accessdate = August 11, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.hollywoodreporter.com/news/robin-williams-dies-suspected-suicide-724724 |title = Robin Williams Dies of Suspected Suicide |date = August 11, 2014 |work = [[The Hollywood Reporter]] |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> [[Марин (округ)|Марин]] округдин шерифди Уильямсдин кьиникьин мумкин тир себеб [[асфиксия]] (нефес кьун) ятӀа малумат гана.<ref>{{cite web |url = http://variety.com/2014/film/news/robin-williams-found-dead-in-possible-suicide-1201280386/ |title = Robin Williams Found Dead in Possible Suicide |date = August 11, 2014 |publisher = [[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate = August 11, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.thedenverchannel.com/entertainment/actor-robin-williams-found-dead |title = Robin Williams dead |date = August 11, 2014 |publisher = Denver. Channel| |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> Амма кьиникьин акьалтӀдай себеб кьилди са 12-лагьай пахундиз хьна кӀандай суддини медицинадин экспертизани токсикологиядин тест авурдалай кьулухъ жагъиз жеда<ref name=marin_county>{{cite web |url = http://big.assets.huffingtonpost.com/robinwilliamsdead.pdf |website = Huffington Post |publisher = Marin County Sheriff's Office, Coroner Division |title = Investigation into Death of Actor Robin Williams |date = August 11, 2014 |accessdate = August 12, 2014 }}</ref>. Уильямсдиз ичкидихъни наркотикрихъ галаз проблемар авай тир. Са вацран идалай вилик [[Линдстром (шегьер, Миннесота)|Линдстром шегьерда (Миннесота)]] реабилитациядин юкьва «эрекь хъван тийир гьал хуьнуьхин» патахъай программа тухвана.<ref>{{cite web|title=Robin Williams in Rehab to Maintain Sobriety|url=http://www.tmz.com/2014/07/01/robin-williams-actor-rehab-photo-rehab-drugs-alcohol/|website=TMZ|accessdate=August 12, 2014|date=July 1, 2014}}</ref> Актердин кьилдин публицистди Уильямсди «четин депрессиядихъ женг чӀугвазвай тиртӀа» малумат гана, амма ада жува-жув кьиникай гузвай малуматар тестикьарнач.<ref>{{cite web |last1 = Sperling |first1 = Nicole |title = Robin Williams dead at 63 |url = http://insidemovies.ew.com/2014/08/11/robin-williams-dead-at-63/ |website = [[Entertainment Weekly]] |publisher = Entertainment Weekly Inc |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> Робинан папа Сьюзэн Шнайдерди лагьана: «Зун зи гъуьлни рикӀин кӀили галачиз амукьна, дуьнья — виридалайни рикӀ алай артистрикай сад ва лап хъсан инсан. Зи рикӀ атӀана».<ref>{{cite news |url = http://www.nbcnewyork.com/entertainment/entertainment-news/Marin-County-Sheriffs-Office-Investigating-Death-of-Actor-Robin-Williams-270820641.html |title = Robin Williams Dead in Suspected Suicide: Coroner |date = August 11, 2014 |publisher = NBC New York |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> Пара тӀвар-ван ван инсанри, адан дуст комик [[Стив Мартин]] кваз, Робин Уильямсдиз гьурмет авуна. Стив Мартина твиттерда кхьена: «Робин Уильямсдин — халис, рикӀивай тир инсандин, кьетӀен чӀехи талантдин, сценадихъай зи сакарвидин — кьиникьдивай заз кӀевиз таъсир тийиз жезвачир».<ref>{{Cite web |url = https://twitter.com/SteveMartinToGo/status/498971366050107392 |title = Tweet by Steve Martin |date = Augaust 11, 2014 |accessdate = August 11, 2014 |website = Twitter |publisher = Twitter |last = Martin |first = Steve }}</ref><ref>{{cite web |url = http://m.etonline.com/news/149663_robin_williams_dies_at_63_steve_martin_morgan_freeman_mara_wilson_and_more_react/index.html |title = Robin Williams Dies at 63: Steve Martin, Kathy Griffin, Miley Cyrus and More React |date = August 11, 2014 |publisher = Entertainment Tonight |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> [[АСШдин Президент]] [[Барак Обама]]ди Робин Уильямсдикай лагьана «и жуьредин ксар мад авач» ва «ам инсанрин руьгьдин гьар бицӀи паюник кянвай кас я».<ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/barack-obama-robin-williams-touched-every-element-of-the-human-spirit-2014-8|title=Barack Obama: Robin Williams Touched 'Every Element Of The Human Spirit' - Business Insider|date=August 11, 2014|work=[[Business Insider]]|accessdate=12 August 2014}}</ref> === Жемятдин реакция === {{цитата|автор = [[Стивен Спилберг]]|Робин комедиядин марфад тӀурфан тир, чи хъверни адан пад кьазвай — цавун ван.}} {{цитата|автор = [[Джон Траволта]]|Робиндилай тӀвар михьи инсандал зун мад гьалтнач. Адан везифа, артистан хьиз, виридан гуьгьуьлар хкажун, инсанар бахтлу авун. Адаз чун вири кӀанзавай тир, чазни ам кӀанзавай тир}} <ref name="повага">[http://www.kino-teatr.ua/uk/articles/on-delal-mir-luchshe-proschanie-s-robinom-uilyamsom-3969 Прощання з Робіном Вільямсом]</ref> == Фильмография == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Йис ! style="background:#B0C4DE;" | Фильм ! style="background:#B0C4DE;" | ТӀварцӀин чешне ! style="background:#B0C4DE;" | Роль |- |- |1977 |[[Заз айнаяр герек жедалди, завай и кар ийиз жедани?]] |''[[:en:Can I Do It 'Till I Need Glasses?|Can I Do It 'Till I Need Glasses?]]'' |''тӀазвай сарар авай адвокат / инсан'' — дебют кинода |- |1980 |[[Попай (фильм)|Попай]] |''Popeye '' |''Попай'' |- |1982 |[[Дуьнья Гарпдив кьурвал]] |''The World According to Garp'' |''Гарп'' |- |1983 |[[Сагъдиз амукьунин мектеб (фильм, 1983)|Сагъдиз амукьунин мектеб]] |''[[:en:The Survivors (1983 film)|The Survivors]]'' |''Дональд Куинелл'' |- |1984 |[[Гудзондал алай Москва]] |''Moscow on the Hudson'' |''Владимир Иванов'' |- |rowspan="3"|1986 |[[Клуб «Женнет»]] |''Club Paradise'' |''Джек Моникер'' |- |[[Виридалайни хъсан чӀавар]] |''The Best of Times'' |''Джек Данди'' |- |[[Югъ кьун]] |''Seize The Day'' |''Томми Вильгельм'' |- |1987 |[[Экуьнин хийирар, Вьетнам]] |''Good Morning, Vietnam '' |''Эдриан Кронауэр'' |- |rowspan="3"|1988 |[[Барона Мюнхгаузендин кьилел атай вакъиаяр (фильм)|Барона Мюнхгаузендин кьилел атай вакъиаяр]] |''The Adventures of Baron Munchausen'' |''король Луны'' |- |[[Лап хъсан гъуьл-пабвилин портрет]] |''Portrait of a White Marriage'' |''продавец кондиционеров'' |- |[[Къуьрен япар: Пекос Билл]] |''Rabbit Ears: Pecos Bill'' |кьиса ахъайзавайди (ван авун) |- |rowspan="2"|1989 |[[Кьейи шаиррин жемят]] |''Dead Poets Society'' |''Джон Китинг'' |- |[[Зун Голливуддай я]] |''I’m from Hollywood'' |[[камео]] |- |rowspan="3"|1990 |[[Кадиллакдавай инсан]] |''Cadillac Man'' |''Джой О’Брайен'' |- |[[Ахваррай аватун (фильм, 1990)|Ахваррай аватун]] |''Awakenings'' |''духтур Малкольм Сэйер'' |- |[[Аламатрин Уьлкведиз хтун]] |''Back to Neverland'' |[[камео]] |- |rowspan="4"|1991 |[[Мад кьин]] |''Dead Again'' |'' духтур Кози Карлайл'' |- |[[Пачагь-гъетерхъан (фильм)|Пачагь-гъетерхъан]] |''The Fisher King'' |''Пэрри'' |- |[[Капитан Крюк (фильм)|Капитан Крюк]] |''Hook'' |''Питер Беннинг (чӀехи [[Питер Пэн (персонаж)|Питер Пэн]])'' |- |[[Къуьрен япар: Дурак и Летучий корабль]] |''Rabbit Ears: The Fool and the Flying Ship'' |''кьиса ахъайзавайди (ван авун)'' |- |rowspan="5"|1992 |[[Къугъунар (фильм)|Къугъунар]] |''Toys'' |''Лесли Зиво'' |- |[[Аладдин (мультфильм, 1992)|Аладдин]] |''Aladdin'' |''Джинн / маса гудайди (ван авун)'' |- |[[Хронометрист]] |''[[:en:The Timekeeper|The Timekeeper]]'' |''Хронометрист'' |- |[[Къижийрин дугун: Эхиримжи тропикрин там]] |''FernGully: The Last Rainforest'' |''Бетти Кода (ван)'' |- |[[Клоун Шейкс]] |''Shakes The Clown'' |''Марти Фромэдж'' |- |1993 ||[[Миссис Даутфайр (фильм)|Миссис Даутфайр]] |''Mrs. Doubtfire '' |''Дэниэл Хиллард / Миссис Даутфайр'' |- |rowspan="2"|1994 |[[Инсан хьун (фильм, 1993)|Инсан хьун]] |''Being Human'' |''Гектор'' |- |[[Духтур Севсдин жагъурунар]] |''[[:en:In Search of Dr. Seuss|In Search of Dr. Seuss]]'' |''буба'' |- |rowspan="3"|1995 |[[Джуманджи (фильм)|Джуманджи]] |''Jumanji'' |''Алан Пэрриш'' |- |[[Вонг Фу, вири крарин патахъай сагърай! Джули Ньюмар (фильм)|Вонг Фу, вири крарин патахъай сагърай! Джули Ньюмар]] |''To Wong Foo Thanks for Everything, Julie Newmar'' |''Джон Джейкоб Джинглхеймер Шмидт'' |- |[[КӀуьд варз (фильм, 1995)|КӀуьд варз]] |''Nine months'' |''духтур Косевич'' |- |rowspan="5"|1996 |[[Гамлет (фильм, 1996)|Гамлет]] |''Hamlet'' |''Озрик'' |- |[[Чинебан агент (фильм, 1996)|Чинебан агент]] |''The Secret Agent'' |''«Профессор»'' |- |[[Джек (фильм)|Джек]] |''Jack'' |''Джек Пауэлл'' |- |[[НуькӀрен патал кьефес]] |''The Birdcage'' |''Арманд Голдман'' |- |[[Аладдинни къачагърин пачагь]] |''Aladdin and the King of Thieves'' |''Джинн (ван)'' |- |rowspan="4"|1997 |[[Кьегьал тир Уилл Хантинг]] |''Good Will Hunting'' |''Шон Магуайр'' |- |[[Флаббер]] |''Flubber'' |''профессор Филип Брайнард'' |- |[[Гарри чукӀурун]] |''Deconstructing Harry'' |''Мел'' |- |[[Бубад югъ (фильм)|Бубад югъ]] |''Fathers' Day'' |''Дэйл Патли'' |- |rowspan="3"|1998 |[[Чан сагъардай Адамс (фильм)|Чан сагъардай Адамс]] |''Patch Adams'' |''[[Адамс, Хантер|Хантер Адамс]]'' |- |[[Хиялри гьиниз гъизватӀа]] |''What Dreams May Come'' |''Крис Нильсен'' |- |[[Къагьбе папан кефинин межлис]] |''[[:en:Junket Whore|Junket Whore]]'' |[[камео]] |- |rowspan="2"|1999 |[[Кьве виш йиса авай инсан (фильм)|Кьве виш йиса авай инсан]] |''Bicentennial Man'' |''Эндрю Мартин'' |- |[[Якоб-тапархъан]] |''Jakob the Liar'' |''Якоб Хейм / Кьиса ахъайзавайди'' |- |2000 |[[Жув кьиле тухунин тегьер]] |''[[:en:Model Behavior|Model Behavior]]'' |''Фэйрмайн'' |- |2001 |[[ТӀебии тушир акьул (фильм)|ТӀебии тушир акьул]] |''A.I. Artificial Intelligence'' |''Духтур Ноу (ван авун)'' |- |rowspan="4"|2002 |[[Ратлз 2]] |''[[:en:The Rutles 2: Can't Buy Me Lunch|The Rutles 2: Can’t Buy Me Lunch]]'' |''Ханс Хёнки'' |- |[[Ахвар татун (фильм, 2002)|Ахвар татун]] |''Insomnia'' |''Вальтер Финч'' |- |[[Смучи рекьин]] |''Death to Smoochy'' |''Рандольф «Яргъируш» Смайли'' |- |[[Шикил ягъун са сятдиз (фильм)|Шикил ягъун са сятдиз]] |''One Hour Photo'' |''Сэймур «Сэй» Пэрриш'' |- |rowspan="3"|2004 |[[Ноэль (фильм)|Ноэль]] |''Noel'' |''Чарли Бойд'' |- |[[Алатай чӀаварин сирер]] |''House of D'' |''Папа'' |- |[[АкьалтӀай монтаж (фильм, 2004)|АкьалтӀай монтаж]] |''The Final Cut'' |''Алан Хэкмэн'' |- |rowspan="3"|2005 |[[ЧӀехи лацу хиве гьатнавайди]] |''The Big White'' |''Пол Барнелл'' |- |[[Аристократар (фильм)|Аристократар]] |''The Aristocrats'' |''[[камео]]'' |- |[[Роботар (мультфильм)|Роботар]] |''Robots'' |''Тормоз'' |- |rowspan="6"|2006 |[[Йисан инсан (фильм)|Йисан инсан]] |''Man of the Year'' |''Том Доббс'' |- |[[Йиф музейда (фильм)|Йиф музейда]] |''Night at the Museum'' |''[[Рузвельт, Теодор|Теодор Рузвельт]]'' |- |[[Ката (фильм)|Ката]] |''Happy feet'' |''Рамон / Ловелас (ван)'' |- |[[Винел пад къачурди (фильм, 2006)|Винел пад къачурди]] |''[[:en:Everyone's Hero|Everyone’s Hero]]'' |''Наполеон Кросс'' |- |[[Чархараллай кӀамайд кӀвал]] |''RV'' |''Боб Монро'' |- |[[Йифен яб гузвайди]] |''The Night Listener'' |''Габриэль Нун'' |- |rowspan="2"|2007 |[[Гъуьл-пабвилиз лицензия]] |''License to Wed'' |''Реверенд Франк'' |- |[[Август Раш (фильм)|Август Раш]] |''August Rush'' |''Максвел «Колдун» Уолес'' |- |rowspan="4"|2009 |[[Йиф музейда 2]] |''Night at the Museum: Battle of the Smithsonian'' |''Теодор Рузвельт'' |- |[[Дуьньяда виридалайни кьетӀен чӀехи буба (фильм)|Дуьньяда виридалайни кьетӀен чӀехи буба]] |''World’s Greatest Dad'' |''Лэнс Клейтон'' |- |[[Психоаналитик (фильм)|Психоаналитик]] |''Shrink'' |''Джек Холден'' |- |[[Са гьалда тухванвай рухсат]] |''Old Dogs'' |''Дэн Райбёрн'' |- |rowspan="2"|2011 |[[Ката 2]] |''Happy Feet Two'' |''Рамон / Ловелас (ван авун)'' |- |[[Чапла патан сцена]] |''[[:en:Stage Left (film)|Stage Left]]'' |[[камео]] |- |2012 |[[Луи (телесериал)|Луи]] |''Louie'' |''[[камео]] (эпизод «Barney/Never»)'' |- |rowspan="3"|2013 |[[ЧӀехи мехъер]] |''The Big Wedding'' |''буба Монайвэн'' |- |[[КӀанивилин чин]] |''[[:en:The Face of Love (film)|The Face of Love]]'' |''Роджер'' |- |[[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]] |''The Butler'' |''[[Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэр]]'' |- |rowspan="4"|2014 |[[Бульвар (фильм, 2014|Бульвар]] |''[[:en:Boulevard (film)|Boulevard]]'' |''Нолан Мак'' |- |[[И пакамахъ Нью-Йоркда]] |''The Angriest Man in Brooklyn'' |''Генри Элтман'' |- |[[Это, блин, рождественское чудо]] |''[[:en:Merry Friggin' Christmas|Merry Friggin' Christmas]]'' |''Митч'' |- |[[Йиф музейда 3]] |''Night at the Museum 3'' |''Теодор Рузвельт'' |- |2015 |[[Вири ваз кӀандайвал жеда]] |''[[:en:Absolutely Anything|Absolutely Anything]]'' |''«Дэннис» лакӀаб алай кицӀ (ван авун)'' |- |} === Телесериалар === * 1977 — Шоу [[Прайор, Ричард|Ричарда Прайора]] / ''[[:en:The Richard Pryor Show|The Richard Pryor Show]]'' * 1977 — [[Муьжуьд акъакьзава]] / ''[[:en:Eight Is Enough|Eight Is Enough]]' * 1978 — [[Америка къе]] / ''[[:en:America 2-Night|America 2-Night]]'' — ''Ясон Шин'' * 1978—1979 — [[Бахт авай йикъар (телесериал)|Бахт авай йикъар]] / ''Happy Days'' — ''Морк'' * 1978—1982 — [[Моркни Минди (телесериал)|Моркни Минди]] / ''Mork and Mindy'' — ''Морк'' * 1979 — [[Лап садлагьана]] / ''[[:en:Out of the Blue (1979 TV series)|Out of the Blue]]'' — ''Морк'' * 1982 — [[Суьгьурдин кьисайрин театр]] / ''[[:en:Faerie Tale Theatre|Faerie Tale Theatre]]'' — ''къиб / пачагьдин хва Робин'' * 1994 — [[«Тажуб ийидай хел» сериалдин серийрин сиягь(1993—1999)|Сериал «Тажуб ийидай хел», 10-лагьай серия]] / ''Bop Gun'' — ''Роберт Эллисон'' * [[Дустар (телесериал)|Дустар]] / ''Friends'' (эвернавай гъед) * [[Уилфред (телесериал)|Уилфред]] / ''Wilfred'' (эвернавай гъед) * [[Дилибур (телесериал)|Дилибур]] / ''The Crazy Ones'' === Музыкадин видеоклип === * ''[[Don't Worry, Be Happy]]'' [[Макферрин, Бобби|Бобби Макферрина]]<ref>[http://www.bobbymcferrin.com/dont_worry.php#actors Don’t worry be Bobby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114050243/http://www.bobbymcferrin.com/dont_worry.php#actors |date=2012-11-14 }}{{ref-en}} — Ответы на часто задаваемые вопросы на официальном сайте Бобби Макферрина. {{v|17|6|2010}}</ref>.. == Дискография == * 1979 — ''Reality…What a Concept'' * 1983 — ''Throbbing Python of Love'' * 1986 — ''A Night at the Met'' * 1988 — ''Pecos Bill'' * 2002 — ''Live 2002'' * 2010 — ''Weapons of Self Destruction'' == Пишкешар, тӀварарни номинацияр == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! Пишкеш !! Йис !! Категория !! Фильм/Телесериал !! Нетижа |- |rowspan=4|[[Оскар (премия)|Оскар]] |[[Оскар (кинопремия, 1988)|1988]] |[[Оскар премия виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай|Виридалайни хъсан итемрин роль]] |[[Экуьнин хийирар, Вьетнам]] |Номинация |- |[[Оскар (кинопремия, 1990)|1990]] |Виридалайни хъсан итемрин роль |[[Кьейи шаиррин жемят]] |Номинация |- |[[Оскар (кинопремия, 1992)|1992]] |Виридалайни хъсан итемрин роль |[[Пачагь-гъетерхъан (фильм)|Пачагь-гъетерхъан]] |Номинация |- |[[Оскар (кинопремия, 1998)|1998]] |[[Оскар премия виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин роль|Виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин роль]] |[[Кьегьал тир Уилл Хантинг]] |Гъалибвал |- |rowspan=2|[[BAFTA]] |[[BAFTA (премия, 1989)|1989]] |[[BAFTA премия виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай|Виридалайни хъсан итемрин роль]] |Экуьнин хийирар, Вьетнам |Номинация |- |[[BAFTA (премия, 1990)|1990]] |Виридалайни хъсан итемрин роль |[[Кьейи шаиррин жемят]] |Номинация |- |rowspan=11|[[Къизил глобус]] |[[Къизил глобус (премия, 1979)|1979]] |[[«Золотой глобус» премия виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай телесериалда — комедия тахьайтӀа мюзикл|Виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай телесериалда (комедия тахьайтӀа мюзикл)]] |[[Моркни Минди (телесериал)|Морк и Минди]] |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1980)|1980]] |Виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай телесериалда (комедия тахьайтӀа мюзикл) |Моркнии Минди |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1985)|1985]] |[[«Къизил глобус» премия виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай — комедия тахьайтӀа мюзикл|Виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай (комедия тахьайтӀа мюзикл)]] |[[Гудзондал алай Москва]] |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1988)|1988]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |Доброе утро, Вьетнам |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1990)|1990]] |[[«Къизил глобус» премия виридалайни хъсан итемрин роль — драма|Виридалайни хъсан итемрин роль драмада]] |Кьейи шаиррин жемят |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1991)|1991]] |Виридалайни хъсан итемрин роль драмада |[[Ахварай аватун (фильм, 1990)|Ахварай аватун]] |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1992)|1992]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |Пачагь-гъетерхъан |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1994)|1994]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |[[Миссис Даутфайр (фильм)|Миссис Даутфайр]] |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1998)|1998]] |[[«Къизил глобус» премия виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин рольдин патахъай — Кинофильм|Виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин роль]] |Кьегьал Уилл Хантинг |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1999)|1999]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |[[Чан сагъардай Адамс (фильм)|Чан сагъардай Адамс]] |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 2005)|2005]] |''[[Сесиля Б. Де Миллян премия]]'' | |Гъалибвал |- |rowspan=9|[[Эмми]] |[[Эмми (премия, 1979)|1979]] |[[«Эмми» премия виридалайни хъсан итемрин роль комедиядин телесериалда|Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядин телесериалда]] |Моркни Минди |Номинация |- |[[Эмми (премия, 1987)|1987]] |[[«Эмми» премия виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада|Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада]] |Кэрол, Карл, Вупини Робин |Гъалибвал |- |[[Эмми (премия, 1988)|1988]] |Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада |''ABC Presents: A Royal Gala'' |Гъалибвал |- |[[Эмми (премия, 1994)|1994]] |[[«Эмми» премия «Драмадин телесериалдиз виридалайни хъсан эвернавай актёр» категорияда|Драмадин телесериалдиз виридалайни хъсан эвернавай актёр]] |[[Тажуб ийидай хел (телесериал, 1993)|Тажуб ийидай хел]] |Номинация |- |[[Эмми (премия, 1996)|1996]] |Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада |Хъуьруьнралди гьал секинрун 7 |Номинация |- |rowspan=2|[[Эмми (премия, 2003)|2003]] |[[«Эмми» премия «Виридалайни хъсан варьетедин тахьайтӀа музыкадин программадин сценарий» категорияда|Виридалайни хъсан варьетедин тахьайтӀа музыкадин программадин сценарий]] |Робин Уильямс — «Вживую: Бродвей» |Номинация |- |Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада |Робин Уильямс — «Вживую: Бродвей» |Номинация |- |[[Эмми (премия, 2008)|2008]] |Драмадин телесериалдиз виридалайни хъсан эвернавай актёр |[[Къанунни къайда: КьетӀен корпус]] |Номинация |- |[[Эмми (премия, 2010)|2010]] |[[«Эмми» премия «Виридалайни хъсан варьете тахьайтӀа музыкадин программа»|Виридалайни хъсан варьете тахьайтӀа музыкадин программа]] |Робин Уильямс: Жува жув терг ийидай яракь |Номинация |- |[[АСШдин Актеррир гильдиядин премия|Актеррин гильдиядин]] |[[АСШдин Актеррир гильдиядин премия (1998)|1998]] |[[АСШдин Актеррир гильдиядин премия виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин рольдин патахъай|виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин рольдин патахъай]] |Кьегьал тир Уилл Хантинг |Гъалибвал |} == ЭлячӀунар == * [http://www.imdb.com/name/nm0000245/ Robin Williams on Internet Movie Database] * [https://web.archive.org/web/20090318134723/http://www.izvestia.ru/interview/article3098294/ Интервью Робина Уильямса] == Баянар == {{Баянар}} {{DEFAULTSORT:Уильямс, Робин}} [[Категория:АСШдин стендап-комикар]] [[Категория:«Оскар» премиядин лауреатар]] [[Категория:«Къизил глобус» премиядин лауреатар]] [[Категория:АСШдин актеррин гильдиядин лауреатар]] [[Категория:«Сатурн» премиядин лауреатар]] [[Категория:«Грэмми» премиядин лауреатар]] [[Категория:Сесиль Б. Де Миллян премиядин лауреатар]] gwnycgmhwqs5jyhgg2xurzu5nximvhg 0 7800 98592 98568 2026-06-18T07:42:54Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98592 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ТлибишоT |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 | lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум 0 =0 |региондин картадин алцум 300=300 |райондин картадин алцум 3 00 =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахвах район |район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |майдан = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар =Хлипиши |агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941 |сиягьдиз къачур йис 2010= 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул + 3 = +3 |DST = |телефондин код +787260= +7 87260 |почтунин индекс = |почтайрин индексар 3 68993 = 368993 |автомобилдин код 05 = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org] }} Wikipedia.Org '''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала. ==Тарих== [[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. ==Агьалияр== Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' '''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]''' '''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]''' 2010|'''[[2010 йис|2010]]''' -|- |'''Агьалияр''' 287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref> 838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> 941|{{гзаф хьун1}} 941 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08 |} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахвах райондин хуьрер]] [[Категория:Багалулрин хуьрер]] hnh9hn0py9j51pycksapq842kkb8n6o 0 8513 98585 93866 2026-06-18T04:39:31Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98585 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Къази Мугьаммад |тамам тӀвар = Къази Мугьаммад бин Мегьамед бин Исмаил ал-Гимрави ад-Дагъистани |шикил = |кьадар = 250 |къул = Къази Мегьамед |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1795}} |дидедиз хьайи чка = [[Гимры]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|17|10|1832}} |кьиникьин чка = [[Гимры]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = имам |карьера = |буба = Мегьамед |диде = |паб = |мукьвади = |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Къази Мугьаммад''' ({{lang-av|Гъази МухӀаммад}}) (1795 йисуз Дагъустандин Гимры хуьре дидедиз хьанва — 1832 йисан 17 октябрьдиз Гимры хуьре рагьметдиз фенва) — [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин садлагьай имам, алим, чӀехи диндар, [[Урусатдин Империя]]дихъ галаз женгина къавкъаздин сувавийрин регьбер. Сифте яз ам вичин хуьре имам хьанай, гуьгъуьнлай Дагъустандин сувун районра ислам диндин вязер ахъайиз ва инсанар шариатдиз эверзавай. Адан фикирри Чечнядини Дагъустандин агьалидин арада чӀехи гьуьрмет къазанмишнай ва абурук чӀехи таъсир квай. Адан мурад — вири мусурманрин халифат хьун тир. [[1828 йис]]уз Къази Мегьамед Дагъустандинни Чечнядин имамвиле тайинарнай ва Урусатдин Империядиз «гъазават» (пак дяве) малумарнай. 1820 — 1830 йисарин къене Урусатдиз эсерлу кьулухъди румар гайи ва къати женгер тухвай Дагъустандин виридалайни викӀегь кьегьал рухвайрикай сад Къази Мегьамед хьанай. Къази Мегьамед [[1832 йис]]ан 17 октябрьдиз [[Гимры]] хуьрел вигьин авур урус кьушунрин паталай яна кьинай. Барон Розенан кьушунар хуьруьз гьахьайла Къази Мегьамед вичиз виридалайри мукьва тир 15 женгинин юлдашрихъ галаз къаравулдин минарада кӀев хьанай, абурун арада жегьил [[Имам Шамил|Шамил]]ни авай. Душманди элкъуьрна кьунвай минарадай женгиналди хкъечӀиз алахъай Мегьамед ва адахъ галайбур, кьадардиз пара тир душмандин кӀаник акатна дуьнья дегишарнай. Сагъдиз анжах кьве кас амукьнай, абурукай сад, гуьгъуьнлай вири Дагъустандинни Чечнядин имам хьайи Шамил тир. Къази Мегьамедан мийит дуьздал акъудайла ам капӀ ийидай тегьерда къана кӀеви хьанвай, ада са гъилив вичин чуру кьунвай, муькуь гъиливни цавар къалурзавай. Сифте яз ам [[Тарки]] хуьре (Магьачкъаладин мукьвал) кучуднай, амма [[1843 йис]]уз Гьажи Кебед ал-Унцукулавидин кьушунри [[Тарки шамхал]]вал дяведалди къачурла кьулухъ, Къазидин мийит вичин хайи хуьруьз Гимрыдиз тухванай. Ана адан сурун винел гъвечӀи мавзолей туькӀуьрнай. ==Къази Мегьамед диндин рекье== '''Сифте йисар''' Къази Мегьамед 1795 йисуз Дагъустандин Авар округдин Койсубул наибвилин Гимры хуьре дидедиз хьанвай. Адан чӀехи буба Исмаил алим тир. Буба халкьдин арада гьуьрметар авай кас тучир. Мегьамедан цӀуд йис алатайла бубади ам Каранай хуьруьз кӀелиз ракъурнай, ана Мегьамеда араб чӀални хъсандиз чирнай. Ада вичин кӀелунар Аракан хуьре машгьур алим Сайид Эфендидин медресада куьтягьнай. Таярин арадай Мегьамед гзаф диндал кӀеви, уьмуьрда сергьятар эцигай, хци акьул, кӀелунрал рикӀ алай, лас къилихрин ва кьилдинвал кӀандай инсан хьиз хкатзавай. Кьилди ацукьдайла Мегьамеда япариз мумадин кӀумп туна дерин фикирриз-хиялриз физвай. Имам Шамила Мегьамедакай гьатта садра икӀ лагьанай: «ам къван хьиз секин я». '''Мегьамеда адетрин аксиниз тухвай сиясат''' Яргъалди кӀелунрикай цӀийивилер ва дегишвилер тежедайди кьатӀанвай Мегьамеда фекьи ва диндар жез кьетӀъ авуна. ЦӀийи дережадал хкаж хьанвай Мегьамеда, вичиз хас тир фанатизмдалди ва къати гьевесдалди халкьдин арада Къуръандин къанунар тир — шариат чукӀуриз эгечӀнай. КӀеви къилихар ва нуфус авай Мегьамеда вичин дяведал рикӀ алай хуьруьнвийрин арада чӀехи гьуьрмет къазанмишнай. Вирида адаз Къази Мулла лугьуз хьанай, яни «гъалиб фекьи» ва дегишвилерин гелеваз физвай диндик квай акьалтзавай жегьил несилри Къазидин къаматда чпиз лайихлу регьбер жагъанвай. Йикъарин са юкъуз Гимры хуьруьз элкъвенай Шамилдиз вичин дуст кас тир Мегьамед гзаф теспачвилик квай гьалара акуна. Дустунал са вацралай пара вил алаз хьайи Мегьамеда вичин кьилив атанвай Шамилаз гьасятда вичин гьейбатлу къастарикай хабар ганай. Дагъустанда савад ва чирвилер йисалай-йисуз гзаф жезвайди, амма халкьдин арада адалат, иман ва хъсанвал тӀимил жезвайди ва гьакъикъатдин булахар баят хьайи рикӀерив агакь тавуна кьуразвайди кьатӀанай Къази Мегьамеда, гунагьрин ва авамвилин уьленрик акатай миллет баладикай хкудун паталди вичиз гьа булахар михьи хъийиз ният авуна. Мегьамедаз и кардиз гьазур хьайи Шамил рази авун патал гзаф вахт герек хьанач. Вични, а чӀавуз Дагъустандин кьилел атай къада-балаяр кьведани миллетдин иман зайиф хьунин себебдалди Аллагьди гайи жазадикай гьисабнай. Сифте нубатда Мегьамед дегь чӀаварилай амай сувун адетрин аксиниз къарагънай. Ислам диндин шариатдин къанунрив кьун тийизвай ва сувахъанар сад авуниз манийвал ийизвай адетар адаз терг ийиз кӀанзавай. Гьар жемиятдиз, гьар ханвилиз ва гагь гьар хуьруьз вичиз махсус адетар авай. Гзаф телефвилер гъай ивидин кьисасни гьа адетрикай сад тир. Шариатда итим кьинвай касдивай гъейри маса инсаривай ивидин кьисас къахчун къадагъа я. Идалайни гъейри, сусар чуьнуьхун, чилер патахъай ккӀунар, лукӀвал, зурдалди ва везифадивай менфят къачуна кесибрин мулкар къакъудунин гьалари Дагъустан гьахъсузвилин ва кафирвилин къуйдиз вегьезвай. Цардин гьукуматдин вилериз акваз-акваз феодалрин мулкара вагьшивал ва адалатсузвал вилик физвай: ханри чпиз хуш татай инсанар рагарай вегьезвай, тахсир квай лежберрин рушар балкӀанриз дегишзавай, инсанрин вилер акъудиз, япар атӀуз, ифей ракьар кутаз ва кьилелай ргай яд иличиз жазаяр гузвай. Ихьтин зулумар абуру гзаф вахтара чпиз муьтӀуьгъ тежезвай, администрациядин аксиниз къарагъзавай ва гьахъдин рекье женг чӀугвазвай инсанриз гузвай. ГьакӀ ятӀани, шариатдилай чкадин адетар инсанрин акьулдиз мадни мукьва тир. Вучиз лагьайтӀа халис ислам динди инсанрин уьмуьрда гзаф сергьятар эцигзавай ва къайгъу авачир уьмуьр гьализ, дуьньядин няметрикай кефиз кӀандай кьван менфятар хкудиз вердиш хьайи инсанри и кар кьабулзавачир. Са вязер ахъаюнивди инсанар дуьз рекьиз хкиз тежедайди акур жегьилри кьетӀъи серенжемриз камар вегьенай. Хуьруьн эгьлийриз авай гьахъсузвилер субутун патал абуру Гимры хуьруьн фекьи синагъдай акъуднай. Са юкъуз хуьруьнвияр эхиримжи хабарар веревирд ийиз хуьруьн кимел кӀватӀ хьайила, Шамила фекьидиз лагьанай: ''«Куь яцра зи кал крчарив яна, яцран иеси хьиз куьне заз вуч гьакъи гана кӀанзава заз галукьай зарардин чкадал?»''. Фекьиди Шамилаз ихьтин жаваб гана: ''«Чи адетрив кьурвал, инсанди вичин фагьум авачир гьайвандиз жаваб гузвайди туш, гьавиляй завай са затӀни вилив хуьмир.»''. Гьа береда гуьжетдик Мегьамед экечӀна ва фекьидиз лагьана: ''«Гьуьрметлу фекьи тха, куьне гъил къачу, Шамил акахьна, ам куь яцра ваъ Шамилан яцра куь кал яна»''. Им ван хьайи фекьидик къалабулух акатна, ада кимел алайбуруз вич сифте ягъаламишайди субут ийиз эгечӀна ва адетдив кьурвал, Шамилакай эвез атана кӀанзавайди малумарнай. Кимел алайбуру фекьи хъуьруьнал акъуднай. И гьахъ-гьисабдикай хабар хьайи гимрывияр кьве рикӀин хьанай, вирида фикирзавай — кӀан хьайила вичин менфятдиз элкъуьриз жедай адетралди уьмуьр тухуз хъсан яни, тахьайтӀа виридаз сад хьиз кхьенвай исламдин къанунар тир — шариатдив. И гьуьжетдин бинедаллаз хуьре тӀимил амаз къаларни акъатзавай, амма вахтунда арадиз гьатай Мегьамеда, хуьруьз шариат атайтӀа ина гьихьтин гьахъ-адалат, бахтлувал, хуш авсият жедайди лагьана, вичин хуьруьнвийриз регьятдаказ вири гъавурда тванай ва халкьдин кӀватӀалда Гимры хуьруьз тадиз пак шариат гъунин къарар кьабулнай ва батӀул фекьини чӀуру адетар чпин жемиятдай терг авунай. Гимры хуьре хьайи цӀийивилерикай хабар хайи къуншибурукни тади акатна, вирида чпин хуьрериз шариатдин къанунар кутуз тӀалабзавай. И кардихъ галаз алакъалу яз Мегьамеда «Дагъустандин агъсакьалрин муртадвилин гурлу субут» тӀвар алай трактат кхьенвай. Аваррин сувара революция гатӀумзавай. Хуьрерай хуьрериз физвай Мегьамеда инсанар адетар терг авуна шариатдиз эверзавай. Ада шариатдалди вири инсанар сад садаз стхаяр хьиз ва азад жедайди лугьузвай. Шагьидрин гафаралди, Къази Мегьамедан несигьатри инсанрин рикӀера цӀай куькӀуьрзавай. Сувун Дагъустанда шариат, нарази фекьияр, кьве чин алай агъсакьалар ва нуфуз квадарзавай аристократар терг ийиз, цӀайлапан хьиз гегьенш жезвай. Къази Мулладик пара кьадарда муьридар агатнай. Адан вязери вири Аваристанда ванзавай. Жегьил фекьидин тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Къази Мегьамедакай агьалидин вири мертебайра рахазвай. Са юкъуз [[Аслан-Хан Къазикъумухви]]ди Мегьамед вичин патав эвернай ва миллет рекьяй акъудзава лугьуз Къазидиз туьгьметар авунай: ''«Вун вуж кас я, квелди дамахзава, араб чӀалал рахазва лугьуз дамахзавани?»'' — ''«Зун алим я, за жуван савадлувилив дамахзава, бес вуна квелди дамахзава?»'' – жаваб гана Мегьамеда, — ''«Къе вун тахтунал ала, амма пака жегьеннемда хьун мумкин я»''. Хандиз халис мусурманди вуч амална кӀанзавайди ятӀа ва вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа гъавурда твана Къази Муллади хандиз далу элкъуьрна кӀвачин-къапар алукӀиз эгечӀна. Мегьамедан викӀегь эдебсузвиляй мягьтел хьайи хандин хци гьарайна: ''«Зи бубадиз кцӀиз талугьудай хьтин гафар лагьана. Вун алим хьаначиртӀа за ви кьил атӀуз гудай»''. КӀваляй экъечӀзавай Мегьамеда къуьнелай жаваб вегьена: ''«Ун, атӀудай, Аллагьди ихтияр ганайтӀа»''. Гьукуматди шариатдаррин цӀийи гьерекатдиз акьванни чӀехи метлеб ганачир. Амма и крарин зурба къуват тӀвар-ван авай алим Акаранви Сайида кьатӀанай. Ада Мегьамедаз чар кхьенай, а чарче алимди Мегьамедавай и хаталу кӀвалахар туна илимдиз хтун тӀалабнай. Жаваб яз Мегьамедани Шамила Сайидаз гъазаватдин дяведа чпиз дестек гуз теклифна, вучиз лагьайтӀа урусри Кьиблепатан Дагъустан муьтӀуьгъ авурдалай кьулухъ аваррин куьмекдиз къведай касни жедач, амма алимди ваъ лагьана. Араканвидиз ибур умуд авачир ва тӀем агакь тийир крар тирди чизвай. Гьа чӀавуз Къази Мегьамеда Сайидан пара кьадар шакӀуртриз чин къачуна ихьтин гафар лагьана: ''«Эй, куьн, чирвилерин гелеваз физвайбур! Квекай чӀехи алимар жедалди куь хуьрер руьхъдиз элкъуьн тавурай гьа! Сайидавай квез анжах адак вуч гватӀа гьам гуз жеда, амма ам кесиб я. ТахьайтӀа адаз царьди гузвай мажиб герек къведачир.». ===Жамалдин=== Намусдик хкӀурай Сайид Араканвиди вичин терефдарар кӀватӀна Къазидин аксиниз экъечӀнай. Амма геж тир. Шариатдин рекье авайбур Аракан хуьруьз атана муртадар чукурнай. Къазикъумухдин катибвиле кӀвалахзавай тӀарикъатдин алим, чӀехи диндар тир — Жамалдиназ жегьил вязедардихъ галаз мукьвалай таниш жез кӀан хьана. Жалалдин жегьил диндар тир, адаз тӀарикъат чукӀурдай ихтияр Ярагъви Кьурали Мегьама цӀийиз ганай, гьавиляй ам кар алакьдай шакӀуртрихъ къекъвезвай ва Мегьамед мад садни хьиз кутугзавай кандидат тир. Малум тирвал Къуръан пуд паярикай ибарат я: шариат, тӀарикъат, гьакъикъат. Садлагьай шариат — им инсанрин ихтияррин сиягь, уьмуьр гьалунин сергьятар ва къайдаяр тайинарзавайди я. ТӀарикъат — исламдин философия, дуьз эдебдин рехъ, диндаррин чӀехи мектеб я. Гьакъикъат — Мегьамед пайгъамбардин дин кьатӀунин тегьер, мусурманрин диндин виридалайни вини мертеба я. Гьерекат ийиз вердиш хьайи Къази Мегьамедан къилихриз абстракт фагьум хас тушир. ТӀарикъатдин дегьнейра гьатиз гьазур тушир Къазиди Жалалдиназ ваъ лагьана ва вичивай тӀарикъатдин кьакьан гьакъикъатар кьабулиз алакь тийидайди лагьана. == Литература == * М. Н. Чичагова, [http://a-u-l.narod.ru/Chichagova-M-N_Shamil_na_Kavkaze_i_v_Rossii.html Шамиль на Кавказе и в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102194314/http://www.a-u-l.narod.ru/Chichagova-M-N_Shamil_na_Kavkaze_i_v_Rossii.html |date=2014-01-02 }}, СПб., 1889 (репринт: М., 2009, Изд.: Вузовская книга, ISBN 978-5-9502-0384-8) * [[Казиев, Шапи Магомедович|Шапи Казиев]] [http://www.kaziev.ru/index/imam_shamil/0-36 Имам Шамиль.] ЖЗЛ. М., Молодая гвардия, 2010. ISBN 5-235-02677-2 * [http://a-u-l.narod.ru/Muhammed-Tahir-al-Karahi_Blesk_Dagestanskih_sabel.html «Блеск дагестанских сабель в некоторых шамилёвских битвах»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101019140350/http://a-u-l.narod.ru/Muhammed-Tahir-al-Karahi_Blesk_Dagestanskih_sabel.html |date=2010-10-19 }} Комментированный пер. Т. Айтберова. * [http://a-u-l.narod.ru/Muhammad_Tahir_al-Karahi_Blesk_Dagestanskih_shashek.html «Блеск дагестанских шашек в некоторых шамилёвских битвах»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024055637/http://a-u-l.narod.ru/Muhammad_Tahir_al-Karahi_Blesk_Dagestanskih_shashek.html |date=2010-10-24 }} пер. А. Барабанова. * [http://a-u-l.narod.ru/DP_Gazi-Muhammad_Klich_k_gazavatu.html Гази-Мухаммад. «Клич к газавату»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016085127/http://a-u-l.narod.ru/DP_Gazi-Muhammad_Klich_k_gazavatu.html |date=2010-10-16 }} Стихи. * Казиев Ш. М. Имам Шамиль. — М., 2001. * Кровяков Н. Шамиль. — М., 1990. * Павленко П. А. Шамиль. — Махачкала, 1990. * В. Г. Гаджиев, М. Ш. Шигабудинов. История Дагестана: Учебное пособие; 9 кл. — Махачкала, 1993 г. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Дагъустандин диндин кардарар]] [[Категория:Къавкъаздин имамар]] 9maa16v68n19o2o51z0grnipo1ztyt6 0 9154 98575 92768 2026-06-18T00:04:07Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98575 wikitext text/x-wiki '''Авар Къойсу''' (вини кьилера адан тӀвар ''Джурмут'' я) — [[Дагъустан]]да авай вацӀ. [[Анди Къойсу]] вацӀук акахьна [[Сулак вацӀ]] арадал гъизва. [[Къумукъ чӀал]]ал ''къойсу'' «хперин яд» лагьай чӀал я. ==География== ВацӀу вичин кьил [[Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ]]инилай, Гутон сувалай къачузва, гуьгъуьнлай Нукатль цӀиргъелай элкъвена [[Чиркота]] хуьрелай 6 км мензилда ам [[Анди Къойсу]] вацӀук акахьзава ва [[Сулак вацӀ]] арадал гьизва. Авар Къойсудин яргъивал 178 км я. ВацӀун чӀехи пай гьуьлуьн дережадилай 1500 м кьакьандал ала, 10 % 3000 метр кьакьандал. Гатфаринни-гатун береда цин дережа хкаж жезва, хъуьтуьз агъуз. ==ЭлячӀунар== * [http://video.mail.ru/inbox/ponomaryov/4680/ Водное путешествие клуба Новый Бродяга] * [http://www.skitalets.ru/books/rekisssras/avar_koisu.htm/ Аварское Койсу — Водные маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407235320/http://skitalets.ru/books/rekisssras/avar_koisu.htm |date=2019-04-07 }} * [https://web.archive.org/web/20130718160611/http://green-pages.narod.ru/albums/kojsu/index.html река Аварское Койсу] [[Категория:Дагъустандин вацӀар]] 3wqbj0heg4y8pgr5cwrtwqr9teo9i0r 0 12962 98586 90374 2026-06-18T05:34:22Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98586 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Мегьамедов Гьамидулагь Исмаилан хва''' (1938 йисан 8 октябрдиз, [[Чуьхверхуьр]]) — [[Дагъустан]]дин илимдин ва гьукуматдин крархъан я. Педагогикадин илимрин духтур, филологиядин илимрин кандидат я<ref>[http://suleiman-stalskiy.ru/novosti/spisok-kandidatov-i-doktorov-nauk-vykhodtsev-iz-suleyman-stalskogo-rayona-dopolnyaetsya-novymi-imena/?sphrase_id=22864 СтӀал Сулейманан райондин сайт — СтӀал Сулейманан районда ханвай илимрин духтурарни кандидатар]</ref>. VI-лагьай эверунин ДР-дин Халкьдин алтӀушунин депутат я<ref name="НСРД"/>. Лезги я. == Уьмуьрдин рехъ == 1938-лагьай йисан 8-лагьай октябрдиз [[СтӀал Сулейманан район]]дин Чуьхверхуьре дидедиз хьана. [[Дагъустандин гьукуматдин университет]] акьалтӀарна<ref name="НСРД">{{cite web | url = http://nsrd.ru/organizatsiya/person/magomedov_gamidulah_ismailovich | title = Магомедов Гамидулах Исмаилович | publisher = Народное собрание Республики Дагестан | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Пара йисарин къене ада А. А. Тахо-Годидин тӀварунихъ галай Дагъустандин педагогикадин НИИ-дин директорвиле кӀвалахна. Урусатдин Педагогикадинни социал илимрин академиядин член я, Гьукуматдин премиядин лауреат, ДР-дин илимрин лайихлу крархъан я. == Къанунар акъудунин кӀвалах == ДР-дин ХА-дин 2, 3, 4, 5, 6-лагьай эверунин депутат язва. Маарифдин, илимдин, медениятдин, жегьилрин крарин, спортдин ва туризмдин рекьяй тир Комитетдин кьилин эвез я. Мегьамедов Дагъустандин парламентдин виридалайни кьуьзи депутат язва, ада VI-лагьай эверунин садлагьай заседание ахъайна<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2186125.html Regnum — Дагъустандин парламентдин депутатдикай пудай са паюни цӀийи эверуна чпин чкаяр хвена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204233507/https://regnum.ru/news/polit/2186125.html |date=2019-12-04 }}</ref><ref>[https://md-gazeta.ru/news/13981 «Дагъустандин жегьилар» Дагъустандин ва Урусатдин хушбахтвал патал]</ref>. Мегьамедован регьбервилик кваз ва адан иштираквал кваз ДР-дин маарифдин рекьяй концепция туькӀуьрнава, ада республикада миллини урус кьве чӀалан къайда вилик ракъуруникай гарантия гузва. Ада «Урус чӀал» республикадин лишандин программа тестикьуникай" ДР-дин къанун туькӀуьрнава. Ада вири жуьредин кӀелдай чкайра хайи чӀалар чирун мажбури кар яз ийидай принцип тестикьардай «ДР-да маарифдикай» ДР-дин къанундик кутадай дуьзар хъувунар туькӀуьрнава. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]] nuth9trhrxic1gcxjskp5qr3h45tc0g 0 13694 98577 88962 2026-06-18T00:29:05Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98577 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Азизов Мегьемедфазил Загьидинан хва''' (1963 йисан 29 лагьай мартдиз, [[КӀири]], [[Кьурагь район]]) — [[Урусат]]дин гьукуматдин крархъан, [[Гьукуматдин Дума]]дин II лагьай эверунин депутат, Дагъустан Республикадин чирвилин ва илимдин министр (2002—2006), (2010—2013). Лезги я<ref name="Узел"/>. == Уьмуьрдин рехъ == Мегьамедфазил Азизов 1963 йисан 29-лагьай мартдиз [[Кьурагь район]]дин [[КӀири]]йрин хуьре дидедиз хьана<ref name="кабмин">{{cite web | url = http://www.e-dag.ru/2013-05-27-06-53-44/2013-05-27-23-08-55/azizov-magomedfazil-zagidinovich.html | title = Азизов Магомедфазил Загидинович | publisher = Сайт Правительства РД | date = 2020-10-09 | accessdate = 2020-10-09 | lang = ru}}</ref>. 1985 йисуз ада «тариххъан, тарихдин ва жемятдин гьакъиндай тарсар гузвай муаллим» пешедай [[Дагъустандин гьукуматдин университет]] акьалтӀарна<ref name="кабмин"/>. 1985—1987 йисара ада мектебда кӀвалахна, ахпа ам Гьемзет ЦӀадасадин тӀварунихъ галай ДНЦ-дин аспирантурадик экечӀна<ref name="кабмин"/>. 1990 йисуз [[Магьачкъала]]да авай Халкьарин арада авай бизнесдин ва къанунрин институт «экономист» пешедай кӀелна куьтяхьна<ref name="кабмин"/>. 1991—1994 йисара ада [[Кьасумхуьр]]уьн консервияр ийизвай заводдин директордин эвез яз кӀвалахна<ref name="кабмин"/>. 1994 йисуз Азизов Магьачкъаладин шегьердин собраниядиз депутат яз хкянава<ref>{{cite web|url=https://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=39324|title=Азизов Магомедфазил Загидинович|publisher=labyrinth.ru|accessdate=2015-06-22}}</ref>. 1994—1996 йисара «Юждаг — экс» АО-дин президент виле кӀвалахна<ref name="ЧК"/>. 1995 йисуз мартдиз Дагъустан Республикадин Халкьарин Собраниядиз депутатвиле хкяна<ref name="ЧК"/>. 1996 йисуз Дагъустандин финансирин министрадин эвездин чка кьуна<ref name="Узел"/>. 1998 йисуз мартдиз Правительстводиз кӀвалахиз экъечӀай [[Абдулатипов Рамазан Гьажимурадан хва|Рамазан Абдулатипован]] чкадал Мегьамедфазил Азизов УФ-дин Гьукуматдин Думадиз депутат яз хкянава. [[Буйнакск]]идин № 10 лагьай хкязавай округда хьайи артухан сечкийра М.Азизоваз инсанри 60 % сесер гана. «Россиядин регионар» депутатрин кӀватӀалдин ва миллетрин кӀвалахрин Комитетдин член тир<ref>[http://duma2.garant.ru/deputats/n1.htm duma2.garant.ru — АЗИЗОВ Магомедфазил Загидинович]</ref>. 2000−2002 йисара мад финансирин министрадин эвез яз кӀвалахна<ref name="Узел"/>. 2002 йисуз Дагъустандин чирвилин министрвиле эцигна<ref name="Узел"/>. 2006 йисалай эгечӀна ам Дагъустандин Президентдин советник тир<ref name="ЧК"/>. 2010 йисан мартдиз Азизов мад Дагъустандин чирвилин ва илимдин министрвиле эцигна<ref>[https://regnum.ru/news/1259963.html#! Regnum — Глава Дагестана назначил членов правительства республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010215430/https://regnum.ru/news/1259963.html#! |date=2020-10-10 }}</ref>. 2013 йисан февралдиз Абдулатипова вичин къарардалди Мегьамедфазил Азизрин просвещениединни илимдин рекьяй министрдин везифаяр бегьемардайди яз тайинарна<ref name="ЧК">{{cite web | url = https://chernovik.net/content/lenta-novostey/magomedfazil-azizov-sohranil-post-ministra | title = Магомедфазил Азизов сохранил пост министра | publisher = «Черновик» | date = 2020-10-08 | accessdate = 2020-10-08 | lang = ru}}</ref><ref name="Узел">{{cite web | url = https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/219836/ | title = Магомедов: Абдулатипов непонятно назначает министров в Дагестане | publisher = «Кавказский узел» | date = 2020-10-09 | accessdate = 2020-10-09 | lang = ru}}</ref>. Экономикадин илимрин кандидат<ref name="кабмин"/>. == Хзан == Адаз паб ава, абуру кьве аял чӀехи ийизва<ref name="кабмин"/>. Адан хайи стха — [[Азизрин Замир Загьидинан хва|Замир Азизрин]] — Кьурагь райондин кьил язва. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * {{Книга|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Азизов, Магомедфазил Загидинович|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007|ref= ББЭ}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:Кьурагь районда дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:Гьукуматдин Думадин II лагьай эверунин депутатар]] 1up8cmgmaqcfusb0yqxsm1le5qgwiuh 0 13776 98589 93263 2026-06-18T07:17:04Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98589 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Иосиф Раминан хва (Сосо) Павлиашвили''' ({{lang-ka|იოსებ (სოსო) რამინის ძე პავლიაშვილი}}; 1964 йисан 29 июндиз, [[ТӀифлис]]) — Советрин, [[Гуржистан]]дин ва [[Урусат]]дин эстрададин манияр язвайди, композитор композитор. == Уьмуьрдин рехъ == Сосо Павлиашвили 1964 йисан 29-лагьай июндиз [[ТӀифлис]]да дидедиз хьана. Ругуд йисалай эгечӀна скрипкадал къугъваз чирна. [[ТӀифлисдин гьукуматдин консерватория|ТӀифлисдин консерватория]] скрипкадин классдай кӀелна куьтягьна. Советрин армияда къуллугъ ийидай вахтунда, эстрададин манияр ягъиз башламишна. Армиядай хтайдалай кьулухъ, 24 йис тирла, манияр ягъиз башламишна. ТӀифлисдин [[Иверия (ВИА)|«Иверия»]] лугьудай музыкадин ансамбльдихъ галаз са йисан къене кӀвалахна<ref name="NV">''[[Кушанашвили, Отар Шалвович|Отар Кушанашвили]]''. [http://www.newlookmedia.ru/?p=12927 Сосо Павлиашвили: «По убеждениям я закоренелый добряк».] Издательский дом «Новый взгляд» (статья из газеты «[[Музыкальная правда]]», № 09, 6 мая 1995 года) // newlookmedia.ru</ref>. 1989 йисан 8-лагьай июлдиз [[Латвия]]дин шегьер [[Юрмала]]да фейи 4-лагьай Вири Советрин гьукуматдин телевидениядин жегьил артистрин конкурсда Сосо Павлиашвилиди Гран-при къачуна<ref name="Юрмала-Ялта-Москва на archive.li">[https://web.archive.org/web/20120324234158/http://pesnyagoda.nm.ru/molod.html Фестиваль молодых исполнителей Юрмала-Ялта-Москва. — Проведён впервые в июле 1986 года в Юрмале (Латвийская ССР), после проявления сепаратистских настроений в 1990 году — в Юрмале и параллельно в Ялте, в 1991 году — в Ялте, с 1992 по 1996 годы — в Москве.] Архив с сайта «Песня года» (pesnyagoda.nm.ru) // archive.li</ref>. 90-лагьай йисара ада кьилди вичи манияр ягънавай пуд альбом акъудна. Амма анжах 2001 ва 2003 йисариз акъатнавай «Ждёт тебя грузин» ва «О моей любви» альбомар хъсанбур яз гьисабна<ref>{{cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-shou-biznes/soso-pavliashvili-zhdet-tebya-gruzin|title=«Сосо Павлиашвили. Ждет тебя грузин...» Документальный фильм|publisher=[[Первый канал]]|date=2014-07-12}}</ref>. 2012 йисан 12-лагьай сентябрдиз «Вспоминайте грузина» альбом акъудна. Альбомда Павлиашвилиди [[Аллегрова Ирина Александран руш|Ирина Аллегровадихъ]], [[Лепс Григорий Викторан хва|Григорий Лепсахъ]], [[ГвердцӀители Тамара Михаилан руш|Тамара ГвердцӀителидихъ]] ва масабурухъ галаз санал ягънавай манияр кхьена. 2016 йисан 2-лагьай сентябрдиз «Помолимся за родителей» манидиз туькӀуьрнавай клип къалурна<ref>{{cite web|url=https://www.ntv.ru/novosti/1768680/|title=Исполнивший песню о родителях участник «Ты супер!» растрогал Сосо Павлиашвили |publisher=[[НТВ]]|date=2017-02-22}}</ref>. А манидиз музыка Павлиашвилиди кхьена, гафар — Константин Губина. 2016 йисан 30-лагьай ноябрдиз Павлиашвилиди Бакуда Гейдар Алиеван тӀварунихъ галай Дворецда хъсан кӀвалахриз талукь авунвай концерт гана<ref>{{Cite news|title=Сосо Павлиашвили поделился впечатлениями о концерте в Баку: «Было жарко!» — ВИДЕО |author=Ф. В. |url=http://www.1news.az/news/soso-pavliashvili-podelilsya-vpechatleniyami-o-koncerte-v-baku-bylo-zharko-video |date=1 декабря 2016 года |publisher=// 1news.az |accessdate=2017-07-18|language=ru}}</ref>. 2017-лагьай йисуз [[Баку]]да фейи «Жара» музыкадин фестиваль иштираквал авуна<ref>{{Cite news|title=Фестиваль «Жара-2017» завершает работу: Лейла Алиева, Дима Билан, Сергей Лазарев, Наталья Ионова и другие гости |author=Полина Воеводина |url=http://www.spletnik.ru/events/77152-festival-zhara-2017-zakritie-alieva-bilan-lazarev-ionova.html |date=31 июля 2017 года |publisher=// spletnik.ru |accessdate=2017-07-31}}</ref>. 2018-лагьай йисуз мартдиз «Моя мелодия» цӀийи мани ва клип акъудна<ref>{{cite web|url=https://newsmuz.com/news/2019/moya-melodiya-soso-pavliashvili-na-reyve-43027|title=«Моя мелодия» Сосо Павлиашвили на рейве|date=2019-03-22}}</ref>. 2019-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз манидиз «Для тебя» мультипликациядин клип акъудна. Клипдин художниквиле Давид Саакянц экъечӀна<ref>{{cite web|url=https://www.eg.ru/showbusiness/700145-soso-pavliashvili-posvyatil-novyy-klip-vsem-jenshchinam-055959/|title=Сосо Павлиашвили посвятил новый клип всем женщинам|publisher=[[Экспресс-газета]]|date=2019-02-11}}</ref>. 2019-лагьай йисуз Сосо Павлиашвилиди вичин яратмишунин 30 йис хьайивиляй<ref>{{cite web|url=https://iz.ru/893469/natalia-vasileva/esli-ne-zritel-ia-davno-uzhe-ne-pel-ili-spilsia|title=«Если бы не зритель, я бы давно уже не пел или спился»|publisher=[[Известия]]|date=2019-06-30}}</ref> мани кхьена «Я отвечу только перед богом» ва итимриз талукьнавай клипни акъудна<ref>{{cite web|url=https://ctclove.ru/news/soso-pavliashvili-posvyatil-pesnyu-muzhchinam/|title=Сосо Павлиашвили посвятил песню мужчинам|date=2019-05-08}}</ref>. 2019 лагьай йисан 27-лагьай августдиз [[Сочи]]да фейи «Новая волна» конкурсда адан яратмишунин концерт хьана<ref>{{cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/338461|title=«Новая волна 2019» готовит творческие вечера Игоря Крутого, Анжелики Варум и Сосо Павлиашвили|publisher=[[InterMedia]]|date=2019-08-13}}</ref>. Концертда [[Гуржистан]]дин ва [[Урусат]]дин артистри иштираквал авуна: [[Меладзе Валерий Шотадин хва|В. Меладзе]], Т. Гвердцители, Г. Лепс, [[Кети Топурия]] ва гзаф масабур<ref>{{cite web|url=https://www.cosmo.ru/stars/news/28-08-2019/docheri-i-zhena-soso-pavliashvili-rastrogali-zriteley-novoy-volny/|title=Дочери и жена Сосо Павлиашвили растрогали зрителей «Новой волны»|publisher=[[Cosmopolitan]]|date=2019-08-28}}</ref>. Яратмишунин концерт [[Мартиросян Гарик Юриян хва|Г. Мартиросяна]] ва [[Галустян Михаил Сергеян хва|М. Галустяна]] кьиле тухвана<ref>{{cite web|url=http://www.woman.ru/stars/backstage/article/231643/|title=Песни-тосты и настоящее грузинское застолье: как прошел творческий вечер Сосо Павлиашвили на «Новой волне»|publisher=Woman.ru|date=2019-08-28}}</ref>. 2019 йисан 26-лагьай октябрдиз вичин 55 йис хьайи юбилей Сосо Павлиашвилиди [[Москва]]да авай Крокус Сити Холлда къейдна<ref>{{cite web|url=https://www.musicpremia.ru/news/uid/271|title=Сосо Павлиашвили готовит шоу #жизньэтокайф|date=2019-09-20}}</ref>. Концертда иштирак авуна Артек Нерсисянан гъилик галаз 15 эрминрин музыкантри, Сосодин руша Сандради бубадихъ галаз санал мани «Птицы летят» ягъна<ref>{{cite web|url=https://letidor.ru/novosti/soso-pavliashvili-vystupil-s-semei-na-svoem-solnom-koncerte-26-10-2019.htm|title=Сосо Павлиашвили выступил с семьей на своем сольном концерте|date=2019-10-27}}</ref>. Крокус Сити Холлдин сегьнедал Павлиашвилиди куьгьне манийрихъ галаз цӀийи маниярни ягъна. 2020 йисан 17-лагьай январдиз 14 мани авай<ref>{{cite web|url=https://rusradio.ru/news/dummy/soso-pavliashvili:-my-zhivyom-v-strashnoe-vremya|title=Сосо Павлиашвили: «Мы живём в страшное время»|publisher=[[Русское Радио]]}}</ref> цӀийи альбом «Жизнь — это кайф!» акъатна<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/kultura/7018098|title=Сосо Павлиашвили новым альбомом хочет доказать, что "жизнь - это кайф"|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-10-18}}</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:ТӀифлисда дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:Гуржистандин манияр язвайбур]] [[Категория:Урусатдин манияр язвайбур]] [[Категория:Гуржистандин композиторар]] [[Категория:Урусатдин композиторар]] 1f5ouomy0ymdfo6mfv7w4h3k1t28g7s