Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 3054 98602 96443 2026-06-20T10:20:39Z Soul Train 117 −[[Категория:Инд-европадин чӀалар]]; +[[Категория:Роман чӀалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 98602 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал | ранг = индоевропейские | тӀвар = Португал чӀал | вичин тӀвар = português | шикил = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | къул = | уьлквеяр = [[Португалия]], [[Бразилия]], [[Ангола]], [[Мозамбик]] | регионар = | официал чӀал = | килигзавай тешкилат = | рахадайбурун кьадар = | рейтинг = | чӀал ишлемишзава = | статус = | кьена = | категория = [[Евразиядин чӀалар]] | статус = классик | синифриз паюн = [[Инд-европадин чӀалар|инд-европадин хзан]] :[[Романрин чӀалар|романрин кӀеретӀ]] ::Иберо-романрин агъакӀеретӀ | кхьинар = | ГОСТ 7.75–97 = пор 545 | ISO1 = pt | ISO2 = por | ISO3 = por }} '''Португал чӀал''' ({{lang-pt|língua portuguesa}}) — [[индоевропа чӀалар]]ин хзандин, [[роман чӀалар]]ин кӀеретӀдин [[иберни-роман агъакӀеретӀ]]дин чӀалариз талукь тир [[чӀал]] я. Кхьинар латин графикадалди. == ЭлячӀунар == * {{InterWiki|pt|Португал|wikt=1|b=1|s=1|q=1|n=1|v=1}} {{1000}} [[Категория:Роман чӀалар]] 4zjrsjggycchv0oatbqzv9o2kauw3vt 98603 98602 2026-06-20T10:21:02Z Soul Train 117 98603 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал | ранг = индоевропейские | тӀвар = Португал чӀал | вичин тӀвар = português | шикил = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg | къул = | уьлквеяр = [[Португалия]], [[Бразилия]], [[Ангола]], [[Мозамбик]] | регионар = | официал чӀал = | килигзавай тешкилат = | рахадайбурун кьадар = | рейтинг = | чӀал ишлемишзава = | статус = | кьена = | категория = [[Евразиядин чӀалар]] | статус = классик | синифриз паюн = [[Инд-европадин чӀалар|инд-европадин хзан]] :[[Романрин чӀалар|романрин кӀеретӀ]] ::Иберо-романрин агъакӀеретӀ | кхьинар = | ГОСТ 7.75–97 = пор 545 | ISO1 = pt | ISO2 = por | ISO3 = por }} '''Португал чӀал''' (''língua portuguesa'') — [[индоевропа чӀалар]]ин хзандин, [[роман чӀалар]]ин кӀеретӀдин [[иберни-роман агъакӀеретӀ]]дин чӀалариз талукь тир [[чӀал]] я. Кхьинар латин графикадалди. == ЭлячӀунар == * {{InterWiki|pt|Португал|wikt=1|b=1|s=1|q=1|n=1|v=1}} {{1000}} [[Категория:Роман чӀалар]] t2vmesull18l111scok8mycn45vh5zh 0 3817 98604 96949 2026-06-20T10:29:40Z Soul Train 117 98604 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Рим |статус= Кьилин шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-it|Roma}} [[Файл:Collage Rome.jpg|310px]] Виняй, чапла патай эрчӀи патаз: [[Колизей]], [[Витториано|II Эмануэле Витториодин имарат]], [[Пак Малаикдин къеле]], Шегьердин тарихдин паюнин цавай акунар, [[Пак Пётрдин базилика]]дин къубба, [[фонтан Треви]], [[Республикадин майдан]] |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Италия |lat_deg= 41|lat_min= 54|lat_sec= |lon_deg= 12|lon_min= 30|lon_sec= |CoordAddon = type:city(2823873)_region:IT |CoordScale = 50000 |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = |герб = |пайдах = Flag of Rome.svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 100 |пайдахдин гьяркьуьвал = 150 |региондин жуьре = Регион |регион = [[Лацио]] |регион таблицада = Лацио |райондин жуьре = Вилаят |район = Рим |район таблицада = Рим (вилаят){{!}}Рим |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Мэр |кьил = [[Джованни Алеманно]] |бине эцигай тарих = ч. э. в [[753 йис]]уз |статус йисалай = |майдан = 1,285.31 <ref>http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3611/РИМ</ref> |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = 37 |климат = |виликан тӀварар = |официал чӀал = [[итальан чӀал]] |агьалияр = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 2 777 979 <ref>[http://www.demo.istat.it/bilmens2011gen/query.php?lingua=ita&Rip=S3&Reg=R12&Pro=P058&Com=91&submit=Tavola Bilancio demografico Anno 2011 (dati provvisori) - Roma]</ref><ref>[http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index.html Bilancio demografico Anno 2011 (dati provvisori) - Comune: Roma]</ref> |сиягьдиз къачур йис = 2012 |къалинвал = 2197 |агломерация = 3,9 млн |миллетар = [[итальянар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = римвияр |сятдин чӀул = +1 |DST = |телефондин код = 06 |почтунин индекс = 00100 (generico), 00121 - 00199 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = |идентификатордин жуьре = Код ISTAT |цифрадин идентификатор = 058091 |Commons-ра категория = Rome |сайт = http://www.comune.roma.it |сайтдин чӀал = |add1n = Шегьер лувак хуьзвай пакбур |add1 = Апостолар [[Пётр (апостол)|Пётр]] и [[Павел (апостол)|Павел]] |add2n = Коммунадин югъ |add2 = [[29 июнь]] |add3n = ЛакӀаб |add3 = Эбеди шегьер }} '''Рим''' ({{lang-it|Roma}}) — [[Италия]]дин кьилин шегьер, [[Рим вилаят]]дин ва [[Лацио]] областьдин административ юкь. [[Тибр вацӀ]]ал чка кьунва. Дуьньядин виридалай цӀуру шегьеррикай сад, [[Рум империя]]дин дегь кьилин шегьер. Гьеле дегь чӀавара (ч. э. III виш йис) Римдиз «Гьамишан» ({{lang-la|Roma Aeterna}}) тӀвар эцигнай. И тӀвар кьунвайбурун садлагьайди римви зари [[Альбий Тибулл]] (ч.э. I виш йис) тир, вичин кьведлагьай [[элегия]]да. ГьакӀни Римдиз «ирид кӀунтӀал алай шегьер» лугьузвай. Виликан инсанар Палатин кӀунтӀал яшамиш жез ацукьнай, гуьгъуьнлай мукьув галай Капитолий ва Квиринал кӀунтӀарални куч хьана ацукьнай. Са кьадар геж амай кьуд кӀунтӀални (Целий, Авентин, Эсквилин ва Виминал) инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр арадал атанвай. == Тарих == [[Рум империя]]дин кьилин шегьер — Рим дуьньядин виридалай дегь чӀаван шегьеррин сиягьда авайди я. === Пачагь девир === Виридалай гегьенш кьисадиз килигна, [[Альба-Лонга]] шегьердин пачагьдин [[Рея Сильвия]] рушахъай ва [[Марс]]дин гъуцахъай хайи [[Ромул ва Рем]] стхаяр, Тибр вацӀун къерехдал чӀехи хьанвай. Альба-Лонга шегьердин тахтунал гьахъ авай гьаким — чпин чӀехи буба Нумитор малумарна, [[Ромул ва Рем]] колонияррин бине эцигун паталай Тибр вацӀал элкъвена хтанвай. Ахпа стхайрин арада къал гьатнай, Ромулди вичин стха Рем рекъинай ва [[Палатина]] кӀунтӀал кӀеви авунвай яшамиш жезвай чкадин бине кутунвай. [[Ч. э. в. I виш йис]]уз, Римдин бине эцигунин са шумуд тарих гьисабнай, виридалай чирвал авай тарих — [[ч. э. в. 753 йис]]ан 21 апрель я<ref name="lonely planet">{{cite web|title=Rome: Pre-20th-Century History|url=http://www.lonelyplanet.com/worldguide/italy/rome/history|work=[[Lonely Planet]]|accessdate=2008-й йисан 4 июль}}</ref>. Ромул Римдин садлагьай пачагь хьиз физва. Вири санал римдин тарихда [[ирид пачагь]]ри гьакимвал ийизвай. Сервий Туллий пачагь адет яз Сервийдин цал эцигнай кас хьиз гьисабзава. Пачагьри кьиливал йизвай чӀавуз Римда садлагьай капӀ-тӀят кӀвалер ва клисаяр арадал къвез эгечӀнай, абурун арада Вестадин капӀ-тӀят кӀвал ва Янусдин капӀ-тӀят кӀвал. [[Тит Ливий]] тарихдин макитисдин малуматриз килигна, Сервий Туллия Римда кьиле тухванай садлагьай агьали сиягьдиз качунрин нетижада, шегьерда 80 агъзур кас гьисабнай. === Республикадин Рим === Гзаф вахтунда шегьер Сервий цлан сергьяртрин къене авай. Гьукуматдин гегьенш хьунин финифда, Рим ва ам адан Италияда авай колониярихъ ва яргъара авай провинцияррихъ галаз гилигзавай пара кьван рекьер туькӀуьрнай. [[Файл:Julius Caesar - Illustration from Cassell's History of England - Century Edition - published circa 1902.jpg|150px|thumb|right|Юлий Цезарь.]] Римдин юкьван майдан, Квиринал ва Палатин кӀунтӀарин арада чка кьунвай, [[Форум]] тӀвар авай дугун я. Инлай пара метлеб авай куьчеяр гьарнихъ физвай, мисал паталай, Римдин виридалай пак тир чкадиз [[Юпитер Копитолийдин капӀ-тӀят кӀвал]]из тухузвай ''Пак рехъ'' куьче. Шегьердин къене пата авай маса пара метлеб авай майдан Тибр вацӀун къерехдал алай малар маса гузвай базар — Яцран форум тир, ам шегьердин савдавилин чкада виридалай пара инсанрин гьерекат авай чкада авайди тир. Адан мукьвал, амма шегьердин цлан къеце пата салан мейвайрин базар аваз тир. Республикадин Римда авай [[капӀ-тӀят кӀвал]]ерин ва клисайрин кьадар рим халкьдин диндин кӀевивал субутарзава. Шегьердин гьар пӀипӀе зурба пак чкаяр гилани акваз жеда. ГьакӀни шегьерда, [[ч. э. в. 496 йис]]уз эцигнавай дегь Ceres, Libera, Libera триададин капӀ-тӀят кӀвал ава. Республикадин Римдин чӀавуз римвидин гьакъикъи акьул, вичин пул — мулкар гзафарун паталай абур менфят авай рекьиз ттун, патаз кӀвалахзавай. Пул кьенят авун паталай ужуз материалрикай гзаф гьавайрин кӀвалер эцигзавай. Идахъай, кӀвалерин багьавал, шегьердин санитариядин ва умуми усал гьал, шегьердин агьалидин шикаятрин себеб хьана. Рим гьукуматдин чӀехи хьайивиляй шегьерда чӀехи масакӀавилер арадал акъатнай, гьа чӀавуз ам зурба империядин кьилин шегьер тир. [[Цезарь]] ва [[Август]] гьукумдал къведалди [[Луций Сулла]]ди Римдин [[померий]] гегьеншариз ва [[Гней Помпей]]ди цӀийи дараматар эцигиз эгечӀнавай<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A531767 |work=h2g2 |title=Julius Caesar – Roman Dictator |publisher=British Broadcasting Company |accessdate=3 February 2010}}</ref>. Тибр вацӀун ва Аппий аллеядин яргъивилихъди арадал атанвай цӀийи гъвечӀи шегьерар Рим шегьердик кутуна абурукай шегьердин юриствилин чкаяр авун чара авачиз тир. Анжах и рекьелди шегьерда уьмуьр гьалунин гьаларин дережа хкаж жедай. === Империявилин Рим === [[Файл:Vexilloid of the Roman Empire.svg|150px|thumb|right|Рим империядин пайдах.]] [[Гай Юлий Цезарь]]ди вичин тӀварцихъ галай [[сенат]]дин цӀийи дарамат туькӀуьрзава ва форумдин рагъакӀидай пата зурба [[базилика]]диз бине кутазва. [[Марс никӀ]]е, халкьдиз ва диндиз талукь тир дараматар эцигун паталай, майдан арадал гъун ва форумдин мукьув галай цӀуру шегьер цӀийи Марс никӀедихъ галаз гилигун фикир Юлий Цезарьдинди тир. Адан садлагьай фикирди, Марс никӀе эцигнай хкягъунар чӀавуз ванер гудай [[Саепта Юлио]] портда, чара жугъурна, адан кьведлагьай фикир — юкьван капӀ-тӀят кӀвалин къвалара тӀебии тушир майданар эцигун тир. Юлий Цезарьди, юкь [[Венера — Улу — бубадин капӀ — тӀят кӀвал]] хьйи, Юлий Цезарьдин форум туькӀуьрнай. Юлий Цезарьдин тамам планар, [[14 мягьледин шегьер]]дин бине эцигай, [[Октавиан Август]]ди бегьемарнай. Гьа чӀавалай Римди кӀеви шегьердин хесет квадарнай, Сервий цлан къен пад тамамвилелди дараматар — кӀвалер эцигна ацӀанвай ва къецихъ галай мулкар шегьердик акатзава. Рим форумда, [[Юлийдин курия]] ва базиликадилай гъейри, Августди гьакӀни шегьердин юкьван пата инсанар кӀватӀ жезвай ростраяр эцигнай. Юлий Цезарьдин форумдин мукьув [[Августдин форум]] арадал атана ва адан патав Кьисас къахчудай Марсдин капӀ-тӀят кӀвал туькӀуьр хъувунай, квел шегьердин юкь Марс никӀихъ галаз гилигуниз цӀийи кам вегьенай. ГьакӀни, къенин йкъал кьван сагъдиз амукьнай [[Пантеон]] эцигнай. Нерона гьукум кьле тухузвай чӀавуз Римда «чӀехи цӀай кьун» хьанвай<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/journals/CJ/42/4/Nero_Fiddled*.html |title=University of Chicago |publisher=Penelope.uchicago.edu |accessdate=2010-й йисан 3 февраль}}</ref>. И цӀаю кьунин нетижада шегьердин цӀукьуд мягьледикай цӀуд мягьле барбатӀ хьанвай. Шегьер цӀийи кьиляр гуьнгуьна кухтунвай, и сеферда мадни иер амма Флавияр династия кьилик галаз. ЦӀийиз ттунвай полициявилин хесетдин тедбирри, куьчейрин тегьер масакӀа хъийизва. Хуш акунар авай цӀийи кӀвалер эцигиз гатӀунай ва Веспасианан къарардив гьар кӀвалихъ гъвечӀи сегьне хьтин чка гилигун мажбури тир, ивиляй куьчейри ахъа галереярин акунар къачузвай. ЦӀай кьурла къулухъ шегьерда амукьнавай ичӀи чкайра гьейбат авай дараматар эцигзавай. Палатиндинни Эсквилиндин арада авай дугунда [[Колизей]] арадал атанвай ва адан къвалара къуллугъдиз талукь тир дараматар. Виликан императоррин крар туькӀвейвилелди Траяна кьилиз акъудзава. Ада Марс ник ва шегьерда авай императорвилин майданар тамамвилелди гилигзава ва арадал [[Траянан форум]] къвезва. И форумдин къене вириниз тӀвар — ван авай [[Траянан стун]] эцигзава<ref>{{cite web|url=http://www.roman-glory.com/03-05-09|title=Последний великий завоеватель: Траян и Дакийские войны|author=Goldsworthy A. K.|date=2007-й йисан 27 март|lang=ru|accessdate=2012-10-21}}</ref>. 117—138 йисара Адриана гьукумвал тухузвай чӀавуз, ада Венерадин ва Ромадин капӀ-тӀят кӀвал эцигнай. Тибр вацӀун муькуь пата Адриана вичиз, гилалди [[Пак Малаикдин къеле]] хьиз амукьнавай, мавзолей туькӀуьрнай ва гьа чӀавузни цӀийи цирк эцигнай. Императорри активдаказ пара гьейбат авай [[терм]]рин (виридаз талукь тир гьамамар) эцигунар тухузвай. Са тӀимил геж, Рим империядин гьалар четин хьайивиляй, дараматрин эцигунин кӀвалахар акъвазарнай. Къеце патай хата гьисс авунвай римдин императорри, III виш йисан эхирда Аврелиандин цал, эцигнай. И цла гегьенш хьанвай Рим шегьерни Тибр вацӀун муькуь пата авай чилер тамамдаказ кьунвай. [[IV виш йис]]уз христианрин капӀ-тӀят кӀвалерин ва клисайрин эцигунар эгечӀнай. Империядин залан вахтар [[V виш йис]]уз эгечӀнай. [[410 йис]]уз [[вестготар|вестготрин]] регьбер [[Аларих]]ди вичин къушунрихъ галаз Рим куьна тарашнай. [[476 йис]]уз шегьер регьим авачирвилелди [[вандалар|вандалри]] тарашнай<ref>[[Айзек Азимов]]. ''Asimov’s Chronology of the World.'' Harper Collins, 1989. p. 110.</ref>. === Рим ЦӀийи чӀавуз === [[Файл:Plastico E.U.R. rom marts 2003.jpg|thumb|right|220px|Рим]] 1798 йисан эхендиз (февральдиз) франциядин кьушунри Бертье кьилел алаз Рим кьунвай. Бертьеди [[Рим республика]] малумарнай. Абуру [[VI Пий буба]]дивай диндин тушир гьукумдикай элкъуьн тӀалабнай. Пия ваъ лагьанай, ва гьавиляй ам Римдай аъудна чукурнай, са тӀимил чӀавалай гъурбатда ам регьметдиз фенай. Французри Римдай къимет авай затӀар ва харусенятдин эсерар хутахзавай. Гуьгъуьнлай, Римдиз вичин кьушунар галаз австриядин генерал [[Мак Карл]] гьахьзава ва адан чуькьуьнин таъсирдай французар шегьердай къакъатиз мажбур жезва. [[1798 йис]]ан 26 цӀехуьлдиз (ноябрьдиз) шегьер неополитан король [[Фердинанд I]] паталай кьунвай. [[Монархия]]ядин аксина авайбурун чӀехи пайдиз кьиникьалди жаза ганвай. [[1799 йис]]ан марадиз (сентябрьдиз) неополитанри Рим тунвай, ва [[1800 йис]]уз цӀийи [[VII Пий буба]] гьукумдиз атанвай. 1808 йисуз [[I Наполеон]]ди Бубавилин гьукумат терг авунай. VII Пий буба Римдай чукурнай. Гуьгъуьнин [[1811 йис]]уз римдин король къуллугъдиз вичин цӀийиз ханвай аял [[II Наполеон]] малумарнай. Французрин гьукумвалди Римдин абадвилиз ва вилик тухуниз хъсан таъсир ганва: къекъварагвал терг хьанвай, куьчериз экв ягънай. ГьакӀни гьа чӀавуз илим паталай чилин эгъуьнриз кьил кутунай. 1814 йисан 12 тӀулдиз (майдиз) I Наполеондин кӀаник акатунилай кьулухъ, VII Пий Римдиз элкъвена къвезва ва Бубавилин гьукумат гуьнгуьна хутузва. 1848 йисан зулуз Римда революция гатӀунна, [[IX Пий буба]] [[Гаэтад]]из катна, ва 1849 йисан 8 февральдиз цӀийи кьилелай Рим республика малумарнай. Амма 1849 йисан июльдиз француз кьушунри [[Удино]] кьилел алаз мад Рим кьунвай, 14 кьамугдиз (июньдиз) Римда бубавилин гьукумат официалвилелди малумарна. 1850 йисуз буба Римдиз элкъвена хтана. Франициядин гарнизон шегьердай анжах 1866 йисуз къакъатнай. 1870 йисан 20 марадиз (сентябрьдиз) Италия корольвальди Рим кьуна ва адахъай вичин кьилин шегьер авуна<ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Pope Pius IX |publisher=Newadvent.org |accessdate=3 February 2010}}</ref>. 1929 йисуз [[Латеран икьрарар|Латеран икьраррин]] нетижада Римдин чилера [[Ватикан]] гьукумат арадал гъанвай. == География == === Алай чка ва майдан === [[Файл:Seven Hills of Rome-ru.svg|thumb|border|270px|right|Римдин кӀунтӀар ва [[Сервий Туллийдин цал]]]] {{main|Римдин кӀунтӀар}} Римдин бине, Тибр вацӀун чапла къерехда, [[Тиррен гьуьл]]елай 25 км яргъал ва акьванни [[Апеннин сувар]]илай яргъал, Апеннин сувар гьуьл патаз агъуз эвичӀзавай дугунда кутунвай. Юкьван Италиядин Лацио областда чка кьунва. Европадин маса шегьерилай тафават аваз яз, Римда шегьердин дараматар авай чкадин майданди шегьердин къенепатан цӀарцӀин умуми майдандин кьудай са пай кьунва. Виш йисарин къене патав гвай уьленар галай ва хуьруьн майишатриз виже текъвер областяр вичик кутунай Рим шегьердин майдан 1507 км² я, гьакӀни Италиядин виридалай чӀехи шегьер я ва Европадин чӀехи кьилин шегьеррикай сад яз гьисабзава. Рим гьегьенш жезвай ва вилик физвай чилериз геологиядин къетӀен туькӀуьрун хас я: гьар патай, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай Лацио вулканди ва Албан сувари, кеферни рагъакӀидай патай Монти Сабатини вулкандин регионди, элкъвена кьунвайвиляй, винел шегьерди чка кьунвай кӀунтӀарин чӀехи пай вулкандин жинсерикай арадал атанвайди я. Римдин майданда тӀебиятдин са шумуд ландшафтар ва экологиядин характеристикаяр хкягъиз жеда: сувар ва кӀунтӀар (абурун къене [[ирид кӀунтӀ]]), кьулувалар, вацӀар (Тибр), уьленар, вирер (Браччано ва Мартигнано), къумадин пляж (Лидо-ди-Остия), Тиррен гьуьл. Сейсмиквал: 3 зона (агъа дережадин сейсмиквал)<ref>{{cite book |last1=Ravaglioli |first1=Armando |title=Roma anno 2750 ab Urbe condita |publisher=Tascabili Economici Newton |year=1997 |location=Рим |language=it |isbn=88-8183-670-X}}</ref>. === Климат === Римдиз, хъуьтуьл ва кьеж квай кьуьд ва чими кьурагь гад галай [[аравилин гьуьлуьн климат]] хас я<ref>{{cite web|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/|title=World Map of Köppen−Geiger Climate Classification}}</ref>. Ийкъан къене, йисан юкьван температура, нисинихъ — 20 °C ва йифиз — 10 °C. Виридалай къайи гьер (январь) вацра, юкьван температура, нисинихъ — 12 °C ва йифиз — 3 °C туькӀуьрзава. Чими — чиле (июль) ва пахун (август) варцара, юкьван температура, нисинихъ — 30 °C ва йифиз — 18 °C туькӀуьрзава. Нисинихъ — 12,5 °C ва йифиз — 3,6° юкьван температура галаз, виридалай къайи варцар — фундукӀ (декабрь), гьер (январь) ва эхен (февраль) я. Адет яз живер кьеридиз къвазва, амма гьар йисуз куьруь вахтунин живер къвазвайди я, живедин маргъалар галачиз<ref>{{cite web|url=http://www.meteo-net.it/articoli/storiconeve.aspx|title=Storia della neve a Roma|accessdate=16 February 2012}}</ref>. Гьавадин юкьван гекъигунин ламувал 75 % туькӀуьрзава, чиле (июль) ва цӀехуьл (ноябрь) варцара гьавадин ламувал 72-77 % арайра юзурзава. Гьуьлуьн цин температура эхен (февраль) ва ибне (март) варцарин агъа дережадин 13 °C — дилай, пахун (август) вацран 24 °C максимумдал кьван юзурзава<ref name=ServizioMeteorologico3>[http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(235)Roma%20Urbe.pdf Tabelle climatiche 1971—2000 della stazione meteorologica di Roma-Urbe Ponente dall’Atlante Climatico 1971—2000] — Servizio Meteorologico dell’Aeronautica Militare</ref>. {{Чкайрин климат |Город_род=Римдин |Чешме=[http://pogoda.ru.net/climate2/16242.htm Гьава ва Климат] | Янв_юкь=8.1 | Янв_юкь_къвал=55 | Фев_юкь=8.5 | Фев_юкь_къвал=59 | Мар_юкь=10.8 | Мар_юкь_къвал=53 | Апр_юкь=13.6 | Апр_юкь_къвал=63 | Май_юкь=17.7 | Май_юкь_къвал=32 | Июн_юкь=21.4 | Июн_юкь_къвал=20 | Июл_юкь=24.2 | Июл_юкь_къвал=13 | Авг_юкь=24.5 | Авг_юкь_къвал=18 | Сен_юкь=21.1 | Сен_юкь_къвал=63 | Окт_юкь=17.4 | Окт_юкь_къвал=105 | Ноя_юкь=12.7 | Ноя_юкь_къвал=94 | Дек_юкь=9.3 | Дек_юкь_къвал=89 | Йис_юкь=15.8 | Йис_юкь_къвал=663 | Янв_юкь_мин=3.3 | Янв_юкь_макс=12.0 | Фев_юкь_мин=3.4 | Фев_юкь_макс=12.8 | Мар_юкь_мин=5.5 | Мар_юкь_макс=15.4 | Апр_юкь_мин=8.0 | Апр_юкь_макс=18.1 | Май_юкь_мин=12.0 | Май_юкь_макс=23.1 | Июн_юкь_мин=15.8 | Июн_юкь_макс=27.0 | Июл_юкь_мин=18.5 | Июл_юкь_макс=30.2 | Авг_юкь_мин=18.8 | Авг_юкь_макс=30.4 | Сен_юкь_мин=15.7 | Сен_юкь_макс=26.4 | Окт_юкь_мин=12.2 | Окт_юкь_макс=21.9 | Ноя_юкь_мин=7.8 | Ноя_юкь_макс=16.5 | Дек_юкь_мин=4.9 | Дек_юкь_макс=12.8 | Йис_юкь_мин=10.5 | Йис_юкь_макс=20.6 | Янв_а_макс=20.8 | Янв_а_мин=-11.0 | Фев_а_макс=21.6 | Фев_а_мин=-6.9 | Мар_а_макс=26.6 | Мар_а_мин=-6.5 | Апр_а_макс=27.2 | Апр_а_мин=-2.4 | Май_а_макс=33.1 | Май_а_мин=1.8 | Июн_а_макс=37.8 | Июн_а_мин=5.6 | Июл_а_макс=39.4 | Июл_а_мин=9.1 | Авг_а_макс=40.6 | Авг_а_мин=9.3 | Сен_а_макс=38.4 | Сен_а_мин=4.3 | Окт_а_макс=30.7 | Окт_а_мин=0.8 | Ноя_а_макс=26.5 | Ноя_а_мин=-5.2 | Дек_а_макс=20.3 | Дек_а_мин=-5.6 | Йис_а_макс=40.6 | Йис_а_мин=-11.0 |}} == Агьалияр == Август императорди гьукум тухузвай чӀавуз, Рим тахминан са миллион кас агьалидив дуьньяда виридалай чӀехи шегьер тир (гьа чӀавуз Рим, 1919 йисан Лондондив гекъигиз жедай, гьи чӀавуз [[Лондон]] дуьньяда виридалай зурба шегьер тир)<ref>N.Morley, ''Metropolis and Hinterland'' (Cambridge, 1996) 33-9</ref><ref>Duiker, 2001. page 149.</ref><ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1-20586744.html ''Abstrat of'' The population of ancient Rome.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501052229/http://www.highbeam.com/doc/1G1-20586744.html |date=2011-05-01 }} by Glenn R. Storey. HighBeam Research. Written 1997-12-1. Retrieved 2007-4-22.</ref><ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/journals/CP/29/2/Population_of_Rome*.html#note6 The Population of Rome] by Whitney J. Oates. Originally published in ''Classical Philology''. Vol. 29, No. 2 (April 1934), pp101-116. Retrieved 2007-4-22.</ref>. РагъакӀидай Рим империя чкӀайла кьулухъ, шегьердин агьали 50.000 кас кьван агъуз хьана ва Реннесанс девирдалди агъуз жез давамарзавай<ref>P. Llewellyn, ''Rome in the Dark Ages'' (London 1993), p. 97.</ref>. 1870 йисуз Рим Италия корольвалдин кьилин шегьер хьайила, шегьердин агьали 200.000 касдилай 600.000 касдал кьван фаддаказ гзаф хьанвай. Дуьньядин садлагьай дяведин дехьненлай, [[Бенито Муссолини|Муссолини]] вичин фашиствилин режим гваз, агьалидин акьалтӀай чӀехи гзаф хьун виликамаз чараяр акуна алудиз алакьнавайтӀани, адавай 1930-й йисара агьалидин 1.000.000 касдал кьван хкаж хьунин вилик пад атӀуз хьанач. Дуьнядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ, агьалидин гзаф хьун мадни давам хьанва, идан себеб дяведилай кьулухъ хьайи экономикадин зарбдиз хкаж хьун тир. ГьакӀни, 1950-й ва 1960-й йисара дараматар эцигунин крарин дережа хкаж хьун, шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи шегьервилин яшамиш жезвай чкайрин арадал атунин себеб хьанвай. 2010-й йисан юкьвара шегьердин виче 2.754.440 кас яшамиш жезвай, чӀехи Римда (яни къваларив галай гъвечӀи шегьеррихъ галаз) — 4,2 миллион кас. Агьалидин къалинвал — 800 кас./км² (2010 йисан къиметар). Тамам яшдихъ агакь тавунвай (18-дилай агъуз) жегьилрин пай 17 % тир, пенсионеррин пай 20,76 %. Римвидин уьмуьрдин юкьван яргъивал 43 йис я<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/bil2007/index.html |title=Statistiche demografiche ISTAT |publisher=Demo.istat.it |accessdate=3 February 2010}}</ref>. ===== Этник группаяр ===== [[ISTAT]]ди гузвай статистикадин эхиримжи малуматриз килигна, агьалидин 9,5 % испанвияр туш<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/str2009/index.html |title=Statistiche demografiche ISTAT |publisher=Demo.istat.it |accessdate=30 January 2011}}</ref>. Иммигрантрин зур пай асулдай европавияр я (асул гьисабдалди [[румынар]], [[полякар]], [[украинар]], [[албанар]]), ва вири санлай къачурла абур 131 118 кас ва я им вири агьалидин 4,7 % я. Амай 4,8 % асулдай европааияр тушир халкьар я (асул гьисабдалди [[филлипинвияр]] — 26 933 кас, [[бенгалар]] — 12 154 кас, [[перуанар]] — 10 530 кас ва [[китайвияр]] — 10283 кас). [[Эсквилин]] кӀунтӀал алай Термини ракьун рекьин вокзалдин мукьув галай мягьлеяр, иммигрантрин мягьлейриз элкъвена, гила Китай — мягьле хьиз физва, амма китайвийрилай гъейри ина 100 кьван уьлквейрин ватанэгьлияр амукьзава. Им вилик фенвай чӀехи савдавилин районрикай я, маса халкьарин тӀуьнрин цӀудралди ресторанар ава; 1300 пекер маса гудай туьквенар ава, абурукай 800 туьквен китайвийринди я, 300 маса иммигрантрин, амай 200 — ни итальянвийриз талукь я. Шегьердин къерехра къанундив кьур тавур пунара трейлерра [[цыганар]] амукьзава. ===== Дин ===== [[Файл:Vatikan Kolonaden Petersdom.jpg|thumb|900px|centre|Пак Пётрдин майдан Ватиканда]] Италиядин маса патара хьиз Римдин асул дин [[рим-католицизм]] я. Виш йисарин къене Рим и диндин ва зияратдин чӀехи метлеб авай юкь тир. Римдиз християнар къведалди, [[дегь-римдин дин]] инин асул дин тир. Гьа чӀавуз римэгьлияр [[римвийрин гъуцар|гъуцариз]] агъазавай. Абурун виридалай асул гъуц — Юпитер тир, метлебвиляй гуьгъуьнин гъуцар: дяведин гъуц Марс, Римдин бине кутунвай гъуцар Ромула ва Рем стхаяр тир ва мсб. ГьакӀни Рим са шумуд чинебан ибадатар арадал гъанвай къул тир, абурукай сад [[Митрардин Мистерияр|митраизм]] ибадат я. Са кьадар геж римдиз христианар къвез эгечӀнай, ч.э 313 йисуз ина Пак Пётрдин базилика эцигна, Рим [[хашпара дин]]дин шегьердиз элкъвенай. [[Файл:Grande Mosquée de Rome.JPG|thumb|250px|right|Рим мискӀин]] Римда 900 кьван клисаяр ава, шегьердин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата виридалай асул собор [[Латеран базилика]] ава. И соборда [[Рим Папа]]дин кафедра чка кьунва. ГьакӀни шегьерда гуьгъуьнин базиликар хкягъиз жеда: [[базилика Санта-Мария]], [[Пак Павелдин базилика]], [[Сан-Клементе базилика]], [[Сан-Карло базилика]] ва [[Жезу клиса]]. Римдин кӀаник дегь чӀавалай амукьнавай [[катакомбая]]рни ава. Уьлкведин виридалай чӀехи метлеб авай диндин мектебар Римда ава, Латеран Пападин университет, Пападин Библейский университет, Григориан Пападин университет ва Пападин рагъэкъечӀдай патан университет. [[Файл:San Giovanni in Laterano 2021.jpg|слева|мини|210x210пкс|Пак Иоанндин базилика]] Рим шегьердин къене авай [[Ватикан]]дик Пак Пётрдин базилика, Апостолрин кӀвалер, Сикстинск капелла, са шумуд музеяр ва маса дараматар акатзава. Вилик, 1929-й йисал кьван и район римдин [[Борго]] [[риона]]дик акатзавай. [[846 йис]]уз [[сарацинар|сарацинри]] Рим шегьер тарашнавайвиляй, [[IV Лев]] пападин къарардив, Рим шегьердикай чара авун паталай, Ватикандал [[Леонадин цал]] элкъуьрна кӀевирнай. [[1929 йис]]ан Латеран икьрар къабулнай италия гьукуматди, Леонадин цлан сергьятра авай Ватикандиз чара гьукумат статус ганвай. Эхиримжи йисара Римдин мусурман жемятдин кьадардин чӀехи хьун акваз жеда, им асул гьисабдалди Кефер Африка ва Мукьва РагъэкъечӀдай патан Азиядин уьлквейрай иммигрантрин куьч хьуникай аслу я. Нетижада шегьерда ислам дин мадни вилик физва, ивиляй гьукуматдин паталай, Пауло Патрагеси архитекторди кхьенвай пландихъ кьурвал, европада виридалай чӀехи [[Рим мискӀин]] эцигнай ва 1995 йисан 21 июньдиз мискӀиндин официалвилин ахъаюн кьилиз акъуднай. Рим республикадилай кьулухъ Рим чувуд жемятдин метлеб авай юкьварикай я, гилан [[Трастевере]] ва цӀуру [[рим гетто]] мягьлеяр чувудрин мягьлеяр тир. Римдин кьилин [[синагога]] [[Римдин чӀехи синагога]] я<ref name="Gabba">{{книга|автор=Emilio Gabba et al.|заглавие=Introduzione alla storia di Roma|год=1999|издательство=LED|место=Милан|isbn=88-7916-113-X}}</ref>. == Архитектура == [[Файл:Colosseum-panoramic.view.jpg|thumb|centre|800px|Колизей]] [[Файл:RomaForoRomanoCasaVestali.jpg|thumb|right|200px|[[Весталкар кӀвал]].]] Виш йисарин къене Римдин архитектура кьиляй — кьилиз вилик физвай, кьетӀендаказ классик ва Дегь Римдин архитектурадин стильдай гилан чӀаван фашист стильдиз. Рим, 11-й, 12-й, 13-й виш йисарин къене, дуьньядин классик архитектурадин ва арка, тагъ, къубба хьтин цӀийи кӀалубар арадал гъанвай виридалай кӀвенкӀве аваз физвай юкьварикай тир, са тӀимил геж шегьер Реннесанс девирдин ва бароккодин кьилин юкь хьана<ref name="Eyewitness">Eyewitness Travel (2006), pg.36-37.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archeorm.arti.beniculturali.it/|title=Soprintendenza Speciale per i Beni Archeologici di Roma|description=Римдин археологиядин къацӀурундадин чӀехи идара|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. === Дегь Рим === Римдин символрикай сад, ч. э. в. 70—80-й йисара Рум империяда эцигнавай чӀехи амфитеатр — [[Колизей]] я. Сифтегьан 60.000 килигдай ксар гьакьарзавай, ам [[гладиатор]]рин ягъунар кьиле тухун паталай кардик кутазвай. Дегь Римдин чӀехи метлеб авай килигуниз лайих тир машгьур чкайрин ва затӀарин сиягьда гуьгъуьнинбур физва: [[римдин форум]], [[Нерондин къизилдин кӀвал]], [[пантеон]], [[Траяндин стунар]], [[Траяндин базар]], [[ЧӀехи цирк]], [[Каракалладин термар]], [[катакомбаяр]], [[Пак Малайикдин къеле]], [[Августдин мавзолей]], [[Константидин арка]], [[Цестийдин пирамида]], [[Ислягьвилин мигьраб]] ва [[Гьакъикъатдин мез]]<ref>{{cite web|url=http://ancientrome.ru/map/rome/rome003.htm|title=План Рима в императорскую эпоху|author=Карл Шпрунер|publisher=ancientrome.ru|description=ATLAS ANTIQUUS Karoli Spruneri opus tertio edidit Theodorus Menke. Nr. XX.|lang=ru|accessdate=2012-11-18}}</ref>. === Юкьван виш йисарин Рим === [[Файл:Roma San Paolo fuori le mura BW 1.JPG|thumb|right|200px|Базилика Сан-Паоло-Фуори-ле-Мура]] Фад-фад рикӀелай алатзава хьи, Римдин юкьван виш йисарин ирс, Италиядин муькуь шегьеррилай виридалайни зурба я. Ина христианвилин сифте кьилериз талукь тир кьве базилика ава, Санта-Мария-Маджоре ва Сан-Паоло Фуори ле Мура, и кьве базиликайрин корпусрин къене авай клисарин цлар алкӀана кьунвай [[мозаика]] чи эрадин кьудлагьай виш йисариз талукь я. Юкьван виш йисарин геж вахтарин мозаикаяр ва фрескаяр [[Санта-Мария-ин-Трастевере]], [[Санти-Гуатро-Коронати]] ва [[Санте Прасседе]] клисайра акваз жеда. Гьа чӀаван Римдин дараматрин планировкадик Торре-делле-Милицие ва Конти-Минара хьтин минараяр, ва Санта-Мария-ин-Арачели базиликадиз тухузвай зурба гурарар акатзавай<ref>{{cite web|url=http://www.diocesidiroma.it/|title=Vicariato di Roma|publisher=Римдин Викариатдин официал сайт|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. === Ренессанс девир ва барокко === Ренессанс девирдин дуьньяда, анжах Флоренциядиз чка гана, кьведлагьай чӀехи юкь Рим тир. Масабурун арада, Ренессанс девирдин архитектурадин шедевр, дуьньядин зурба тӀвар-ван авай итальянви архитектор [[Микеланджело]] паталай туькӀуьрнавай, Римдин Капитолия кӀунтӀ я. Гьа девирдин къене, чӀехи девлетар авай Римдин зурба аристократрин хзанри яшамиш хьун паталай чпиз гзаф чӀагай, къенин йикъалди амукьнавай кӀвалер эцигзавай, абурун арада пачагьдин кӀвал Квиринал (гила Италия Республикадин президентдин резиденция), Венециядин пачагьдин кӀвал, пачагьдин кӀвал Фарнезе, пачагьдин кӀвал Барберрини, Киджидин пачагьдин кӀвал (гила италиядин премьер-министр ацукьнавай чка), пачагьдин кӀвал Спада, пачагьдин кӀвал Канцелерия, Вилла Фарнезина<ref>{{cite web|url=http://art-history.ru/triumf-katolicheskoy-tserkvi/rim-i-iskusstvo-barokko.html|title=Рим и искусство барокко|publisher=art-history.ru|lang=ru|accessdate=2012-11-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://art-history.ru/yuliy-ii-i-ego-hudozhniki/rim.-1503-1513.html|title=Рим. 1503–1513|publisher=art-history.ru|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. === Неоклассицизм === [[Файл:Altar della Patria September 2015-1.jpg|мини|200x200пкс|Витторио Эмануэле II-лагьайдан имарат]] 1870-й йисуз Рим Италия Королвалдин кьилин шегьер хьана. И береда, римдин архитектурада, классик [[антиквал]]дин архитектурадин таъсирдин себебдалди, [[неоклассицизм]] виниз хьана. И девирдин къене, министерствойриз, посольствойриз ва гьукуматдин маса крар тухузвай чӀехи ксариз эцигзавай дараматрин чӀехи пай неоклассицизм стильда туькӀуьрзавай. Римдин неоклассицизмдин виридалай тӀвар — ван авай символрикай сад Витториано (Витторио Эмануэле II-лагьайдан имарат) я<ref>{{cite web|url=http://art-history.ru/moda-i-revolyutsiya/neoklassika-3.html|title=Неоклассика. Этическая живопись.|publisher=art-history.ru|lang=ru|accessdate=2012-11-18}}</ref>. === Фашиствилин архитектура === 1922—1943-лагьай йисара Италияда [[фашиствилин режим]]ди гьукум гьалзавай чӀавуз, уьлкведа фашиствилин архитектура вини пад кьунва. 1938-й йисуз Марчелло Пьячентиниди, 1942-й йисан Виридуьнядин выставка кьиле тухун паталай фашиствилин архитектурадин стильда дараматрин комплекс эцигнавай. Амма, 1940-й йисуз Италия [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]дик акатнавиляй Виридуьнядин выставка кьиле тухуз хьанач. Фашист стильдин виридалай гзаф къаш — къамат авай дарамат Цивилло Италиано палаццо я (1938—1943). Идалайни гъейри, 1935-й йсуз фашиствилин архитектурадин стильда эцигнавай Палаццо делла Фарнесино, гила италиядин чара уьлквейрин крарин министерстово алай чка я<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/809034/print|title=Пустые шедевры Муссолини|date=28.09.2007|publisher=«[[Коммерсантъ]]» газета, №177 (3753)|lang=ru|accessdate=2012-11-18}}</ref>. === Муькуь иер чкаяр === [[Файл:Trevi Pano.jpg|thumb|center|800px|Дуьньяда виридалай тӀвар — ван авай [[фонтан Треви]]]] [[Файл:RomTreviBrunnenNahansicht1995.jpg|thumb|[[Треви фонтан]] («Fontana di Trevi»), 1995]] Къадагъа алаз хуьзвай чкаяр ва виридаз талукь тир паркар Римдин майдандин чӀехи чӀук кьунва. Европадин шегьеррин арада, къацу набататар цанвай виридалай чӀехи чка Римда ава<ref>{{cite web|url=http://www.romaperkyoto.org/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=52|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080204030918/http://www.romaperkyoto.org/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=52|archivedate=2008-й йисан 4 февралдиз|title=Green Areas |publisher=RomaPerKyoto.org |accessdate=9 November 2008}}</ref>. Вилик, шегьердин и къацу пата аристократрин кӀвалер, дараматар ва багъар авай, ва гуьгъуьнин XIX-й виш йисан дараматар эцигунин «бум» хьайила гьа дараматрин ва паркарин чӀехи пай чкӀурнай. Амайбурун арада мадни виле аквадай паркар Вилла Боргезе, Вилла Ада ва Вилла Дориа Памфили я. ==== Фонтанрин сиягь ==== {{main|Римдин фонтанрин сиягь}} Рим, вичин пара кьадардин, гьар жуьредин стильра, классикдилай юкьван виш йисарин, бароккодилай неоклассицизм стильра туькӀуьрнавай иер фонтанрив вири дуьньядиз тӀвар акъудна. Кьве агъзур йис кьван и фонтанри римдин майданар чӀагурзава ва шегьер хъвадай цив таъминарзава. Ч. э. 98-й йисара [[Рим империя]]дин чӀавуз, римдин консул, италиядин кардал алахънавайди ва [[кхьизвайди]] [[Секст Юлий Фронтин]]диз ''«аквариумрин куратор»'' лакӀаб ганвай, ам Рим шегьердин цин къаюм тир, ада 39 гьейбат авай фонтандиз ва 591 виридаз талукь тир гьавизриз яд гузвай кӀуьд цин гунгара туькӀуьрнай, идалайни гъейри и гунгарилай яд императордин кӀвалериз, гьамамриз ва девлет авай ксарин виллайриз физвай<ref>Frontin, Les Aqueducs de la ville de Rome, translation and commentary by Pierre Grimal, Société d'édition Les Belles Lettres, Paris, 1944.</ref>. XVII—XVIII-й виш йисарин эхирда римдин папайри чкӀанвай ва виже текъвер гьалдиз атанвай фонтанар гуьнгуьна хутунай ва цӀийи фонтанар эцигиз эгечӀнай. Римдин фонтанар, [[Пауль Рубенс]]ан шикилар хьиз цӀийи [[барокко]] стиль къалурзавай. Абур, эмоцияр ва юзунин гьиссер квай аллергоик фигурайрив ацӀанвай, ва килигзавайбурун рикӀериз чӀехи эсер ийизвай. Фонтанрин скульптураяр асул элемент хьанвай, ва яд и скульптурайриз руьгь ва иер къамат кутун паталай менфятдик квай. Абур, барокко стильдин бахчаяр хьиз, уьлкведин аквадай гьалдин къалурун, вичихъ агъайнавал ва кьуват авай гьукум къалурзавай лишанар хьиз тир<ref>''Italian Gardens, a Cultural History'', Helen Attlee. Francis Lincoln Limited, London 2006.</ref>. [[Файл:Vierstroemebrunnen Piazza Navona Rom.jpg|thumb|left|170px|[[Пьяцца Навона]]да авай [[Агоналис обелиск]]]] [[Файл:Pasquino 1.JPG|thumb|right|170px|[[Статуя Пасквино]]]] ==== Рахазвай статуяяр ==== {{main|Римдин рахазвай статуяяр}} Рим вичин статуярив ва гьабрукай яз [[Римдин рахазвай статуярив]] машгьур я. Ибур, адет яз, дегь чӀаван статуяяр я, гьа чӀавуз римэгьлийри абурун патав политикадикай ва социал гьаларикай веревирдер тухузвай ва винел чпин фикирар (фад-фад [[сатира]] тир фикирар) кхьенвай чарар алкӀурзавай. Кьве асул рахазвай статуя ава: Пасквино ва Марфорио, амма ибурукай гъейри мад кьуд статуя къалуриз жеда: Иль Бабуино, Мадам Лукреция, Иль Фачино ва Аббат Луиджи. И статуяррин чӀехи пай дегь римдин ва я классик стильриз талукь я, ва абурун чӀехи пайди мифрин гъуцарин ва дегь чӀаван кьисайрик квай ксарин суьретар къалурзава. Мисала паталай, Пасквино статуяди дегь чӀаван римдин зариятдин «Илиада» эпосдин асул къегьал Менелай къалурзава, Аббат Луижди статуяди римдин тийижир дуванбег, Иль Бабуино силен гъуц тир, Марфорио статуяди Океан гъуцран суьрет къалурзава, Мадам Лукреция статуя Исидадин бюст я, ва 1580-й йисуз эцигнавай Иль Фачино кьилди сад тир римдин — тушир ва са затӀни къалурзавачир статуя я<ref>{{cite web|url=http://www.romeartlover.it/Talking.html|title=The Talking Statues of Rome|publisher=romeartlover.it|lang=en|accessdate=2012-11-18}}</ref>. ==== Обелискар ==== {{main|Римдин обелискар}} Шегьерда муьжуьд [[Дегь Мисри|дегь-мисридин]] ва вад [[Дегь Рим|дегь-римдин]] обелискар, гьакӀни мадни гилан замандин шумуд са обелискар ава<ref>{{cite web |url=http://www.initaly.com/regions/classic/obelisks.htm |title=Chasing Obelisks in Rome |publisher=Initaly.com |accessdate=3 February 2010}}</ref>. Дегь чӀаван обелискар римдин императорри [[Мисри]]дай Римдиз гъанвай. И обелискар шегьердин, [[Пьяцца Навона]], [[Пак Пётрдин майдан]], [[Пьяцца Монтекиторио]] ва [[Пьяцца дель Пополо]] хьтин майданра чка кьунва. Мадни Римдин юкьва дегь чӀаван римдин кьве алчуд хьайи кӀалубдин стунар ава: Марка Аврелийдин ва Траянан стунар. ==== Муькъвер ==== {{main|Римдин муькъвер}} [[Файл:Bridge of Angels.jpg|thumb|[[Сант’Анджело муькъвер]] (II вишйис).]] Римда 49 муьгъ ава. Абурукай виридалай машгьур [[Честио муьгъ]], [[Мильвио муьгъ]], [[Номентано муьгъ]], [[Сант Анджело муьгъ]], [[Витторио Эмануэль II-ан муьгъ]], [[Систо муьгъ]], [[Фабричо муьгъ|Фабричо]] муькъвер я. Гила шегьерда дегь римдин вад муьгъ амукьнава<ref>{{cite web |url=http://www.showcaves.com/english/it/misc/CatacombeRoma.html|title=Catacombe Roma |publisher=Jochen Duckeck. |accessdate=2012-й йисан 21 октябрь}}</ref>. Шегьердин муькъверин чӀехи пай классик, барокко, ренесанс, неоклассицизм ва гилан заманадин стильра эцигнавай. Британиядин энциклопедиядиз килигна, Римдин виридалай хъсан дегь муьгъ, ч. э 135-й йисуз эцигна куьтягьнавай Сант-Анджело муьгъ я, гьакӀни ам, 1688-й йисуз [[Лоренцо Берниниди]] туькӀуьрнавай малаикрин цӀуд статуяррив чӀагурнавай<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523159/SantAngelo-Bridge |title=Sant'Angelo Bridge |accessdate=3 February 2010}}</ref>. ==== Катакомбаяр ==== {{main|Римдин катакомбаяр}} Римда пара къадарда дегь катакомбаяр ва чилин кӀанин кучудунар ава. Абур шегьердин кӀаник ва я мукьув гала, ва къенин йикъалди яхцӀур кьван чилин кӀанин сурар жугъунвай, абурукай бязибур эхиримжи цӀуд йисан къене ахъайнавай. ЧӀехи пай христианрин кучудунар хайитӀани, абурун арада мажусивилин ва чувудрин сурарни, акахьай ва чара гьалра гьалтзава. Сифте яз абур чилин [[туф]] ва хъуьтуьл вулкандин жинсера, шегьердин серьятдилай анхъа эгъуьнвай, вучиз лагьайтӀа дегь римдин гьукумди шегьярдин цӀарцӀин къене кучукунар тухуз къадагъа авунай. == ИнфратуькӀуьрунар == === Улакьар === [[Файл:Airbus A320 (Air One) FCO 08.jpg|thumb|right|250px|[[Аэропорт Фьюмичино]], 2008 йис]] Рим элкъвей цӀарцин кӀалуб авай шегьер я. Италия зуростровдин юкьни-юкьвал чка кьунвайвиляй, Рим Италиядин ракьун-рекьин виридалай асул хев я. Римдин кьилин вокзал Термини я, им Европадин ракьун-рекьин виридалайни чӀехи вокзалрикай сад я, ва Италия виридалайни гзаф менфят къачузвай вокзал я, гьар юкъуз инай 400 агъзур кас физва. Шегьерда чӀехивиляй кьведлагьайди [[Рим Тибуртина]] вокзал я, гила адакай чӀехи йигинвилин ракьун-рекьин вокзал туькӀуьр хъувуна<ref>{{cite web|url=http://www.atac.roma.it/page.asp?p=52|title=ATAC S.p.A. Azienda|date=2012-й йисан 24 сентябрдиз|publisher=ATAC S.p.A.|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. Римда пуд аэропорт кӀвалахзава. Шегьердин кьилин аэропорт, Римдиз талукь тир [[Фьюмичино]] шегьер-спутникда авай, вириниз «Аэропорт Фьюмичино» тӀвар алаз чир тир, континент — арадин [[Леонардо да Винчи (аэропорт)|Леонардо да Винчи]] аэропорт я<ref>{{cite web|url=http://www.aeroporto.net/roma-fiumicino/|title=Aeroporto Roma Fiumicino|publisher=aeroporto.net|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. Дуьньядин виридалай цӀуру аэропортрин сиягьда, Римдин [[Чампино аэропорт]] сифте кьилера физва. Римдиз талукь тир ва адалай рагъэкъечӀдай пата авай «Чампино» шегьерда чка кьунва лугьуз, адаз «Чампино аэропорт» тӀвар эцигнавайди я<ref>{{cite web|url=http://www.romaviva.com/aeroporto-ciampino/|title=L'Aeroporto di Roma-Ciampino|publisher=romaviva.com|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. Метлебвиляй пуд лагьай чкада [[Рим Урбе]] аэропорт физва, им чӀехи тушир, агъуз тир трафик галай, шегьердин юкьвалай 6 км кефер пата чка кьунвай, вертолётрин ва кьилдин гъвечӀи самолётрин цавай финар таъминарзавай аэропорт я<ref>{{cite web|url=http://www.aeroclubroma.it/aeroclub.htm|title=L'Aeroclub di Roma|publisher=aeroclubroma.it|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. Шегьердин куьчеяр хилер — хилер яз фенвайбур я лугьуз, улакьрин проблемрин гъиляй шегьерэгьлийри чӀехи азабар чӀугзава ва са кьучедин рекьяй маса куьчедин рекьиз улакьра аваз финиз къулай шартӀар авач. Маса чӀехи шегьеррин метрополитенрив гекъигайла, Римдин гъвечӀи алцумдин метрополитенди и проблемаяр арадай акъудиз куьмек ганач. Идалайни гъейри, гьар 10000 касдиз 20 такси къвезва, им европадин маса чӀехи шегьеррин лишандилай агъуз я. Римда [[Римдин метрополитен]] ({{lang-it|''Metropolitana di Roma''}}) кардик ква. Садлагьай А хилен эцигунар [[1930 йис]]уз эгечӀнай. 1955 йисуз эцигунрин кӀвалахар куьтягь хьанвай ва хел ахъа хьанвай. 1990-й йисара кьведлагьай В хел эцигна ахъайнавай<ref>{{cite web|url=http://www.romametropolitane.it/|title=Metropolitana di Roma|publisher=Metropolitana di Roma|lang=it|accessdate=2012-11-18}}</ref>. [[Файл:Rome.Tram.JPG|thumb|right|250px|Трамвай]] Авай А ва В хилер, Римдин Термини вокзал авай чкада сада — сад кьве кӀарна физва. 2012 йисан 13 кьамугдиз (июньдиз) В хилен В1 филиал ахъа хьанвай, хилен эцигуниз 500 миллион € харж авунай. В1 хел Болонья майдан авай чкада В хилехъ гилигзава ва 3.9 км яргъалвилин арада кьуд станция ава. Пудлагьай С хел эцигунин девирда ава, 3 миллион € харжун гьисабдик ква ва 25.5 км яргъалвилин арада 30 станций жервал я. Адан поездар тамамдаказ авоматламиш жеда. Хилен садлагьай пай 2011 йисуз туькӀуьрна куьтягьна кӀанзавай, амма туннельдин эгъуьнар тухузвай береда чиляй археологиядин затӀар экъечӀзавайвиляй, кӀвалахар энгел хьанвай ва хилен ахъаюнин тарих 2015 йисал тухванай. Кьудлагьай D хел гьакӀни пландиз къачунва. Хилен 20 км яргъивал ва адак 22 станция жеда<ref>{{cite news |first=Tom |last=Kington |title=Roman remains threaten metro |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/may/14/italy.artnews |work=[[The Guardian|Guardian]] |date=2007-й йисан 14 майдиз |accessdate=2012-й йисан 18 ноябрдиз |location=Лондон}}</ref>. Римдин чилин винел патан улакьар автобусрикай, трамвайрикай ва шегьердин поездрикай ибарат я. Автобусдин хилез 350 автобусдин цӀарар ва 8 агъзурдилай пара акъваздай чкаяр къвезва, гьакӀ ятӀани трамвайдин система 39 км рекъикай ва 192 акъваздай чкарикай ибарат я. Шегьерда, 2005 йисуз ахъайнавай, [[троллейбус]]дин са цӀар ава<ref name="juts2009">Webb, Mary (ed.) (2009). ''Jane’s Urban Transport Systems 2009—2010'', p. 195. Coulsdon (UK): [[Jane's Information Group]]. ISBN 978-0-7106-2903-6.</ref>. === Чирвилер === [[Файл:It-roma-s ivo sapienza-150810-pp-2137.jpg|мини|240x240пкс|Университет [[Ла-Сапиенца]]]] Рим, вирихалкьарин ва халкьарарадин вини дережадин чирвилерин, гзаф кьадарда академияяр, колледжар ва университетар авай асул юкь я<ref>[http://www.futuremelbourne.com.au/wiki/pub/FMPlan/S3Resources/Anholt_City_Brands_Index_cbi2006-q4-free.pdf «How the world views its cities» — The Anholt City Brands Index 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419235354/http://www.futuremelbourne.com.au/wiki/pub/FMPlan/S3Resources/Anholt_City_Brands_Index_cbi2006-q4-free.pdf |date=2013-04-19 }}</ref>. Дуьньяда авай тарихдин, чирвилерин, культурадин ва иер шегьеррикай Рим кьведлагьай чкада физва. Ада вичин чирвилерин еридив ва чирвилер къачуниз талукь жуьреба-жуьре чкайрив, дуьньядин маса чӀехи шегьеррин вилик дамахар ийиз жеда. [[Дегь Рим]] ва [[Реннесанс]] берейра, Римни [[Флоренция]] сад хьиз дуьньядин виридалай асул культурадин ва кьатӀуниз талукь тир юкьварикай тир<ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/01083b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Roman Academies |publisher=Newadvent.org |date=1 March 1907 |accessdate=3 February 2010}}</ref>. Адан садлагьай университет Ла-Сапиенца (1303 йисуз бине кутунай) чӀехивиляй дуьньяда кьведлагьай чка кьунва ва Европада виридалай чӀехи университет я, ина кӀелзавайбурун кьадар 140000 я, 2005 йисуз и университет Европадин виридалай хъсан 50 университетрин сиягьдик ва дуьньядин виридалай хъсан 150 университетрин сиягьдик акатна<ref>[http://www.shanghairanking.com/Institution.jsp?param=University%20of%20Roma%20-%20La%20Sapienza University of Roma — La Sapienza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115110311/http://www.shanghairanking.com/Institution.jsp?param=University%20of%20Roma%20-%20La%20Sapienza |date=2013-01-15 }}</ref>. Ла-Сапиенцада кӀелзавайбурун кьадардилай артух ацӀайвал тӀимиларун паталай, эхиримижи къад йисан къене Римда кьве университет эцигнай: 1982 йисуз [[Тор Вергата]] ва 1992 йисуз [[Рим Три]] университетар. ГьакӀни Римда папавилин ва маса университетарни гзаф ава, гьабурун арада Римда авай Британиядин мектеб, Римда авай француз мектеб, Папавилин Григориан университет (дуьньяда виридалай цӀуру иезуитрин университет я, 1551 йисуз бине кутунвай), Дизайндин Европадин институт, Джон Каботдин университет, Римда Америкадин Сент-Джон университетдин филиал, [[Лоренцо де Медичи]]дин мектеб, Линк Кампус университет, Кампус Био-Медико университет. Римда, 1604 йисуз бине эцигнай Анжелика улубхана ава, им Италиядин садлагьай виридаз талукь тир [[улубхана]] я; 1701 йисуз бине кутунвай Касанатенс улубхана, Валлиселиана улубхана, Гьертциана улубхана. [[Халкьдин юкьван улубхана]], Италияда халкьдин кьве улубханайрикай сад, 4126002 том кхьинар ава. Вилла Целимонтана Италияда географиядин специалиствал чирзавай улубхана. Ватикандин улубхана, дуьньядин виридалай дегь ва чӀехи метлеб авай улубханайрикай сад я, официалвилелди 1475-й йисуз бине кутунвай, амма гьакъикъатда гзаф вилик ва дуьньядин вири тарихдин 75000 [[улуб]] хуьзва<ref name=vfl>Vatican Film Library informational pamphlet</ref>. == Гьукумат == Рим Италиядин комунна я, ва уьлкведин 8101 комуннайрин арада майдандай виридалайни чӀехиди я. Исятда кьиливал [[Джанне Алемано]] мэрди ва шегьердин советди тухузва. Шегьердин гьукумат [[Капитолий кӀунтӀ]]ал алай Сенаторио Палаццо дараматда кӀватӀ хьанва, им шегьердин гьукуматдин тарихдин чка я. Шегьердин администрациядин арада Римдиз ''«Капитолия»''-ни фад-фад лугьузва, им римдин ирид кӀунтӀарикай садан тӀвар я<ref>{{cite web|url=http://www.comune.roma.it/wps/portal/pcr?contentId=NEW151061&jp_pagecode=newsview.wp&ahew=contentId:jp_pagecode|title=Roma diventa Capitale|accessdate=6 March 2012|language=Italian}}</ref>. === Административ паюнар === [[Файл:Roma municipi locator map with numbers.svg|thumb|210px|right|Римдин муниципалитерар]] 1972-й йисалай Рим 19 (сифте 20) мунитипалитет тӀвар авай ''municipi'' административ районриз ччара хьанвай<ref>1992-й йисан ''Comune'' — ''Fiumicino'' цӀийи тӀвар эцигун.</ref>. Гьар муниципалитетдин вичин президент ва кьуд члендикай ибарат тир совет авай, абур гьар вад йисуз муниципалитет — эгьлийри хкягъзавай. ГьакӀни Рим административ тушир текриз пай жезва. Шегьердин тарихдин юкь 22 ''[[риона]]йриз'' пай жезва. И рионаяр, [[Борго]] ва [[Прати]]дилай гъейри, Аврелианан цлан сергьятрин къене ава. == Юкьван гьукумат == Рим Италиядин халкьдин кьилин шегьер ва италия гьукуматдин резиденция (гьукуматдин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка) я. [[Италия республикадин президент]]дин ва [[Италиядин премьер министр]]дин, парламентдин ва Конституциядин дуванханадин официал резиденцияяр шегьердин тарихдин юкьва чка кьунва. Гьукуматдин министерствояр шегьердин гьар патаз чкӀанва, абурук, Олимпиядин стадиондин патав галай Палаццо делла Фарнесино тӀвар авай дараматда чка кьунвай, Чара уьлквейрин крарин министрествони талукь я. == Экономика == [[Файл:Panoramic view of EUR business district, Rome.jpg|thumb|850px|centre|EUR]] Италиядин кьилин шегьер яз, уьлкведин вири асул институтар, уьлкведин президентдин ва гьукуматдин дараматар, Парламент, кьилин [[дуванхана]] ва Италиядинни Ватикандин дипломатиядин крар тухузвай векилрин дараматар Ридма кӀватӀ хьанва. Къариб гьал ам я хьи, Рим шегьер Ватикандин къене яз Италия гьукуматдин майданда ава, ивиляй Ватиканда Италиядин посольство ава. Им, посольство вичин уьлкведин сергьятрин къене хайила, кьери вакъиа я. Исятда Рим бета + статус галаз дуьньядин глобал шегьеррин сиягьда 49-й чка кьунва, амма 2008-й йисуз альфа + статус галаз, Италиядин хъсан шегьер яз 15-й чкада авай (Италиядин [[Милан]] 42-й чкада авай)<ref>{{cite web |url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509 |title=The 2008 Global Cities Index |publisher=Foreignpolicy.com |date=15 October 2008 |accessdate=3 February 2010}}</ref>. 2005 йисуз [[КъВБ]] 121.5 млрд.<ref name="rapporto2006">{{cite web|url=http://www.censis.it/277/372/5732/5766/5783/5784/content.asp |title=Rapporto Censis 2006 |publisher=Censis.it |accessdate=3 February 2010}}</ref> АСШдин $ туькӀуьрзавай, вири уьлкведин [[КъВБ]]дин 6,7 % Римди гьасил ийизва (им Италиядин гьар гьи шегьердилай гзаф я). 2001—2005 йисарин къене шегьерда кӀвалах авачирвал 11,1 % — дилай 6,5 % кьван агъуз хьанвай, им [[ЕС]]дин уьлкверин кьилин шегьеррин арада виридалай агъуз тир къалурзавай лишан я. Гьар йисуз, Рим + 4,4%-диз чӀехи жезва, ва уьлкведин гьар гьи маса шегьеррилай Рим гзаф зарбвилелди гегьенш жезва. Им гьакӀ лагьай чӀал хьи, Рим са гьукумат хьайитӀа, [[КъВБ]]-дин кьадардилай ам дуьньяда 52 лагьай чкада Египетдихъ галаз сад хьиз, фидай. Римдин экономика залан промышленность авачирвилив тафават аваз хьайитӀани, инин экономика кьакьан дережада хуьзвай дибдин крар экономикадин къуллугъар, кьакьан дережадин технологияррин компанияяр (IT, аэрокосмикдин, хуьнуьх, телекоммуникацияяр), илимдинни — чирна — жугъурунрин, дараматар туькӀуьрунин идараяр, коммерция крарин банкар, ва экономикадин вилик тухуниз акъалтӀай чӀехи метлеб туризмдин гузва. Римдин халкь арадин аэропорт Фьюминчино, Италиядин виридалай чӀехи аэропорт я, шегьерда италиядин чӀехи компаниярин штаб-кӀвалер ва кьилин офисар ва гьакӀни дуьньядин виридалай зурба 100 компанияррикай пудан [[Enel]], [[Eni]], ва [[Telecom Italia]]-дин штаб-кӀвалер ава<ref name="Forbes">{{cite news|url=http://www.forbes.com/2006/03/29/06f2k_worlds-largest-public-companies_land.html|title=The World's 2000 Largest Public Companies|first=Scott|last=DeCarlo |date=30 March 2006 |work=Forbes|accessdate=16 January 2007}}</ref>. Университетар, радио, телевидение ва киноиндустрия Римда экономикадин пара метлеб авай хилер я. ГьакӀни, 1930 ийсалай кӀвалахзавай [[Чинечитта]] ''(итал. Cinecittà)'' кинокомпаниядин куьмекдалди, Рим [[италиядин киноиндустрия]]дин юкь хьана. == Культура == Кьакьан дережадин культура, чӀал, дин, политика, цӀун — кӀвал, архитектура ва мода Италиядин кьилин Рим шегьердиз талукь я. Виликан Рим империядин кьилин шегьер Римдин бине тахминан ч. э. в. 753-й йисуз эцигнай, [[хашпара дин]]дин виридалай кьилин юкь, Римдинни — католик клисадин кӀвал ва Италия республикадин резиденция. Вичин дегь тарихдин ва социалвилин чӀехи метлебдин нетижада, Римдиз фад-фад ''Caput Mundi'' «Дуьньядин кьилин шегьер» лугьузвай. === Музыка === Рим музыкадин чӀехи метлеб авай юкь я, ина пара музыкадин сегьнеяр, авторитет кесер авай консерваторияр ва театорар ава. 1585-й йисуз, дуьньядин вирилай чӀехи музыкадин Парко делла Музика комплексда, Санта Чечилиадин академиядин бине эцигнай. ГьакӀни шегьерда Римдин операдин театр ва са шумуд музыкадин гъвечӀи идараяр ава. 1991-й йисуз шегьерда [[Евровидение]] ва 2004-й йисуз [[MTV EMA 2004 церемония]] кьиле тухванай. Музыкадин тарихдиз Римди чӀехи эсер авунай. Римдин музыкадин мектебда, XVI-XVII-лагьай виш ийсара Ренессанс ва барокко девирра, активдаказ кар ийизвай, адет яз клисайрин музыкаяр лугьузвай композиторрин кӀватӀалар авай. И композиторрин гзафбуруз Ватикандин Пак Тахтунихъ ва пападин клисайрихъ галазни алакьаяр авайди тир. Римдин музыкадин мектебдин виридалай машгьур векилрикай Джованни Пьерлуиджи да Палестрина тир, амма идалай гъейри жуьреба-жуьре стильра ва формайра кӀвалахзавай маса композиторарни авайди тир. === Туризм === Къе Рим, вичин гьисабуналди куьтягь тежезвай ва ттум-кьил авачир археологиядинни художестводин девлетрин ва вичел рикӀ ацукьарзавай надир тир адетрин, вичин панорамадин иер акунрив ва къацу «Виллайрин» (паркарин) чӀагай гьейбатдин куьмекдалди, дуьньядин туризмдин виридалай метлеб авай чкайрикай я. Мадни метлеб авай суьрсетрин арада пара кьдарда — музеяр (Капитолиядин музеяр, Ватикандин музеяр, Галерея Боргезе, ва мсб.), [[цин гунгар]], [[фонтан]]ар, [[гьавиз]]ар, [[клиса]]яр, [[пачагьдин кӀвал]]ер, тарихдин дараматар, имаратар, [[катокомба]]яр ва [[Римдин форум]]дин харапӀаяр. Европадин Садвалдин шегьеррин арада, [[Лондон]] ва [[Париж]] шегьеррилай кьулухъ, туристрин атунрин кьадардай Рим пуд лагьай чка кьунва ва са сан къене иниз 7-10 млн туристар къвезва. [[Колизей]]диз — 4 млн туристар ва [[Ватикандин Музейриз]] — 4,2 млн туристар къвезва, мукьвара хьайи чирна — жугъурунрин малуматриз килигна, и кьве чка туристрин атунрин кьадардай дуьняда 39-37-лагьай чкайра (вини нубатдив кьурвал) физва<ref>{{cite web|url=https://gradesfixer.com/free-essay-examples/most-enchanted-place-in-rome-the-vatican-city/|title=Most enchanted place in Rome}}</ref>. Рим, археологиядин асул юкьварикай ва дуьньяда археологиядин чирна — жугъурунрин кӀвалахар тухузвай виридалай кьилин юкь я. Шегьерда пара кьадарда, [[Римда Америкадин академия]]<ref>{{cite web|url=http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies |title=AIRC-HC Program in Archaeology, Classics, and Mediterranean Culture |publisher=Romanculture.org |accessdate=3 February 2010}}</ref> ва [[Римда Швециядин институт]]<ref>{{cite web|url=http://www.isvroma.it/public/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=%20 |title=Isvroma.it |publisher=Isvroma.it |accessdate=3 February 2010 |archiveurl= http://web.archive.org/web/20080708234610/http://www.isvroma.it/public/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=+ |archivedate=8 July 2008}}</ref> хьтин культурадин ва илимдинни — чирна — жугъурунрин институтар ава. Римда пара кьван дегь имаратар ава, абурун къене [[Римдин форум]], [[Траяндин базар]], [[Траяндин форум]], [[Колизей]] ва [[Пантеон]]. [[Колизей]] — дуьньядин аламат хьиз физва<ref>{{cite journal |title=Trajan's Glorious Forum |journal=Archaeology |volume=51 |issue=1 |date=January/February 1998 |author=James E. Packer |publisher=Archaeological Institute of America |url=http://www.archaeology.org/9801/abstracts/trajan.html |accessdate=2 October 2010}}</ref>. Римда зурба ва хъсан таъсирзавай, ччара-ччара девирриз талукь тир, живописьрин, скульптурайрин, фонтанрин, мозайкайрин, фрескайрин ва шикилрин коллекцияяр ава. Металлрин расун, металлдин пулунин атӀун, багьа затӀар, филдин кӀарабар, шуьшеяр, хъенчӀин затӀар къазмишунин крар римдин харусенятдин гьеле «гъвечӀи» пай тир<ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0009840X00221331 |last=Toynbee |first=J. M. C. |year=1971 |month=December |title=Roman Art |journal=The Classical Review |volume=21 |issue=3 |pages=439–442 |accessdate=11 December 2007 |jstor=708631}}</ref>. Са тӀимил геж, Флоренциядилай кьулухъ Рим [[Реннессанс]] девирдин чӀехи юкь хьана, вучиз лагьайтӀа папайри, базиликаяр, пачагьрин кӀвалер, майданар ва чӀагай дараматар эцигун паталай зурба пулай харжнай. Гьа чӀавуз Рим Европада Ренессанс харусенятдин юкь хьанвай ва [[Париж]], [[Венеция]] хьтин культурадин юкьварив ва чӀехи шегьррив гекъигиз жедай. Рим, [[Бернини]], [[Караваджо]], [[Карраччи]], [[Борромини]] ва [[Кортона]] хьтин кьетӀен чӀехи чӀугваррин ва архитекторрин кӀвал я. [[XVIII вишйис]]ан эхирда ва [[XIX вишйис]]ан сифте кьилера, шегьер [[Гранд-Тур]]дин юкь хьанвай<ref>{{cite web |title=Grand Tour of Europe: The Travels of 17th & 18th Century Twenty-Somethings |author=Matt Rosenberg |publisher=About.com |url=http://geography.about.com/od/historyofgeography/a/grandtour.htm |accessdate=3 February 2010}}</ref>, иниз, дегь чӀаван культура, архитектура, философия ва харусенят акун паталай англиядин ва европадин чӀехи девлетар авай аристократар сиягьатар ийизвай. [[Файл:Panoramic photograph of interior of Colosseum.jpg|центр|мини|700x700пкс|[[Колизей]]дин къенепатан акунар]] Римда гилан заманадин харусенятдин ва архитектурадин суьрсетарни тӀимил туш. 2010-й йисуз Римда, иракви архитектор [[Загьа Гьадид]] паталай туькӀуьрнавай, гилан чӀаван харусенятдин ва архитектурадин, [[MAXXI — XXI-й виш йисан харусенятрин халкьдин музей]] тӀвал алай, галереяррин комплекс эцигнай. Комплексдик, культурадиз талукь тир отдел, илимдинни — чирна — жугъурунрин крар кьиле тухузвай лаборатория акатзава<ref>{{cite web|url=http://www.maxxi.beniculturali.it/english/ |title=Maxxi_Museo Nazionale Delle Arti Del Xxi Secolo |publisher=Maxxi.beniculturali.it |accessdate=25 March 2010}}</ref>. Рим, дуьньядин модадин кьилин шегьер хьиз къабул хьанва. Global Language Monitor-дин 2009 йисан малуматрив кьурвал, Рим, [[Милан]]дилай, [[Нью-Йорк]]дилай ва [[Париж]]дилай кьулухъ, дуьньяда дуьнядин модадин кьуд метлеб авай юкьварикай я<ref>{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/popular-culture/fashion |title=The Global Language Monitor » Fashion |publisher=Languagemonitor.com |date=20 July 2009 |accessdate=17 October 2009}}</ref>. Модадин ва [[заргарвилин]] виридалай асул гзаф чӀагай дараматар [[Bulgari]], [[Fendi]]<ref>{{cite web|url=http://www.fendi.com/ |title=Fendi|publisher=fendi.com |accessdate=17 October 2009}}</ref>, [[Laura Biagiotti]] ва [[Brioni]] я. ГьакӀни, Римдин кесер авай ва мода тир [[Виа дей Кондотти]] куьчеда [[Chanel]], [[Prada]], [[Dolce & Gabbana]], [[Armani]] ва [[Versace]] хьтин вири дуьньядиз чир брендрин чӀехи чӀагай бутикар ава. === ЦӀун-кӀвал === [[Файл:Gnocchidipatate.jpg|thumb|right|240px|[[Ньюкки]]]] Римда цӀун кӀвал, социалвилин, политикадин ва культурадин масакӀавилерин девирда ва виш йисарин къене вилик физвай. Дегь чӀавара Рим, гастрономиядин кьилин юкь тир. Дегь Римдин цӀун кӀвал дегь-Грециядин кӀеви таъсирдин кӀаник тир, гуьгъуьниз, империядин сергьятрин гегьенш хьунин себебдилай, римвийриз ашпазвилин пара кьван цӀийи рецептар ва тӀунар гьазурунин тегьерар чир жезва. Са тӀимил геж, Ренессанс девирда, Рим кьакьан дережадин кесер авай цӀун кӀвалин юкь тир, инин кӀвенкӀве аваз физвай ашпазар папайриз кӀвалахзавай. Идаз мисал яз, Ватиканда, Пий IV пападиз кӀвалахзавай Бартоломео Скаппи ашпаз я, ада вичин машгьурвал, 1570-й йисуз адан «Opera» тӀвар авай ашпазвилин улуб акъатайла, къазанмишнай. Улубда, Ренессанс девирдин цӀун кӀвалин 1000 кьван рецептар ава ва тӀуьнар гьазурунин тегьерар ачухдиз къалурнава<ref name="Rolland_1">{{Harv|Rolland|2006|p=273}}.</ref>. Гилан заманада, шегьерди кьилди вичиз хас тир кьетӀен цӀун кӀвал туькӀуьрнава, ва асул суьрсетар хпрен як ва салан мейваяр я (асул яз [[антришок]]ар)<ref>Piras, 291.</ref>. Идаз къушаба яз, ч. э. в. [[I вишйис]]уз римда амукьзавай чувудри, чпиз хас тир ''[[Cucina giudaico-Romanesca]]'' тӀвар алай цӀун кӀвал арадал гъанвай. Римдин хуьрекрин мисалар: ''[[Saltimbocca]]'' (сальтимбокка) — римдин стильда авунвай, винел ниси, кьеле тур ва гумадал кьурурай вакӀан як (ветчина), шалфей вигьена ва лацу чахурни чӀем алава авуна яваш тир цӀалди чуранай данад якӀун котлетар; ''[[Carciofi alla giudia]]'' (Каркиофи алла гиудиа)— зейтунд чӀемеда чуранай [[артишок]]ар, чувудрин хуьрек; ''[[Carciofi alla romana]]'' (Каркиофи алла романа) — винел патан пешер алудна, куьткуьннавай пурния, серг ва фан кьелечӀ кьурурай кӀусар галаз, вичин бугъадал чуранай, римдин стильдин артишокар; ''[[Spaghetti alla carbonara]]'' (Спагетти алла карбонара) — какаяр, [[пекорино]] ва бекон галай спагетти; ''[[Ньюкки|Gnocchi di semolino alla romana]]'' (Ньокки ди семолино алла романа) — маннадин чӀахар, къуьлуьн гъуьр, кака, ниси, [[рикотта]], [[картуф]], [[шпинат]], фан куьткуьнар галай, римдин стильдин [[гуьрзеяр]]. === Кино === Европа континентдин кино — индустриядин виридалай чӀехи юкь ва италиядин кинодин кьилин юкь — [[Чинечитта]] киностудия Римда чка кьунва, гьина пара кьадарда хит-кинояр лентадиз къачунва<ref name="romefile1">{{cite web|url=http://www.romefile.com/culture/cinecitta.php |title=history of Cinecittà Studios in Rome |publisher=Romefile.com |accessdate=17 October 2009}}</ref>. Студиядин дараматрин комплексдин 40 гектар чил (5.6 км) Римдин юкьвалай 9 км яргъал ала ва дуьньяда Голливуддилай кьулухъ виридалай зурба кинодин жемият я. Ина 5000-дилай пара профессионалар, тарихдин парталар цвазвай устӀарар ва визуал эффектрин специалистар ава. 3000 агъзур кино — эсерар гьа и киностудиядиз къвезва, абурукай классика жанрдин тӀвар — ван авай фильмар Бен-Гур, Клеопатра, ва итальянви, 5 «Оскар» премияррин иеси [[Федерико Феллини]] кинорежиссёрдин фильмар я. 1937-й йисуз [[Бинито Мусоллини]]ди бине кутунвай студиярри, Дуьньядин кьведлагьай дяве чӀавуз, РагъакӀидай Союзник гьукуматар киноиндустрия крара тарашнай. 1950-й йисуз Чинечитта, са шумуд америка кинояр чӀугнавай чка тир, ахпа Федерико Феллинидихъ галаз мукьва алакьаяр хуьнвай. === ЧӀал === Къе Рим шегьердин чӀал са латин чӀалахъ галаз галкӀанвайтӀани, дегь чӀавуз икӀ тушир, гьа чӀавуз гзаф тайифайри гьарда вичин чӀалал рахазвай. ЧӀехи тайифадикай сад Сабинаяр тир, Сабинайрин хайи [[кьибле-пицен чӀал]] ва [[этрусс чӀал]] сад хьиз, Республика арадал къведалди ч. э. в 509-й йисуз шегьерда гьаким хьайи эхиримижи пуд асул пачагьрин асул чӀалар тир. Клавдий императордин паб Плавтия Ургуланилла этруссрин [[оратор]] тир. Амма, са шумуд формайра арадал къвезвай, латин чӀал, классик Римдин кьилин чӀал тир. Шегьерда пара кьадарда иммигрантар, лукӀар ва маса уьлквейрин посолар авайвиляй, Рим гзафчӀалан шегьер тир. КӀелай римвийрин чӀехи пайдиз грек чӀал чизвай, ва империя жедалди Римдин агьалидик пара кьадарда грекар, сирийвияр ва чувудар акатзавай. Юкьван виш йисара агьалидин арада латин чӀал арадал къвез эгечӀнай ва цӀийи ''volgare'' чӀал арадал атанай. Латин чӀалан эхиримжи форма, са шумуд нугъатрин акахьунин нетижада арадал атанвайди я ва абурун арада виридалай чӀехи агьалиди рахазвай нугъат [[тоскан нугъат]] хайитӀани, римвийри чпиз [[романеско нугъат]] туькӀуьрнавай. Юкьван виш йисара, романеско, кьибле — итальян чӀаларин [[неаполитан нугъат]]диз мадни мукьва тир. Чирвилер къачудай ва массайрин информациядин такьатринни алакъайрин алат хьиз романеско, гилан [[итальян чӀал]]аз пара ухшар я. Италиядин зариятда, гуьгъуьнин [[кирам]]ри чпин эсерар романеско нугъатдал кхьенвай: Джузеппе Джоаккино Белли (италиядин виридалай зурба зари), Трилусса ва Цезарь Паскарелла. Гилан заманада, романеско нугъат хайи нугъат тир, италиядин тӀвар — ван авай актёрар: Альдо Фабрици, Альберто Сорди, Нино Манфреди, Анна Маньяни, Гиги Проетти, Энрико Монтесано ва Карло Вердоне. Романизация процессдин куьмекдалди, [[Галлия]]дин, [[Иберий зуростро]]дин, [[Италия]]дин, [[Дакия]]дин ва италияди колониярриз кьунвай гьукуматрин халкьар, итальянвийрихъ галаз акахьна ва абурун культурадин таъсирдин кӀаник латин чӀалаз элячӀнай. Идалайни гъейри, [[Англиядин Норманд муьтӀуьгъру]]ин нетижада гилан [[инглис чӀал]]ан гафалагдин чӀехи пай латин чӀалакай къачунвай гафар я<ref>Ostler, N. (2007), Ad Infinitum: A Biography of Latin. London: HarperCollins</ref>. == Спорт == [[Файл:Stadio Olimpico e Stadio dei Marmi.jpg|thumb|right|240px|[[Олимпиядин майдан]], Европада виридалай чӀехибурукай сад, 70.000 кас кьазва]] Италиядин маса регионра хьиз, Римдани виридалай кӀвенкӀве аваз физвай ва халкьдиз пара кӀани спортдин жуьре — [[футбол]] я. 1934-й йисан ва 1990-й йисан [[футболдай дуьньядин чемпионат]]ар гьа Римда кьиле тухванвай. Эхиримжиди чемпионат, [[Италиядин Серия А|Серия А]] дивизиондин [[Рома (футболдин клуб)|Рома]] ва [[Лацио (футболдин клуб)|Лацио]] клубрин кӀвал тир, [[Олимпиядин майдан]]да хьанвай. И командайра къугъвазвай футболистар шегьерда хайибур я ва адет яз, [[Франческо Тотти]] ва [[Даниэле Де Росси]] футболистар хьиз машгьур жезва. [[Атлетико]] виликан клуб тир, Садлагьай дивизионда къугъвазвай, адан кӀвалин майдан [[Стадио Фламинио]] тир. Римда [[1960-й йисан Гатун Олимпия къугъунар]] кьиле тухванвай, [[Вилла Боргезе]] ва [[Каракалл термаяр]] хьтин дегь ва килигуниз лайих авай чкаяр, къугъунар тухудай чкаяр хьиз чӀехи агалкьунралди кардик кутунай. ГьакӀни Олимпия къугъунар тухун паталай цӀийи комплексар эцигнай, гьабрукай яз, олимпиядин чӀехи цӀийи майдан, ''Villaggio Olimpico'' (Олимпиядин Хуьр) иштирак ийизвай спортсменар амукьзавай чка. [[Регби]] вилик физвай спорт я. [[Фламинио майдан]], 2000-й йисалай Ругуд Миллетрин чемпионатда къугъвазвай, [[Италиядин халкьдин регби команда]]дин кӀвалин майдан я, ва чпин рази ийиз тежезвай экъечӀунрив и команда чемпионатра садрани гъалиб хьанвайди туш. ГьакӀни, Рим, Юнион Капитолина регби, регби Рома ва Лацио хьтин регби командайрин кӀвал я. Гьар тӀулдиз (майдиз), Римда авай [[Италиядин форум]]да [[ATP Мастерс 1000]] сериядин тенисдин турнирар кьиле тухузва. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ, [[велоспорт]], халкьди майилвал ийзвай спротдин жуьре тир, амма исятда адав гьевез квахьнава. Кьведра, 1989-й ва 2000-й йисара Римда [[Джиро д’Италия]]-дин финал кьиле тухванвай. Рим, спрортдин маса командайринни кӀвал я, гьабрук баскетболдин [[Виртус Рома]], волейболдин [[М. Рома волейбол]], [[гандбол]]дин ва [[цин поло]]дин командаяр акатзава. == Зиярат == [[Файл:Place-Saint-Pierre-foule.jpg|thumb|250px|right|[[Пак Пётрдин клиса]] ва майдан]] Юкьван виш йисалай, Рим христианрин зияратдин асул чкайрикай сад я. Христиан дуьньядин гьар патай инсанар, Римда авай папавилин чкадиз, [[Ватикан]]диз кьилив къвезвай. Юкьван виш йисара папа виридалай нуфус авай кас тир. Папавилин ва Римдин Пак империядин арада хьайи женгинин юкьва, Рим зияратдин асул чка хьанва. Виш йисарин къене Римди вичин папавилин ва «пак шегьер»-дин статус хуьнвай, гьатта папавал Авиньон шегьердиз куьч хьана фей чӀавузни (1309—1377). Католикри гьисабзава хьи, Ватиканда, [[Пак Пётр]] кьейи йикъалай къенин йикъалди гьар йисуз агъзурралди диндихъ агъанвайбур кӀватӀ жезва. Зияратзавайбур кьил чӀугзавай чкайрикай сад [[Пак гурар я]], кьисадив кьурвал, и гурар Ватикандиз 326-й йисуз [[Пак Елена]]ди Иерусалимдай [[Понтий Пилат]]дин кӀваляй гъиз ганвай ва адай [[Иса (пайгъамбар)|Иисус Христос]] [[Понтийдин дуван|дувандиз]] хкаж жезвай. Римда зиярат ийизвай чкайрин сиягьдиз чӀехи кьадарда муькуь, Римдин [[Ватикан]]да ва Италия гьукуматдиз талукь чилера авай, чкаярни акатзава. Абурун гьисабдик, христианри капӀ — ибадат ийзвай ва кьейибур кучукзавай дегь катакомбаяр, клисаяр, ва христианрин муькуь пак чкаяр. Пак Пётрдин базилика зияратдин виридалай асул чка я, вучиз лагьайтӀа инаг вири папаяр ва гьакӀни католикри садлагьай папа хьиз гьисабзавай [[Пак Пётр]]ни кучукнавай чка я. == ТӀвар-ван авай ксар == === Ина хайибур === * [[Октавиан Август]] — римви, политикадин крарал алахънавайди, [[принципат]]дин бине эцигай кас, ЧӀехи Понтифик, Ватандин Дах. Юлий Цезарьдин, веси яз хтулвиле кьабулнай, хтул. * [[Климент I]] — пудкъанницӀудан апостол. * [[Софи Лорен]] — итальянви, актриса ва манияр лугьудайди. Кинофестивальрин сейли премияррин иеси. * [[Марк Аврелий]] — Антонинар династиядай тир, римви император. * [[Пий XII]] — 1939-й йисан 2 мартдай римдин папа. * [[Тиберий]] — Юлий Клавдияр династиядай римви император (14 виш йис). * [[Франческо Тотти]] — итальянви футболист, вигьиндай зур — хуьдайди ва вигьин ийидайди. «Рома» клубдин символ ва капитан<ref>{{cite web|author=Георгий Кудинов|title=Как мое здоровье? Не дождетесь!|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2002-10-26/5_4/|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|date=26 октября 1998|accessdate=2010-10-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/613Yklxi7|archivedate=2011-08-19}}</ref>. * [[Энрико Ферми]] — итальянви зурба физик, квант физикадин бине кутунай ксарикай сад. * [[Гай Юлий Цезарь]] — дегь Римдин гьукуматдин ва политикадин крарал алахънавайди, диктатор, кьушундин кьил ва эсерар кхьидайди<ref>Сенат титул зур йисалай виниз кьиле тухваз ихтияр тагузвай Рим республкадин конституциядиз килиг тавуна, сенатдивай адаз Рим республикадин вахт алачир диктатордин ихтияр гун тӀалабна.</ref>. === Ина кьейибур === * [[Паоли Франциск]] — римдинни — католик клисадин бахтавар, мергьематдин стха ва кесибрин дах. * [[Джордано Бруно]] — итальянви, [[доминика тарикат]]дин монах, философ ва [[зари]], [[пантеизм]]дин векил. * [[Калигула]] — Юлий-Клавдияр династиядин пуд лагаьай римдин император. * [[Клавдий]] — Юлий-Клавдияр династиядин император. * [[Маркони, Гульельмо|Гульельмо Маркони]] — маркиз, итальянви радиотехник ва [[кархана ахъайдайди]], радио туькӀуьрнавайбурукай сад; физикадай Нобель Премиядин 1909-й йисан лауреат<ref>[http://baikal-info.ru/index.php?id=70&c=5&p=18891 Маркони Гульельмо, изобретатель радио, нобелевский лауреат]</ref>. * [[Микеланджело]] — италиядин чӀехи скульптор, гуьрчекхъан, фикирийидайди, архитектор, [[макитис]] ва [[зари]]. Ренессанс девирдин виридалай зурба устӀар. * [[Нерон]] — Юлий-Клавдияр династиядин эхиримжи векил, 54-й йисан 13 октябрьдилай дегь-римдин император. * [[Апостол Павел]] — [[ЦӀикьвед апостолрик]] акат тейизвай ва жегьил чӀавуз христианар хурук кутазвай, «мажудийрин апостол». * [[Рафаэль Санти]] — итальянви, зурба гуьрчекхъан, график ва архитектор, [[Умбрий мектеб]]дин векил. * [[Феллини, Федерико|Федерико Феллини]] — итальянви кинорежиссёр, вад «[[Оскар]]» премиядин иеси. == Стхавилин шегьерар == * {{Франциядин пайдах}} [[Париж]] ([[1956 йис|1956]]), Римдин кьилди сад тир стхавилин шегьер я; (''«Са Рим я Париждиз лайих авайди, са Париж я Римдиз лайих авайди»''. '''Партнёр шегьерар:''' <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * {{Алжирдин пайдах}} [[Алжир (шегьер)|Алжир]], [[Алжир]] * {{Боливиядин пайдах}} [[Ачакачи]], [[Боливия]] * {{Сербиядин пайдах}} [[Белград]], [[Сербия]] * {{Бразилиядин пайдах}} [[Бразилиа]], [[Бразилия]] * {{АСШ-дин пайдах}} [[Вашингтон]], АСШ * {{Мисридин пайдах}} [[Каир]], [[Мисри]] * {{Украинадин пайдах}} [[Киев]], [[Украина]] * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Лондон]], [[ЧӀехибритания]] * {{Пакистандин пайдах}} [[Мултан]], [[Пакистан]] * {{Гьиндистандин пайдах}} [[Мумбаи]], [[Гьиндистан]] * {{Испаниядин пайдах}} [[Мадрид]], [[Испания]] * {{Испаниядин пайдах}} [[Марбелья]], Испания * {{Канададин пайдах}} [[Монреаль]], [[Канада]] * {{Гьиндистандин пайдах}} [[Нью-Дели]], Гьиндистан * {{АСШ-дин пайдах}} [[Нью-Йорк]], [[АСШ]] * {{Чиндин пайдах}} [[Пекин]], [[Китай]] * {{Болгариядин пайдах}} [[Пловдив]], [[Болгария]] * {{Кьибле Кореядин пайдах}} [[Сеул]], [[Кьиблепатан Корея]] * {{Австралиядин пайдах}} [[Сидней]], [[Австралия]] * {{Албаниядин пайдах}} [[Тирана]], [[Албания]] * {{Япониядин пайдах}} [[Токио]], [[Япония]] * {{Бельгиядин пайдах}} [[Тонгерен]], [[Бельгия]] * {{Тунисдин пайдах}} [[Тунис (шегьер)|Тунис]], [[Тунис]] </div> == ГьакӀни килига == * [[Дегь Рим]] * [[Республика Рим]] * [[Рум империя]] * [[Италия]] * [[Римдин театр]] * [[Римдин музейрин сиягь]] * [[Римдин операдин театоррин сиягь]] == Зарият == * {{ВТ-ЭСБЕ|Рим, город}}{{ref-ru}} == Баянар == {{баянар|2}} == ЭлячӀунар == * [http://www.comune.roma.it Рим официал шегьердин сайт]{{ref-it}} * [http://www.museiincomuneroma.it/ Рим музеяр]{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-es}}{{ref-fr}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{1000}} {{Хкягъай макъала|География}} [[Категория:Европадин уьлквейрин кьилин шегьерар]] [[Категория:Италиядин шегьерар]] 9orp1qlc72gx6880wfaiovlgdvgxexi 0 9506 98597 93292 2026-06-20T00:46:03Z Dostojewskij 3310 File:Terek in Russian Empire (1914).svg 98597 wikitext text/x-wiki [[File:Terek in Russian Empire (1914).svg|thumb|🟥 Терек вилаят]] '''Терекдин вилаят''' — [[1869 йис|1869]]–[[1920 йис]]арин къене [[Урусатдин империя]]да хьайи администрациядин тек я. Кьилин шегьер — [[Владикавказ]] тир. Вилаят рагъакӀидай пата алай [[Кума вацӀ]]алай рагъэкъечӀдай пата алай [[Сулак вацӀ]]ал кьван ва кефер пата алай [[Терек вацӀ]]алай кьибле пата алай [[Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ]]ел кьван экӀя хьанвай чилерал алай. ==Тарих== ==Агьалияр== ==Къенепатан паюнар== [[1888 йис]]алай [[1899 йис]]алди вилаятдик 7 округар акатзавай: {| class="wikitable" |- ! № ! Округ (отдел) ! Юкь ! Майдан, <br> [[верста]]² ! Агьалияр <br>([[1897 йис]]) |- | 1 | [[Владикавказдин округ]] | [[Владикавказ]] | style="text-align:right" |4 999,7 | style="text-align:right" |134 947 |- | 2 | [[Грозныйдин округ (Терек вилаят)|Грозныйдин округ]] | [[Грозный]] | style="text-align:right" |11 442 | style="text-align:right" |226 035 |- | 3 | [[Кизлярдин отдел]] | [[Кизляр]] | style="text-align:right" |16 691 | style="text-align:right" |102 395 |- | 4 | [[Нальчикдин округ]] | [[Нальчик]] | style="text-align:right" |8 113 | style="text-align:right" |102 908 |- | 5 | [[Пятигорскдин уезд|Пятигорскдин округ]] | [[Пятигорск]] | style="text-align:right" |9 671 | style="text-align:right" |181 481 |- | 6 | [[Сунженский отдел]] | станица [[Сунжа (Кеферпатан Осетия)|Сунженская]] | style="text-align:right" |5 273,7 | style="text-align:right" |115 370 |- | 7 | [[Хасавюртдин округ]] | [[Хасавюрт|Хасав-Юрт]] | style="text-align:right" |5 676,7 | style="text-align:right" |70 800 |} ==Эдебият== * {{ВТ-ЭСБЕ|Терская область}} * ''М. А. Караулов 2-й.'' [http://pohodd.ru/article_info.php?articles_id=374 Хронология важнейших событий, касающихся Терского казачьего Войска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824211435/http://pohodd.ru/article_info.php?articles_id=374 |date=2011-08-24 }} [[Категория:Урусатдин империядин вилаятар]] lcmwzirg0zk06lmtd4p78y9b7lkm60r 0 16274 98600 95527 2026-06-20T10:07:02Z Soul Train 117 98600 wikitext text/x-wiki <!-- {{Некоммерческая организация | название = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | логотип = | тип = Общественная организация | основана = [[9 апреля]] [[1999 год]]а. | расположение = [[Москва]], [[Россия]] | ключевые фигуры = [[Керимов, Ариф Пашаевич|Ариф Керимов]] (председатель) | отрасль = | пожертвования = | число добровольцев = | число сотрудников = | число членов = | сайт = http://www.flnka.ru |lat_dir =N |lat_deg =55.7670 |lon_dir =E |lon_deg =37.6617 |CoordScale = 2000 |region = RU }}--> '''Лезги миллетдинни медениятдин федерациядин дережадин автономия''' (куьрелди '''ЛММФДА'''; {{lang-ru|Федеральная лезгинская национально-культурная автономия}}, ФЛНКА) — [[урусат]]дин жемятдин тешкилат. Урусатда авай лезги жемятдин тешкилатрикай виридайни чӀехиди язва. Тешкилат 1999 йисуз [[Керимов, Ариф Пашадин хва|Ариф Керимова]] арадал гъанва. Гьада 2023 йисал кьван организациядин кьиле авай тир. ЛММФДА-дин кьилин офисди [[Москва]]да чка кьуна. АкӀ ятӀани абурун ихтиярар вири уьлкведа чукӀурзава. ЛММФДА-ди [[СМТ-дин экономикадинни социал шура]]дихъ консультатив статус къачуна, Урусатда мад са миллетдинни медениятдин автономиядиз ам авайди туш.<ref>{{cite web | url = https://lezgigazet.ru/archives/96777 | title = Лезгинская общественная организация добилась получения консультативного статуса при ООН | publisher = «[[Лезги газет]]» | date = 2019-07-01 | accessdate = 2019-11-23 | archive-date = 2020-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200103140743/https://lezgigazet.ru/archives/96777 | deadlink = no }}</ref>. И Шуради агъадихъ къалурнавай халкьарин арада авай садхьунинрин иштираквал ийизва: [[Векилвал авачир миллетринни халкьарин тешкилат]] (UNPO)<ref>{{cite web | url = https://unpo.org/members/15284 | title = Lezghin | publisher = UNPO | date = 2017-10-19 | accessdate = 2019-11-23 | lang = en | archive-date = 2019-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191023201435/https://unpo.org/members/15284 | deadlink = no }}</ref> ва [[Европадин гъвечӀи миллетрин федерал галкӀ]] (FUEN)<ref>{{cite web | url = https://www.fuen.org/en/members/Federal-Lezghin-National-and-Cultural-Autonomy-FLNCA/RUS | title = Federal Lezghin National and Cultural Autonomy (FLNCA) | publisher = FUEN | date = | accessdate = 2019-11-23 | lang = en | archive-date = 2020-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200103141703/https://www.fuen.org/en/members/Federal-Lezghin-National-and-Cultural-Autonomy-FLNCA/RUS | deadlink = no }}</ref>. == Тарих == 1996 лагьай йисуз Федерациядин дережедал миллетрин политикадай тир къанун кьабулна: «Миллетрин культурадин автономиядикай». А вахтунда лезги халкьдин жемятди чпин миллетдин хкягъунин ихтияр, чпин рехъ жагъурзавай. И кьунвай къанунда лезгийриз алат акуна чпин миллетдин шартӀар кӀеви ийиз, тамам ухшар хуьз, культура вилик ракъуриз ва халкьдин хас тир лишанар хуьз. 1997 лагьай йисалай эгечӀна журеба-жуьре Урусатдин регионра миллетрин культурадин автономияр ахъагъиз хьана. 9 лагьай апрелдиз Москвада Федерациядин дережадин лезгийрин МКА бинедал эцигна. == КӀвалах == Тешкилатди вичин вилик эцигнава Россиядин къене авай лезгийрин кӀватӀалар санал кӀватӀна халкьдиз талукь тир лишанар кӀеви ийиз, хайи чӀал хуьз ва вилик тухуз, миллетдин культура ва чирвал лезги чӀалал тухун паталди, лезгийрин миллетдин культурадин метлебар хуьз. ЛММФДА-дин устав агьадихъ галай везифаяр кхьенва: — Урусатда яшамиш жезвай лезгийрин арада хайи чӀал хуьз, чириз ва гегьенш авун паталди шартӀар арадал гъиз; — тешкилатдин ва финанасрин куьмекдалди чирвал хайи чӀалал арадал гъун паталди кьадай талукь тир къурулушар туькӀуьриз; — тешкилатдин ва финансрин куьмекдалди арадал гъанвай талукь тир къурулушар миллетдин культура хуьз ва вилик тухуз; — ЛММФДА Урусатдин ва СНГ-дин гьукуматрин, жемятрин, жуьреба-жуьре коммерциядин тешкилатрихъ сад-садахъ галаз кӀвалах тухузва лезги халкьдин миллетдин культурадин метлебар гьял ийиз; — маса везифаяр, уставда кхьенвай шартӀар агакьдайвал. Вичин кӀвалахдин сергьятра ЛММФДА-ди жуьреба-жуьре крар ийизва, абурун арада Урусатда ва Азербайжанда яшамиш жезвай лезгийрин социалдин, политикадин ва экономикадин гьал хъсанардайвал талукь тир къурулушриз меслят къалурзава. 2003 лагьай йисуз Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Думадин депутатар галаз ЛММФДА-ди регьберар Дагъустандиз фена. Фейи вахтунда чкадин жуьреба-жуьре дережадин чиновникрихъ галаз дуьшуьш хьана. Тешкилатди са шумуд теклиф авуна, месэла, Азербайджан Республикадин [[КцӀар]] шегьерда, гьина виридлай гзаф [[лезгияр]] яшамиш жезвай кинай, Урусатдин Федерациядин консульство ахъайиз меслят авуна. Амай ЛММФДА-ди дикъет гузвай везифаярикай ччара кьве рехъ лезги халкьдин экономикадин, миллетдин ва экологиядин дериндай гьисс авуна хкудиз жезва: — «Самурдин там хуьн» — са шумуд серенжемар ФЛМКади кьилиз акъудна Самурдин там хуьн паталди. Са патахъай, ФЛМКади жезмай кьван алахъна Самур вацӀан дельтадай чилик галай ятар акъудиз какадарна, вучиз лагьайтӀа а ятар акъудайтӀа там кьурадай ва а ччилерал еке бедбахтвал жедай. Федерациядин дережадин экспертар, депутата рва жемятрин алахъавайбур теклифна, гьукуматдин органриз са шумуд малуматар ракъурна, талукь тир къурулушра рахунар авуна. Муькуь патахъай, тешкилатди гьукуматдин талукь тир къурулушриз малуматар ракъурна арза галаз тӀебиятдин заказникдиз «Самурдин там» гьадалайни лап еке тӀебият хуьдай статус гун паталди. 22 лагьай декабрдиз 2011 лагьай йисуз УФ-дин правительстводи 2322 номердихъ галаз лап къетӀендиз хуьзвай Федерациядин тӀебиатдин ччилер гегьенш авун паталди Концепция кьабулна. Гьа пландин серенжемар кьилиз акъудун паталди, Дагъустанда Самурдин миллетдин парк туькӀруьз фикирда къачуна. — Виликан Урусатдин хуьрерай Храх-Уба ва Урьян-Уба хуьрерай чарасузди куьч хьайи инсанриз куьмек гун. ЛММФДА-ди виридалай вилик Федерациядин дережадал малумарна а месэла гьерекатна гьял авун паталди. Са шумуд сеферда Россиядин МИД-дин векилрихъ галаз рахунар ва консультацияр тухвана. А месэла Ариф Керимова Урусатдин Президентдихъ галаз рахадайла винел акъудна. Президентди Правительстводиз тапшуругъна 900 млн далай гзаф пул а везифа гьялун паталди. Храх-Убадин жемятдин векилри ЛММФДА-дин регьбер А. Керимован тӀварцӀиз везифаяр гьялиз куьмек гайи виляй разивал ракъурна. Анжах 2018 лагьай йисуз чара атӀана куьч хьайи инсанри чпиз кӀвалер эцигдай сертификатар къачуна. Гьа кьве къалурнавай везифаяр ЛММФДА-дин регьбер А. Керимова Урусатдин Президентдихъ галаз фейи 2017 лагьай йисан июлдиз миллетдин арайрин заседаниядал малумарна. ФЛМКАдин агалкьунрикай сад я — Зейнудин Батмановаз, вичин чан эцигна Кьурагь районда жегьил, аял галай, хзан террористрин гъиляй акъудай, Россиядин Игит звание гуз куьмек гана. Тешкилатди вичин вилик эцигнавай метлеб — Россияда авай лезгийрин диаспорар санал кӀватӀна [[лезги чӀал]], лезгийриз хас тир лишанар, миллетдин культура хуьз ва вилик тухун паталди. == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Жемятдин тешкилатар]] [[Категория:Лезгияр]] j4fddwhp255hq4pa9fb0b84zrkcsbv6 98601 98600 2026-06-20T10:07:59Z Soul Train 117 /* КӀвалах */ 98601 wikitext text/x-wiki <!-- {{Некоммерческая организация | название = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | логотип = | тип = Общественная организация | основана = [[9 апреля]] [[1999 год]]а. | расположение = [[Москва]], [[Россия]] | ключевые фигуры = [[Керимов, Ариф Пашаевич|Ариф Керимов]] (председатель) | отрасль = | пожертвования = | число добровольцев = | число сотрудников = | число членов = | сайт = http://www.flnka.ru |lat_dir =N |lat_deg =55.7670 |lon_dir =E |lon_deg =37.6617 |CoordScale = 2000 |region = RU }}--> '''Лезги миллетдинни медениятдин федерациядин дережадин автономия''' (куьрелди '''ЛММФДА'''; {{lang-ru|Федеральная лезгинская национально-культурная автономия}}, ФЛНКА) — [[урусат]]дин жемятдин тешкилат. Урусатда авай лезги жемятдин тешкилатрикай виридайни чӀехиди язва. Тешкилат 1999 йисуз [[Керимов, Ариф Пашадин хва|Ариф Керимова]] арадал гъанва. Гьада 2023 йисал кьван организациядин кьиле авай тир. ЛММФДА-дин кьилин офисди [[Москва]]да чка кьуна. АкӀ ятӀани абурун ихтиярар вири уьлкведа чукӀурзава. ЛММФДА-ди [[СМТ-дин экономикадинни социал шура]]дихъ консультатив статус къачуна, Урусатда мад са миллетдинни медениятдин автономиядиз ам авайди туш.<ref>{{cite web | url = https://lezgigazet.ru/archives/96777 | title = Лезгинская общественная организация добилась получения консультативного статуса при ООН | publisher = «[[Лезги газет]]» | date = 2019-07-01 | accessdate = 2019-11-23 | archive-date = 2020-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200103140743/https://lezgigazet.ru/archives/96777 | deadlink = no }}</ref>. И Шуради агъадихъ къалурнавай халкьарин арада авай садхьунинрин иштираквал ийизва: [[Векилвал авачир миллетринни халкьарин тешкилат]] (UNPO)<ref>{{cite web | url = https://unpo.org/members/15284 | title = Lezghin | publisher = UNPO | date = 2017-10-19 | accessdate = 2019-11-23 | lang = en | archive-date = 2019-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191023201435/https://unpo.org/members/15284 | deadlink = no }}</ref> ва [[Европадин гъвечӀи миллетрин федерал галкӀ]] (FUEN)<ref>{{cite web | url = https://www.fuen.org/en/members/Federal-Lezghin-National-and-Cultural-Autonomy-FLNCA/RUS | title = Federal Lezghin National and Cultural Autonomy (FLNCA) | publisher = FUEN | date = | accessdate = 2019-11-23 | lang = en | archive-date = 2020-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200103141703/https://www.fuen.org/en/members/Federal-Lezghin-National-and-Cultural-Autonomy-FLNCA/RUS | deadlink = no }}</ref>. == Тарих == 1996 лагьай йисуз Федерациядин дережедал миллетрин политикадай тир къанун кьабулна: «Миллетрин культурадин автономиядикай». А вахтунда лезги халкьдин жемятди чпин миллетдин хкягъунин ихтияр, чпин рехъ жагъурзавай. И кьунвай къанунда лезгийриз алат акуна чпин миллетдин шартӀар кӀеви ийиз, тамам ухшар хуьз, культура вилик ракъуриз ва халкьдин хас тир лишанар хуьз. 1997 лагьай йисалай эгечӀна журеба-жуьре Урусатдин регионра миллетрин культурадин автономияр ахъагъиз хьана. 9 лагьай апрелдиз Москвада Федерациядин дережадин лезгийрин МКА бинедал эцигна. == КӀвалах == Тешкилатди вичин вилик эцигнава Россиядин къене авай лезгийрин кӀватӀалар санал кӀватӀна халкьдиз талукь тир лишанар кӀеви ийиз, хайи чӀал хуьз ва вилик тухуз, миллетдин культура ва чирвал лезги чӀалал тухун паталди, лезгийрин миллетдин культурадин метлебар хуьз. ЛММФДА-дин устав агьадихъ галай везифаяр кхьенва: * Урусатда яшамиш жезвай лезгийрин арада хайи чӀал хуьз, чириз ва гегьенш авун паталди шартӀар арадал гъиз; * тешкилатдин ва финанасрин куьмекдалди чирвал хайи чӀалал арадал гъун паталди кьадай талукь тир къурулушар туькӀуьриз; * тешкилатдин ва финансрин куьмекдалди арадал гъанвай талукь тир къурулушар миллетдин культура хуьз ва вилик тухуз; * ЛММФДА Урусатдин ва СНГ-дин гьукуматрин, жемятрин, жуьреба-жуьре коммерциядин тешкилатрихъ сад-садахъ галаз кӀвалах тухузва лезги халкьдин миллетдин культурадин метлебар гьял ийиз; * маса везифаяр, уставда кхьенвай шартӀар агакьдайвал. Вичин кӀвалахдин сергьятра ЛММФДА-ди жуьреба-жуьре крар ийизва, абурун арада Урусатда ва Азербайжанда яшамиш жезвай лезгийрин социалдин, политикадин ва экономикадин гьал хъсанардайвал талукь тир къурулушриз меслят къалурзава. 2003 лагьай йисуз Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Думадин депутатар галаз ЛММФДА-ди регьберар Дагъустандиз фена. Фейи вахтунда чкадин жуьреба-жуьре дережадин чиновникрихъ галаз дуьшуьш хьана. Тешкилатди са шумуд теклиф авуна, месэла, Азербайджан Республикадин [[КцӀар]] шегьерда, гьина виридлай гзаф [[лезгияр]] яшамиш жезвай кинай, Урусатдин Федерациядин консульство ахъайиз меслят авуна. Амай ЛММФДА-ди дикъет гузвай везифаярикай ччара кьве рехъ лезги халкьдин экономикадин, миллетдин ва экологиядин дериндай гьисс авуна хкудиз жезва: * «Самурдин там хуьн» — са шумуд серенжемар ФЛМКади кьилиз акъудна Самурдин там хуьн паталди. Са патахъай, ФЛМКади жезмай кьван алахъна Самур вацӀан дельтадай чилик галай ятар акъудиз какадарна, вучиз лагьайтӀа а ятар акъудайтӀа там кьурадай ва а ччилерал еке бедбахтвал жедай. Федерациядин дережадин экспертар, депутата рва жемятрин алахъавайбур теклифна, гьукуматдин органриз са шумуд малуматар ракъурна, талукь тир къурулушра рахунар авуна. Муькуь патахъай, тешкилатди гьукуматдин талукь тир къурулушриз малуматар ракъурна арза галаз тӀебиятдин заказникдиз «Самурдин там» гьадалайни лап еке тӀебият хуьдай статус гун паталди. 22 лагьай декабрдиз 2011 лагьай йисуз УФ-дин правительстводи 2322 номердихъ галаз лап къетӀендиз хуьзвай Федерациядин тӀебиатдин ччилер гегьенш авун паталди Концепция кьабулна. Гьа пландин серенжемар кьилиз акъудун паталди, Дагъустанда Самурдин миллетдин парк туькӀруьз фикирда къачуна. * Виликан Урусатдин хуьрерай Храх-Уба ва Урьян-Уба хуьрерай чарасузди куьч хьайи инсанриз куьмек гун. ЛММФДА-ди виридалай вилик Федерациядин дережадал малумарна а месэла гьерекатна гьял авун паталди. Са шумуд сеферда Россиядин МИД-дин векилрихъ галаз рахунар ва консультацияр тухвана. А месэла Ариф Керимова Урусатдин Президентдихъ галаз рахадайла винел акъудна. Президентди Правительстводиз тапшуругъна 900 млн далай гзаф пул а везифа гьялун паталди. Храх-Убадин жемятдин векилри ЛММФДА-дин регьбер А. Керимован тӀварцӀиз везифаяр гьялиз куьмек гайи виляй разивал ракъурна. Анжах 2018 лагьай йисуз чара атӀана куьч хьайи инсанри чпиз кӀвалер эцигдай сертификатар къачуна. Гьа кьве къалурнавай везифаяр ЛММФДА-дин регьбер А. Керимова Урусатдин Президентдихъ галаз фейи 2017 лагьай йисан июлдиз миллетдин арайрин заседаниядал малумарна. ФЛМКАдин агалкьунрикай сад я — Зейнудин Батмановаз, вичин чан эцигна Кьурагь районда жегьил, аял галай, хзан террористрин гъиляй акъудай, Россиядин Игит звание гуз куьмек гана. Тешкилатди вичин вилик эцигнавай метлеб — Россияда авай лезгийрин диаспорар санал кӀватӀна [[лезги чӀал]], лезгийриз хас тир лишанар, миллетдин культура хуьз ва вилик тухун паталди. == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Жемятдин тешкилатар]] [[Категория:Лезгияр]] 30go5iih1slvyucapaw5zkakxjn5888 0 17406 98598 98573 2026-06-20T01:48:14Z Детекруг 12969 98598 wikitext text/x-wiki '''Шлейхеран мах''' — Август Шлейхера 1868 йисуз прото-индоевропей чӏалал (вичин реконструкциядин) туькӏуьрнавай «хебни шивер» мах я. И мах ахпа цӏийи кьиляй кхьин жезвайтир са шумудра, прото-индоевропей чӏалакай цӏийи чирвилер жагъайла, цӏийи кӏеви реконструкцияр хьайила. Адакай компративизтикадин агакьунар къалурдай са полигон хьанва, вучиз лагьайтӏа, реконструкция авунвай прото-чӏаларал фад-фад и мах элкъуьр жезва<ref name="Lühr R.">{{cite web|url=http://www.indogermanistik.uni-jena.de/dokumente/Weitere/delbrueck.pdf|title=Von Berthold Delbrück bis Ferdinand Sommer: Die Herausbildung der Indogermanistik in Jena|author=[[Лур, Розмари|Lühr R.]]|date=2008-01-09|format=PDF|work=Vortrag im Rahmen einer Ringvorlesung zur Geschichte der Altertumswissenschaften.|pages=Р. 4|location=Jena: Friedrich-Schiller-Universität|publisher=www.indogermanistik.uni-jena.de|access-date=2013-05-26|lang=en|description=|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6GunTTcGT?url=http://www.indogermanistik.uni-jena.de/dokumente/Weitere/delbrueck.pdf|archive-date=2013-05-26}}</ref>. Мах хипрединни шиверин рахуникай я. Хипрез иер аквазвач касди гьикӏ шиверин кӏвалахдик кутвазва, араба чӏугваз таз, адаз вичиз кьезил хьун патал. Шиверини лугьузва хипрез касди хипрекай генани пара къачузва, вичиз кьезил авун патал – касди адан сар твазва, вичиз чими пекер ийидайвал, хеб кьецӏилярзава ада. Ина Шлейхеран акахьунвал ава, вучиз лагьайтӏа, прото-индоевропеярин чӏавуз хиперин йис тваз жедачи абурувай, абуран чӏавуз мукьратӏ авачир. Мукьратӏ туькӏуьрна ахпа, прото-индоевропей чӏал чкӏайла кьулухъ 1-1.5 агъзур йис алатайла. Прото-индоевропеяри чпин хиперин сар чухвана акъудзавайтир<ref>{{книга|автор=[[Бромлей, Юлиан Владимирович|Бромлей Ю. В.]], [[Подольный, Роман Григорьевич|Подольный Р. Г.]]|часть=Пирамида языков.|заглавие=Человечество — это народы|место=М.|издательство=Мысль|год=1990|страницы=78|страниц=391|isbn=5-244-00452-2, ISBN 978-5-244-00452-6}}</ref>. == «хебни шивер» махан кӏалубар == === Садлагьай (1869 йис, Шлейхер) === «''Avis akvāsas ka''<ref name="Schleicher A.">{{книга|автор=[[Шлейхер, Август|Schleicher A.]]|часть=Eine fabel in indogermanischer Ursprache|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CVP5DJ-pxeIC&hl=fr&pg=PA206&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|заглавие=Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung auf dem Gebiete der arischen, celtischen und slawischen Sprachen|место={{B.}}|издательство=Ferd. Dümmlers Verlagsbuchhandlung. Harrwitz und Gossmann|год=1868|band=Fünfter|seite=206—208|alleseiten=VI, 506}}</ref> Avis, jasmin varnā na ā ast, dadarka akvams, tam, vāgham garum vaghantam, tam, bhāram magham, tam, manum āku bharantam. Avis akvabhjams ā vavakat: kard aghnutai mai vidanti manum akvams agantam. Akvāsas ā vavakant: krudhi avai, kard aghnutai vividvant-svas: manus patis varnām avisāms karnauti svabhjam gharmam vastram avibhjams ka varnā na asti. Tat kukruvants avis agram ā bhugat.» А чӏавуз лугьузвайтир протоинд-европей чӏалаз виридалай мукьва хьана кӏанзава [[санскрит]], идаз килигна Шлейхера реконструкция авунва са и пуд ахъа ван: a, i, u<ref name="Vavroušek40">{{книга|автор=Vavroušek P.|заглавие=O rekonstrukci praindoevropštiny|ссылка=|издание=2 opr. a rozš. vyd.|место=Praha|издательство=Filozofická fakulta Univerzity Karlovy|год=2009|seite=40|alleseiten=103|isbn=978-80-7308-267-3}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Леман, Уинфред|Lehmann W. P.]], [[Згуста, Ладислав|Zgusta L.]]|часть=Schleicher’s tale after a century|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=_drSeCMfIkEC&lpg=PA455&ots=Tq3Wr1L5lP&dq=Schleicher%E2%80%99s%20tale%20after%20a%20century%201979&hl=ru&pg=PA457#v=onepage&q=Schleicher%E2%80%99s%20tale%20after%20a%20century%201979&f=false|заглавие=Studies in diachronic, synchronic, and typological linguistics: Festschrift for Oswald Szemerényi on the occasion of his 65th birthday|ответственный=Ed. by Bela Brogyanyi; [contrib. by [[Ахманова, Ольга Сергеевна|Olga Akhmanova]] … et al.]|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins B.V.|год=1979|серия=Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. Series IV; Current Issues in Linguistic Theory, vol. 11. — ISSN 0304-0763|pages=457|allpages=2 dl.; XIV, 994|isbn=9-027235-04-X, ISBN 978-9-027235-04-6}}</ref>. Гьакӏани, Шлейхера *l ванцин чкадал реконструкция ийизва *r, гьакӏани ада чара ийизвач сивин къаван хъитӏкьиндин ахъа тушир ванарни гьакӏан сивин къаван кьулухъ патан ахъа туширбур. === Алман чӀалал автордин тарчум === «''[Das] schaf und [die] rosse.''[3] [Ein] schaf, [auf] welchem wolle nicht war (ein geschorenes schaf) sah rosse, das [einen] schweren wagen fahrend, das [eine] große last, das [einen] menschen schnell tragend. [Das] schaf sprach [zu den] rossen: [Das] herz wird beengt [in] mir (es thut mir herzlich leid), sehend [den] menschen [die] rosse treibend. [Die] rosse sprachen: Höre schaf, [das] herz wird beengt [in den] gesehen-habenden (es thut uns herzlich leid, da wir wissen): [der] mensch, [der] herr macht [die] wolle [der] schafe [zu einem] warmen kleide [für] sich und [den] schafen ist nicht wolle (die schafe aber haben keine wolle mehr, sie werden geschoren; es geht ihnen noch schlechter als den rossen). Dies gehört-habend bog (entwich) [das] schaf [auf das] feld (es machte sich aus dem staube)». === Лезги чӏалал тарчум === «''Хебни Шивер''. Сар алачир хипрез акунва шивер (балкӏанар) – сада чӏехи араба чӏугвазвай, сада залан са ппар, сада фаддаказ кас тухузвай. Хипре лагьанва шивериз: “кузва зи рикӏ, касди балкӏанар гьалзавайвал акурла заз”. Шиверини лагьанва: “яб це, хеб, чи рикӏерни кузва им акурла – касди, чӏехида, хиперин саракай ийизва вичиз чими пекер, хиперизни сар амукьзач адакай”. Идаз яб гана, хеб катна никӏез». == Баянар == {{Баянар}} [[Категория: Протоинд-европей чӏал]] [[Категория: Махар]] okv0setvac4uvpvf5n8tcdu46ybt56y 0 17407 98599 2026-06-20T02:19:34Z Детекруг 12969 Создано переводом вводного раздела страницы [[:ru:Special:Redirect/revision/153419943|Сербский язык]] 98599 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал|рейтинг=75|статус=в безопасности|категория=[[Языки Евразии]]|ISO1=sr|ISO2=scc (B); srp (T)|ISO3=srp|тӀвар=Серб чӏал|вичин тӀвар=српски језик / srpski jezik|уьлквеяр=Сербия, Чӏулавсув, Боснияни Гьерцеговина, Хорватия, Республика Косово|официал чӀал=Сербия Боснияни Гьерцеговина Республика Косова (вирида такьунай) CEFTA|килигзавай организация=Серб чӏалан стандартизациядин комитет|рахазвайбурун кьадар=8.8 млн (2019 йисуз)}} [[Файл:Address_of_Serbian_President_Boris_Tadić_on_the_preliminary_results_of_the_Montenegrin_referendum_(2006).ogv|мини|Серб чӏалан ван]] [[Файл:Cigarette_packet_warning_signs_from_Bosnia_and_Herzegovina.jpg|мини|290x290пкс|Боснияни Гьерцеговинада сигаретарин пачкадал «сигарет чӏугуни рекьизвайди я» кхьин, босний/серб/хорват чӏалал, латинни кирил кхьинарал. ]] '''Серб чӏал''' ({{lang-sr|српски језик / srpski jezik}}) — [[Славян чӀалар|слав чӏаларикай]] сад я. [[Болгар чӀал|болгар]], [[Македон чӏал|македон]], [[Словен чӀал|словен]], [[Чӏулавсув чӏал|чӏулавсув]], [[Хорват чӀал|хорват]]<nowiki/>ни [[Босний чӏал|босний]] чӏаларихъ галаз санал [[Кьиблеслав чӏалар|кьиблеслав чӏаларик]] акатзава. И пуд (чӏулавсув, хорват, босний) чӏал серб чӏалахъ галаз са чӏалаз кӏватӏна сад ийизва – [[сербхорват чӏал]]<ref>{{БСЭ3|статья=Сербскохорватский}}</ref><ref>{{книга|заглавие=Большой Энциклопедический словарь|часть=Сербскохорватский язык|год=2000|автор=|язык=ru}} // Большой Энциклопедический словарь, 2000</ref>. Икӏ ятӏа, чара серб, босний, хорватни чӏулавсув чӏалар са сербхорват чӏалан чкайрин вариантар хьиз кьада. Къенин Сербияда са кириллица официал кхьинвал я (им кӏевиз эцигна 2006 йисуз). Ятӏани, официал кӏвалахарикай къеце латиницани пара кутвазва кхьинар патал. bg2kftzbrubd4ivhe6423nz0gb8rnao