Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1717 268868 268854 2026-04-07T18:11:16Z N.Longo 12052 + 268868 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietæ barestea|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scriccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Barestin |Panorama = Balestrino - panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma du Burgu</div> |Tipo = [[Comun|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Stefano Saturno |Partito = lista civica de centru-driccia "Balestrino oggi" |Data elezione = 4-12-2021 |Abitanti = 532 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Varù Istat] - Pupulaziun reṡidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Bergalla, U Burgu, U Cugnu, U Pöżżu<ref name=":1" /> |Divisioni confinanti = [[Castrevegliu]], [[Cixan]], [[Tuiran|Türan]], [[U Sejô|U Zeriæ]], [[Süccaellu|Züccarellu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2190 |Nome abitanti = Barestei<br />Barestinolli <small>(in [[Carpe]])</small> |Patrono = [[Andrîa (apòstolo)|Sant'Andrea]] |Festivo = [[30 novénbre|30 de nuvembre]] |Mappa = Map of comune of Balestrino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡiziun du cumün de Barestin inta pruvincia de Savuna }} '''Barestin'''{{#tag:ref|Dicciu {{IPA|[bareʃ'tiŋ]|lij}}; {{IPA|[bares'tiŋ]|lij}} a [[Tuiran|Türan]] e in [[Carpe]]; {{IPA|[baɹεʃ'tiŋ]|lij}} in [[Èrli|Erli]] e a [[Castrevegliu]], ''Bæistrìn'' a [[Löa]] e a[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu]], ''Baestìn'' a[[U Sejô|u Zeriæ]] e inti Pregiai, ''Balèstrìn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe d'Arbenga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Balestrìn'' o ''Barestrìn'' in [[Lengoa zeneize|żeneṡe]], [[Dialettu savuneize|savuneṡe]] e versu [[Finô|Finæ]]|group=n.}} (''Balestrino'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ch'u g'ha ina pupulaziun de 532 abitanti (au 31 d'utubre du 2023)<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo Grànde.jpg|L'[[Arexea]] miræ dau [[Munte de San Pêru|Munte de San Peru]] Ròcca Ciàn de Proéi (Castrevêgio) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|[[Rocca de Cian de Prai|Cian de Prai]] dai Dui Frei, cu'[[Rocca Barbena|a Rocca]] de daré Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo de l'Àrpe.jpg|L'[[Pöżżu de l'Arpe|Arpe de Barestin]] miræ d'in San Peru Còlla de Balestrìn - vìsta (6).jpg|A [[Colla de Barestin]] Riàn do Pónte (Balestrìn) - vìsta inte Bandiazze (1).jpg|U [[Rian du Ponte]] inte Bandiazze </gallery> U cumün de Barestin u se tröva inte l'entrutæra da [[Rivêa de Ponénte|Rivera de Punente]], a ciü o menu 7 chilometri dau [[Mâ Ligure|mæ]], int'ina valle lateræle de [[Valle du Varatella|chella du Varatella]], traversæ dau [[Rian du Ponte]]<ref group="n.">A Türan cunusciüu cumme Rian de Baresciun</ref>, e p'ina parte ascì inte chella du [[Rian de Carpe]], cu'ina superfice ch'a riva a 11,26&nbsp;km² in tüttu<ref>{{Çitta|Zunino, 2015|p. 12}}</ref>. A valle de Barestin a l'è seræ sciü træi fianchi da cadene de munti ch'i sun intu grüppu du [[Munte Carmu de Löa|Munte Carmu]]: a cresta ciü æta a l'è chella ch'a cæra żü da[[Rocca Barbena|a Rocca]] e, rivæ inte tære de Barestin aa [[Rocca de Cian de Prai]] (827&nbsp;m), a passa pe a [[Rocca Cüraira]] (721&nbsp;m), a [[Colla de Barestin]] (660&nbsp;m) e l'Arexea (o Erexea, 813&nbsp;m), pe rivæ au cunfin cun Türan, de dunde a cæra żü fina a[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu]], in curispundenza de [[Munte Aü]] (748&nbsp;m) e a Punta Bareste. Da pöi, i ghe sun ancù i munti ciü bassi ch'i særa u valun a nord, cu'a cresta che da Cian de Prai a se ṡvilüppa versu levante passandu pe u [[Pöżżu de l'Arpe]] (614&nbsp;m) e u [[Pöżżu de Barestin]] (539&nbsp;m), cu'ina diramaziun a nord inti scögli di Spettari e du [[Bæzu Mercöiru]] (491&nbsp;m)<ref>{{Çitta|Zunino, 2015|p. 13}}</ref><ref name=":0">{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|pp. 10-11}}</ref>. I riai du valun i sun mesci grossu moddu de traversu au Rian du Ponte, tantu ch'i l'han scavou e rive di munti au reundu cun de furme ch'i se ripete, dae zotte ciü ṡvilüpæ intu fiancu au sciuriu, dund'u gh'è u paiże. Intu teritoriu de Barestin u ghe nasce ascì di riai ch'i cæra versu nord pe fenì intu Rian de Carpe o inta [[Scciumêa Varatella|Varatella]], cumme u Rian da Funtæna Grossa, chellu de Caranche e chellu de l'Uriva<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Zunino, 2015|pp. 12-13}}</ref>. === Fraziui e burgæ === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bergàlla (Barestìn)-Panuràmma.jpg|Panuramma de Bergalla Suttæna, l'antigu Vilæru O Cùnio (Barestìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde.jpg|Panuramma du Cugnu dai Dui Frei Barestìn-Panuràmma du Pözzu daa SP44.jpg|Panuramma du Pöżżu Sruan e Suttan Balestrino - panorama.jpg|Panuramma du Burgu U Fussou (Balestrìn) - vìsta (12).jpg|E ruvine du Fussou </gallery> U cumün de Barestin u se cumpune de quattru fraziui, de lucalitæ recunusciüe dau sò statütu e de burgæ tostu sparie da Fasciöra e du Fussou<ref name=":1" />. In particulæ, da munte a valle, e quattru fraziui de Barestin i sun chelle de: * Bergalla (''Bergalla''): a fraziun ciü a munte, a l'è furmæ dae burgæ de Bergalla Suttæna e Sruæna, spartie intu meżżu dau stradun pe [[Castrevegliu]]. A burgæ de sutta, antigamente diccia Vilæru, a se tröva intu scitu dund'i se tacca e due vie ch'i traversa a valæ e a s'è ṡvilüpæ int'ina furma a prumuntoriu; chella Sruæna a l'è int'in cian srua au stradun e a se preṡenta cumm'ina riga de cà mescie in parallelu aa via. In curispundenza du stradun a gh'è ascì a capella da burgæ, intitulæ a Sant'Apulonia<ref name=":2">{{Çitta|Zunino, 2015|p. 16}}</ref>. * U Cugnu (''Cuneo'', in antigu ''Conio''): fraziun mescia a meżża costa, appena sutta au stradun, a s'è ṡvilüpæ a valle da via veggia pe Bergalla, in sci fianchi d'in rizö perpendiculære a sta lì ch'u cæra żü pe i campi sutta ae cà, facciu ch'u g'ha dou ina furma alungæ versu u bassu. A capella du Cugnu, ch'a se tröva ciü a punente, a l'è dedicæ a Sant'Antoniu<ref name=":2" />. * U Pöżżu (''Poggio''): a zinquezentu metri a munte du Burgu, u l'è spartiu inte due burgæ du Pöżżu Suttan e du Pöżżu Sruan, destacæ dau stradun che chi u piglia u camin da via veggia. U Pöżżu Suttan, ciü picenin, u se tröva in zimma a in briccu e u l'è liou aa via da valle da l'antigu rizö da Muntaella; a burgæ sruæna a l'è pe contru ciü ṡvilüpæ, cu'e sò cà ch'i se tröva in sci dui fianchi da via Piemunte, ch'a munta versu l'Arpe de traversu au stradun. Intu Pöżżu, cresciüu du bellu cun l'abandun du Burgu, a gh'è a [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|gexa növa de Sant'Andria]], a parocchia de Barestin<ref name=":2" />. * U Burgu (''Borgo''): sede da cumüna e fraziun ciü impurtante primma de l'abandun da sò parte veggia, a l'è custruia au reundu d'in bæzu dund'u gh'è, in scia zimma, u casté di marchexi de Barestin. Intu burgu veggiu, in ruvina, i se tröva ancù di ætri edifizzi storici, cumme a gexa veggia de Sant'Andria, u Tribunæ, l'Uspiæ e, dau stradun, l'uratoriu de San Carlu e a Frabbica<ref name=":2" />. === Cunfin === U cumün de Barestin u g'ha di cunfin cun chellu de [[Tuiran|Türan]] a nord e a levante, cu'[[U Sejô|u Zeriæ]] a süd-est, [[Cixan]] a süd, [[Süccaellu|Züccarellu]] a süd-ovest e [[Castrevegliu]] a punente<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-balestrino.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüna de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2024-04-07}}</ref>. == Storia == === Urigine du nomme === U nomme de Barestin u g'ha de urigine ch'i nu sun ben ciaire: pe'u [[Nino Lamboglia]] u ghe sereva a stessa raixe de chella di tuponimi, ciütostu vixin, de [[Baresciun]], burgæ de [[Tuiran|Türan]], e de Barestre, scitu inte chellu cumün. Sti sciti, cuscì cumme pe'u ''mons Balista'' mensünou inta [[Rivêa de Levànte|Rivera de Levante]] fina dau [[Titu Liviu]], pe'u studiuṡu i sereva ducca da liæ au [[Lèngoa ligure antiga|ligüre antigu]] ''bala'', "muntagna"<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', p. 26}}</ref>. In'ætra pruposta a vegghe de contru l'urigine du nomme intu latin ''ballista'', balestra, da liæ aa preṡenza d'ina furtificaziun in sciu bæzu du Casté. Stu scitu, dutou de bareste e barestei ai tempi di rumai o ancù inte l'etæ de meżżu<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', p. 17}}</ref>, u l'avereva ducca dou u nomme au ''Burgus Plebis'', U Burgu, ch'u gh'è nasciüu dapè inti seculi de doppu. Cumme pröa de stu facciu u ghe sereva fina u nomme de sò gente, ch'i sun dicce propriu i barestei<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 21}}</ref>. === Preistoria === [[Immaggine:Tæna da Bösa (Balestrìn) - vìsta (9).jpg|sinistra|miniatura|A tæna da Bösa, cun di resti de müraglie]] Di tempi da preistoria, inta valæ de Barestin u s'è truvou numà che ina testimunianza, ina prea verde de 10 citti ch'a l'è stæ lauræ pe vegnì ina lamma da picozza, d'ancöi cunservæ inti maṡaghin da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendenza]], che però u nu se sà de preciṡu de che tæna a ne sciorte. Ben ch'u manche de pröe següre, cumme intu restu [[Valle du Varatella|da Varatella]] e tæne i sun stæ de prubabile a cà de primme gente ch'i staxeva inte sti sciti. Fra de ste lì, u ghe pureva ben esse a [[Tæna da Bösa]], faciæ in sciu [[Rian du Ponte]] sutt'au Burgu, dunde pe'a tradiziun u ghe sereva stou de gente fin'aa fin de l'[[Etæ de Mëzo|etæ de meżżu]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo I. Caverne e dintorni'', pp. 15-16, 19}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', p. 15}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 13}}</ref>. === Antighitæ === Passou a [[Guère rumàn-lìgü(r)i|cunquista rumæna]] de tære di [[Ingauni]] du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], u nu gh'è væri de testimunianze de sta növa duminaziun. D'intu teritoriu de Barestin u ne vene numà che ina munea, de l'etæ du [[Neron|Nerun]], descuerta du [[1885]] mentre ch'u se traciæva u stradun, nu væri distante dae tumbe rumæne in scia Cruxæ, intu cumün de Türan. U l'è puscibile, ma u manca de pröe següre, che ai tempi di rumai u ghe fusse żà ina furtificaziun, in ''[[oppidum]]'', in zimma au bæzu du Casté, cuscì cumme a preṡenza d'ina via ch'a traversasse stu valun, pe muntæ versu [[Castrevegliu]] o in [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', pp. 20-24}}</ref>. === Etæ de meżżu === Ancù pe tanti seculi i manca de menziui e de testimunianze da Barestin; de prubabile sti sciti i l'era de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abazia de San Peru]], dunai ai [[Órdine de Sàn Benéito|benedetin]] ch'i ghe staxeva, pe'a tradiziun da ''[[Crunaca de San Peru|Cronaca de San Peru]]'', dau [[Carlomagno|Carlu Magnu]] inte l'[[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo IV. Santi, monaci e imperatori'', pp. 33-35}}</ref>. Segundu a tradiziun, a primma burgæ intu teritoriu de Barestin a sereva stæ chella da Fasciöra, au dì d'ancöi abandunæ, e cun sta lì a dev'esse cumenzæ a custruziun de primme fasce au fundu du valun, in sce rive de l'[[Arexea]] e longu u [[rian du Ponte]], cuscì cumme du primmu ponte ch'u g'ha dou de nomme<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', pp. 18-19}}</ref>. De doppu da Fasciöra u dev'esse nasciüu a burgæ du Fussou, turna ciü bassa de chelle d'ancöi, dund'u se ghe tröva fina i resti d'ina capeletta, diccia de San Moru, che forscia a l'è stæ u primmu scitu sæcru du paiże<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 21}}</ref>. Fra e custruziui ancù dueræ, üna de ciü antighe a l'è a [[Gexa de San Żorżu (Barestin)|gexa de San Żorżu]], ch'a ne vegnereva daa primma metæ du [[XIV secolo|Trexentu]], quand'i l'han tiræ sciü au postu d'ina gexa ciü antiga. A [[Gexa de Sant'Apulonia (Barestin)|gexa de Sant'Apulonia]], faccia au postu de üna dedicæ a [[San Calòcciu de Brescia|San Calocceru]], a g'ha turna de urigine ciütostu antighe, cu'a sò puṡiziun inta burgæ de Bergalla, in scia via pe [[Castrevegliu]] e vixina ae ruvine che a tradiziun a dixe du casté di Bæva. I cunti Bæva i sun stai i primmi scignuri ch'u se cunusce pe Barestin, vasalli di [[Marchesau de Clavesana|marchexi de Claveṡæna]] e ch'i l'axeva pigliou ascì u postu di benedetin de San Peru. U pæ che sta famiglia a ne vegnisse dau [[Piemonte|Piemunte]], dund'i l'era forscia parenti cu'i Rubaldin de [[Garesce]], e i sun menzunai pe'a primma vota int'in attu du 27 d'austu du [[1295]], dund'i l'han vendüu gumbu e murin de Canteraina aa Cumünitæ de Barestin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''V. Torri e campanili'', pp. 38-40}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', pp. 21-22}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 13}}</ref>. Pe de questiui, de sti tempi u s'è rivou a marcæ i cunfin de Barestin versu [[Rocca Barbena|a Rocca]], cu'in papé du [[1302]] ch'u mette in ciairu i termi fra [[Süccaellu|Züccarellu]], [[Castrevegliu]] e Barestin pe'i sciti de Carpenè, dunde Barestin u rivæva ai ''[[Rian de Carpe|fossati Lavagnino e Carpio]]'' e fina in scia zimma da Rocca<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 54-56}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 15}}</ref>. U duminiu di Bæva e di muneghi de San Peru u l'era però feniu in criṡi e, pe sta raxun lì, a l'è vegnüa de longu ciü impurtante a preṡenza da famiglia di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che ai primmi du Trexentu a l'ha rizevüu in quartu du feudu. De ciü, du [[1361]], a marcheṡa [[Venezia Du Carettu]], scignura de [[Bardenèi|Bardenei]], a mesciu pæxe int'ina ratella tra i fratti da [[Certussa de Tuiran|Certussa]] e i türanin propriu d'intu ''castrum'' de Barestin, segnu ch'a ghe vantæva di diritti. Cun attu du 20 de setembre du [[1410]], i Bæva i l'han vendüu ina parte di sò diritti ai Du Carettu, e u [[Carlu I Du Carettu|Carlu I de Züccarellu]] u l'è dicciu pe'a primma vota scignuru de Barestin. Inte st'attu lì, doppu ch'u l'axeva catou tære e ommi dai Bæva, pe fæse ben vegghe u l'axeva ṡbasciou e roide da quattru a trei dì. Ai 29 d'utubre du [[1422]] u Carlu I u l'ha catou ascì a villa de Bergalla, ch'a l'era ancù di Bæva, e u l'ha turna facciu de cuncesciui ae sò gente, cumme acurdæghe u dirittu de druvì di furni pe'u pan, ciü tardi cunfermou ai 20 de żenæ du [[1485]]. I Bæva, ch'i s'era tegnüi ancù carche dirittu e di ommi, i l'han feniu pe venderi au [[Carlu II Du Carettu|Carlu II]] ai 20 de setembre du [[1450]], ch'u l'è ducca vegnüu l'ünicu scignuru da valæ<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 53-55}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 26}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', pp. 14}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 14}}</ref>. A ogni moddu, Bergalla a nu l'era ciü a primma villa de Barestin pe impurtanza, scicumme che a l'in giru du ''castrum'', żà du [[1302]], u gh'è menziunou u ''burgus plebis'', ch'u l'è cresciüu ancù de ciü cumme che i Du Carettu i l'han zernüu cumme sede da sò duminaziun<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 54-55}}</ref>. === Etæ muderna === U ricunuscimentu au guernu di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che fina du [[1503]] i l'han cunfermou e cunvenziui cu'i Bæva, u l'è rivou cu'a sò investitüra a scignuri de Barestin da parte de l'imperatù [[Mascimiliàn I d'Asbùrgo|Mascimilian]], faccia ai 16 de mażżu du [[1509]]. A l'imprinzippiu sta valæ a l'era sutta au [[Marchesàu de Süccaellu|marcheṡe de Züccarellu]], l'[[Antognu II Du Carettu|Antognu II]], ma quand'u l'è mortu, du [[1545]], u l'ha spartiu i sò pusedimenti fra i dui figli, cu'u [[Pirru II Du Carettu|Pirru II]] ch'u l'è cuscì vegnüu u primmu [[Marchesau de Barestin|marcheṡe de Barestin]], ciü che cun-scignuru de [[Bardenèi|Bardenei]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', p. 55}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 16}}</ref>. U növu scignuru u l'ha ducca spunciou i gran travagli pe'u [[Casté de Barestin|casté]], facciu in zimma au bæzu du veggiu ''castrum'' a cumenzæ da in bandu du [[1515]], dund'u se cumandæva ''mano et opera'' di barestei pe frabicæru. Sti travagli i sun andai avanti pe ciü de trent'agni e pe meżżu de paregge roide, tantu che du [[1559]], tempu de di ætri interventi au casté, e gente de Barestin i g'han facciu de cauṡa. Du restu, pe'a difeṡa du Burgu u gh'era ascì in giru de müraglie, furmæ in parte dae cà mæxime, ch'i se druviva inte de porte fiancæ da de cà a ture. E preteṡe du Pirru e di ætri interessi i l'han prestu purtou a de cuspiraziui, cu'u Carlu e u Giüliu, sò figli ch'u nu ricunusceva, che inta nöcce fra u 16 e u 17 de marzu i l'han cumandou l'ataccu au casté e l'asasciniu du paire, mazzou insemme aa maire di dui frei, a Catina Barla, e au Prosperu, ommu du marcheṡe<ref group="n.">Giovanni Berruto de [[Sêva|Zeva]], agente du marcheṡe, dicciu u Prosperu.</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''VIII. Dal Burgus al castrum'', pp. 59-60}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 15}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 15; ''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', pp. 18-19}}</ref>. Mentre che a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Żena]], a despetu de speranze di barestei e du Bartolomeo Anero, [[Pudesterìa da Prìa|pudestæ da Pria]], a nu l'axeva usciüu prufitæ de situaziun, u l'è rivou da [[Castrevegliu]] i ommi du [[Gio Bertumé Du Carettu]], frè du Pirru e marcheṡe de Züccarellu, insemme a di vuruntai d'Arbenga, cun sti trexentu armai ch'i l'han pigliou u casté e brüxou u Burgu. A villa de Bergalla a l'ha patiu ascì di danni, tantu che a sti tempi u remuntereva u derucamentu da Costa, ina burgæ picenina ataccu au casté di Bæva, e di sciti d'ina Schiva, du Puzzu e di Rivai. Mentre che e gente de Barestin i l'era scapæ a Türan u l'è rivou u Giüliu insemme au [[Gio Antognu Du Carettu]], erede legittimu, ch'u l'ha pigliou in man u paiże e cumandou in prucessu pe truvæ i asciascin, cuscì da turnæ a l'urdine<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''IX. "Idi di marzo" a Balestrino'', pp. 62-68}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''IV. La notte dei pugnali'', pp. 31-36}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', pp. 19-20}}</ref>. Ai 6 de żügnu u gh'è stou l'attu de suttumisciun di cappi de famiglie au növu scignuru, cu'a cumünitæ ch'a l'ha persu pareggi diritti in cangiu du perdun du marcheṡe. A ogni moddu, a minaccia di figli ilegittimi a nu l'era passæ, tantu che, de longu du [[1561]], i l'han atacou [[Bardenèi|Bardenei]] e pigliou u casté de Barestin cun l'agiüttu di ommi mandai dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i sun stai scurii dau Gio Antognu cun di surdatti ciamai au guernatù de [[Milan]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''X. Sottomissione e perdono'', pp. 70-73}}</ref><ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', pp. 15-16}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', p. 20}}</ref>. [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Balestrino).jpg|miniatura|Detagliu de Barestin in sciu ''Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...]'', travagliu du [[Matteo Vinzoni]] du [[1750]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...]|ànno=Setembre 1750|editô=Archiviu de Statu de Zena|léngoa=IT}}</ref>]] A partì daa cunvenziun du [[1561]], du [[1592]] u gh'è stou in primmu cangiamentu ai statüi de Barestin, spartii inti dui libbri de leżże criminæli e civili<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XI. Convenzioni e statuti'', pp. 74-75}}</ref>. Daa fin du [[XVI secolo|Zinquezentu]] i ne vene i travagli pe'a [[Gexa de Sant'Andrea (U Burgu, Barestin)|gexa de Sant'Andrea]], faccia au postu d'ina capella ciü antiga, du marcheṡe. A gexa, tiræ sciü dau [[1594]] pe vuruntæ du marcheṡe [[Gio Enricu II Du Carettu|Gio Enricu II]], a l'è stæ faccia cun de sustanze di frei De Negri, banchei in [[Spagna]] ch'i ne vegniva da Barestin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XII. I banchieri spagnoli'', pp. 85, 89}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Il territorio del Marchesato nel secolo XVI'', p. 26; ''I De Negri'', pp. 37-41}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seizentu]], a Barestin u nu gh'è capitou di gran remesci, che pe contru i l'han tucou u marcheṡou de Züccarellu, curpiu dae invaxui di piemuntexi<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIV. Rumori di guerra'', pp. 99-100}}</ref>. De impurtante, aa fin d'in longu prucessu in sciu pagamentu de decime aa gexa de Barestin, a cunvenziun du 6 de setembre du [[1728]] a l'ha ricunusciüu u destaccu cumpletu da cumünitæ de [[Carpe]], parte du mæximu feudu, da chella de Barestin, ch'a l'ha ducca cumenzou a numinæ di sò scindici e cunsegliei, mentre pe'a gexa a l'era parocchia pe sò cuntu dau [[1609]]<ref>{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo III. I grandi e i piccoli avvenimenti del 1700'', pp. 21-23}}</ref>. A ogni moddu, pe'e cunseguenze da [[Goæra de sucescion polacca|guæra de sücesciun pulacca]], u marcheṡe de Barestin u l'è vegnüu in vasallu du ré de Sardegna, cumme i ætri pusedimenti de l'[[Sacro Impêo Roman|Imperu]] inta regiun. Passou carch'annu, du [[1754]] u gh'è stou u "Cunsegnamentu" da tære du marcheṡe [[Utavian Tumaxu Costa-Du Carettu|Utavian Tumaxu III]], che pe'u ciü u staxeva intu sò palazziu a [[Zena|Żena]], dund'u l'è feniu mazzou du [[1779]]. U növu marcheṡe [[Gio Enricu IV Du Carettu|Gio Enricu IV]], u s'è turna interesou a Barestin pe recampæ paregge tasce ch'i gh'era restæ e pe stu facciu, insemme ae tante questiui cu'u marcheṡe<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVI. Il consegnamento'', pp. 114, 118}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''V. Ottaviano il Magnifico'', p. 46; ''VI. Un altro marchese assassinato'', pp. 49-50}}</ref>, i barestei i sun stai ben cuntenti quandu, ai 21 d'avrì du [[1794]], u l'è rivou ina delegaziun de franzexi da [[Rivoluçion françeize|rivuluziun]], dund'u gh'era l'[[Antoine Christophe Saliceti]] e l'[[Augustin de Robespierre]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne'', p. 124}}</ref>. === Etæ cuntempuranea === ==== Tempu di franzexi ==== U dì de doppu, a Barestin u l'è rivou 2.500 surdatti, ch'i l'han pigliou casté e pruprietæ du marcheṡe, cunsciderou ommu piemunteṡe e ducca nemigu de guæra, pe pöi parti versu levante e cumbatte inta [[Primma bataggia de Degu|spediziun de Degu]]. De ciü, de ste parte u l'era rivou u [[Filippo Buonarroti]], ommu da rivuluziun giacubina, ch'u l'ha atacou u marcheṡe cumme tirannu e pigliou e difeṡe di barestei, cun di descursci e pruclammi apexi intu paiże. A ogni moddu, cu'u [[curpu de statu du 9 de termidoru|curpu de stætu du 9 de termidoru]] e a fin de pulitiche giacubine, u [[Gio Enricu IV Du Carettu|Gio Enricu IV]] u l'ha cumenzou in prucessu pe fæse ricunusce i sò diritti e i danni e, cun sentenza du 6 de żügnu du [[1795]], u s'è vistu dæ raxun<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne'', pp. 124-131}}</ref>. Inte l'estæ du [[1795]], scurii da [[Sann-a|Savuna]] dae armæ de l'[[Inpêro asbùrgico|imperu d'Austria]], i franzexi i sun turnæ versu a Barestin, cu'a cresta de l'[[Arexea]] ch'a l'era stæ zernüa dau generæle [[François Étienne de Kellermann|Kellermann]] cumme linea de difeṡa, a cuscì diccia "linea du Burghettu", prestu dutæ de trincee e furtificaziui. I austriaci, ch'i l'axeva ciantou lì de atacæ, i s'era fermai in sci [[Arsabecchi|Azabecchi]] e in scia senestra du [[Scciumêa Varatella|Varatella]], cun Barestin ch'u l'era feniu intu meżżu fra e due armæ e, pe in zertu tempu, föra di cumbatimenti, ben ch'u pativa e requiṡiziui di franzexi. Però, ai 19 de setembre, i austriaci i l'han pruou a passæ e linee di nemixi, senza sciurtighe, ma pigliandu pareggi sciti a Barestin, cumpreṡu u paiże, u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]] e [[Cian de Prai]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 134-136}}</ref>. [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|[[Hippolyte Bellangé]], ''A bataglia de Löa'', [[1838]]. Quaddru cunservou au [[Müṡeu Massena]] de [[Nissa|Nizza]]|sinistra]] Cu'u rivæ de l'invernu, segundu i üṡanze d'alantù, inta nöcce fra i 16 e i 17 de nuvembre i austriaci i l'han cumenzou a retiræse dae pustaziui ciü avanzæ, pe lasciæ a Barestin 500 ungherexi sutt'au capitagnu Redewen. I franzexi, ch'u gh'era rivou de pruviste, i l'han però atacou quandu ch'i se bugiæva cu'ina meżża bregà, pigliandu e Tære Gianche, u [[Munte Vardiöra|Guardiöra]] e u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]], dund'i l'han catürou ina quarantena de prexunei e trei canui picenin. In ætru batagliun u l'è stou spediu a pigliæ dae spalle i surdatti ch'i gh'era in Casté, ma u l'è introu in cuntattu cu'ina culonna de austriaci ch'a ne vegniva dau [[U Castelâ (U Burghettu)|Castelæ]] e u l'ha avüu da retiræse p'avé feniu e muniziui. I franzexi i l'han ducca pigliou e ville de Bergalla, du Cugnu e du Pözzu, faxendughe 130 prexunei cruæti, mentre u Burgu e u [[Casté de Barestin|casté]], difeṡu dai ungherexi, u nu l'è caücciu, tantu che de nöcce, quandu che i primmi i se sun retirai in sce l'Arexea, u Redewen u l'ha facciu sciurtì i sò ommi e u l'è turnou dau restu de l'eṡercitu. Barestin u l'è ducca feniu tüttu au saccu di franzexi, ch'i l'han scciappou tütte e porte e dou föu a Bergalla, cun chinże abitanti mazzai fra Bergalla e U Burgu sciben che u ciü de gente u l'era sciurtiu a scapæ, spantiou fra [[Tuiran|Türan]], [[Löa]] e [[Buinzan|Buizan]]. Passou pareggi dì, ai 23 de nuvembre u l'è partiu u gran ataccu passou aa storia cumme a [[Bataja de Löa|bataglia de Löa]], e i franzexi i l'han lasciou Barestin, in ruvina, pe purtæse ciü a levante, in scia növa linea du frunte<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 136-139}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''VIII. Sei ore di morte'', pp. 59-71}}</ref>. De de lì, ben che cu'i cangi de duminatù, daa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|Imperu franzeṡe]] e turna ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]], a vitta a Barestin a nu l'è cangiæ væri, ben che l'auturitæ du marcheṡe, ch'u l'axeva rizevüu carche sustanza in riparaziun dai franzexi, a nu l'era ciü vista cuscì forte<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 137-138}}</ref> Intu detagliu, doppu de l'ucüpaziun militære u paiże u l'è feniu inta [[Repübbrica Piemuntese|Repübbrica Piemunteṡe]] e numà che du [[1801]] u l'è passou aa Ligüre, dund'u l'era u terzu cumün du cantun de Löa, inta giüriṡdiziun de Curumbu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione della Repubblica ligure (1802)|url=https://books.google.com/books?id=lpBlIJbiu2oC|ànno=1802|editô=Stamperia Nazionale Strada Giulia|çitæ=Żena|léngoa=IT|p=156}}</ref>. Du [[1805]], insemme au restu da Ligüria, u l'è ducca feniu aa [[Fransa|Franza]], intu cantun de Löa du [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimentu de Muntenöcce]], tacou insemme au cumün de [[Carpe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüra de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixembre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=286|volùmme=Vul. I}}</ref>. ==== Dau regnu au dì d'ancöi ==== Tempu de pareggi agni u s'è dou recattu aa [[Gexa de Sant'Andrea (U Burgu, Barestin)|gexa]], scurzæ de quattru metri perché a periculu de derucæ, au [[Casté de Barestin|casté]], che alantù u l'ha pigliou e furme d'ancöi, e aa ciazza de l'[[Uratoriu de San Carlu (Barestin)|uratoriu]], dunde du [[1888]] u s'è tirou sciü [[A Fabbrica (Barestin)|a Frabbica]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 142-144}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 95-100}}</ref>. U travagliu ciü impurtante de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], ch'u l'ha portou a tante discusciui, u l'è stou chellu du stradun: u prugettu d'ina via ch'a liasse a [[Rivêa de Ponénte|Rivera]] cun [[Bardenèi|Bardenei]] u vegheva i dui percursci pe Barestin o pe Carpe, cu'u segundu ch'u l'era spunciou dau cumün de [[Tuiran|Türan]]. Se pe rivæ in Burmia, aa fin, u s'è zernüu a via de Carpe, u stradun fina a Türan u l'è stou avertu primma, scicumme che, quandu a pratica a s'era fermæ, i barestei i l'han tagliou ina nöcce tütte e urive ch'i l'era in sciu toccu fra Türan e Barestin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 145-147}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 93-95}}</ref>. Cu'i danni du [[Teramottu de Dian du 1887|teremotu du 1887]], derucæ e canoniche, du [[1889]] u s'è frabicou a Cumüna e e scöre intu Burgu; de sti agni Barestin, cumme i ætri paixi de l'entrutera, u l'ha patiu ina forte emigraziun versu e [[Americhe]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 147-149}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XIII. Il terremoto dell'87'', pp. 101-102}}</ref>. [[Immaggine:Monuménto a-i Cadûti (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|miniatura|U munümentu ai cadüti de Barestin inte tütte e guære, rangiou du [[1997]]]] Cun regiu decretu du 23 de marzu du [[1905]] u paiże de [[Carpe]], che dau [[1869]] u l'era fraziun de Barestin, u l'è passou au cumün de Türan, tirou lì dau prugettu d'in stradun ch'u ghe passasse. Cu'u [[XX secolo|Növezentu]] u l'è nasciüu fina de asuciaziui, ch'i sun vegnüe u centru da vitta du paiże: fra ste lì u gh'è stou a Cungregaziun de Caritæ (du [[1909]]), a Sucietæ de asegüraziun in sciu bestiamme ([[1912]]) e, doppu da guæra, a Seziun Cumbatenti e a Sucietæ Filarmonica de Santa Cecilia, ciü che i növi statüi di fradelli. Tempu du [[Primma Goæra Mondiâ|'15-'18]], Barestin u l'ha patiu pareggi morti in guæra, cun tante de sò gente ch'i l'era sutt'ae arme cumme surdattu, artiglié, arpin o bersaglié. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guæra]] u paiże u l'è rivou a tostu u duggiu da pupulaziun, cun tütte e gente ch'i gh'era vegnüe a stæ daa [[Rivêa de Ponénte|Rivera]] pe'a puira di bumbardamenti, cumme [[Bumbardamentu de Tuiran|chellu de Türan]] du [[1944]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 166-171}}</ref>. Sübitu passou a guæra, dau [[1949]], u gh'è stou ina serie de apariziui da Madonna a ina figliöra de Bergalla, nu ricunusciüe daa Gexa ma ch'i l'han tirou tante gente a Barestin, ai 5 d'ogni meṡe. Pe'a preghera, du [[1953]] u s'è inaugürou [[Santuæriu de Munte Cruxe (Barestin)|ina capella]] da vixin au [[Forte di Dui Frei (Barestin)|forte di Dui Frei]], in sce l'[[Arexea]]. A l'ürtimu, pe'u vegnì peżżu de luzze che da seculi i curpiva u Burgu, cun decretu di 9 d'avrì du [[1953]] u s'è cumandou u sò abandun, cu'e ciü tante cà növe, cuscì cumme a [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|gexa növa de Sant'Andrea]], ch'i l'han truvou de postu au Pöżżu e longu a pruvinciæle. U Burgu veggiu, ben ch'u se secce pensou ciü vote de sarværu, u l'è restou pe'u ciü in abandun e u l'è feniu du tüttu in ruvina<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', pp. 174-181}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XXXII. Una speranza per il vecchio Borgo'', pp. 267-272; ''XXXIII. Il Pizzo Ciresa e i "Sacri Monti"'', pp. 279-285}}</ref>. Barestin, dau [[1973]] ai 31 de dixembre du [[2008]], u l'ha facciu parte da [[Cumünitè muntâna "Pollupice"|Cumünitæ muntæna "Pollupice"]], pe pöi passæ fina du [[2011]] inta [[Cumünitè muntâna "Punente Savunese"|Cumünitæ muntæna "Punente Savuneṡe"]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Legge Regionale n° 24 del 4 luglio 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-03-03}}</ref>. Dau 4 de dixembre du [[2014]] aa primma du [[2015]] u l'ha facciu parte de l'[[Uniun di cumüi da Rivera de Parme e de Urive]]. === Scimbuli === ;Stemma [[File:Balestrino-Stemma.svg|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Balestrino-Stemma.svg|bordo|192x192px|destra]]{{Çitaçión|Truncou: intu primmu d'argentu, au leun de neiru, ch'u g'ha ina balestra blö, ch'u a tegne pe l'ercu cu'a zampa senetra de davanti e pe'u legnu cu'a zampa davanti de driccia; intu segundu de russu, au castellu iṡulou, d'oru, mürou e serou de neiru, facciu de due ture, cun barcui de neiru e trei merli aa guelfa, tacæ insemme daa curtina de müraglia, senza de merli. I paramenti a l'in giru i sun da Cumün.|3=Troncato: nel primo di argento, al leone di nero, munito di balestra di azzurro, di cui afferra con la zampa anteriore sinistra l'arco e con la zampa anteriore destra il fusto; nel secondo di rosso, al castello isolato, d'oro, murato e chiuso di nero, esso castello formato da due torri, finestrate di nero, merlate alla guelfa di tre, riunite dalla cortina di muro, priva di merli. Ornamenti esteriori da Comune.<ref name="Araldica Civica">{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/balestrino/|tìtolo=Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-03-20}}</ref>|lingua=IT}} U stemma, cuscì cumme u gunfarun, u l'è stou cuncessu cun decretu du prescidente da Repübbrica du 4 d'arvì du [[1990]]<ref name="Araldica Civica" /><ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?4987|tìtolo=Balestrino|outô=Archivio Centrale dello Stato|léngoa=IT|vìxita=2026-03-20}}</ref>. == Abitanti == === Evuluziun demugrafica === {{Demografia/Balestrìn}} === Minuranze fureste === Dandu amentu a l'[[ISTAT]], au 31 de dixembre du 2024 a Barestin i ghe sun 21 reṡidenti furesti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2024|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-02-13}}</ref>. === Cugnommi ciü difüxi === I cugnommi ciü difüxi a Barestin i sun: ''Panizza'' (Panizza), ''Rosso'' (Russu), ''Richero'' (Riché), ''Ronco'' (Runcu) e ''Pastorino'' (Pastürin)<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnommi ciü difüxi cumün pe cumün, Barestin|léngoa=IT|vìxita=2024-04-11}}</ref>. === Persune ligæ cun Barestin === * Adolfo Panizzi (Barestin, 24 de nuvembre du [[1876]] - Munte Ortigara, [[1917]]), magiù di Arpin decurou cun quattru medaglie au varù militære<ref>{{Çitta web|url=https://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10300|tìtolo=Adolfo Panizzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Francesco Ronco (Barestin, 3 de dixembre du [[1894]] - [[Tuiran|Türan]], 9 de nuvembre du [[1978]]), ommu d'arme e generæle<ref>{{Çitta web|url=https://www.edizionihelicon.it/index.php/catalogo-completo/autori/category/93-ronco-francesco|tìtolo=Ronco Francesco|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Antonino Ronco ([[Piaçensa|Piacenza]], 4 de żenæ du [[1925]] - [[Zena|Żena]], 16 de mażżu [[2019]]), giurnalista e storicu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitgenoa.it/it/antonino-ronco-giornalista-e-storico-100-anni-dalla-nascita|tìtolo=Antonino Ronco giornalista e storico a 100 anni dalla nascita|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Giuseppe Richero (Barestin, 11 de lügliu du [[1929]] - [[Romma|Rumma]], marzu du [[2021]]), generæle di carabinei<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/03/30/news/lutto-a-balestrino-morto-il-generale-dei-carabinieri-giuseppe-richero-1.40090066/|tìtolo=Lutto a Balestrino: morto il generale dei carabinieri Giuseppe Richero|outô=Valeria Pretari|dæta=30 marzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>. * Lino Panizza Richero (Barestin, 14 de żenæ du [[1945]]), vescu de Carabayllo<ref>{{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bpanric.html|tìtolo=Bishop Lino Panizza Richero, O.F.M. Cap.|léngoa=EN|vìxita=2026-04-02}}</ref>. == Posti de interesse == === Architetüre religiuṡe === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Faciâ.jpg|A gexa növa de Sant'Andrea Balestrino-ruderi chiesa Sant'Andrea1.jpg|Sant'Andrea au Burgu Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn) 02.jpg|L'uratoriu de San Carlu Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 03.jpg|Sant'Antognu au Cugnu Capélla de Sant'Apulônia (Bergàlla, Barestin) 02.jpg|Sant'Apulonia de Bergalla Santoâio de Mónte Crôxe (Barestìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|Munte Cruxe dai Dui Frei </gallery> * [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Gexa növa de Sant'Andrea]]: a l'è a gexa növa da parocchia de Barestin, tiræ sciü au Pöżżu fra u [[1956]] e u [[1960]] doppu che U Burgu, cu'a gexa veggia, u l'è feniu in abandun. A sò strutüra a l'è muderna, cu'ina cianta a öttu læti e, in scia driccia, a g'ha in ætu campanin a tré facce. De drentu u gh'è cunservou pareggi aredi e opere d'arte ch'i se truvæva inta gexa du Burgu, cun quaddri e atai ch'i sun pe'u ciü du [[XVII secolo|Seizentu]] e du [[XVIII secolo|Settezentu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20679/|tìtolo=Chiesa di Sant'Andrea|léngoa=IT|vìxita=2026-03-23}}</ref><ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo'', pp. 116-117}}</ref>. * Gexa veggia de Sant'Andrea: intu Burgu, a l'è stæ a gexa da parocchia fin'a che u s'è duvüu seræra pe'u periculu che e luzze i a derucasse cu'u paiże. Sta gexa a l'è stæ faccia, fra u [[1618]] e u [[1624]], au postu d'ina capella du marcheṡe e grazzie a ina dunaziun di frei De Negri, di banchei in [[Spagna]] ch'i ne vegniva da Barestin. De drentu a g'ha ina cianta a retangulu, cun dui nicci ch'i fianca l'atæ grossu e due capelle pe parte inte müraglie longu i fianchi da gexa. A l'è cuerta da ina vota a butte, cu'u teitu ch'u l'è facciu de ciappe d'abain. Ataccu aa gexa u gh'è u campanin, in scia senestra, e a sagrestia, ciü a levante<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo'', pp. 85-89}}</ref>. * Gexa de San Żorżu: intu campusantu, a l'è a gexa ciü antiga de Barestin, faccia a l'imprinzippiu du [[XIV secolo|Trexentu]] pe vuruntè di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti benedetin de San Peru]]. Sede da parocchia fina du [[1632]], a l'è de güstu rumanicu, cu'ina cianta a retangulu e, in scia driccia, in bassu campanin squadrou. De drentu u se tröva i resti de pitüre du Trexentu, che pe ina parte i se semeglia strecciu a chelle de San Niculò a [[Bardenèi|Bardenei]] e pe l'ætra ai travagli di pitui piemuntexi in te l'Ingaunia, da metæ de stu seculu<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di San Giorgio campestre'', pp. 64-85}}</ref>. * Uratoriu da Santiscima Nunsiæ: u l'è l'uratoriu di fradelli de Barestin che, pe'a sò intitulaziun, i u fan cunusce fina cumme uratoriu de San Carlu. U l'è stou custruiu du [[1741]] int'in scitu cuncessu dau marcheṡe e u l'è pigliou a sò furma d'ancöi cun di travagli ch'i sun andai avanti fina aa fin de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]. U g'ha ina cianta a öttu læti, cuerta da ina vota a veira e cun due capelle ch'i se dröve in sci fianchi; inte chella in scia driccia u se tröva l'atæ de San Veran, ch'u ne vene daa catedræle d'Arbenga<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Oratorio della SS. Annunziata (o di San Carlo)'', pp. 125-142}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20678/|tìtolo=Oratorio di San Carlo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-24}}</ref>. * Gexa de Sant'Apulonia: a l'è a capella da burgæ de Bergalla, dund'a l'è stæ faccia au postu de chella, ciü antiga, de San Calocceru, ch'a l'era üna de ciü veggie da valæ. A capella, tiræ sciü passou a primma metæ du [[XVI secolo|Zinquezentu]], de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]] a l'ha pigliou e sò furme d'ancöi, cu'ina cianta squadræ, in fundu reundu e poche decuraziui. L'atæ grossu, facciu tra u [[XVIII secolo|Settezentu]] e l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], u g'ha de daré ina ''Madonna cu'u Bambin e Sant'Apulonia'', de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]; inta müraglia in scia senestra u se dröve pe contru u nicciu da Madonna de Lurde<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Santa Apollonia'', pp. 118-125}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20677/|tìtolo=Cappella di Sant'Apollonia|léngoa=IT|vìxita=2026-03-25}}</ref>. * Gexa de Sant'Antognu: a se tröva au Cugnu, tiræ sciü tempu du [[1672]] au postu d'ina custruziun ciü antiga, cu'in atæ ch'u l'è di primmi du [[XVIII secolo|Settezentu]], dau paliottu cin de intarsci e cu'i stemmi di marchexi. Sta capella, ch'a l'era sutta patrunou de di Panizza, a g'ha in cianta a retangulu e faciæta a capanna; u campanin, in scia senestra, u g'ha in zimma in cupulin a zeulla. L'opera ciü impurtante ch'u se tröva inta capella a l'è u quaddru cun ''Sant'Antognu, a Madonna e San Giæxu'', dicciu du pitù [[Giuanni Maria Brüscu]]<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Antonio da Padova'', pp. 143-147}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90357/|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-03-26}}</ref>. * Santuæriu de Munte Cruxe: dicciu ascì a Capeletta, u se tröva in sce [[l'Arexea]], tirou sciü fra u [[1951]] e u [[1953]] intu scitu de apariziui du [[1949]]. Ricunusciüu daa diocexi cumme scitu de preghera du [[1991]], inti agni u l'è stou ṡlargou fin'ae strutüre d'ancöi. A capella picenina intu centru du santuæriu a g'ha ina cianta a retangulu cu'in portiu de davanti, cu'u fundu reundu e ina vota a butte ch'a a cröve. De d'ætu a l'atæ u se dröve in nicciu ch'u g'ha drentu ina statua da Madonna<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90358/|tìtolo=Santuario di Monte Croce|léngoa=IT}}</ref>. === Architetüre civili === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Balestrino-ruderi2.jpg|A Ciazza du Burgu cu'u Pilun e, a fiancu de stu lì, u Tribünæ U pilun (U Burgu, Barestin) 01.jpg|Detagliu du Pilun A Fàbrica (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (8).jpg|Vista da Frabica Fontànn-a da Còlla (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|A funtæna da Colla Gumbu de Canteraina (Balestrìn) - vìsta (9).jpg|U gumbu de Canteraina Ponte de la Utra (Balestrìn) - vìsta (3).jpg|U ponte de la Utra dau rian </gallery> * L'Uspiæ: intu Burgu u se truvæva, fina du [[XVI secolo|Zinquezentu]], in uspiæ pe'i pelegrin, ch'u gh'axeva ina camera cun dui letti. Ciü o menu au tempu da vixita du [[Niccolò Mascardi|Mascardi]], du [[1585]], u s'è custruiu u protiru in zimma au purtæ, dund'i se vegghe i resti d'ina pitüra cu'u Segnù<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', pp. 47-49}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''L'Ospitale'', p. 20}}</ref>. * A Caṡetta: sta custruziun, inta parte de levante du Burgu, a l'è stæ u primmu uratoriu di fradelli de Barestin, dedicou aa Madonna de Marzu. De drentu u g'ha de pitüre ch'i marcæva pe annu fina u [[1474]] ma, cu'a custruziun de chellu au Puntettu, u l'è passou du [[1735]] a l'Opera de l'Uspiæ di Poveri, ch'a u l'ha facciu issæ d'in cian. St'uspiæ u l'ha serou inta segunda metæ de l'Öttuzentu, pe vegnì a l'ürtimu due cà privæ<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', pp. 46-48}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Oratorio vecchio dei Disciplinanti - poi ospedale'', p. 18; ''Da oratorio dei Disciplinanti a ospedale dei Poveri'', p. 19}}</ref>. * U Tribünæ: u tribünæ du marcheṡou u se truvæva int'in palazziu du Burgu, ætu trei ciai e cu'u stemma di Du Carettu in scia faciæta. Facciu pe vuruntæ du marcheṡe Gio Antognu e serou avanti du [[1736]], intu cian interou u gh'axeva e prexui e, au cian teren, u ghe duxeva esse l'archiviu. A parte ciü aa vista de sta custruziun a l'è u cuscì dicciu Pilun, ina strutüra cu'ina punta a cupula ch'a l'era a fundaziun da furca dund'u se pendeva i cundanai a morte e ch'a funziunæva fina cumme strümentu pe'a turtüra du "strosciu"<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Tribunale col Pilone'', pp. 10, 15}}</ref>. * U Palazziu: u l'è ina custruziun intu Burgu che, tra u [[XVIII secolo|Settezentu]] e u [[XX secolo|Növezentu]], a l'ha funziunou cumme Cumüna de Barestin, che primma a gh'axeva de sede intu Tribünæ, e dapöi u s'è bugiou lì fina l'aministraziun da giüstizia. Pe'i danni facci dai franzexi in Casté, cumme ch'u l'è turnou a Barestin u marcheṡe u l'ha duverou stu palazziu cumme sò rexidenza, avanti de dæru indaré aa Cumünitæ, ch'a g'ha tegnüu e scöre fina du [[1887]]<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Palazzo'', pp. 9-10}}</ref>. * A Frabbica: u gran cumplessu da Frabbica u se tröva au Puntettu, faciou in sciu stradun, e u se cumpune de dui corpi longhi, mesci in paralelu e cu'in curtì intu meżżu. Pe'u primmu u s'è tirou sciü u corpu de daré, dund'u gh'era e scuderie e a fenera, cumisciunou dau marcheṡe cu'e sustanze da riparaziun di franzexi. A manega de davanti, dund'u gh'era e cà di serventi e in'ætra fenera, a l'è pe contru du [[1888]], de prugettu de l'inṡegné Ravioli<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Antiche Scuderie del marchese'', pp. 62-64}}</ref><ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Le scuderie o la Fabbrica'', pp. 3-4}}</ref>. * Funtæna da Colla: sta funtæna a se tröva a munte du Burgu, in scia colla dund'i passæva e vie pe'e ætre fraziui. A l'existeva fina du [[XVII secolo|Seizentu]], tantu ch'a l'era pitüræ int'in quaddru du [[Benardu Raibadu|Bernardu Raibadu]] du [[1630]], cu'u sò teitu che alantù u l'axeva due aive. De doppu u s'è custruiu u lavaù ch'u gh'è dapè<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''L'Ospitale'', p. 1}}</ref>. * Murin e gumbu de Canteraina: u gran cumplessu du gumbu e murin de Canteraina u g'ha de urigine ch'i sun du bellu antighe, tantu ch'u l'è menzünou fina int'in attu du [[1295]], dunde i cunti Bæva i l'han vendüu aa Cumünitæ de Barestin. U gumbu u se carateriżża pe in ætu portiu in scia faciæta, dund'i se fermæva i cæri pe descariæ e urive, e de drentu u g'ha in gran camerun, dund'i se faxeva tütti i travagli pe fære vegnì öriu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. * Ponte de la Utra: u ponte de la Utra u traversa u [[Rian du Ponte]], che da stu lì u piglia de nomme, ciü in bassu du Burgu, versu i sciti de la Utra, ai pei de [[L'Arexea (Barestin)|l'Arexea]]. U l'è stou facciu in scia via ch'a mena versu de [[Tuiran|Türan]], inta segunda metæ du [[XVII secolo|Seizentu]], tantu ch'a l'è l'opera pübblica ciü antiga da valæ<ref name=":3">{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', p. 49}}</ref>. === Architetüre militæri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Balestrino-castello3.jpg|U Casté mirou dau Pöżżu Fòrte di Doî Fræ (Sucælo) - intrâ (2).jpg|U purtæ du forte di Dui Frei </gallery> * U Casté: u casté de Barestin u l'è mesciu in zimma au bæzu ch'u ṡvetta in sciu Burgu, dunde forscia u gh'era żà ina furtificaziun ciü antiga, facciu pe contu di marchexi [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]] du [[XVI secolo|Zinquezentu]] e ch'u l'ha pigliou e furme ch'i se vegghe tempu de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], doppu ch'u s'era ruvinou pe'i danni di franzexi. Au dì d'ancöi u Casté u g'ha ina cianta a "L", a trei ciai, cu'a ture grossa ch'a l'è fenia pe'u ciü seræ dae müraglie. Pe contru, u nu gh'è ciü a segunda ture, u curtì e u ponte in sciu fussou, ch'i se veggheva ancù int'in quaddru du [[XVIII secolo|Settezentu]] e ch'i sun scentai cu'i tanti travagli facci de doppu<ref>{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il castello'', pp. 50-55}}</ref>. * Casté di Bæva: i cunti Bæva, tempu ch'i l'era scignuri de Barestin, i gh'axeva u sò casté de d'ætu de Bergalla, inta regiun da Costa, cun de ruvine ch'i se tröva lì che, segundu a tradiziun, i sareva propriu chelle du casté. Dae poche müraglie ch'u gh'è restou, u casté di Bæva u pæ ina custruziun ciütostu rüstega e urdenæria, cun de camere streccie e di barcunetti picenin<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''V. Torri e campanili'', p. 40}}</ref><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''I Borghi abitati'', p. 115}}</ref>. De doppu che stu casté, l'ürtima rexidenza di Bæva u se dixe ch'a l'è stæ "A Cascina", ina cà in parte furtificæ ch'a se tröva a Bergalla Sruæna<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''L'ambiente e il territorio della Valle'', p. 36}}</ref>. * Forte di Dui Frei: u forte di Dui Frei, dicciu fina u forte du Pöżżu Grande, u l'è ina furtezza de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]] ch'a l'è stæ faccia in scia zimma du [[Pöżżu Grande]], in sci cunfin cun [[Süccaellu|Züccarellu]] e [[Cixan]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 182}}</ref>. Frabicou du [[1897]], u g'ha ina furma a puligunu, in parte interou e cu'in fussou tütt'a l'in giru. Stu forte u faxeva parte du cuscì dicciu "sbaramentu de Züccarellu", pensou pe blucæ in'invaxun ch'a ne vegnisse dau mæ, cun sbarcu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciæna d'Arbenga]]<ref>{{Çitta web|url=https://leo-trekking.blogspot.com/2019/03/il-forte-di-poggio-grande-e-poggio.html|tìtolo=Poggio Grande, Poggio Ceresa e Santuario di Monte Croce|dæta=8 marzu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref>. === Natüra === * [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Munte Raviné - Rocca Barbena]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interesse cumünitæriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Rocca]] u l'è in'area prutetta de 2.576&nbsp;ha inandiæ du [[1995]], ch'a cumprende de purziui du teritoriu de Barestin, [[Buinzan|Buizan]], [[Castrevegliu]], [[Löa]] e [[Tuiran|Türan]]. Inte stu scitu u se tröva in paiṡaggiu sarvairu che, pe'a preṡenza de [[Dolòmia|dulomie]] de San Peru, l'aiva a g'ha scavou paregge grotte e tæne. Stu SIC u dà pruteziun a tante ciante e bestie in periculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|genziæna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanula de Savuna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gamberu de rian]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-04-07}}</ref>. * [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Munte Aü - Arexea - Rian du Tursé]]: ætru scitu de interesse cumünitæriu che, dau [[1995]], u cröve 2.420&nbsp;ha tra i cumüi d'[[Arbenga]], Barestìn, [[Cixan]], [[Süccaellu|Züccarellu]], [[Tuiran|Türan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U]] [[U Sejô|Zeriæ]]. Da l'estensciun tostu pareggia a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|area prutetta pruvinciæle de l'Arexea, du Munte Aü e da Valle Ibà]], stu SIC u cumprende di ambienti ben diferenti, cun de ciante de muntagna e da maccia ch'i cresce insemme, cumme ben 34 qualitæ de [[Orchidêa|urchidee]] e tostu in terzu de tütte e ciante prutette ch'u se pò truvæ in Ligüria<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-04-07}}</ref>. == Ecunumia == {{Çitaçión|[...] E gente i sun forti, de carattere carmu, e ciamæ a l'agricultüra.|Goffrado Casalis, ''Dizionario [...] degli stati di S.M. il re di Sardegna'', 1834<ref name="Casalis" />|[...] Gli abitanti sono robusti, d'indole quieta, ed inclinati alla agricoltura.|lingua=IT}}L'ativitæ ciü impurtante pe Barestin a l'è de longu stæ a curtivaziun da tæra, ben che i sciti intu sò teritoriu i nu secce fra i ciü boi da valæ. E primme infurmaziui de detagliu in sce cundiziui de vitta di barestei i ne vene dau stüddiu cumandou dau [[Dipartimentu de Muntenötte|prefettu de Muntenöcce]], u [[Gaspard de Chabrol]], a l'imprinzippiu de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]. De chelli tempi u se dixe che, ben che a tæra a fusse gramma, u se sciurtiva a fæ au meximu abastanza de vin e d'öriu, ciü che essighe de bandie dund'u se tagliæva de legne da föu o da custruziun, viagiæ versu a Marina<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüra de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixembre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=286|volùmme=Vul. I}}</ref>. Du [[1834]] u [[Goffredo Casalis|Casalis]] u scrive che dai campi de Barestin u se chegliva gran, orżu, legümmi, urive, üa e de l'ætra früta, sciben che int'ina meṡüra ch'a nu bastæva che pe trei mexi l'annu, mentre intu [[Rian du Ponte]] u gh'era paregge anghille<ref name="Casalis">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/BGcPAAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&pg=PA33|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=33|volùmme=Vul. II}}</ref>. Ciü che a curtivaziun da tæra, u l'era ben impurtante fina l'alevamentu, pe tantu ch'u permeteva de vende di furmaggi, du bitiru e da læna, cuscì da vagnæ quarche sustanza cu'i cumerci. Intu detagliu, intu meṡe de żenæ du [[1846]] a Barestin u gh'era 241 vacche, 65 fra æxi e mü, 109 pegure e 374 cræve<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1270|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=1270}}</ref>. Fra e ativitæ d'ætru genere u gh'era ancù de gumbi e de murin, cumme chellu de Canteraina, ch'u l'existeva armenu dau [[XIII secolo|Duxentu]], e chellu du Murinæ<ref name=":4">{{Çitta|Ronco, 2009|''XVII. Le opere e i giorni'', pp. 130-132}}</ref><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''I vecchi mulini'', pp. 38-39}}</ref>; ciü che ina frabbica picenina de savun daré de l'uratoriu, fenia derucæ quand'u s'è inciu a ciazza<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', p. 144}}</ref>. Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü væri d'alevamentu, ma a curtivaziun da tæra a g'ha ancù de l'impurtanza, pe'u ciü cun ciante da ortu, sciure e urive, cu'in gumbu a curente ch'u travaglia ancù. U gh'è pöi tante gente ch'i travaglia in Rivera; pe contru, fra e ativitæ a Barestin, u gh'è pe'u ciü di posti dunde mangiæ<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''Economia e società'', pp. 121-131}}</ref>. == Cultüra == === Istruziun === [[Immaggine:Veggiu asilu (Burgu de Barestin) 01.jpg|miniatura|267x267px|A scæra de l'aṡilu intu Burgu]] ;Bibliuteche U cumün de Barestin u g'ha de bibliuteca, inandiæ du [[1988]] cumme Bibliuteca Civica e, au dì d'ancöi, intitulæ aa Maria Ferrua Testore. A bibliuteca de Barestin a g'ha ina culeziun de 6.750 ünitæ inte tüttu e a l'è parte du scistema da valæ du Varatella, insemme a chelle de [[Buinzan|Buizan]], [[Tuiran|Türan]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0009|tìtolo=Biblioteca civica "Maria Ferrua Testore"|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}</ref>. ;Scöre Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü de scöre a Barestin, cun l'aṡilu e e scöre elementæri ch'i sun stæ seræ inti [[Anni 1990|agni Nuvanta]], e e ciü vixine ch'i sun ducca chelle de Türan<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|''Economia e società'', pp. 133-135}}</ref>. Da ürtimu e scöre i se truvæva au Pöżżu ma, a l'imprinzipiu, i l'era intu Burgu, drentu au palazziu ch'u faxeva ascì da cumüna<ref>{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Palazzo'', p. 10}}</ref>. De de lì, a periculu de vegnì żü pe'i danni du [[Teramottu de Dian du 1887|teremotu du 1887]], i l'era stæ bugiæ int'in capanun ch'u l'era mesciu de daré de l'uratoriu, che però u l'era facciu aa bona e ben freggiu d'invernu. Stu facciu u l'ha spunciou i travagli pe'a növa cumüna de Barestin, cumenzai du [[1889]], cu'e scöre ch'i sun restæ lì drentu, inte due aule au cian teren, fina a l'ürtimu doppu guæra<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', p. 149}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XXV. Qualcuno tra molti'', p. 196}}</ref>. === Parlæ de Barestin === {{Seçión vêua}} == Manifestaziui == * ''Balestrino Unplugged'': manifestaziun de müxica de ciü generi che, dau [[2012]], a l'è inandiæ inta Frabbica, intu meṡe de lügliu<ref>{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/balestrinounplugged/|tìtolo=Balestrino Unplugged|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}</ref>. * ''Storica Sagra di Balestrino'': a l'è a sægra ciü impurtante ch'a se tegne ancù a Barestin, faccia tütti i agni d'austu e cun da müxica dau vivu<ref>{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/storica-sagra-di-balestrino/|tìtolo=Storica Sagra di Balestrino|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}</ref>. == Feste e fere == * Festa de San Giüṡeppe: pe'a ricurenza de [[San Giuxeppe|San Giüṡeppe]], doppu ch'u s'è purtou in prucesciun a stattua du santu, u se zende in gran farò in sciu Prou du Giardin che, ina vota, u l'era in gæra cu'i faroi de ætre burgæ a chi u ne faxeva u ciü bellu<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XJ_CVt-LqSY|tìtolo=Balestrino Festa di San Giuseppe con falò|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref>. Pe San Giüṡeppe, segundu in lascitu a l'uratoriu da scià Carlotta Bazzani, i fradelli i dæva in pan giancu a ogni baresté, cöcciu intu furnu ch'u gh'era dapé du Casté, inta cà du Pin da Netta<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XXV. Qualcuno tra molti'', p. 192}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/storia-e-cultura/le-memorie-di-balestrino/|tìtolo=Le Memorie di Balestrino|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref>. * Festa da Madonna da Guardia: a ricurenza da [[Madonna da Guardia]] a l'è rivæ a Barestin inti [[Anni 1920|agni Vinti]] pe vuruntæ du præ Mexea, ch'u n'ha facciu fæ du [[1929]] ina stattua cun de dunaziui fina da l'[[America do Sud|America du Süd]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXI. La "Belle Époque" e il Novecento'', p. 170}}</ref>. Au dì d'ancöi, pe sta festa, a stattua da Madonna a l'è ancù purtæ in prucesciun pe'e vie du paiże, a partì d'in gexa<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/08/balestrino-celebra-la-madonna-della-guardia/|tìtolo=Balestrino celebra la Madonna della Guardia|dæta=30 austu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}</ref>. == Aministraziun == === Scindichi de Barestin === [[File:Palàçio do Comùn (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|miniatura|A cumüna de Barestin]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Francesco Richero||[[Scindico|Scindicu]]|<ref name="Scindichi">{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 183}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Luigi Ronco||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Alfredo Scrivano||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1960|Angelo Pastorino||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1960|1960|Luigi Richero||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1960|1970|Leone Damiano||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1970|1972|Luigi Saturno||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1973|Bernardino Zavattaro||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1973|1983|Carlo De Francesco||Scindicu|<ref name="Scindichi" />}} {{ComuniAmminPrec|1983|5 d'avrì du 1990|Pietro Beccaria|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|<ref name="Scindichi" /><ref group="n.">U s'è dimesciu daa carega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|5 d'avrì du 1990|7 de żügnu du 1993|Carlo Ismarro|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 de żügnu du 1993|28 d'avrì du 1997|Carlo Ismarro|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|PPI]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 d'avrì du 1997|14 de mażżu du 2001|Carlo Ismarro|PPI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 de mażżu du 2001|30 de mażżu du 2006|Ubaldo Pastorino|lista civica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 de mażżu du 2006|16 de mażżu du 2011|Italo Panizza|lista civica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 de mażżu du 2011|6 de żügnu du 2016|Gabriella Ismarro|"Un futuro per Balestrino"<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 de żügnu du 2016|4 d'utubre du 2021|Gabriella Ismarro|"Un futuro per Balestrino"<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 d'utubre du 2021|''in carega''|Stefano Saturno|"Balestrino oggi"<br />(lista civica de centru-driccia)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicaziun == === Stradde === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Vîa Adolfo Panizzi (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (2).jpg|U stradun intu Burgu, intitulou a l'Adolfo Panizzi Immaggine:Vîa Provinciale (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|U stradun fra U Burgu e U Pöżżu Immaggine:Rizöi inta Ramæ (Balestrìn) - vìsta (2).jpg|U rizö ch'u munta dau Ponte de la Utra, du [[XVII secolo|Seizentu]] Immaggine:U Duxen (Balestrìn) - muatêa (2).jpg|U rizö ch'u cæra in Canteraina e, de lì, a [[Tuiran|Türan]] </gallery> Au dì d'ancöi a stradda ciü impurtante de Barestin a l'è u sò stradun, spartiu fra a [[Stradda pruvinciæle 34 Türan-Barestin|pruvinciæle 34]], che dau Pöżżu a cæra fina in [[Tuiran|Türan]], e a [[Stradda pruvinciæle 44 Barestin-Castrevegliu|pruvinciæle 44]], che de de lì a va avanti pe [[Veserxe]] e [[Castrevegliu]]. U stradun pe Türan u l'è stou facciu aa fin de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], passou tanti agni de discusciui scicumme ch'u sareva duvüu muntæ fina in [[Burmia (valä)|Burmia]], cu'i travagli ch'i sun partii quandu e gente de Barestin i l'ha tagliou ina nöcce tütte e urive ch'u gh'era in sciu percursu du prugettu, tempu ch'u l'era tüttu blucou<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 146-147}}</ref>. Pe feniru u gh'è usciüu ancù ina chinṡena d'agni, cu'i travagli ch'i l'han tacou d'intu Burgu pe caræ in żü de de lì<ref>{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 93-95}}</ref>, ma u l'è numà che dai [[Anni 1950|agni Zinquanta]] ch'u s'è andou avanti in direziun de Castrevegliu, de dunde u se destacæva a diramaziun pe'a Capeletta<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 175}}</ref>. Fra e vie antighe, a ciü impurtante a l'era chella ch'a passæva au fundu da valæ, vegnindune da Baresciun pe andæ avanti pe'u [[Piemonte|Piemunte]]. Nasciüa cumme via de passu, ch'a curiva pe'a valæ longu a riva de driccia du [[Rian du Ponte]], tempu du [[XVII secolo|Seizentu]] u s'è tirou sciü u ponte de la Utra, ch'u l'ha permesciu de rivæghe ciü fazzile e inte tütte e cundiziui dae burgæ de Barestin, ch'i se tröva in scia riva de senestra. Cu'u gran cresce du Burgu a via in scia senestra a l'è vegnüa a ciü impurtante e daa Cà du Tanu, dund'u gh'era u semité du Fussou, u s'è muntou sciü fin'au Burgu cun de belle vote, e sta via a l'ha pigliou u nomme di Rizöi. D'intu Burgu a via di Rizöi a l'andæxeva avanti versu u Pöżżu, dund'a se tacæva cu'a Via de Rocche che, sciurtia dau Burgu, a passæva ciü bassa pe [[Gexa de San Żorżu (Barestin)|San Żorżu]]. Dau Pöżżu u partiva a via pe'e burgæ du Cugnu, de Bergalla e de Vilæru, e ancù in'ætra ch'a muntæva sciü pe'u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]], pe menæ in [[Burmia (valä)|Burmia]]. Pe'u Buchin du Praé u muntæva pe contru a via de [[Carpe]], e ciü u gh'era ancù chella pe Gröa e Cian Marin e a scurza pe Türan ch'a passæva d'in San Moru e pe'a cascina di Valui<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''XV. Opere pie e lavoro festivo'', pp. 109-110}}</ref>. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0513213|ànno=Lügliu 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Balestrino. Il Castello e le sue Borgate|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA19934|ànno=Nuvembre 2005|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2005|ISBN=978-88-7172-299-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Un paese tra due secoli. Storie, vita e leggende balestrinesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0460182|ànno=Lügliu 2009|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2009|ISBN=978-88-6405-084-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=I Balestrinesi e i Marchesi Del Carretto: vicissitudini e liti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA33584|ànno=2010|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici del Borgo|tìtolo=Balestrino. Osservazioni, storia e segreti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA34707|ànno=2011|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Amici del Borgo, 2011}} * {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici del Borgo|tìtolo=Un percorso nel vecchio borgo di Balestrino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0140513|ànno=s.d|editô=s.e.|çitæ=Barestin|léngoa=IT|cid=Amici del Borgo}} == Ætri prugetti == {{Interprogetto}} == Liammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.balestrino.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|outô=Cumün de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-03-04}} * {{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/|tìtolo=Scitu türisticu|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-03-04}} * {{Çitta web|url=https://balestrino-api.municipiumapp.it/s3/483/allegati/sito/edilizia_urbanistica/piano_recupero_borgo_antico_balestrino/e5_relazione-generale_rev-22-05-15.pdf|tìtolo=Piano di Recupero del Borgo antico di Balestrino|outô=Enrico Zunino|dæta=2015-05-22|léngoa=IT|cid=Zunino, 2015|vìxita=2024-04-07}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Barestìn| ]] 2ddnpa2nah8wa9ysq65sx6g16r0sg1k 0 1885 268859 247537 2026-04-07T12:15:10Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 268859 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Flag of Uruguay.svg|250 px|right|thumb|A bandêa de l'Uruguay]] L'Uruguay o l'è ûn di [[Stati de l'America do Sud]], membro do [[Mercosur]], con 3.415.920 abitanti. Capitâ: [[Montevideo]] == Dati generâli == O confinn-a a nòrd-est e a nòrd co-o [[Braxî]], a òvest con l'[[Argentinn-a]], a sud co-o [[Río de la Plata]], a est con l'[[Oçeano Atlantico]]. O l'è 'na repûbbrica prescidensiâ, e a seu léngoa ofiçiâ a l'è o spagnòllo. E prinçipæ çitæ son [[Montevideo]], c'a l'é a capitâ do Stato, [[Punta del Este]], [[Colonia del Sacramento]], [[Fray Bentos]], [[Salto]] e [[Paysandú]]. == Stöja == O l'ëa abitòu in prinçipio da-i [[Charrúas]], e o l'è stæto scoverto da-o spagnòllo [[Juan Díaz de Solís]] into [[1516]], c'o l'è arivòu a-o [[Río de la Plata]]. Da-o '700 o l'ea conosciûo co-o nomme de ''Banda Oriental''. Indipendente da-o [[1824]] sotto a guidda de [[José Gervasio Artigas]], o l'ha dovûo lottâ co-o [[Braxî]] e l'[[Argentinn-a]] che voeivan a seu annesciôn. O [[Gioxeppe Gaibado]] o l'à conbatûo da-o [[1842]] a-o [[1848]] pe difende a citæ de Montevideo insemme a 'na legión di italiann-i merçenâi. O l'é stæto ascì âto ofiçiâle da marinn-a de l'Uruguay. == Vôxe corelæ == *[[José Serrato]], prescidente de l'Uruguay fra o [[1923]] e o [[1927]], originâio do paîze de [[Giüstexine|Giustexine]].{{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} == Colégamenti esterni == * [https://web.archive.org/web/20060830014018/http://www.uruguay.gub.uy/ Governo de l'Uruguay] * [https://web.archive.org/web/20070715192811/http://www.actualidaduruguaya.com/ Attualitæ de l'Uruguay] {{Stâti de l'América do Sùd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Uruguay| ]] t9lbxsfcrww3a8cnw54quchqcfhd8pe 10 4966 268873 268134 2026-04-07T20:21:22Z Arbenganese 12552 Növu, Arbisöa 268873 wikitext text/x-wiki <div style="width:95%; -moz-border-radius:2em; margin: 10pt auto 0.5em auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};"> <div style="background-color:{{{COLORE|#C8D8FF}}}; position:relative; left:-2%; top:-10pt; padding-left:8px; width:102%; -moz-border-radius:2em; margin: 0 auto 0 auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};"> [[Image:Nuvola apps comic strip.svg|20px]]&nbsp;&nbsp;<big>'''O mòddo de dî'''</big> </div> <div style="margin:-1ex auto 0; padding: 0 2ex .5ex"> [[Immaggine:Albisola Superiore-Stemma.svg|35 px]] ''Se nu ciöve d’Arvî, nu s’impe né butte né barî'' </div> </div> <noinclude>[[Categorîa:Template pàgina prinçipâ]]</noinclude> cmu31gx225t5blothtuiav0cim1rmjq 0 13719 268869 268286 2026-04-07T18:19:01Z N.Longo 12052 trad 268869 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} [[Immaggine:Coat of Arms of Monaco.svg|250px|miniatura|destra|Armari de Mu̍negu.]] A Casa Grimaldi e̍ üna d'ë ciü̍ forte d'a antica [[Repùbrica de Zena|Repüblica Ge̍nua]]. L'imperatu̍ Enricu Sestu cuncedëva a [[Zena|Ge̍nua]] a [[Mu̍negu-A̍utu|Roca de Mu̍negu]], u so portu e ë terre a u viru ün [[1191]] cun l’ubligaçiu̍n de vassalage e de ghe basti̍ üna furtessa (u fütüru [[Palaçi Principescu|palaçi d'u Pri̍ncipu de Mu̍negu]]). Despœi de freqenti esili tra ë grande famiye genuese dürante achësta epuca, truvamu a famiya Grimaldi ünturnu a [[Nissa|Niça]]. Achësti Grimaldi sun aliai de Carlu d'Anjou, re̍ de Siçi̍lia e conte de Pruvença. A famiya Grimaldi a̍ truvau refügiu a [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]. [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françuà primu]], ditu Mariçia, e Rainie̍ se sun ümpadrunii d'a furtessa ün [[1297]], sença pure̍ cunsulida̍ achëstu gagnu. Sera̍n i sforçi d'Antoni Grimaldi e [[Carlu Primu de Mu̍negu|Carlu Primu]] che stabilira̍n dürablemente a suvranita̍ d'a famiya Grimaldi a Munegu. Pœi, achësti suvrai sun cunusciüi cuma signui d'a piaça. U ti̍tulu de Pri̍ncipu de Munegu sera̍ üsa̍ despœi [[1612]] da [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nurè segundu]], e recunusciüu per u Regname de Spagna e u Regname de [[Fransa]]<ref name="autogenerato3">{{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Ulino|tìtolo=L'Età Barocca dei Grimaldi di Monaco nel loro Marchesato di Campagna|url=https://www.google.it/books/edition/L_et%C3%A0_barocca_dei_Grimaldi_di_Monaco_ne/GFNbPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Giannini editore|çitæ=Napoli|léngoa=IT|ISBN=978-88-7431-413-3}}</ref>. == Suvrai de Mu̍negu == === Signui de Mu̍negu === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[File:Malizia.jpg|80px]]|| [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françua̍ Grimaldi "Mariçia"]]<br /><small>(????-1309)</small><br /><br />''s'e̍ ümpadruniu d'a furtessa de Mu̍negu'' || 8 de zena̍ d'u [[1297]]|| align="left" |Fiyu de [[Guglielmo Grimaldi]] e de Giacoba<br /><small>Spusa̍ (1295) Aurelia del Carretto (vi̍düa de [[Lanfranco Grimaldi]], u so primu au qintu gradu). </small> |- | [[Immaggine:Raniero I de Mónaco.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(1267-1314)</small><br /><br />''signu̍ de [[Mu̍negu]]'' || d'u 8 de zena̍ d'u [[1297]]<br />au 10 d'avri̍ d'u [[1301]]|| align="left" |Primu au qintu gradu.<br /><small>Sposa̍ Salvatica del Carretto (de qü [[Carlu Primu de Mu̍negu]]). <br />Sposa̍ Andriola Grillo. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 10 d'avri̍ d'u [[1301]]<br />au 12 de setembre d'u [[1331]]|| align="left" | Prima ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' || d'u 12 de setembre d'u [[1331]]<br />au 29 de giügnu d'u [[1352]] | align="left" |Fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] et [[Lui̍ de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />'''[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1358)</small><br /><br />'''[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ranieri Grimaldi'')</small><br /><small>(1350-1407)</small><br /><br />'''[[Gabriele de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Gabriele Grimaldi'')</small><br /><small>(????-????)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu''|| d'u 29 de giügnu d'u [[1352]]<br />au 15 de austu d'u [[1357]]|| align="left" |Guvernu ünseme.<br /><br />[[Carlu Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] e [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small><br /><br />[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]: barba de [[Carlu Primu de Mu̍negu]], frai de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e fiyu de [[Lanfranco Grimaldi]] e d'Aurelia del Carretto.<br /><small>Spusau Antonia Spinetti.</small><br /><br />[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau Maria del Carretto</small><small>Spusau Isabella Asinari (de qü [[Giuane Primu de Mu̍negu|Giuane Primu]], [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e [[Antoni Segundu de Mu̍negu|Antoni (Segundu) de Mu̍negu]]).</small><br /><br />[[Gabriele de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], fiyu [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]]. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 15 d'austu d'u [[1357]]<br />a zena̍ d'u [[1395]]|| align="left" | Segunda ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | da zena̍ [[1395]]<br />au 19 deçembre [[1395]] | align="left" | Guvernu ünseme.<br /><br />[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de [[Gabriele de Mu̍negu]], e fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de Isabella Asinari.<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 19 deçembre d'u [[1395]]<br />au 11 de ma̍giu d'u [[1397]] | align="left" | Terça ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u 11 de ma̍giu d'u [[1397]]<br />au 5 de nuvembre d'u [[1402]] | align="left" |Fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]]. |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 5 de nuvembre d'u [[1402]]<br />au 5 de giügnu d'u [[1419]] | align="left" | Qarta ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Ambrogi de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ambrogio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1433)</small><br /><br />'''[[Antoni Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1427)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu'' | d'u 5 de giügnu d'u [[1419]]<br />au [[1427]] | align="left" |Trei fiyi de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guvernu ünseme).<br /><br /><small>[[Antoine Grimaldi de Monaco|Antoni Segundu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau Bianca. <br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u [[1427]]<br />au 3 de utubre d'u [[1436]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Filippo Maria Visconti.jpg|80px]] || [[Philippe Marie Visconti|''Filipu Maria Visconti''<br /><small>(''Filippo Marìa Visconti'')</small>]]<br /><small>(1392-1447)</small><br /><br />''düca de Mila̍n'' || d'u 3 de utubre d'u [[1436]]<br />au nuvembre d'u [[1436]] | align="left" | [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]] e̍ ucüpa̍ da u [[Ducâto de Milàn|düca de Mila̍n]], cun u Biagio Assereto per guvernatu̍. |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u nuvembre d'u [[1436]]<br />au 8 de ma̍giu d'u [[1454]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e d'Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Catala̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Catalano Grimaldi'')</small><br /><small>(1422-1457)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 8 de ma̍giu d'u [[1454]]<br />au lüyu d'u [[1457]] | align="left" | Fiyu de [[Giuane Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (prima d'u 1451) Bianca del Carretto (de qü [[Claudina de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Claudina di monaco.jpg|133x133px]]|| '''[[Claudina de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Claudina Grimaldi'')</small><br /><small>(1451-1515)</small><br /><br />''signura de Mu̍negu'' || d'u lüyu d'u [[1457]]<br />au 16 de marsu d'u [[1458]] | align="left" |Fiya de [[Catala̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Lambertu de Mu̍negu]] (so' cüji̍n luntan de 16° o 17° gradu) (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lambertu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lamberto Grimaldi'')</small><br /><small>(1420-1494)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 16 de marsu d'u [[1458]]<br />au marsu [[1494]] | align="left" |Fiançau (designau cuma erede) e pœi mariu de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Claudina de Mu̍negu]] (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Giuane Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1468-1505)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u marsu [[1494]]<br />au 11 d'utubre d'u [[1505]] | align="left" |Fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau ([[1486]]) [[Savöia (famìggia)|Antuniëta de Savoia]]. </small> |- | [[Immaggine:Ambrogio de Predis - Lucien I - Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Lüçia̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luciano Grimaldi'')</small><br /><small>(1481-1523)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 11 d'utubre d'u [[1505]]<br />au 22 de austu d'u [[1523]] | align="left" |Frai de [[Giuane Segundu de Mu̍negu|Giuane Segundu]], fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (25 de setembre d'u [[1514]]) Giuana de [[De Pontevès (famìggia)|Pontevès]] (de qü [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Honoré I and his family.jpg|157x157px]]|| '''[[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1522-1581)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 22 de austu d'u [[1523]]<br />au 7 de utubre d'u [[1581]] | align="left" |Fiyu de [[Lüçia̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (8 de giügnu d'u [[1545]]) [[Grimâdi (famìggia)|Isabella Grimaldi]] (so' cüjina luntana de 14° gradu) (de qü [[Carlu Segundu de Mu̍negu]] e [[Arcule Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Charles II de Monaco.jpg|80px]] || '''[[Carlu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(1555-1589)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 7 de utubre d'u [[1581]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1589]] | align="left" |Fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]. |- | [[Immaggine:HerculesMonaco.jpg|80px]] || '''[[Arcule Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ercole Grimaldi'')</small><br /><small>(1562-1604)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1589]]<br />au 29 de nuvembre d'u [[1604]] | align="left" |Frai de [[Carlu Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (15 de deçembre d'u [[1595]]) Maria Landi di Valdetaro (de qü [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]).</small> |} === Principi de Mu̍negu === ==== [[Casa Grimaldi]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Honore II of Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1597-1662)</small><br /><br />''signu̍ e pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 de nuvembre d'u [[1604]]<br />au 10 de zena̍ d'u [[1662]] | align="left" |Fiyu de [[Arcule Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (13 de freva̍ d'u [[1616]]) [[Ippolita Trivulzio]] (de qü [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], pa̍ire de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Portrait Louis I, Prince of Monaco by an unknown artist.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(1642-1701)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 de zena̍ d'u [[1662]] au 2 de freva̍ d'u [[1701]] | align="left" |Petit-fils du précédent (par son père [[Hercule des Baux|Ercole Grimaldi]], fils d'[[Honoré II Grimaldi de Monaco|Honoré II]]).<br /><small>Épouse ({{date|30|mars|1660}}) [[Catherine Charlotte de Gramont]] (dont [[Antoine de Monaco|Antoine Ier de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:1706 - Antoine I Grimaldi (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(1661-1731)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de freva̍ d'u [[1701]] au 26 de freva̍ d'u [[1731]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|14|juin|1688}}) [[Marie de Lorraine]] (dont [[Louise-Hippolyte de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Louise Hippolyte Grimaldi with a view overlooking Monaco from the studio of Jean-Baptiste Santerre (1651-1717).jpg|80px]] || '''[[Luisa Ipo̍lita de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luisa Ipòlita Grimaldi'')</small><br /><small>(1697-1731)</small><br /><br />''principessa de Mu̍negu'' || d'u 26 de freva̍ d'u [[1731]] au 29 deçembre d'u [[1731]] | align="left" |Fille du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Jacques Ier de Monaco|Jacques de Goyon de Matignon]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Goyon|Goyon de Matignon]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Jacques I, Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Giacumu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Jacques François Léonor de Goyon de Matignon'')</small><br /><small>(1689-1751)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 deçembre d'u [[1731]]<br />au 7 de nuvembre d'u [[1733]] | align="left" |Mari de la précédente.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Louise-Hippolyte de Monaco]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Honoré III, Prince of Monaco by Jean Baptiste van Loo.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Camille Léonor Grimaldi'')</small><br /><small>(1720-1795)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 7 de nuvembre d'u [[1733]]<br />au 19 de zena̍ d'u [[1793]] | align="left" |Fils des deux précédents.<br /><small>Épouse ({{date|15|juin|1757}}) [[Marie-Catherine Brignole]] (dont [[Honoré IV de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Joseph Barriera''<br /><small>(''presidente d'a Cunvençiun naçiunale'')<br /></small> || d'u 19 de zena̍ d'u [[1793]]<br />au 24 de freva̍ d'u [[1793]] | align="left" | ''Regença d'üna Cunvençiun naçiunale, presidà per Joseph Barriera.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule »'' || d'u 24 de freva̍ d'u [[1793]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1814]] | align="left" | ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule » [[Armand Louis de Gontaut-Biron]], [[Henri Grégoire]], Grégoire Marie Jagot, etc.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Suta ucüpaçiun alià''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1814]]<br />au 17 de giügnu d'u [[1814]] | align="left" | ''Suta ucüpaçiun alià.'' |- | [[Immaggine:HonoriusIV.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Qartu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Charles Anne Marie Maurice Grimaldi'')</small><br /><small>(1758-1819)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 17 de giügnu d'u [[1814]]<br />au 16 de zena̍ d'u [[1819]] | align="left" |Fils d'[[Honoré III de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|15|juillet|1777}}) [[Louise d'Aumont]] (dont [[Honoré V de Monaco|Honoré V]] et [[Florestan Ier de Monaco]], qui suivent). </small> |- | [[Immaggine:Honore V Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Qintu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Gabriel Grimaldi'')</small><br /><small>(1778-1841)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 16 de zena̍ d'u [[1819]]<br />au 2 de utubre d'u [[1841]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Relation (1805) avec Félicité Rouault de Gamaches. </small> |- | [[Immaggine:FlorestanI-1-.png|80px]] || '''[[Fluresta̍n Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Tancrède Florestan Roger Louis Grimaldi'')</small><br /><small>(1785-1856)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de utubre d'u [[1841]]<br />au 20 giügnu d'u [[1856]] | align="left" |Frère du précédent, fils d'[[Honoré IV de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|27|novembre|1816}}) [[Caroline Gibert]] (dont [[Carlu Terçu de Mu̍negu|Charles III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Karl III (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Carlu Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Charles Honoré Grimaldi'')</small><br /><small>(1818-1889)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 20 giügnu d'u [[1856]]<br />au 10 setembre d'u [[1889]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|28|septembre|1846}}) [[Antoinette de Mérode]] (dont [[Albertu Primu de Mu̍negu|Albert Ier de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert I of Monaco.png|80px]] || '''[[Albertu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Honoré Charles Grimaldi'')</small><br /><small>(1848-1922)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 setembre d'u [[1889]]<br />au 26 de giügnu d'u [[1922]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|21|septembre|1869}}) [[Mary Victoria Hamilton]] (dont [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]], qui suit).<br />Épouse ({{date|31|octobre|1889}}) [[Alice Heine]]. </small> |- | [[Immaggine:Prince Louis II of Monaco 05670r.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Louis Honoré Charles Antoine Grimaldi'')</small><br /><small>(1870-1949)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 26 de giügnu d'u [[1922]]<br />au 9 de ma̍giu d'u [[1949]] | align="left" |Fils du précédent et de [[Mary Victoria Hamilton]].<br /><small>Relation (1898) avec [[Marie-Juliette Louvet|Juliette Louvet]] (dont une fille naturelle légitimée puis adoptée pour héritière, [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], mère de [[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu|Rainier III de Monaco]], qui suit). <br />Épouse ({{date|25|juillet|1946}}) [[Ghislaine Dommanget]]. </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Chalencon|Chalencon de Polignac]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Prince Rainier III.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi'')</small><br /><small>(1923-2005)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 9 de ma̍giu d'u [[1949]]<br />au 6 de d'avri̍ d'u [[2005]] | align="left" |Petit-fils du précédent (par sa mère [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], fille de [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]]).<br /><small>Épouse ({{date|18|avril|1956}}) [[Grace Kelly]] (dont [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Albert II de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert II Monaco (2008).jpg|80px]] || '''[[Albertu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi'')</small><br /><small>(1958)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 6 de d'avri̍ d'u [[2005]]|| align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ([[1er juillet|{{1er}}]] et {{date|2|juillet|2011}}) [[Charlène Wittstock]]. </small> |} == Note == <references/> == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Suvrái de Múnegu}} {{Principatu de Mu̍negu}} [[Categorîa:Suvrai de Mu̍negu]] [[Categorîa:Lìste|Suvrai de Mu̍negu]] d5drqtrlm79lhhp37plufeq9d8xoahe 268870 268869 2026-04-07T18:24:16Z N.Longo 12052 /* Casa Grimaldi */ trad 268870 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} [[Immaggine:Coat of Arms of Monaco.svg|250px|miniatura|destra|Armari de Mu̍negu.]] A Casa Grimaldi e̍ üna d'ë ciü̍ forte d'a antica [[Repùbrica de Zena|Repüblica Ge̍nua]]. L'imperatu̍ Enricu Sestu cuncedëva a [[Zena|Ge̍nua]] a [[Mu̍negu-A̍utu|Roca de Mu̍negu]], u so portu e ë terre a u viru ün [[1191]] cun l’ubligaçiu̍n de vassalage e de ghe basti̍ üna furtessa (u fütüru [[Palaçi Principescu|palaçi d'u Pri̍ncipu de Mu̍negu]]). Despœi de freqenti esili tra ë grande famiye genuese dürante achësta epuca, truvamu a famiya Grimaldi ünturnu a [[Nissa|Niça]]. Achësti Grimaldi sun aliai de Carlu d'Anjou, re̍ de Siçi̍lia e conte de Pruvença. A famiya Grimaldi a̍ truvau refügiu a [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]. [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françuà primu]], ditu Mariçia, e Rainie̍ se sun ümpadrunii d'a furtessa ün [[1297]], sença pure̍ cunsulida̍ achëstu gagnu. Sera̍n i sforçi d'Antoni Grimaldi e [[Carlu Primu de Mu̍negu|Carlu Primu]] che stabilira̍n dürablemente a suvranita̍ d'a famiya Grimaldi a Munegu. Pœi, achësti suvrai sun cunusciüi cuma signui d'a piaça. U ti̍tulu de Pri̍ncipu de Munegu sera̍ üsa̍ despœi [[1612]] da [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nurè segundu]], e recunusciüu per u Regname de Spagna e u Regname de [[Fransa]]<ref name="autogenerato3">{{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Ulino|tìtolo=L'Età Barocca dei Grimaldi di Monaco nel loro Marchesato di Campagna|url=https://www.google.it/books/edition/L_et%C3%A0_barocca_dei_Grimaldi_di_Monaco_ne/GFNbPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Giannini editore|çitæ=Napoli|léngoa=IT|ISBN=978-88-7431-413-3}}</ref>. == Suvrai de Mu̍negu == === Signui de Mu̍negu === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[File:Malizia.jpg|80px]]|| [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françua̍ Grimaldi "Mariçia"]]<br /><small>(????-1309)</small><br /><br />''s'e̍ ümpadruniu d'a furtessa de Mu̍negu'' || 8 de zena̍ d'u [[1297]]|| align="left" |Fiyu de [[Guglielmo Grimaldi]] e de Giacoba<br /><small>Spusa̍ (1295) Aurelia del Carretto (vi̍düa de [[Lanfranco Grimaldi]], u so primu au qintu gradu). </small> |- | [[Immaggine:Raniero I de Mónaco.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(1267-1314)</small><br /><br />''signu̍ de [[Mu̍negu]]'' || d'u 8 de zena̍ d'u [[1297]]<br />au 10 d'avri̍ d'u [[1301]]|| align="left" |Primu au qintu gradu.<br /><small>Sposa̍ Salvatica del Carretto (de qü [[Carlu Primu de Mu̍negu]]). <br />Sposa̍ Andriola Grillo. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 10 d'avri̍ d'u [[1301]]<br />au 12 de setembre d'u [[1331]]|| align="left" | Prima ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' || d'u 12 de setembre d'u [[1331]]<br />au 29 de giügnu d'u [[1352]] | align="left" |Fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] et [[Lui̍ de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />'''[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1358)</small><br /><br />'''[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ranieri Grimaldi'')</small><br /><small>(1350-1407)</small><br /><br />'''[[Gabriele de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Gabriele Grimaldi'')</small><br /><small>(????-????)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu''|| d'u 29 de giügnu d'u [[1352]]<br />au 15 de austu d'u [[1357]]|| align="left" |Guvernu ünseme.<br /><br />[[Carlu Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] e [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small><br /><br />[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]: barba de [[Carlu Primu de Mu̍negu]], frai de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e fiyu de [[Lanfranco Grimaldi]] e d'Aurelia del Carretto.<br /><small>Spusau Antonia Spinetti.</small><br /><br />[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau Maria del Carretto</small><small>Spusau Isabella Asinari (de qü [[Giuane Primu de Mu̍negu|Giuane Primu]], [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e [[Antoni Segundu de Mu̍negu|Antoni (Segundu) de Mu̍negu]]).</small><br /><br />[[Gabriele de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], fiyu [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]]. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 15 d'austu d'u [[1357]]<br />a zena̍ d'u [[1395]]|| align="left" | Segunda ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | da zena̍ [[1395]]<br />au 19 deçembre [[1395]] | align="left" | Guvernu ünseme.<br /><br />[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de [[Gabriele de Mu̍negu]], e fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de Isabella Asinari.<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 19 deçembre d'u [[1395]]<br />au 11 de ma̍giu d'u [[1397]] | align="left" | Terça ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u 11 de ma̍giu d'u [[1397]]<br />au 5 de nuvembre d'u [[1402]] | align="left" |Fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]]. |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 5 de nuvembre d'u [[1402]]<br />au 5 de giügnu d'u [[1419]] | align="left" | Qarta ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Ambrogi de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ambrogio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1433)</small><br /><br />'''[[Antoni Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1427)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu'' | d'u 5 de giügnu d'u [[1419]]<br />au [[1427]] | align="left" |Trei fiyi de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guvernu ünseme).<br /><br /><small>[[Antoine Grimaldi de Monaco|Antoni Segundu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau Bianca. <br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u [[1427]]<br />au 3 de utubre d'u [[1436]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Filippo Maria Visconti.jpg|80px]] || [[Philippe Marie Visconti|''Filipu Maria Visconti''<br /><small>(''Filippo Marìa Visconti'')</small>]]<br /><small>(1392-1447)</small><br /><br />''düca de Mila̍n'' || d'u 3 de utubre d'u [[1436]]<br />au nuvembre d'u [[1436]] | align="left" | [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]] e̍ ucüpa̍ da u [[Ducâto de Milàn|düca de Mila̍n]], cun u Biagio Assereto per guvernatu̍. |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u nuvembre d'u [[1436]]<br />au 8 de ma̍giu d'u [[1454]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e d'Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Catala̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Catalano Grimaldi'')</small><br /><small>(1422-1457)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 8 de ma̍giu d'u [[1454]]<br />au lüyu d'u [[1457]] | align="left" | Fiyu de [[Giuane Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (prima d'u 1451) Bianca del Carretto (de qü [[Claudina de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Claudina di monaco.jpg|133x133px]]|| '''[[Claudina de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Claudina Grimaldi'')</small><br /><small>(1451-1515)</small><br /><br />''signura de Mu̍negu'' || d'u lüyu d'u [[1457]]<br />au 16 de marsu d'u [[1458]] | align="left" |Fiya de [[Catala̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Lambertu de Mu̍negu]] (so' cüji̍n luntan de 16° o 17° gradu) (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lambertu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lamberto Grimaldi'')</small><br /><small>(1420-1494)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 16 de marsu d'u [[1458]]<br />au marsu [[1494]] | align="left" |Fiançau (designau cuma erede) e pœi mariu de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Claudina de Mu̍negu]] (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Giuane Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1468-1505)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u marsu [[1494]]<br />au 11 d'utubre d'u [[1505]] | align="left" |Fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau ([[1486]]) [[Savöia (famìggia)|Antuniëta de Savoia]]. </small> |- | [[Immaggine:Ambrogio de Predis - Lucien I - Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Lüçia̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luciano Grimaldi'')</small><br /><small>(1481-1523)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 11 d'utubre d'u [[1505]]<br />au 22 de austu d'u [[1523]] | align="left" |Frai de [[Giuane Segundu de Mu̍negu|Giuane Segundu]], fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (25 de setembre d'u [[1514]]) Giuana de [[De Pontevès (famìggia)|Pontevès]] (de qü [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Honoré I and his family.jpg|157x157px]]|| '''[[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1522-1581)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 22 de austu d'u [[1523]]<br />au 7 de utubre d'u [[1581]] | align="left" |Fiyu de [[Lüçia̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (8 de giügnu d'u [[1545]]) [[Grimâdi (famìggia)|Isabella Grimaldi]] (so' cüjina luntana de 14° gradu) (de qü [[Carlu Segundu de Mu̍negu]] e [[Arcule Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Charles II de Monaco.jpg|80px]] || '''[[Carlu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(1555-1589)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 7 de utubre d'u [[1581]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1589]] | align="left" |Fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]. |- | [[Immaggine:HerculesMonaco.jpg|80px]] || '''[[Arcule Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ercole Grimaldi'')</small><br /><small>(1562-1604)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1589]]<br />au 29 de nuvembre d'u [[1604]] | align="left" |Frai de [[Carlu Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (15 de deçembre d'u [[1595]]) Maria Landi di Valdetaro (de qü [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]).</small> |} === Principi de Mu̍negu === ==== [[Casa Grimaldi]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Honore II of Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1597-1662)</small><br /><br />''signu̍ e pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 de nuvembre d'u [[1604]]<br />au 10 de zena̍ d'u [[1662]] | align="left" |Fiyu de [[Arcule Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (13 de freva̍ d'u [[1616]]) [[Ippolita Trivulzio]] (de qü [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], pa̍ire de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Portrait Louis I, Prince of Monaco by an unknown artist.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(1642-1701)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 de zena̍ d'u [[1662]]<br />au 2 de freva̍ d'u [[1701]] | align="left" |Nevu de [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]] (pe so pa̍ire [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], fiyu de [[Honoré II Grimaldi de Monaco|Nure̍ Segundu]]).<br /><small>Spusau (30 de marsu d'u [[1660]]) [[Catherine Charlotte de Gramont]] (de qü [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:1706 - Antoine I Grimaldi (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(1661-1731)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de freva̍ d'u [[1701]] au 26 de freva̍ d'u [[1731]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|14|juin|1688}}) [[Marie de Lorraine]] (dont [[Louise-Hippolyte de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Louise Hippolyte Grimaldi with a view overlooking Monaco from the studio of Jean-Baptiste Santerre (1651-1717).jpg|80px]] || '''[[Luisa Ipo̍lita de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luisa Ipòlita Grimaldi'')</small><br /><small>(1697-1731)</small><br /><br />''principessa de Mu̍negu'' || d'u 26 de freva̍ d'u [[1731]] au 29 deçembre d'u [[1731]] | align="left" |Fille du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Jacques Ier de Monaco|Jacques de Goyon de Matignon]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Goyon|Goyon de Matignon]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Jacques I, Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Giacumu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Jacques François Léonor de Goyon de Matignon'')</small><br /><small>(1689-1751)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 deçembre d'u [[1731]]<br />au 7 de nuvembre d'u [[1733]] | align="left" |Mari de la précédente.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Louise-Hippolyte de Monaco]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Honoré III, Prince of Monaco by Jean Baptiste van Loo.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Camille Léonor Grimaldi'')</small><br /><small>(1720-1795)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 7 de nuvembre d'u [[1733]]<br />au 19 de zena̍ d'u [[1793]] | align="left" |Fils des deux précédents.<br /><small>Épouse ({{date|15|juin|1757}}) [[Marie-Catherine Brignole]] (dont [[Honoré IV de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Joseph Barriera''<br /><small>(''presidente d'a Cunvençiun naçiunale'')<br /></small> || d'u 19 de zena̍ d'u [[1793]]<br />au 24 de freva̍ d'u [[1793]] | align="left" | ''Regença d'üna Cunvençiun naçiunale, presidà per Joseph Barriera.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule »'' || d'u 24 de freva̍ d'u [[1793]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1814]] | align="left" | ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule » [[Armand Louis de Gontaut-Biron]], [[Henri Grégoire]], Grégoire Marie Jagot, etc.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Suta ucüpaçiun alià''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1814]]<br />au 17 de giügnu d'u [[1814]] | align="left" | ''Suta ucüpaçiun alià.'' |- | [[Immaggine:HonoriusIV.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Qartu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Charles Anne Marie Maurice Grimaldi'')</small><br /><small>(1758-1819)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 17 de giügnu d'u [[1814]]<br />au 16 de zena̍ d'u [[1819]] | align="left" |Fils d'[[Honoré III de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|15|juillet|1777}}) [[Louise d'Aumont]] (dont [[Honoré V de Monaco|Honoré V]] et [[Florestan Ier de Monaco]], qui suivent). </small> |- | [[Immaggine:Honore V Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Qintu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Gabriel Grimaldi'')</small><br /><small>(1778-1841)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 16 de zena̍ d'u [[1819]]<br />au 2 de utubre d'u [[1841]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Relation (1805) avec Félicité Rouault de Gamaches. </small> |- | [[Immaggine:FlorestanI-1-.png|80px]] || '''[[Fluresta̍n Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Tancrède Florestan Roger Louis Grimaldi'')</small><br /><small>(1785-1856)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de utubre d'u [[1841]]<br />au 20 giügnu d'u [[1856]] | align="left" |Frère du précédent, fils d'[[Honoré IV de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|27|novembre|1816}}) [[Caroline Gibert]] (dont [[Carlu Terçu de Mu̍negu|Charles III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Karl III (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Carlu Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Charles Honoré Grimaldi'')</small><br /><small>(1818-1889)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 20 giügnu d'u [[1856]]<br />au 10 setembre d'u [[1889]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|28|septembre|1846}}) [[Antoinette de Mérode]] (dont [[Albertu Primu de Mu̍negu|Albert Ier de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert I of Monaco.png|80px]] || '''[[Albertu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Honoré Charles Grimaldi'')</small><br /><small>(1848-1922)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 setembre d'u [[1889]]<br />au 26 de giügnu d'u [[1922]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|21|septembre|1869}}) [[Mary Victoria Hamilton]] (dont [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]], qui suit).<br />Épouse ({{date|31|octobre|1889}}) [[Alice Heine]]. </small> |- | [[Immaggine:Prince Louis II of Monaco 05670r.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Louis Honoré Charles Antoine Grimaldi'')</small><br /><small>(1870-1949)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 26 de giügnu d'u [[1922]]<br />au 9 de ma̍giu d'u [[1949]] | align="left" |Fils du précédent et de [[Mary Victoria Hamilton]].<br /><small>Relation (1898) avec [[Marie-Juliette Louvet|Juliette Louvet]] (dont une fille naturelle légitimée puis adoptée pour héritière, [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], mère de [[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu|Rainier III de Monaco]], qui suit). <br />Épouse ({{date|25|juillet|1946}}) [[Ghislaine Dommanget]]. </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Chalencon|Chalencon de Polignac]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Prince Rainier III.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi'')</small><br /><small>(1923-2005)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 9 de ma̍giu d'u [[1949]]<br />au 6 de d'avri̍ d'u [[2005]] | align="left" |Petit-fils du précédent (par sa mère [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], fille de [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]]).<br /><small>Épouse ({{date|18|avril|1956}}) [[Grace Kelly]] (dont [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Albert II de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert II Monaco (2008).jpg|80px]] || '''[[Albertu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi'')</small><br /><small>(1958)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 6 de d'avri̍ d'u [[2005]]|| align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ([[1er juillet|{{1er}}]] et {{date|2|juillet|2011}}) [[Charlène Wittstock]]. </small> |} == Note == <references/> == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Suvrái de Múnegu}} {{Principatu de Mu̍negu}} [[Categorîa:Suvrai de Mu̍negu]] [[Categorîa:Lìste|Suvrai de Mu̍negu]] 41k0z5f6p3d445dem172ngjx6o25xvv 268871 268870 2026-04-07T18:26:29Z N.Longo 12052 /* Casa Grimaldi */ trad 268871 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} [[Immaggine:Coat of Arms of Monaco.svg|250px|miniatura|destra|Armari de Mu̍negu.]] A Casa Grimaldi e̍ üna d'ë ciü̍ forte d'a antica [[Repùbrica de Zena|Repüblica Ge̍nua]]. L'imperatu̍ Enricu Sestu cuncedëva a [[Zena|Ge̍nua]] a [[Mu̍negu-A̍utu|Roca de Mu̍negu]], u so portu e ë terre a u viru ün [[1191]] cun l’ubligaçiu̍n de vassalage e de ghe basti̍ üna furtessa (u fütüru [[Palaçi Principescu|palaçi d'u Pri̍ncipu de Mu̍negu]]). Despœi de freqenti esili tra ë grande famiye genuese dürante achësta epuca, truvamu a famiya Grimaldi ünturnu a [[Nissa|Niça]]. Achësti Grimaldi sun aliai de Carlu d'Anjou, re̍ de Siçi̍lia e conte de Pruvença. A famiya Grimaldi a̍ truvau refügiu a [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]. [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françuà primu]], ditu Mariçia, e Rainie̍ se sun ümpadrunii d'a furtessa ün [[1297]], sença pure̍ cunsulida̍ achëstu gagnu. Sera̍n i sforçi d'Antoni Grimaldi e [[Carlu Primu de Mu̍negu|Carlu Primu]] che stabilira̍n dürablemente a suvranita̍ d'a famiya Grimaldi a Munegu. Pœi, achësti suvrai sun cunusciüi cuma signui d'a piaça. U ti̍tulu de Pri̍ncipu de Munegu sera̍ üsa̍ despœi [[1612]] da [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nurè segundu]], e recunusciüu per u Regname de Spagna e u Regname de [[Fransa]]<ref name="autogenerato3">{{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Ulino|tìtolo=L'Età Barocca dei Grimaldi di Monaco nel loro Marchesato di Campagna|url=https://www.google.it/books/edition/L_et%C3%A0_barocca_dei_Grimaldi_di_Monaco_ne/GFNbPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Giannini editore|çitæ=Napoli|léngoa=IT|ISBN=978-88-7431-413-3}}</ref>. == Suvrai de Mu̍negu == === Signui de Mu̍negu === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[File:Malizia.jpg|80px]]|| [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françua̍ Grimaldi "Mariçia"]]<br /><small>(????-1309)</small><br /><br />''s'e̍ ümpadruniu d'a furtessa de Mu̍negu'' || 8 de zena̍ d'u [[1297]]|| align="left" |Fiyu de [[Guglielmo Grimaldi]] e de Giacoba<br /><small>Spusa̍ (1295) Aurelia del Carretto (vi̍düa de [[Lanfranco Grimaldi]], u so primu au qintu gradu). </small> |- | [[Immaggine:Raniero I de Mónaco.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(1267-1314)</small><br /><br />''signu̍ de [[Mu̍negu]]'' || d'u 8 de zena̍ d'u [[1297]]<br />au 10 d'avri̍ d'u [[1301]]|| align="left" |Primu au qintu gradu.<br /><small>Sposa̍ Salvatica del Carretto (de qü [[Carlu Primu de Mu̍negu]]). <br />Sposa̍ Andriola Grillo. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 10 d'avri̍ d'u [[1301]]<br />au 12 de setembre d'u [[1331]]|| align="left" | Prima ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' || d'u 12 de setembre d'u [[1331]]<br />au 29 de giügnu d'u [[1352]] | align="left" |Fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] et [[Lui̍ de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />'''[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1358)</small><br /><br />'''[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ranieri Grimaldi'')</small><br /><small>(1350-1407)</small><br /><br />'''[[Gabriele de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Gabriele Grimaldi'')</small><br /><small>(????-????)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu''|| d'u 29 de giügnu d'u [[1352]]<br />au 15 de austu d'u [[1357]]|| align="left" |Guvernu ünseme.<br /><br />[[Carlu Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] e [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small><br /><br />[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]: barba de [[Carlu Primu de Mu̍negu]], frai de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e fiyu de [[Lanfranco Grimaldi]] e d'Aurelia del Carretto.<br /><small>Spusau Antonia Spinetti.</small><br /><br />[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau Maria del Carretto</small><small>Spusau Isabella Asinari (de qü [[Giuane Primu de Mu̍negu|Giuane Primu]], [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e [[Antoni Segundu de Mu̍negu|Antoni (Segundu) de Mu̍negu]]).</small><br /><br />[[Gabriele de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], fiyu [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]]. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 15 d'austu d'u [[1357]]<br />a zena̍ d'u [[1395]]|| align="left" | Segunda ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | da zena̍ [[1395]]<br />au 19 deçembre [[1395]] | align="left" | Guvernu ünseme.<br /><br />[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de [[Gabriele de Mu̍negu]], e fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de Isabella Asinari.<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 19 deçembre d'u [[1395]]<br />au 11 de ma̍giu d'u [[1397]] | align="left" | Terça ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u 11 de ma̍giu d'u [[1397]]<br />au 5 de nuvembre d'u [[1402]] | align="left" |Fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]]. |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 5 de nuvembre d'u [[1402]]<br />au 5 de giügnu d'u [[1419]] | align="left" | Qarta ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Ambrogi de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ambrogio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1433)</small><br /><br />'''[[Antoni Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1427)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu'' | d'u 5 de giügnu d'u [[1419]]<br />au [[1427]] | align="left" |Trei fiyi de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guvernu ünseme).<br /><br /><small>[[Antoine Grimaldi de Monaco|Antoni Segundu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau Bianca. <br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u [[1427]]<br />au 3 de utubre d'u [[1436]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Filippo Maria Visconti.jpg|80px]] || [[Philippe Marie Visconti|''Filipu Maria Visconti''<br /><small>(''Filippo Marìa Visconti'')</small>]]<br /><small>(1392-1447)</small><br /><br />''düca de Mila̍n'' || d'u 3 de utubre d'u [[1436]]<br />au nuvembre d'u [[1436]] | align="left" | [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]] e̍ ucüpa̍ da u [[Ducâto de Milàn|düca de Mila̍n]], cun u Biagio Assereto per guvernatu̍. |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u nuvembre d'u [[1436]]<br />au 8 de ma̍giu d'u [[1454]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e d'Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Catala̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Catalano Grimaldi'')</small><br /><small>(1422-1457)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 8 de ma̍giu d'u [[1454]]<br />au lüyu d'u [[1457]] | align="left" | Fiyu de [[Giuane Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (prima d'u 1451) Bianca del Carretto (de qü [[Claudina de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Claudina di monaco.jpg|133x133px]]|| '''[[Claudina de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Claudina Grimaldi'')</small><br /><small>(1451-1515)</small><br /><br />''signura de Mu̍negu'' || d'u lüyu d'u [[1457]]<br />au 16 de marsu d'u [[1458]] | align="left" |Fiya de [[Catala̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Lambertu de Mu̍negu]] (so' cüji̍n luntan de 16° o 17° gradu) (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lambertu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lamberto Grimaldi'')</small><br /><small>(1420-1494)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 16 de marsu d'u [[1458]]<br />au marsu [[1494]] | align="left" |Fiançau (designau cuma erede) e pœi mariu de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Claudina de Mu̍negu]] (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Giuane Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1468-1505)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u marsu [[1494]]<br />au 11 d'utubre d'u [[1505]] | align="left" |Fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau ([[1486]]) [[Savöia (famìggia)|Antuniëta de Savoia]]. </small> |- | [[Immaggine:Ambrogio de Predis - Lucien I - Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Lüçia̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luciano Grimaldi'')</small><br /><small>(1481-1523)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 11 d'utubre d'u [[1505]]<br />au 22 de austu d'u [[1523]] | align="left" |Frai de [[Giuane Segundu de Mu̍negu|Giuane Segundu]], fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (25 de setembre d'u [[1514]]) Giuana de [[De Pontevès (famìggia)|Pontevès]] (de qü [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Honoré I and his family.jpg|157x157px]]|| '''[[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1522-1581)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 22 de austu d'u [[1523]]<br />au 7 de utubre d'u [[1581]] | align="left" |Fiyu de [[Lüçia̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (8 de giügnu d'u [[1545]]) [[Grimâdi (famìggia)|Isabella Grimaldi]] (so' cüjina luntana de 14° gradu) (de qü [[Carlu Segundu de Mu̍negu]] e [[Arcule Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Charles II de Monaco.jpg|80px]] || '''[[Carlu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(1555-1589)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 7 de utubre d'u [[1581]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1589]] | align="left" |Fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]. |- | [[Immaggine:HerculesMonaco.jpg|80px]] || '''[[Arcule Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ercole Grimaldi'')</small><br /><small>(1562-1604)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1589]]<br />au 29 de nuvembre d'u [[1604]] | align="left" |Frai de [[Carlu Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (15 de deçembre d'u [[1595]]) Maria Landi di Valdetaro (de qü [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]).</small> |} === Principi de Mu̍negu === ==== [[Casa Grimaldi]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Honore II of Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1597-1662)</small><br /><br />''signu̍ e pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 de nuvembre d'u [[1604]]<br />au 10 de zena̍ d'u [[1662]] | align="left" |Fiyu de [[Arcule Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (13 de freva̍ d'u [[1616]]) [[Ippolita Trivulzio]] (de qü [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], pa̍ire de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Portrait Louis I, Prince of Monaco by an unknown artist.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(1642-1701)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 de zena̍ d'u [[1662]]<br />au 2 de freva̍ d'u [[1701]] | align="left" |Nevu de [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]] (pe so pa̍ire [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], fiyu de [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nure̍ Segundu]]).<br /><small>Spusau (30 de marsu d'u [[1660]]) [[Catherine Charlotte de Gramont]] (de qü [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:1706 - Antoine I Grimaldi (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(1661-1731)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de freva̍ d'u [[1701]]<br />au 26 de freva̍ d'u [[1731]] | align="left" |Fiyu de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (14 de giügnu d'u [[1688]]) [[Marie de Lorraine]] (de qü [[Luisa Ipo̍lita de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Louise Hippolyte Grimaldi with a view overlooking Monaco from the studio of Jean-Baptiste Santerre (1651-1717).jpg|80px]] || '''[[Luisa Ipo̍lita de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luisa Ipòlita Grimaldi'')</small><br /><small>(1697-1731)</small><br /><br />''principessa de Mu̍negu'' || d'u 26 de freva̍ d'u [[1731]] au 29 deçembre d'u [[1731]] | align="left" |Fille du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Jacques Ier de Monaco|Jacques de Goyon de Matignon]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Goyon|Goyon de Matignon]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Jacques I, Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Giacumu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Jacques François Léonor de Goyon de Matignon'')</small><br /><small>(1689-1751)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 deçembre d'u [[1731]]<br />au 7 de nuvembre d'u [[1733]] | align="left" |Mari de la précédente.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Louise-Hippolyte de Monaco]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Honoré III, Prince of Monaco by Jean Baptiste van Loo.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Camille Léonor Grimaldi'')</small><br /><small>(1720-1795)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 7 de nuvembre d'u [[1733]]<br />au 19 de zena̍ d'u [[1793]] | align="left" |Fils des deux précédents.<br /><small>Épouse ({{date|15|juin|1757}}) [[Marie-Catherine Brignole]] (dont [[Honoré IV de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Joseph Barriera''<br /><small>(''presidente d'a Cunvençiun naçiunale'')<br /></small> || d'u 19 de zena̍ d'u [[1793]]<br />au 24 de freva̍ d'u [[1793]] | align="left" | ''Regença d'üna Cunvençiun naçiunale, presidà per Joseph Barriera.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule »'' || d'u 24 de freva̍ d'u [[1793]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1814]] | align="left" | ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule » [[Armand Louis de Gontaut-Biron]], [[Henri Grégoire]], Grégoire Marie Jagot, etc.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Suta ucüpaçiun alià''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1814]]<br />au 17 de giügnu d'u [[1814]] | align="left" | ''Suta ucüpaçiun alià.'' |- | [[Immaggine:HonoriusIV.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Qartu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Charles Anne Marie Maurice Grimaldi'')</small><br /><small>(1758-1819)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 17 de giügnu d'u [[1814]]<br />au 16 de zena̍ d'u [[1819]] | align="left" |Fils d'[[Honoré III de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|15|juillet|1777}}) [[Louise d'Aumont]] (dont [[Honoré V de Monaco|Honoré V]] et [[Florestan Ier de Monaco]], qui suivent). </small> |- | [[Immaggine:Honore V Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Qintu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Gabriel Grimaldi'')</small><br /><small>(1778-1841)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 16 de zena̍ d'u [[1819]]<br />au 2 de utubre d'u [[1841]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Relation (1805) avec Félicité Rouault de Gamaches. </small> |- | [[Immaggine:FlorestanI-1-.png|80px]] || '''[[Fluresta̍n Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Tancrède Florestan Roger Louis Grimaldi'')</small><br /><small>(1785-1856)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de utubre d'u [[1841]]<br />au 20 giügnu d'u [[1856]] | align="left" |Frère du précédent, fils d'[[Honoré IV de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|27|novembre|1816}}) [[Caroline Gibert]] (dont [[Carlu Terçu de Mu̍negu|Charles III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Karl III (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Carlu Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Charles Honoré Grimaldi'')</small><br /><small>(1818-1889)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 20 giügnu d'u [[1856]]<br />au 10 setembre d'u [[1889]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|28|septembre|1846}}) [[Antoinette de Mérode]] (dont [[Albertu Primu de Mu̍negu|Albert Ier de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert I of Monaco.png|80px]] || '''[[Albertu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Honoré Charles Grimaldi'')</small><br /><small>(1848-1922)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 setembre d'u [[1889]]<br />au 26 de giügnu d'u [[1922]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|21|septembre|1869}}) [[Mary Victoria Hamilton]] (dont [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]], qui suit).<br />Épouse ({{date|31|octobre|1889}}) [[Alice Heine]]. </small> |- | [[Immaggine:Prince Louis II of Monaco 05670r.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Louis Honoré Charles Antoine Grimaldi'')</small><br /><small>(1870-1949)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 26 de giügnu d'u [[1922]]<br />au 9 de ma̍giu d'u [[1949]] | align="left" |Fils du précédent et de [[Mary Victoria Hamilton]].<br /><small>Relation (1898) avec [[Marie-Juliette Louvet|Juliette Louvet]] (dont une fille naturelle légitimée puis adoptée pour héritière, [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], mère de [[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu|Rainier III de Monaco]], qui suit). <br />Épouse ({{date|25|juillet|1946}}) [[Ghislaine Dommanget]]. </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Chalencon|Chalencon de Polignac]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Prince Rainier III.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi'')</small><br /><small>(1923-2005)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 9 de ma̍giu d'u [[1949]]<br />au 6 de d'avri̍ d'u [[2005]] | align="left" |Petit-fils du précédent (par sa mère [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], fille de [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]]).<br /><small>Épouse ({{date|18|avril|1956}}) [[Grace Kelly]] (dont [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Albert II de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert II Monaco (2008).jpg|80px]] || '''[[Albertu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi'')</small><br /><small>(1958)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 6 de d'avri̍ d'u [[2005]]|| align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ([[1er juillet|{{1er}}]] et {{date|2|juillet|2011}}) [[Charlène Wittstock]]. </small> |} == Note == <references/> == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Suvrái de Múnegu}} {{Principatu de Mu̍negu}} [[Categorîa:Suvrai de Mu̍negu]] [[Categorîa:Lìste|Suvrai de Mu̍negu]] 7qxy64epm9wkvgiax7kb8fp34foxtih 268872 268871 2026-04-07T18:28:55Z N.Longo 12052 /* Casa Grimaldi */ trad 268872 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} [[Immaggine:Coat of Arms of Monaco.svg|250px|miniatura|destra|Armari de Mu̍negu.]] A Casa Grimaldi e̍ üna d'ë ciü̍ forte d'a antica [[Repùbrica de Zena|Repüblica Ge̍nua]]. L'imperatu̍ Enricu Sestu cuncedëva a [[Zena|Ge̍nua]] a [[Mu̍negu-A̍utu|Roca de Mu̍negu]], u so portu e ë terre a u viru ün [[1191]] cun l’ubligaçiu̍n de vassalage e de ghe basti̍ üna furtessa (u fütüru [[Palaçi Principescu|palaçi d'u Pri̍ncipu de Mu̍negu]]). Despœi de freqenti esili tra ë grande famiye genuese dürante achësta epuca, truvamu a famiya Grimaldi ünturnu a [[Nissa|Niça]]. Achësti Grimaldi sun aliai de Carlu d'Anjou, re̍ de Siçi̍lia e conte de Pruvença. A famiya Grimaldi a̍ truvau refügiu a [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]. [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françuà primu]], ditu Mariçia, e Rainie̍ se sun ümpadrunii d'a furtessa ün [[1297]], sença pure̍ cunsulida̍ achëstu gagnu. Sera̍n i sforçi d'Antoni Grimaldi e [[Carlu Primu de Mu̍negu|Carlu Primu]] che stabilira̍n dürablemente a suvranita̍ d'a famiya Grimaldi a Munegu. Pœi, achësti suvrai sun cunusciüi cuma signui d'a piaça. U ti̍tulu de Pri̍ncipu de Munegu sera̍ üsa̍ despœi [[1612]] da [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nurè segundu]], e recunusciüu per u Regname de Spagna e u Regname de [[Fransa]]<ref name="autogenerato3">{{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Ulino|tìtolo=L'Età Barocca dei Grimaldi di Monaco nel loro Marchesato di Campagna|url=https://www.google.it/books/edition/L_et%C3%A0_barocca_dei_Grimaldi_di_Monaco_ne/GFNbPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Giannini editore|çitæ=Napoli|léngoa=IT|ISBN=978-88-7431-413-3}}</ref>. == Suvrai de Mu̍negu == === Signui de Mu̍negu === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[File:Malizia.jpg|80px]]|| [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françua̍ Grimaldi "Mariçia"]]<br /><small>(????-1309)</small><br /><br />''s'e̍ ümpadruniu d'a furtessa de Mu̍negu'' || 8 de zena̍ d'u [[1297]]|| align="left" |Fiyu de [[Guglielmo Grimaldi]] e de Giacoba<br /><small>Spusa̍ (1295) Aurelia del Carretto (vi̍düa de [[Lanfranco Grimaldi]], u so primu au qintu gradu). </small> |- | [[Immaggine:Raniero I de Mónaco.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(1267-1314)</small><br /><br />''signu̍ de [[Mu̍negu]]'' || d'u 8 de zena̍ d'u [[1297]]<br />au 10 d'avri̍ d'u [[1301]]|| align="left" |Primu au qintu gradu.<br /><small>Sposa̍ Salvatica del Carretto (de qü [[Carlu Primu de Mu̍negu]]). <br />Sposa̍ Andriola Grillo. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 10 d'avri̍ d'u [[1301]]<br />au 12 de setembre d'u [[1331]]|| align="left" | Prima ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' || d'u 12 de setembre d'u [[1331]]<br />au 29 de giügnu d'u [[1352]] | align="left" |Fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] et [[Lui̍ de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] <br /> [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Carlu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1357)</small><br /><br />'''[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1358)</small><br /><br />'''[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ranieri Grimaldi'')</small><br /><small>(1350-1407)</small><br /><br />'''[[Gabriele de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Gabriele Grimaldi'')</small><br /><small>(????-????)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu''|| d'u 29 de giügnu d'u [[1352]]<br />au 15 de austu d'u [[1357]]|| align="left" |Guvernu ünseme.<br /><br />[[Carlu Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e de Salvatica del Carretto.<br /><small>Spusau [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]] (de qü [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]], [[Gabriele de Mu̍negu|Gabriele]] e [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).<br />Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]].<br />Spusau ??????.<br />Spusau ??????.</small><br /><br />[[Antoni Primu de Mu̍negu (signu̍)|Antoni Primu de Mu̍negu]]: barba de [[Carlu Primu de Mu̍negu]], frai de [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu]] e fiyu de [[Lanfranco Grimaldi]] e d'Aurelia del Carretto.<br /><small>Spusau Antonia Spinetti.</small><br /><br />[[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau Maria del Carretto</small><small>Spusau Isabella Asinari (de qü [[Giuane Primu de Mu̍negu|Giuane Primu]], [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e [[Antoni Segundu de Mu̍negu|Antoni (Segundu) de Mu̍negu]]).</small><br /><br />[[Gabriele de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]], fiyu [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><small>Spusau [[Orsini (famìggia)|?????? Orsini]]. </small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 15 d'austu d'u [[1357]]<br />a zena̍ d'u [[1395]]|| align="left" | Segunda ucüpaçiu̍n [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | da zena̍ [[1395]]<br />au 19 deçembre [[1395]] | align="left" | Guvernu ünseme.<br /><br />[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]: frai de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de [[Gabriele de Mu̍negu]], e fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]].<br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]]: fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu|Rainie̍ Segundu]] e de Isabella Asinari.<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 19 deçembre d'u [[1395]]<br />au 11 de ma̍giu d'u [[1397]] | align="left" | Terça ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(13??-1402)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u 11 de ma̍giu d'u [[1397]]<br />au 5 de nuvembre d'u [[1402]] | align="left" |Fiyu de [[Carlu Primu de Mu̍negu]] e de [[Spìnoa (famìggia)|Lucchina Spinola]]. |- | [[Immaggine:Flag of Genoa.svg|80px]] || ''Ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]'' || d'u 5 de nuvembre d'u [[1402]]<br />au 5 de giügnu d'u [[1419]] | align="left" | Qarta ucüpaçiun [[Repùbrica de Zena|genuese]]. |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]]<br />[[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Ambrogi de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ambrogio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1433)</small><br /><br />'''[[Antoni Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(????-1427)</small><br /><br />'''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br /><br />''co-signui de Mu̍negu'' | d'u 5 de giügnu d'u [[1419]]<br />au [[1427]] | align="left" |Trei fiyi de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guvernu ünseme).<br /><br /><small>[[Antoine Grimaldi de Monaco|Antoni Segundu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau Bianca. <br /><br />[[Giuane Primu de Mu̍negu]] s'e̍ spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu'' | d'u [[1427]]<br />au 3 de utubre d'u [[1436]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e de Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Filippo Maria Visconti.jpg|80px]] || [[Philippe Marie Visconti|''Filipu Maria Visconti''<br /><small>(''Filippo Marìa Visconti'')</small>]]<br /><small>(1392-1447)</small><br /><br />''düca de Mila̍n'' || d'u 3 de utubre d'u [[1436]]<br />au nuvembre d'u [[1436]] | align="left" | [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]] e̍ ucüpa̍ da u [[Ducâto de Milàn|düca de Mila̍n]], cun u Biagio Assereto per guvernatu̍. |- | [[Immaggine:Jean Ier de Monaco et Pommeline Fregoso.jpg|92x92px]]|| '''[[Giuane Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1382-1454)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u nuvembre d'u [[1436]]<br />au 8 de ma̍giu d'u [[1454]] | align="left" |Frai de [[Ambrogi de Mu̍negu|Ambrogi]] e de [[Antoni Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Rainie̍ Segundu de Mu̍negu]] e d'Isabella Asinari (guverna sulu).<br /><small>Spusau (1407) [[Fregôzo (famìggia)|Pomellina Fregoso]] (de qü [[Catala̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Catala̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Catalano Grimaldi'')</small><br /><small>(1422-1457)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 8 de ma̍giu d'u [[1454]]<br />au lüyu d'u [[1457]] | align="left" | Fiyu de [[Giuane Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (prima d'u 1451) Bianca del Carretto (de qü [[Claudina de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Claudina di monaco.jpg|133x133px]]|| '''[[Claudina de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Claudina Grimaldi'')</small><br /><small>(1451-1515)</small><br /><br />''signura de Mu̍negu'' || d'u lüyu d'u [[1457]]<br />au 16 de marsu d'u [[1458]] | align="left" |Fiya de [[Catala̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Lambertu de Mu̍negu]] (so' cüji̍n luntan de 16° o 17° gradu) (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Lambertu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lamberto Grimaldi'')</small><br /><small>(1420-1494)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 16 de marsu d'u [[1458]]<br />au marsu [[1494]] | align="left" |Fiançau (designau cuma erede) e pœi mariu de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (29 d'austu d'u [[1465]]) [[Claudina de Mu̍negu]] (de qü [[Giuane Segundu de Mu̍negu]] e [[Lüçia̍n de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Man silhouette silver.svg|80px]] || '''[[Giuane Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Giovanni Grimaldi'')</small><br /><small>(1468-1505)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u marsu [[1494]]<br />au 11 d'utubre d'u [[1505]] | align="left" |Fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau ([[1486]]) [[Savöia (famìggia)|Antuniëta de Savoia]]. </small> |- | [[Immaggine:Ambrogio de Predis - Lucien I - Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Lüçia̍n de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luciano Grimaldi'')</small><br /><small>(1481-1523)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 11 d'utubre d'u [[1505]]<br />au 22 de austu d'u [[1523]] | align="left" |Frai de [[Giuane Segundu de Mu̍negu|Giuane Segundu]], fiyu de [[Lambertu de Mu̍negu]] e de [[Claudina de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (25 de setembre d'u [[1514]]) Giuana de [[De Pontevès (famìggia)|Pontevès]] (de qü [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Honoré I and his family.jpg|157x157px]]|| '''[[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1522-1581)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 22 de austu d'u [[1523]]<br />au 7 de utubre d'u [[1581]] | align="left" |Fiyu de [[Lüçia̍n de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (8 de giügnu d'u [[1545]]) [[Grimâdi (famìggia)|Isabella Grimaldi]] (so' cüjina luntana de 14° gradu) (de qü [[Carlu Segundu de Mu̍negu]] e [[Arcule Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Charles II de Monaco.jpg|80px]] || '''[[Carlu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Carlo Grimaldi'')</small><br /><small>(1555-1589)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 7 de utubre d'u [[1581]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1589]] | align="left" |Fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]]. |- | [[Immaggine:HerculesMonaco.jpg|80px]] || '''[[Arcule Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Ercole Grimaldi'')</small><br /><small>(1562-1604)</small><br /><br />''signu̍ de Mu̍negu''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1589]]<br />au 29 de nuvembre d'u [[1604]] | align="left" |Frai de [[Carlu Segundu de Mu̍negu]], fiyu de [[Nure̍ Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (15 de deçembre d'u [[1595]]) Maria Landi di Valdetaro (de qü [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]).</small> |} === Principi de Mu̍negu === ==== [[Casa Grimaldi]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Honore II of Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Onorato Grimaldi'')</small><br /><small>(1597-1662)</small><br /><br />''signu̍ e pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 de nuvembre d'u [[1604]]<br />au 10 de zena̍ d'u [[1662]] | align="left" |Fiyu de [[Arcule Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (13 de freva̍ d'u [[1616]]) [[Ippolita Trivulzio]] (de qü [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], pa̍ire de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Portrait Louis I, Prince of Monaco by an unknown artist.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Lodovico Grimaldi'')</small><br /><small>(1642-1701)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 de zena̍ d'u [[1662]]<br />au 2 de freva̍ d'u [[1701]] | align="left" |Nevu de [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu]] (pe so pa̍ire [[Hercule des Baux|Arcule Grimaldi]], fiyu de [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nure̍ Segundu]]).<br /><small>Spusau (30 de marsu d'u [[1660]]) [[Catherine Charlotte de Gramont]] (de qü [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:1706 - Antoine I Grimaldi (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Antonio Grimaldi'')</small><br /><small>(1661-1731)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de freva̍ d'u [[1701]]<br />au 26 de freva̍ d'u [[1731]] | align="left" |Fiyu de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Lui̍ Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (14 de giügnu d'u [[1688]]) [[Marie de Lorraine]] (de qü [[Luisa Ipo̍lita de Mu̍negu]]).</small> |- | [[Immaggine:Louise Hippolyte Grimaldi with a view overlooking Monaco from the studio of Jean-Baptiste Santerre (1651-1717).jpg|80px]] || '''[[Luisa Ipo̍lita de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Luisa Ipòlita Grimaldi'')</small><br /><small>(1697-1731)</small><br /><br />''principessa de Mu̍negu'' || d'u 26 de freva̍ d'u [[1731]]<br />au 29 deçembre d'u [[1731]] | align="left" |Fiya de [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu de Mu̍negu]].<br /><small>Spusau (20 d'utubre d'u [[1715]]) [[Jacques Ier de Monaco|Jacques de Goyon de Matignon]] (de qü [[Nure̍ Terçu de Mu̍negu]]).</small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Goyon|Goyon de Matignon]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Jacques I, Prince of Monaco.jpg|80px]] || '''[[Giacumu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Jacques François Léonor de Goyon de Matignon'')</small><br /><small>(1689-1751)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 29 deçembre d'u [[1731]]<br />au 7 de nuvembre d'u [[1733]] | align="left" |Mari de la précédente.<br /><small>Épouse ({{date|20|octobre|1715}}) [[Louise-Hippolyte de Monaco]] (dont [[Honoré III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Honoré III, Prince of Monaco by Jean Baptiste van Loo.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Camille Léonor Grimaldi'')</small><br /><small>(1720-1795)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 7 de nuvembre d'u [[1733]]<br />au 19 de zena̍ d'u [[1793]] | align="left" |Fils des deux précédents.<br /><small>Épouse ({{date|15|juin|1757}}) [[Marie-Catherine Brignole]] (dont [[Honoré IV de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Joseph Barriera''<br /><small>(''presidente d'a Cunvençiun naçiunale'')<br /></small> || d'u 19 de zena̍ d'u [[1793]]<br />au 24 de freva̍ d'u [[1793]] | align="left" | ''Regença d'üna Cunvençiun naçiunale, presidà per Joseph Barriera.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule »'' || d'u 24 de freva̍ d'u [[1793]]<br />au 17 de ma̍giu d'u [[1814]] | align="left" | ''Anessiun a [[Fransa]], suta u nomu de « Fort-d'Hercule » [[Armand Louis de Gontaut-Biron]], [[Henri Grégoire]], Grégoire Marie Jagot, etc.'' |- | [[Immaggine:Flag of France.svg|80px]] || ''Suta ucüpaçiun alià''|| d'u 17 de ma̍giu d'u [[1814]]<br />au 17 de giügnu d'u [[1814]] | align="left" | ''Suta ucüpaçiun alià.'' |- | [[Immaggine:HonoriusIV.jpg|80px]] || '''[[Nure̍ Qartu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Charles Anne Marie Maurice Grimaldi'')</small><br /><small>(1758-1819)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 17 de giügnu d'u [[1814]]<br />au 16 de zena̍ d'u [[1819]] | align="left" |Fils d'[[Honoré III de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|15|juillet|1777}}) [[Louise d'Aumont]] (dont [[Honoré V de Monaco|Honoré V]] et [[Florestan Ier de Monaco]], qui suivent). </small> |- | [[Immaggine:Honore V Monaco.gif|80px]] || '''[[Nure̍ Qintu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Honoré Gabriel Grimaldi'')</small><br /><small>(1778-1841)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 16 de zena̍ d'u [[1819]]<br />au 2 de utubre d'u [[1841]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Relation (1805) avec Félicité Rouault de Gamaches. </small> |- | [[Immaggine:FlorestanI-1-.png|80px]] || '''[[Fluresta̍n Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Tancrède Florestan Roger Louis Grimaldi'')</small><br /><small>(1785-1856)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 2 de utubre d'u [[1841]]<br />au 20 giügnu d'u [[1856]] | align="left" |Frère du précédent, fils d'[[Honoré IV de Monaco]].<br /><small>Épouse ({{date|27|novembre|1816}}) [[Caroline Gibert]] (dont [[Carlu Terçu de Mu̍negu|Charles III de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Karl III (Monaco).jpg|80px]] || '''[[Carlu Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Charles Honoré Grimaldi'')</small><br /><small>(1818-1889)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 20 giügnu d'u [[1856]]<br />au 10 setembre d'u [[1889]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|28|septembre|1846}}) [[Antoinette de Mérode]] (dont [[Albertu Primu de Mu̍negu|Albert Ier de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert I of Monaco.png|80px]] || '''[[Albertu Primu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Honoré Charles Grimaldi'')</small><br /><small>(1848-1922)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 10 setembre d'u [[1889]]<br />au 26 de giügnu d'u [[1922]] | align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ({{date|21|septembre|1869}}) [[Mary Victoria Hamilton]] (dont [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]], qui suit).<br />Épouse ({{date|31|octobre|1889}}) [[Alice Heine]]. </small> |- | [[Immaggine:Prince Louis II of Monaco 05670r.jpg|80px]] || '''[[Lui̍ Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Louis Honoré Charles Antoine Grimaldi'')</small><br /><small>(1870-1949)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 26 de giügnu d'u [[1922]]<br />au 9 de ma̍giu d'u [[1949]] | align="left" |Fils du précédent et de [[Mary Victoria Hamilton]].<br /><small>Relation (1898) avec [[Marie-Juliette Louvet|Juliette Louvet]] (dont une fille naturelle légitimée puis adoptée pour héritière, [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], mère de [[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu|Rainier III de Monaco]], qui suit). <br />Épouse ({{date|25|juillet|1946}}) [[Ghislaine Dommanget]]. </small> |} ==== [[Casa Grimaldi]], branca de [[Casa de Chalencon|Chalencon de Polignac]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! scope=col width=5% | Putre̍ ! scope=col width=25% | Nome ! scope=col width=20% | Regnu ! scope=col width=50% | Note |- | [[Immaggine:Prince Rainier III.jpg|80px]] || '''[[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi'')</small><br /><small>(1923-2005)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 9 de ma̍giu d'u [[1949]]<br />au 6 de d'avri̍ d'u [[2005]] | align="left" |Petit-fils du précédent (par sa mère [[Charlotte de Monaco|Charlotte Grimaldi]], fille de [[Lui̍ Segundu de Mu̍negu|Louis II de Monaco]]).<br /><small>Épouse ({{date|18|avril|1956}}) [[Grace Kelly]] (dont [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Albert II de Monaco]], qui suit). </small> |- | [[Immaggine:Albert II Monaco (2008).jpg|80px]] || '''[[Albertu Segundu de Mu̍negu]]'''<br /><small>(''Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi'')</small><br /><small>(1958)</small><br /><br />''pri̍ncipe de Mu̍negu''|| d'u 6 de d'avri̍ d'u [[2005]]|| align="left" |Fils du précédent.<br /><small>Épouse ([[1er juillet|{{1er}}]] et {{date|2|juillet|2011}}) [[Charlène Wittstock]]. </small> |} == Note == <references/> == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Suvrái de Múnegu}} {{Principatu de Mu̍negu}} [[Categorîa:Suvrai de Mu̍negu]] [[Categorîa:Lìste|Suvrai de Mu̍negu]] ehuv208ufsm6yo2822v08x5oqe5v5hi 0 31574 268863 268732 2026-04-07T13:53:52Z Michæ.152 13747 Coreçión di vèrbi in -ûe (segóndo e indicaçioìn do Rico Carlìn) 268863 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''traduçión''' ò '''scìntexi protéica''' a l'é, in [[Biologia|biologîa]], o procèsso co-o quæ inte [[Çélola|çélole]] l'informaçión genética contegnûa into RNA mesagê ([[mRNA]]) a l'é convertîa inte de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]. Infæti quésto mesàggio o l'é lezûo da ‘n [[ribozöma]] che, co-o reclutaménto di [[tRNA]] ligæ a speçìfichi [[aminoàçidi]], o permétte a formaçión da cadénn-a polipeptìdica. In particolâ, l'informaçión genética a l'é codificâ da triplétte de [[nucleotìdi]], dîte [[codoìn]]: dæto che e [[bâze azotæ]] són quàttro ([[adenìnn-a]], [[guanìnn-a]], [[citozìnn-a]] e [[timìnn-a]], sostitoîa inte l'RNA da l'[[uracîle]]), e triplétte che se pêuan formâ són raprezentæ da 64 (4³) despæge conbinaçioìn. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Translation_1543.gif|Schematizaçión do mecanîximo da traduçión </gallery> == Stöia da decodificaçión do còdixe genético == Into [[1961]] i doî biochìmichi [[Marshall Nirenberg]] e [[Heinrich Matthaei]] àn conpîo o prìmmo pàsso vèrso a decodificaçión do còdixe genético co-a descovèrta che di [[mRNA]] artifiçiâli da lô prodûti, inserîi inte ‘n apòxito estræto batérico, vegnîvan tradûti in speçìfichi aminoàçidi: UUU o codificâva pe-a [[fenilalanìnn-a]], AAA pe-a [[lisìnn-a]], CCC pe-a [[prolìnn-a]]. [[Immagine:Marshall_Nirenberg_personalize_license_plate_(25896514658).jpg|miniatura|O Marshall Nirenberg]] Inti ténpi aprêuvo, gràçie a-e nêuve tècniche biochìmiche, s'é conpréizo a codìfica de âtri speçìfichi [[aminoàçidi]] (Thr, His, Asn, Gln) da triplétte contenénti [[adenìnn-a]] e [[citozìnn-a]]; inte l'èrco de pöchi ànni o quàddro de decodificaçión o l'é stæto dónca conpletòu e s'é descovèrto a corispondénsa tra ògni poscìbile codón e-o seu aminoàçido, insémme a-o ròllo di coscì dîti codoìn de ''stop''. Pe de ciù, l'asoçiaçión ch'a l'avégne tra-i ribozömi e-i tRNA ligæ a-i aminoàçidi a l'é stæta demostrâ da ‘n esperiménto do mæximo Nirenberg, ch'o l'à adêuviòu a capaçitæ de ‘n fìltro de [[nitrocellulôza]] de lasciâse atraversâ da tRNA e trinucleotìdi, ma de trategnî pe cóntra i ribozömi. Infæti, gràçie a l'ûzo de tRNA ligæ a fenilalanìnn-a marcâ radioativaménte e triplétte de UUU, s'é òservòu cómme in sciô fìltro restàsse caturòu o conplèsso formòu da ribozöma, trinucleotìde e tRNA-Phe. == O còdixe genético == O còdixe genético o se conpónn-e de 64 despæge triplétte de [[nucleotìdi]], di quæ 61 codìfican pe-i 20 [[aminoàçidi]] existénti, méntre i âtri 3 són dîti codoìn de ''stop'' percöse segnâlan a fìn da traduçión da [[proteìnn-a]]. In particolâ, i tréi codoìn de ''stop'' són UAA, UGA, UAG. O còdixe genético o prezénta træ caraterìstiche fondamentâli: # o l'é universâ, sàiva a dî che ògni aminoàçido o l'é codificòu da-e mæxime triplétte in tùtti i òrganîximi vivénti; # o l'é degeneròu, sàiva a dî chò-u mæximo aminoàçido o peu êse codificòu da ciù codoìn; # o l'é ciæo, sàiva a dî che ògni codón o codìfica sôlo un speçìfico aminoàçido <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:06_chart_pu3.png|Tùtti i 64 poscìbili codoìn co-e seu corispondénse </gallery> == mRNA, tRNA e ribozöma == === O tRNA === A molécola do tRNA (RNA ''transfer'') a se conpónn-e de ‘na cadénn-a de [[RNA]] ricegâ in ciù dógge gràçie a di [[ligàmmi a idrógeno]]. Ògni tRNA o prezénta doæ regioìn fondamentâli pe-o seu cónpito, ösæ o ''scîto de ligàmme conplementâre pe l'aminoàçido'' (CCA) in sce l’estremitæ 3’, e l'anti-codón, ch'o l'é a triplétta de nucleotìdi conplementâri a quélla in sce l'mRNA da inganciâ. [[Immaggine:TRNA-Phe_yeast_en.svg|miniatura|Un tRNA-Phe de ‘n crescénte]] O procèsso de ingàncio de ‘n aminoàçido in sciô seu tRNA o l'avégne in doæ reaçioìn, l'ùnn-a e l'âtra catalizæ da l'[[enzìmma]] [[aminoacil-tRNA scintetâxi]]. Prìmma de tùtto l'aminoàçido, pe mêzo do consùmmo de [[ATP]], o vénge asoçiòu a [[AMP]] a formâ ‘n intermêzo aminoacil-AMP. Inte ‘n segóndo ténpo, l'aminoàçido o végne stramuòu a l'estremitæ CCA in 3’ in sciô tRNA reçeivénte, méntre AMP o l'é relasciòu. A propòxito de l'acobiaménto do codón con l'anti-codón, méntre o ligàmme di prìmmi doî scîti o l'é ciù fòrte, into tèrso o l'é pe cóntra “destéizo” e dónca in quésta poxiçión avégne ciù de spésso di ligàmmi no convençionâli co-e bâze. Coscì, prezénpio, l'anti-codón do tRNA-Phe AAG o s'ingància no sôlo a-o corispetîvo UUC, ma a UUU ascì, zaché a bâze azotâ inta tèrsa poxiçión a l'é mêno rigorôza (in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] a l'é dîta ''wobble base'' “bâze balænn-a”). <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:Charge_tRNA.png|O procèsso de caregaménto do tRNA File:WobbleBasePairs.jpg|I acobiaménti de “bâze balænn-e” </gallery> === O ribozöma === O [[ribozöma]] o l'é formòu da ‘na subunitæ magiô e da ‘na subunitæ minô, tùtte e doæ conpòste da [[rRNA]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]. In bâze a-a velocitæ de preçipitaçión con ultraçentrifugaçión, i ribozömi són dîti 70S inti [[procariöti]] e 80S inti [[Eukaryota|eocariöti]]; in particolâ: # i ribozömi procariòtichi 70S conpréndan 'na subunitæ minô 30S (fæta de rRNA 16S e proteìnn-e) e ‘na subunitæ magiô 50S (fæta de rRNA 5S, 23S e proteìnn-e); # i ribozömi eocariòtichi 80S conpréndan ‘na subunitæ minô 40S (fæta de rRNA 18S e proteìnn-e) e ‘na subunitæ magiô 60S (fæta de rRNA 5S, 28S, 5.8S e proteìnn-e). ‘Na çélola cómme [[Escherichia coli]] a possêde in média 20.000 ribozömi pöcasæ e-a màssa de quésti a raprezénta o 30-50% da màssa sécca conplescîva da çélola. A ògni mòddo, o nùmeo di ribozömi o corispónde a-a condiçión metabòlica da [[çélola]] e inti câxi de âta ativitæ o peu montâ ànche a divèrsci milioìn. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:Ribosome_Structure.png|E divèrse strutûe di [[ribozömi]] eocariòtico e procariòtico File:Ribosome_shape.png|O [[ribozöma]] 70S de [[Escherichia coli]], co-a subunitæ magiô in rósso e quélla minô in bleu </gallery> === L'RNA mesagê (mRNA) === L'RNA mesagê ([[mRNA]]) o l'é o prodûto da [[trascriçión]], sàiva a dî quéllo tìpo de [[RNA]] depoxitâio de l'informaçión genética contegnûa into [[DNA]], ch'a l'à da êse spedîa a-i ribozömi pe-a scìntexi de proteìnn-e. Dæto che i gêni procariòtichi són òrganizæ pe-a ciù pàrte in [[operoìn]], quésti codìfican pe ciù proteìnn-e, ciaschedùnn-a de quæ a l'é tradûta da-i ribozömi da ‘n scîto de inàndio indipendénte (són dîti gêni policistriònichi). Pe cóntra, i gêni eocariòtichi no són òrganizæ in operoìn e codìfican ùnn-a sôla [[proteìnn-a]] co-o seu séncio scîto de inàndio (són dîti gêni monocistriònichi). I scîti de inàndio inti RNA procariòtichi són caraterizæ da-a [[sequénsa Shine-Dalgarno]], ch'a végne prìmma do codón de inàndio AUG. Infæti, l'acobiaménto de bâze tra-a sequénsa Shine-Dalgarno e ‘na sequénsa conplementâre in sce l'rRNA a permétte de aliniâ l'mRNA in sciô ribozöma. In càngio, i mRNA eocariòtichi se lîgan a-a subunitæ minô do ribozöma pe mêzo do capùsso (in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] dîto ''cap'') de 7-metilguanosìnn-a in sce l'estremitæ 5’: o ribozöma o côre dapeu lóngo l'mRNA, scìn a intopâ ‘n codón de inàndio AUG, in corispondénsa do quæ l'é tradûto l'aminoàçido [[metionìnn-a]]. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immaggine:Shine-Dalgarno sequence-es.png|A [[sequénsa Shine-Dalgarno]] in sce l'mRNA procariòtico Immaggine:5' cap labeled.svg|O capùsso de 7-metilguanosìnn-a in sce l'estremitæ 5’ do mRNA eocariòtico </gallery> A diferénsa di [[procariöti]], inti [[Eukaryota|eocariöti]] l'mRNA o l'asùmme ‘na strutûa çircolâ a càoza de l'interaçión tra-e proteìnn-e che lîgan o poli-A in sce l'estremitæ 3’, eIF-4G e eIF-4E in sciô capùsso de l'estremitæ 5’. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:TransInit.png|L'inàndio da traduçión in sce ‘n mRNA çircolâ eocariòtico </gallery> == O procèsso da traduçión == O procèsso da traduçión o l'avégne in tréi moménti: # inàndio: o ribozöma o lîga l'mRNA in sciô codón de inàndio # alongaménto: a cadénn-a polipeptìdica a s'alónghe pe l’azónta de aminoàçidi l'un aprêuvo a l'âtro # terminaçión: quànde o ribozöma o l'intóppa ‘n codón de terminaçión, o polipeptìde o l'é relasciòu [[Immaggine:Translation_Diagram.pdf|miniatura|I tréi moménti da traduçión]] Into procèsso da traduçión l'intervêgne ‘na série de fatoî de traduçión, ösæ de proteìnn-e che guìddan o ribozöma inti tréi moménti da traduçión, sàiva a dî l’inàndio (IF inti [[procariöti]] e eIF inti [[Eukaryota|eocariöti]]), l’alongaménto (EF inti procariöti e eEF inti eocariöti) e-a terminaçión (RF inti procariöti e eRF inti eocariöti). Pe de ciù, a traduçión a peu êse ànche arestâ da speçìfiche molécole: in sce quésto fenòmeno se bâza o fonçionaménto di [[antibiòtichi]], che goàstan a scìntexi de proteìnn-e inti procariöti (prezénpio, a [[streptomicìnn-a]], ch'a frénn-a l'inàndio da traduçión e-a caxónn-a di eroî de letûa, ò a [[tetraciclìnn-a]], ch'a frénn-a o ligàmme di aminoàçidi a-o tRNA). === L'inàndio === Inti [[Bacteria|batéri]], a subunitæ minô 30S do ribozöma a végne asoçiâ a di divèrsci fatoî de inàndio (IF-1, IF-2/GTP, IF-3) e dòppo avéi trovòu a sequénsa de Shine-Dalgarno a se poxiçiónn-a in sce l'mRNA, dónde o récluta o tRNA con l'aminoàçido [[metionìnn-a]] in corispondénsa do codón de inàndio AUG. A quésto pónto i fatoî de inàndio són relasciæ e-a subunitæ magiô 50S a se unìsce a-a subunitæ minô, a formâ o ribozöma conplêto. [[Immaggine:Eukaryotic_Translation_Initiation.png|miniatura|L’inàndio da traduçión]] Inte [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]], i fatoî de inàndio eIF3 e eIF1A se lîgan a-o prinçìpio a-a subunitæ minô 40S do ribozöma: o metionil-tRNA inandiatô o l'é ligòu da eIF2 (conplesòu con [[GTP]]) e insémme a eIF1 o fórma ‘n conplèsso in sciâ subunitæ 40S. A quésto pónto l'mRNA o l'é portòu a-a subunitæ 40S gràçie a l'intervénto de âtri fatoî de inàndio e-a subunitæ do ribozöma a scôre lóngo l'mRNA pe identificâ o prìmmo codón de inàndio AUG: tâ scoriménto o domànda energîa e-o l'é dónca asoçiòu a l'idrölixi de [[ATP]]. Cómme végne conosciûo o codón AUG de inàndio, eIF5 o l'indûe l'idrölixi de GTP ligòu a eIF2, a-a quæ va aprêuvo o relàscio de eIF2 conplesòu con [[GDP]] e di âtri fatoî de inàndio. A sububitæ magiô 60S do ribozöma a s'unìsce dónca a-a subunitæ 40S, suportâ da l'idrölixi de GTP. Pe êse riconosciûo da-o ribozöma e fa comensâ a formaçión da cadénn-a polipeptìdica, inti [[Eukaryota|eocariöti]] o codón de inàndio AUG o dêve êse conpréizo inte ‘na sequénsa de consénso dîta [[sequénsa de Kozak]]. Quésto grùppo de nêuve nucleotìdi, inti quæ l'é incorporòu o codón AUG (CCACCAUGG), o l'à ‘n ròllo pægio a quéllo da sequénsa Shine-Dalgarno inti procariöti. De deviaçioìn inta série di nucleotìdi infloénsan sôlo l'eficénsa do riconosciménto, a condiçión che no ségge tocòu o mæximo codón de inàndio, ma l'é ciæo che di cangiaménti conscisténti pêuan inpedîlo ascì. O procèsso da scìntexi protèica o l'é regolòu da vàrri mecanîximi e dötréi de quésti inmàscheran pròpio a sequénsa de Kozak, in mòddo da cangiâ o scignificòu do trascrîto e dónca o prodûto da seu traduçión. Prezénpio, e [[Çélola|çélole]] [[Ëse uman|umànn-e]] adêuvian tâ mecanîximo pe-o gêne CDKN2A, dôve a mæxima región a peu êse lezûa in INK-4a òpû in ARF: quéste doæ proteìnn-e fan l'ùnn-a e l'âtra da sopresoî tumorâli, ma se distìngoan pe divèrse sequénse di aminoàçidi, determinæ da letûe de quàddri divèrsci in pàrte soviapòsti. === Alongaménto e terminaçión === O ribozöma o prezénta tréi scîti de ingàncio pe-o tRNA, dîti P (''peptidyl''), A (''aminoacyl'') e E (''exit''). O metionl-tRNA inandiatô o se poxiçiónn-a prìmma de tùtto into scîto P e dapeu o segóndo aminoacil-tRNA o l'é portòu a-o scîto A pe mêzo de idrölixi de [[GTP]]. A quésto pónto se fórma ‘n [[ligàmme peptìdico]], ch'o pòrta o stramûo da metionìnn-a in sce l'aminoacil-tTNA into scîto A. O ribozöma o se méscia alôa de tréi nucleotìdi lóngo l'mRNA: quésto moviménto o stramûa o peptidil-tRNA a-o scîto P e-o tRNA descàrego a-o scîto E, méntre o scîto A o l'é lasciòu vêuo pe riçéive o tRNA con l'aminoàçido aprêuvo. O stramûo di tRNA inti scîti da subunitæ magiô do ribozöma o l'é mediòu da EF2 e-o l'é acobiòu a l'idrölixi de [[GTP]]. O codón de ''stop'', quànde intopòu da-o ribozöma, o màrca a fìn da traduçión e-o récluta ‘n fatô de relàscio che, quànde o se poxiçiónn-a into scîto A, o permìtte a terminaçión da traduçión. Infæti, a quésto pónto l'é indûto l'idrölixi do ligàmme tra l'ùrtimo aminoàçido e-o tRNA, in mòddo chi-â cadénn-a polipeptìdica tradûta a ségge relasciâ e-o conplèsso ribozòmico o se desmónte. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Elongation der Translation.png|thumb|L'alongaménto da traduçión </gallery> Ògni mRNA o l'é tradûto da ‘na série de ciù ribozömi, a formâ ‘n asoçiaçión ch'a l'é dîta [[polisöma|polizöma]]: méntre se méscian da l'estremitæ 5’ vèrso quélla 3’, i ribozömi lézzan insémme o mæximo mRNA e scitetîzan a-a spedîa ciù còpie da mæxima [[proteìnn-a]]. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:Multiple Ribosomes Translation Protein Synthesis.png|Un [[polisöma|polizöma]] </gallery> == O contròllo e-a tenporizaçión do GTP == L'erô do procèsso da traduçión o l'é pægio a 1/10⁴ codoìn tradûti pöcasæ e no l'é ‘n câxo s'o coincìdde con quéllo da trascriçión, dæto che i doî mecanîximi són arivæ a-a mæxima eficénsa pe raxoìn evolutîve, téize a-o mêgio rapòrto tra precixón e economîa de risórse. L’afinitæ tra-e bâze in sciâ quæ s'arêze tùtto o scistêma a l'é determinâ da-a formaçión termodinamicaménte ciù stàbile di acobiaménti e tâ stabilitæ a l'é provâ da-o séncio mantegnî do ligàmme into ténpo. Quésta tenporizaçión, ch'a permétte o contròllo da precixón inte l'acobiaménto tra o codón e l'anti-codón, a l'é detâ da l'idrölixi do GTP, ch'o fa dónca da relêuio pe-o procèsso. Infæti, quànde into scîto A s'inserìsce ‘n tRNA, o s'incràsta insémme a quésto [[EF-Tu]] ascì (inti [[Eukaryota|eocariöti]] [[EF1]]), ‘na GTPâxi ch'a permétte l'idrölixi do GTP in sciô scîto catalìtico: a reaçión a l'avégne inte ‘n èrco de ténpo relativaménte lóngo (100 ms pöcasæ), into quæ e bâze se pêuan acobiâ in mòddo abàsta acuòu. Pe de ciù, o GTP o l'à ‘n âtro ròllo fondamentâle inta traduçión: avegnûo o ligàmme de [[EF-G]] ([[EF2]] inti [[Eukaryota|eocariöti]]) a-o ribozöma, defæti, l'idrölixi de GTP a càoza ‘n riarangiaménto da strutûa do ribozöma, ch'o fa corî drénto quésto o mRNA in traduçión giùsto de tréi nucleotìdi. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:EF-Tu cycle.png|O ròllo cìclico de EF-Tu inta traduçión File:EF-G, mRNA, and tRNAs in POST state PDB 4W29.gif|O conplèsso formòu da ribozöma 70S co-o tRNA into scîto P (cô do çetrón), o tRNA into scîto E (vèrde), l'mRNA (giâno) e EF-G (rósso) </gallery> == L'asoçiaçión di tRNA a-i aminoàçidi == Ànche into câxo de l'asoçiaçión tra-i tRNA e i seu aminoàçidi, pe-e mæxime raxoìn de natûa evolutîva, a precixón do procèsso a prevédde ‘n pægio tàscio de erô de 1/10⁴ acobiaménti. In particolâ, e tRNA-scintetâxi lîgan i tRNA e ghe asóçian l'aminoàçido segóndo o scistêma do dóggio siâso: l'aminoàçido o l'é seleçionòu prìmma de tùtto pe dimensción pe mêzo do pertûzo de ativaçión, ch'o scàrta sólo quélli ciù gréndi. L'aminoàçido o l'é dapeu sforzòu into pertûzo de contròllo, che pe grandéssa o no consénte o pasàggio de quéllo corètto: se dónca l'aminoàçido o l'atravèrsa quésto segóndo pertûzo, o seu ligàmme co-o tRNA o végne idrolizòu e-o l'é relasciòu. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:General aminoacyl-tRNA synthetase.jpg|A strutûa de ‘n aminoacil-tRNA scintetâxi File:Double-sieving-defective-aminoacyl-tRNA-synthetase-causes-protein-mistranslation-and-affects-ncomms6650-s2.ogv|L'aminoacil-tRNA-scintetâxi co-ìn scistêma a dóggio siâso amagagnòu a caxónn-a a traduçión erâ de proteìnn-e, ch'a conprométte a fixiologîa da çelola e-o svilùppo: a drîta, de mósche che esprìmman αA456G muòu móstran ‘n’abilitæ de aranpinâse redûta in paragón a quélle a-a mancìnn-a, che esprìmman o tìpo sarvægo α-PheRS. </gallery> == Regolaçión traduçionâle == Dötræ proteìnn-e pêuan dirìzze o procèsso da traduçión pe regolâla, in quànte lîgan de speçìfiche sequénse in sce l'mRNA pe modolâ l'inàndio e l’eficénsa da scîntexi protéica. Prezénpio, l'mRNA pe-a traduçión da [[færitìnn-a]], ösæ a [[proteìnn-a]] ch'a stîva o [[færo]] drénto a [[çélola]], a contégne ‘n ''eleménto de respòsta a-o færo'' ([[IRE]]) vixìn a-o capùsso de l'estremitæ 5’. In prezénsa de bónn-a provixón de færo, a traduçión de l'mRNA a va avànti in mòddo regolâre; a ògni mòddo, quànde o færo o l'é ræo o no dêve ciù êse stocòu e alôa a [[proteìnn-a]] [[IRP]] (''proteìnn-a regolatöia do færo'') a se lîga a l'IRE pe inpedî a traduçión de l'mRNA. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:Transferrin cycle.png|thumb|O çîclo da [[transfærìnn-a]] </gallery> Pe de ciù, dötréi represoî traduçionâli pêuan ligâ e sequénse no tradûte a l'estremitæ 3’ e inibî a traduçión pe mêzo do ligàmme co-o fatô de inàndio eIF4E asoçiòu a-o capùsso de l'estremitæ 3’. Quésto mecanîximo o no permìtte a traduçión perché o l'inpedìsce o ligàmme de eIF4E con eIF4G, ch'o l'avégne into conplèsso de inàndio normâle. In azónta a-e proteìnn-e, ànche i [[miRNA]] (micro-RNA) àn un ròllo de regolaçión da traduçión. Dòppo che ciaschedùnn-a de doæ cadénn-e acobiæ de miRNA dóggio se asòçia co-ìn [[RISC]] (''conplesso scilençiatô indûto da RNA''), alôa a se destàcca e-a peu instraddâ o RISC a l'mRNA conplementâre pe fâlo vegnî inatîvo. In particolâ, pe-o sòlito o mRNA o végne tagiòu quànde o miRNA o s'accóbbia arêo co-o seu bersàggio, méntre quànde l'acobiaménto de bâze o no l'é conplêto a traduçión a l'é sôlo reprèssa. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> File:SiRNA mechanism.2.png|A formaçión di miRNA </gallery> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, David Morgan, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter|tìtolo=Biologia molecolare della cellula|editô=Zanichelli|léngoa=IT|pp=351, 435, 452}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == [[Categorîa:Biologîa]] fb2hjw13z1wctavyfulpcx8164yzbfr 3 31990 268866 258283 2026-04-07T15:55:55Z Luensu1959 1211 /* file replacement */ nêuva seçión 268866 wikitext text/x-wiki == Hello dear visitor == [[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]] <div style="text-align: center">''Welcome!''</div> <div style="text-align: center">''Feel free to leave me a message here,<br />but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.<br />Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.'' ''Have a nice day! Best regards,''</div> <div style="text-align: center">[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)</div> == Benvegnüa in scia Wiki Ligure == Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, "bainvegnì", was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST) :Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]. :Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST) ::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen "stub" für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST) == file replacement == Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST) 4926u6k66581mesegqweauzrgnf70ak 268867 268866 2026-04-07T16:13:38Z Ziv 17675 /* file replacement */ Rispòsta 268867 wikitext text/x-wiki == Hello dear visitor == [[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]] <div style="text-align: center">''Welcome!''</div> <div style="text-align: center">''Feel free to leave me a message here,<br />but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.<br />Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.'' ''Have a nice day! Best regards,''</div> <div style="text-align: center">[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)</div> == Benvegnüa in scia Wiki Ligure == Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, "bainvegnì", was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST) :Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]. :Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST) ::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen "stub" für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST) == file replacement == Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST) :Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] :Oh, herzlichen Dank für den Hinweis. Zu Borghetto di Borbera. Mach wie du möchtest. Richte dir den Artikel unter deinem BNR auf [[:als:Benutzer:Luensu1959]] ein. Du kannst ihn ja dort erst einmal auf Hochdeutsch verfassen und ich texte ihn dann für dich um. Ping mich dort an, wenn du soweit bist Ich könnte übrigens dasselbe mit meinem Dorf hier machen, ich sehe ich habe auf deinen Vorschlag nie geantwortet, das ging bei mir komplett unter. Entschuldige bitte dafür. Beste Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 18:13, 7 arv 2026 (CEST) h0ut4ttu927oouocfrflajxr8ub98pn 0 32017 268862 268833 2026-04-07T13:53:28Z Michæ.152 13747 Coreçión di vèrbi in -ûe (segóndo e indicaçioìn do Rico Carlìn) 268862 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''mitocóndrio''' o l'é ‘n òrganéllo de [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn seu [[DNA]] e a fórma de bachétto, drûo 0,5-1 [[µm]] e lóngo scìn a 10 [[μm]]. I mitocóndri móstran òrganizaçioìn despæge segóndo i tîpi de çélole, ma pò-u ciù s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ciaschedùnn-a de çélole (inti epatoçîti do [[figæto]] ghe n'é squæxi 2000). Sti òrganélli són prezénti in tùtte e çélole, fêua che inti [[eritroçîti]] e inti [[cheratinoçîti]] méui. A ògni mòddo, se moltìplican indipendenteménte da-a çélola dónde s'atrêuvan e dónca, ‘na vòtta chò-u [[DNA]] mitocondriâle (mtDNA) o l'é stæto duplicòu, un sórco de divixón o spartìsce o mitocóndrio in replicaçión. [[File:Animal mitochondrion diagram en (edit).svg|thumb|O mitocóndrio]] == Caraterìstiche e strutûa == Pe quant’o l’à da védde co-a seu òrganizaçión, o mitocóndrio o l'é contornòu da ‘n scistêma de dôe [[menbrànn-e]], dónde gh'é contegnûo a matrîce mitocondriâle ch'a l'achéugge e vàrie créste. Sti òrganélli pêuan prezentâ alteraçioìn da strutûa che són “indicatoî de moutîa”: prezénpio, i mitocóndri do [[cheu]] de ‘na persónn-a con problêmi cardìachi e operòu apàn ipertròfichi e móstran di dànni a-a menbrànn-a. === A menbrànn-a mitocondriâle estèrna === A menbrànn-a mitocondriâle estèrna, drûa 6÷7 nm, a prezénta ‘na superfìçie regolâre atraversâ da canæ iònichi voltàggio-dipendénti, dîti porìnn-e mitocondriâli, che se làscian pasâ da molécole picìnn-e, [[iöni]] e metabolîti. Pe de ciù a contégne di enzîmi ascì, cómme a [[fosfolipâxi A2]] e l'[[axetil coenzìmma A-scintetâxi]]. [[File:Mitochondrion structure.svg|thumb|A strutûa de ‘n mitocóndrio]] === Inportaçión de proteìnn-e: o conplèsso TOM/TIM === E [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] do mitocóndrio codificæ da-o DNA mitocondriâle són sôlo trézze, in càngio o [[nùcleo]] ne codìfica 'n migiâ ciù o mêno: tæ proteìnn-e, ‘na vòtta prodûte, són inportæ gràçie a-o [[scistêma TIM/TOM]]. Defæti, ‘na proteìnn-a ch'a dêv'êse stramuâ into mitocóndrio a l'é conosciûa pe mêzo da seu sequénsa d'adrésso da pàrte de ‘na porçión da proteìnn-a TOM e a l'é fæta pasâ da-o rèsto de TOM, ch'a se conpórta cómme ‘n canâ. Tra-o conplèsso TOM e TIM suscìste ‘n rapòrto struturâle ch'o goìdda o pasàggio de proteìnn-e vèrso a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e-a matrîce in mòddo regolòu. Inta matrîce a sequénsa-segnâ e quélla de smistaménto vêgnan tagiæ da speçìfiche peptidâxi. [[File:Mitochondrial protein import.png|thumb|O scistêma de inportaçión de proteìnn-e into mitocóndrio]] ===A menbrànn-a mitocondriâle intèrna === A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'é ciù sotî de quélla estèrna e-a prezénta numerôze cêghe dîte créste, che ouméntan asæ a seu superìçie e se avànsan vèrso o drénto do mitocóndrio. A menbrànn-a intèrna a l'é dotâ de ‘n [[fosfolipìde]] dîto [[cardiolipìnn-a]], ch’a-a fa vegnî stàgna a-i iöni. E seu [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] exegoìscian træ fonçioìn prinçipæ: # o traspòrto di eletroìn inta cadénn-a da respiraçión çelolâre # a scìntexi de [[ATP]] pe mêzo de l'enzîma [[ATP-scintâxi]] # a regolaçión do traspòrto di metabolîti [[File:ATP synthase chemiosmosis and oxidative phosphorylation.gif|thumb|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn a pòrta a formâ ‘n gradiénte de protoìn, ch'o l'é adêuviòu da l'ATP scintetâxi pe prodûe [[ATP]] da [[ADP]] e ‘n grùppo fosfâto]] [[File:ATP synthesis - ATP synthase rotation.ogv|thumb|A rotaçión de l'ATP scintetâxi]] Pe de ciù, inta menbrànn-a intèrna gh'é di enzîmi ascì che, in colaboraçión co-i enzîmi do [[REL|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL), són deputæ a-a scìntexi di [[ormoìn steroidêi]]. A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'achéugge a [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]], ch'a conprénde ciù conplèsci: # conplèsso I (NADH-CoQ redutâxi); # conplèsso II (Succinato-CoQ redutâxi); # conplèsso III (CoQH2-çitocròmmo c redutâxi); # conplèsso IV (çitocròmmo c òscidâxi) # conplèsso de l’[[ATP scintetâxi]], constitoîo da-a porçión F0 (canâ protònico transmenbrànn-a) e da-a porçión F1 (dotâ de ativitæ ATP scintetâxi). [[File:ElectronTransportChainDw001.png|thumb|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn]] === E créste mitocondriâli === E créste mitocondriâli conpórtan de variaçioìn de aspêto e dónca són despæge pe longhéssa, fórma e nùmeo a segónda da domànda energética da [[çélola]]. Prezénpio, inte çélole normâli e créste se avànsan pi-â meitæ da matrîce e són cùrte pe ‘na bàssa domànda d'energîa; in càngio, inte çélole do móscolo e créste atravèrsan tùtta a matrîce, són inpachetæ bén bén stréite e s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ‘na grànde domànda de energîa. Coscì e créste pêuan dispónn-ise segóndo dôe configuraçioìn, ö sæ inte ‘n schêma ortodòsso, pe ‘n bàsso gràddo d'ativitæ, ò inte ‘n schêma condensòu pe ‘n èrta ativitæ de fosforilaçión òscidatîva. [[File:Mitochondria, mammalian lung - TEM.jpg|thumb|Doî mitocóndri into tesciûo do [[pormón]] de ‘n [[Mammalia|mamìfero]], òservæ con [[microscòpio eletrònico a trasmisción]]]] [[File:Mitochondrion cristae tomogram.png|thumb|Strutûa di conpartiménti menbranôxi do mitocóndrio: (A) in giâno e créste mitocondriâli, in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e in bleu a menbrànn-a mitocondriâle estèrna; (B) in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna, in rósso e in vèrde dôe créste mitocondriâli]] === E càmie mitocondriâli === A càmia mitocondriâle estèrna a l'é scîta tra-a menbrànn-a estèrna e quélla intèrna. A contégne di enzìmmi cómme a [[creatin-chinâxi]] (èrti valoî de CK són ségno de dànno a-i móscoli cómme [[córpo a-o cheu]], [[miocardîte]] ò [[distrofîa miscolâre]]), [[adenilâto-çîclâxi]] e [[çitocròmmo c]] (inplicòu inte l’[[apoptöxi|apoptôxi]]). Pe cóntra, a càmia mitocondriâle intèrna a særa ‘na série d'eleménti che fórman a matrîce. In sta càmia s'atrêuva: # enzìmmi che intervégnan into [[çîclo de Krebs]] e inta [[β-òscidaçión|β-oscidaçión]] di àçidi gràsci; # granétte spésse che amùggian iöni [[càlcio|càlçio]]; # [[DNA]] a fórma d'anéllo in ciù còpie (da 5 a 10 molécole pe mitocóndrio); # [[RNA]] inte seu træ fórme despæge (mRNA, tRNA, rRNA); # [[DNA-polimerâxi]], [[RNA-polimerâxi]], [[aminoacil-tRNA-scintetâxi]]. # ribozömi, ciù picìn de quélli into [[retìn endoplasmàtico rùdego|retìcolo endoplasmàtico rùdego]] (RER) === O DNA mitocondriâle === Inta matrîce do mitocóndrio l'é prezénte de molécole de [[DNA]], inte ‘n nùmeo variàbile, pe-o sòlito da 5 a 10 in ciaschedùn. O DNA mitocondriâle (MtDNA) ch’o l'é de fórma riónda e-o no l'é asoçiòu a proteìnn-e, o l'é scìmile a quéllo di [[Bacteria|batérri]]. O genöma mitocondriâle umàn o contêgne 37 gêni che codìfican pe doî RNA ribozomiâli (rRNA), 22 RNA de trasferiménto (tRNA) e 13 proteìnn-e che fàn pàrte di conplèsci enzimàtichi deputæ a-a fosforilaçión òscidatîva. O DNA mitocondriâle umàn o l'é ereditòu da-a [[moæ]], segóndo ‘n’ereditæ de tîpo no mendeliàn, dæto che into procèsso da [[fecondaçión]] i mitocóndri do [[spermatozòo|spermatozöo]] són marcæ con [[ubiquitìnn-a]], ‘na [[proteìnn-a]] ch'a se lîga a-e proteìnn-e che saiân desgradæ. Coscì, o genöma mitocondriâle da discendénsa o saiâ pægio a quéllo da moæ, fêua de eventoâli mutaçioìn: pi-â mæxima raxón, si-â moæ a l'é corpîa da ‘na moutîa a trasmisción mitocondriâle, tùtti i fìggi a ereditiàn, in càngio se l'é corpîo o [[poæ]], nisciùn de liâtri o saiâ interesòu. [[File:MtDNA.jpg|thumb|L'òrganizaçión do DNA mitocondriâle]] L'òrìgine de moutîe genétiche caxonæ da di cangiaménti da fonçión mitocondriâle a l'é a produçión de [[radicâli lìberi]] zu pi-â cadénn-a de traspòrto di eletroìn, che conpòrtan un dànno òscidatîvo. Inte sti câxi, i mitocóndri exégoan numerôxi çîcli de replicaçiòn, con magiô probabilitæ de eroî do procèsso: pe de ciù, o materiâle genético di mitocóndri o no l'é protètto da [[istoìn]] e-i mecanîximi de riparaçión són mêno eficénti rispètto a-o [[DNA]] do nùcleo (o tàscio de mutaçión do DNA mitocondriâle o l'é ciù o mêno dêxe vòtte magiô de quéllo into DNA do nùcleo). Pe sta raxón se peu òservâ de sequénse mitocondriâli despæge inta mæxima persónn-a ascì: un nùmeo andànte de moutîe genétiche són provocæ da alteraçioìn da fonçión di mitocóndri in caxón de mutaçioìn. O genöma mitocondriâle o prezénta [[eteroplasmîa]], sàiva a dî a coexisténsa tànto do genöma sarvægo (“''wild''”) sénsa mutaçioìn cómme de quéllo muòu drénto i mitocóndri de [[Çélola|çèlole]] despæge (eteroplasmîa interçelolâre) ò scìnn-a drénto a-a mæxima çèlola (eteroplasmîa intraçelolâre). I quàddri clìnichi interesæ da mutaçioìn do [[DNA]] mitocondriâle tóccan sôviatùtto o [[scistêma nervôzo çentrâ]], l’[[éuggio]], l’[[udîa|udîo]], o [[cheu]], o [[scistêma gastrointestinâ|scistêma gastro-intestinâle]], o [[rén]], e [[gandùgge endòcrine|glàndole endòcrine]], o [[scistêma nervôzo periférico]]. L'eteroplasmîa a conpórta ‘n "efètto-pàsso", za ch'a pórta a-a prezénsa, inte ‘na [[Çélola|çèlola]] ò inte ‘n [[tesciûo]], de porçioìn variâbili de [[DNA]] mitocondriâle muòu. Alôa 'na patologîa asoçiâ a peu manifestâse con di fenotîpi despægi in relaçión a-a quantitæ de DNA mitocondriâle muòu prezénte into tesciûo corpîo. Prezénpio, a mutaçión da subunitæ 6 do conplèsso da [[NAD redutâxi]] a-o codón 72 co-ìn càngio de ‘na [[guanìnn-a]] in [[axetosìnn-a|acetoxìnn-a]], ch’a conpórta a sostituçión de ‘n'alanìnn-a co-îna valìnn-a, a caxónn-a l'atrofîa do [[nèrvo òtico]] ([[neoropatîa òtica ereditâia de Leber]], LHON) si-â quantitæ de DNA muòu a l'é bàssa, ma quànde a l'é èrta peu sciortî fêua di destùrbi tenpoîi do moviménto, con ritàrdo mentâle e degeneraçión di [[gàngli da bâze]]. ‘N âtro câxo o l'é quéllo da mutaçión pontifórme de l'[[ATP scintetâxi]] a-o codón 156, ch'a pórta a-a sostituçión de ‘na leucìnn-a co-îna arginìnn-a e-a caxónn-a deboléssa di neoroìn, ataxîa e retinîte pigmentôza ([[scìndrome NARP]]) si-â quantitæ de [[DNA]] muòu a l'é minô do 75%, ma quànde quésta a l'é magiô do 95% a conpórta a [[scìndrome de Leigh]] con sciortîa tenpôia, de spésso mortâ. == Òrìgine == Segóndo a [[teorîa endoscinbiòntica]], a [[çélola]] [[Eukaryota|eocariòtica]] a provégne da l'ascimilaçión sénsa digestión da pàrte de ‘na çélola anaeròbica de mitocóndri evolûi da ‘n batério con metabolîximo òscidatîvo. Do rèsto o mitocóndrio o móstra dötræ caraterìstiche tìpiche di [[Bacteria|batérri]]: # prezénsa de molécole de [[cardiolipìnn-a]] # mancànsa de [[colesteròllo]] inta menbrànn-a intèrna # prezénsa de ‘n [[DNA]] çircolâ a dóggio élice # prezénsa de seu [[ribozömi]] e de ‘na dóggia menbrànn-a # mancànsa de [[istoìn]] # senscibilitæ di ribozömi a dötréi [[antibiòtichi]]) cómme o [[cloranfenicòlo]] # replicaçión outònoma respètto a-a çélola pe [[scisión binâia]] (òrganéllo semi-outònomo) [[File:Endosymbiotic theory.svg|thumb|Schêma da teorîa endoscinbiòntica]] In raxón de ste somegiànse, a teorîa endoscinbiòntica a sostêgne che i mitocóndri provegniéivan da di antîghi [[Bacteria|batérri]] dotæ de ‘n metabolîximo òscidatîvo, che sàivan stæti dòppo incorpoæ da-e [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn avvantàggio pe l'un e pe l'âtro. Un stùddio do [[2011]] fæto da l'[[Universcitæ de Hawaii]] a [[Manoa]] e da l'[[Universcitæ do Stâto de l'Oregon]] o l'à fornîo de fòrti evidénse che conlîgan i mitocóndri a ‘n bezâvo comùn sconpartîo co-îna lìnia de batérri mæn conosciûa cómme SAR11<ref>J. Cameron Thrash et al.: Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade </ref>. == Fonçioìn == I mitocóndri pêuan êse conscideræ cómme a çentrâle energética da [[çélola]], za che arechéuggian e molécole de ADP e-e dàn inderê a-o çitoplàsma sótta fórma de [[ATP]]. L'[[energîa]] che adêuvian pe tâ proçèsso a provêgne da-o deruâ e molécole carboniôze ([[sùcai]], [[gràsce|gràsci]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]), che vêgnan òscidæ a [[anidrîde carbònica]] (CO2) co-a produçión de [[ægoa]] (H2O). Defæti, l’[[ATP]] a l'à a capaçitæ de lasciâ de lengê e calorîe contegnûe into seu tèrso radicâle fosfòrico e de cangiâse cosci inte ‘na molécola descàrega, l’[[ADP]]. A seu vòtta, l'ADP o peu êse caregòu tórna segóndo a reaçión: ADP + Pi + 7.300 calorîe ⇄ ATP Tâ reaçión a l'é catalizâ da l'enzìmma [[ATP-scintâxi]], ch'o s'atrêuva in scîa menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Into detàggio, a scìntexi de ATP a l'acàpita in træ fâze, sàiva a dî a [[glicolîxi anaeròbica]] into çitosöl sénsa l'òscìgeno, o [[çîclo de Krebs]] e-a fosforilaçión òscidatîva inti mitocóndri. [[File:ATP structure.svg|thumb|Strutûa de l'ATP]] A [[çélola]] a peu òscidâ in pàrte de molécole into çitosöl ma se tràtta de ‘n proçèsso de pöca réiza. A scisión de ‘na molécola de glucöxio into çitosöl ([[glicolîxi anaeròbica]]) a prodûe defæti dôe molécole de [[piruvâto]], che sénsa òscìgeno o végne cangiòu in latâto, e dôe molécole de ATP. A ògni mòddo, sò-u piruvâto o l'ìntra inti mitocóndri, o végne òscidòu a [[anidrîde carbònica]] (CO2) e ægoa (H2O), co-a produçión de âtre 34 molécole de ATP. A reaçión generâle a l'é: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + 36 molécole de ATP Dónca l'àçido pirùvico ch'o végne da-o deruâ o glucöxio o peu avéi doî destìn: # in prezénsa de [[Oscigeno|òscìgeno]] (O₂), l'[[axetil-coenzìmma A]] ch'o végne da l'àçido pirùvico o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]] e-o l'é òscidòu do tùtto a [[anidrîde carbònica]] (CO₂) e [[ægoa]] (H₂O) pe mêzo da [[respiaçión çelolâre|respiraçión çelolâre]] inti mitocóndri. Se fórma doî conpòsti, ö sæ i nucleotìdi ridûti [[NADH]] e [[FADH2|FADH2₂]], che són adêuviæ inta [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]] pe prodûe [[ATP]]; # in mancànsa [[Oscigeno|òscìgeno]] (O₂), l'àçido pirùvico o vêgne cangiòu in [[àçido làtico]] pe mêzo da fermentaçión into çitoplàsma. Inti móscoli schelètrichi, o montâ do travàggio e-a mancànsa de òscìgeno spóncian a produçión de àçido pirùvico: quésto o vêgne dòppo cangiòu in àçido làtico, un conpòsto téuscégo pe-i móscoli ch'o caxónn-a a tìpica sensaçión de afadigaménto e dô. [[File:CellRespiration ku.svg|thumb|Respiaaçión çelolâre]] E molécole de piruvâto prodûte da-a glicolîxi són portæ drénto a-a matrîce do mitocóndrio, dónde conpòrtan decarbosilaçión pe formâ di grùppi axetîle: l'axetîle o l'é dòppo ligòu a-o [[coenzìmma A|coenzîma A]] (CoA) pe formâ axetil-coenzìmma A. Sta reaçión a l'é catalizâ da-a [[piruvâto deidrogenâxi]], ‘n gròsso conplèsso multi-enzimàtico. Aprêuvo a-a decarbosilaçión, l'axetil-coenzìmma A o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]], dîto çîclo di àçidi tricarbossìlichi ò çîclo de l'àçido çìtrico ascì, ch'o permétte de generâ 3 molécole de NADH e ùnn-a de FADH₂ (nucleotìdi redûti che végnan da NAD e FADH). === A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva === O NADH e-o FADH₂ prodûti da-a glicolîxi e da-o çîclo de Krebs làscian i [[Elettron|eletroìn]] di seu [[Atomo|àtomi]] de [[Idrogeno|idrògeno]] a-a [[cadénn-a enzimàtica de traspòrto]] ch'a s'atrêuva in sciâ menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Aprêuvo a ‘na série de pasàggi into mêzo, i eletroìn són lasciæ a l'[[Oscigeno|òscìgeno]] molecolâre (O2) ch'o se redûe a [[ægoa]]. Into trànxito di eletroìn, e proteìnn-e trasportatôe conpórtan di cangiaménti de conformaçión che ghe conséntan de stramuâ i [[Proton|protoìn]] - liberæ da-i nucleotìdi redûti insémme a-i eletroìn - da-a matrîce a-o spàçio tra-e menbrànn-e cóntra o gradiénte de conçentraçión. I protoìn coscì se amùggian inta càmia mitocondriâle estèrna: dæto chi-â menbrànn-a intèrna a l'é inpermeàbile, iöni H+ àn da pasâ l’[[ATP scintâxi]] pe anâ aprêuvo a-o seu gradiénte de conçentraçión. L’[[ATP scintâxi]] defæti a permétte o trànxito segóndo gradiénte de sti iöni e a-o mæximo ténpo a scintetìzza ATP. In sce sto proçèsso ch'o spiêga a produçión de l'ATP se bâza a [[teorîa chemiosmòtica]]. [[File:2508 The Electron Transport Chain.jpg|thumb|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva]] [[File:ATPsynthase.jpg|thumb|A strutûa de l'ATP scintâxi e-o mecanîximo de fonçionaménto ]] Dónca, l'[[energîa]] ch'a végne liberâ da-o pasàggio segóndo gradiénte de conçentraçión di protoìn da-a càmia mitocondriâle estèrna a-a càmia mitocondriâle intèrna a permétte a [[fosforilaçión]] de l'[[ADP]] in [[ATP]] da pàrte de l’[[ATP scintâxi]]. L'inportànsa do stramûo di protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna inta scìntexi de l’ATP, segóndo o mecanîximo chemiosmòtico, o l'é stæto descovèrto into [[1961]] da [[Peter Mitchell]], ch'o l'à coscì goagnòu o [[prémio Nobel]] pi-â [[Chimica|chìmica]] into [[1978]]. Into [[1997]] a [[Paul D. Boyer]] e [[John E Walker]] o l'é stæto dæto o mæximo prémio p'avéi ascciæîo o mecanîximo d'açión de l’[[ATP scintâxi]]. [[File:ATP synthase chemiosmosis and oxidative phosphorylation.gif|thumb|Schematizaçión de l'ativitæ de l'ATP scintâxi inta fosforilaçión òscidatîva]] === A stràdda mitocondriâle de apoptôxi === Inte [[Çélola|çélole]] di [[Mammalia|mamìferi]], divèrsci tìpi de segnæ de mòrte çelulâre caxónn-an l'[[apoptôxi]] cómme rispòsta a di dànni a-i mitocóndri: sto mecanîximo o l'é dîto stràdda mitocondriâle de apoptôxi e-o l'é ‘na fórma de mòrte çelulâre programâ. Into detàggio, e proteìnn-e pro-apoptòtiche Bax e Bak fórman di conplèsci in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio, a pertûzan e caxónn-an dónca o relàscio do [[çitocròmmo c]]. A quésto pónto o çitocròmmo c o peu asoçiâse into çitoplàsma a formâ l'[[apoptosöma|apoptozöma]], che coscì ativòu o l'atîva a seu vòtta e capsâxi a vàlle, cómme caspâxi 3, pe-o tàggio de proteìnn-e. A diferénsa da [[nécroxi]], ö sæ a mòrte çelolâre ch'a rizùlta pe câxo da 'n’insùlto inténso ò da ‘n dànno da [[çélola]], l'apoptôxi a l'é portâ avànti in mòddo ordinòu e regolòu e dónca a pórta pe comùn un avantàggio inta vìtta de l'[[òrganîximo]]. A ògni mòddo, ‘n'ativitæ apoptòtica stramezuâ a peu caxonâ de moutîe pi-â pèrdia de çélole (prezénpio in dötræ moutîe neorodegeneratîve comò-u [[mòrbo de Parkinson]]), in càngio ‘n'apoptôxi insufiçiénte a peu inplicâ ‘na cresciànsa de çélole fêua contròllo, ch'a l'é a bâze do svilùppo do [[càncou]]. [[File:MacModel.jpg|thumb|A formaçión do MAC (canâ indûto da apoptôxi mitocondriâle) e-o relàscio de çitocròmmo c]] === Âtre ativitæ metabòliche do mitocóndrio === Into mitocóndrio acàpita pàrte de reaçioìn che pórtan a-a scìntexi de l'[[ême]], ch'o l'é dòppo portòu fêua into çitoplàsma dónde o végne asoçiòu a-e cadénn-e polipeptìdiche. Pe de ciù, a scìntexi do [[colesteròllo]] a coménsa da l'axetil-coenzìmma A, prodûto into mitocóndrio into çîclo de Krebs, scibén chò-u proçèsso o l'acàpita dòppo into çitoplàsma çelulâre. === A β-oscidaçión e-o çîclo da carnitìnn-a === A [[β-oscidaçión]] a l'é ‘na stràdda metabòlica ripetitîva ch'a permétte de desgradâ i [[àçidi gràsci]] pe prodûe [[axetil-coenzìmma A]]. Defæti, in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio i àçidi gràsci són ativæ e cangiæ in axetil-coenzìmma A, in càngio inta matrîce mitocondriâle s'atrêuva i enzìmmi che catalìzan l'oscidaçión di àçidi gràsci. A ògni mòddo, i açil-coenzîma A no pêuan trapasâ a menbrànn-a mitocondriâle. L'ativaçión di àçidi gràsci pi-â seu desgradaçión a l'acàpita into çitosöl, in càngio a seu degradaçión conpîa a l'acàpita into mitocóndrio. I àçidi gràsci ativæ s'atrêuvan sótta fórma de açil-coenzîma A, un àçido gràsso ligòu a ‘na molécola de coenzîma A: a ògni mòddo, un açil-coenzîma A o no peu pasâ a menbrànn-a mitocondriâle pe caxón da seu porçión açìlica. A porçión açìlica de l'açil-CoA dónca a l'é transferîa a ‘na molécola de [[carnitìnn-a]], co-a formaçión de açil-carnitìnna: sto pasàggio o l'avégne pe mêzo de doî enzîmi, che són e [[carnitìnn-a/palmitoil transferâxi]] I e II. Sti doî enzîmi s'atrêuvan rispetivaménte in sciâ superfìçie de fêua e de drénto da menbrànn-a mitocondriâle e stramûan di grùppi açìlichi da ‘na pàrte a l'âtra da menbrànn-a: o traspòrto o l'é mediòu da ‘na proteìnn-a trasportatôa da carnitìnn-a, a [[translocâxi]], ch'a pórta l'açil-carnitìnn-a into mitocóndrio e a-o mæximo ténpo a méscia a carnitìnn-a lìbera inta direçión contrâia. [[File:Carnitine carrier system.svg|thumb|O scistêma de traspòrto da carnitìnn-a]] [[File:Beta oxidation Anindita.jpg|thumb|O proçèsso da β-oscidaçión]] === A termogénexi === Dötréi conpòsti pêuan da lêugo a ‘n desacobiaménto tra-o gradiénte protònico e-a scìntexi de ATP, gràçie a-a capaçitæ de trasportâ i protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna. O desacobiaménto o l'à a fonçión de prodûe [[câdo]] in divèrse condiçioìn co-o fìn de mantegnî costànre a [[tenperatûa]] do còrpo. Inte [[Animalia|béstie]] in [[scivèrno]], inti picìn da nasción, conpréixi quélli de l’[[Ëse uman|òmmo]] ascì, e inti [[Mammalia|mamìferi]] che se són adatæ a-i clìmmi fréidi, o desacobiaménto o l'é ‘n mecanîximo fixològico ch'o se conpìsce inte ‘n tesciûo speçializòu, ö sæ o [[tesciûo adipôzo maròn]]. Sto tîpo de gràscia defæti o l'é rìcco de ‘na proteìnn-a desacobiànte ciamâ [[termogenìnn-a]], ch'a l'à a capaçitæ de formâ ‘na stràdda dónde i protoìn pêuan pasâ pe intrâ inta matrîce. O proçèsso da termogénexi o l'é ativòu da-a prezénsa de [[àçidi gràsci]] liberæ da-i [[triglicéridi]] do tesciûo adipôzo, in rispòsta a-i segnæ di [[ormoìn]]. [[File:UCP1 in the cell.jpg|thumb|O fonçionaménto da termogenìnn-a (UCP1) a livéllo da cadénn-a de traspòrto di eletroìn]] [[File:ThermogeneseAdipozyten-en.svg|thumb|O mecanîximo biochìmico da termogénexi inte çélole do tesciûo adipôzo maròn]] == Distribuçión di mitocóndri == Squæxi tùtte e [[Çélola|çélole]] gh'àn di mitocóndri, sôviatùtto alugæ inte regioìn che domàndan ciù energîa, in càngio i mitocóndri són ciù pöco numerôxi inte çélole che travàggian in condiçioìn anaeròbiche, sàiva a dî sénsa [[Oscigeno|òscìgeno]]. I mitocóndri són prezénti in abondànsa: # into [[móscolo]] schelètrico, dónde o travàggio de contraçión pe prodûe [[fòrsa]] o detèrmina ‘n'inportànte domànda energética, sôviatùtto inte fîe rósse; # into [[móscolo]] do [[cheu]], ch'o domànda tànta energîa in fórma de [[ATP]] pi-â seu contraçión contìnoa; # inte çélole da miâgia do [[stéumago]], che prodûan [[àçido clorìdrico]] (HCl); # inti [[neuroìn]] pre-sinàptichi, che scàngian vescighétte de [[neutrotransmetitoî]], dónde i mitocóndri fornìscian l’energîa pe l'ativitæ sinàptica; # inta côa di [[spermatozòi]], dónde o fragéllo o domànda ATP pe mesciâse; # into [[tûbulo intortignòu proscimâle|tûbolo intortignòu proscimâle]], dónde a filtraçión di [[rén]] a conpòrta a [[difuxón pascîva]] inta menbrànn-a de iöni [[Sodio|sòdio]] (Na⁺) e dónca o traspòrto atîvo pe mêzo de l'[[ATPasi Na+/K+]] inta menbrànn-a da bâze; # inta [[gràscia maròn]], ch'a prodûe [[câdo]] p'ascâdâ o [[sàngue|sàngoe]] di capilâri, dónde i mitocóndri prezéntan a termogenìnn-a inta menbrànn-a intèrna; # inta scòrsa do [[surén]], dónde i mitocóndri trasfórman o [[colesteròlo|colesteròllo]] in [[pregnenolón]], ch'o l'é dòppo cangiòu in [[steròidi]] into [[retìn endoplasmàtico lìscio|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL). [[File:Miocito Mitocondrias RS.png|thumb|Mitocóndri inte çélole do móscolo schelètrico]] [[File:Mitochondria trafficking in neurons.gif|thumb|Mitocóndri inti [[neoroìn]] marcæ co-ìn cô florescénte]] Pe cóntra, tra-e çélole con pöchi mitocóndri c'atrêuva e fîe do schéletro de tîpo II, ö sæ e “fîe giànche” a contraçión lèsta che adêuvian a [[glicolîxi]], i cheratinoçîti de l'[[epidèrmide]] che móstran sôlo ‘n ròllo de proteçión e i [[neotròfili]], pe-i quæ l'anaeorbiôxi a l'é ‘n avantàggio pe amasâ i [[Bacteria|batéri]] inti tesciûi con pöco [[Oscigeno|òscìgeno]]. == Anotaçioìn == <references/> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, David Morgan, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter|tìtolo=Biologia molecolare della cellula|editô=Zanichelli|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ross M.H., Pawlina W.|tìtolo=Istologia: testo e atlantide|editô=Casa Editrice Ambrosiana |léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=J. Cameron Thrash et al.|tìtolo=Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade|léngoa=EN|url=https://www.nature.com/articles/srep00013}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == [[Categorîa:Biologîa]] kdcmy6gwa1mb181q356xwoxjhdu1mxu 0 32019 268864 268798 2026-04-07T14:37:04Z Michæ.152 13747 Coreçioìn segóndo e indicaçioìn do Rico Carlìn 268864 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''çélola''' a l'é l'unitæ morfològico-fonçionâle di [[organîximi vivénti]], ma-a strutûa ciù picìnn-a ascì ch'a se peu tegnî pe vivénte (fêua che i [[Virus|vîro]], segóndo l'opinión de consénso). [[File:Onion Cells.jpg|thumb|Fotografîa a-o microscòpio de çélole de [[çiòula]]]] Gh'é di microrganîximi constitoîi da ‘na sôla çélola (uniçelolâri), cómme prezénpio i [[Bacteria|batérri]] ò i [[protozòi|protozöi]], e di organîximi pluriçelolâri, che apartêgnan pe-o ciù a-i [[régni]] de [[Animalia|béstie]], de [[ciànte]] e di [[Fungi|fónzi]] (l'[[òrganîximo|òrganîximo umàn]] o l'é formòu da ciù o mêno 100.000 miliàrdi de çélole). Con l'oumentâ do nùmeo de çélole de ‘n òrganîximo, quéste se diferénçian in fórma, grandéssa, relaçioìn e fonçioìn, scìnn'a-a constituçión di [[tesciûi]] e di [[òrgani]]. == Stöia == A paròlla “çélola” a l'é ligâ a l'analogîa chò-u [[Robert Hooke]] o l'à imaginòu tra-e microstrutûe ch'o l'à òservòu inta [[nàtta]], co-o dêuviâ ‘n microscòpio de seu invençión, e-e stànsie picìnn-e che caraterîzan tànti monastê. O seu lìbbro [[Micrographia]] do [[1664]], into quæ o descrîve a morfologîa de cavitæ lasciæ vêue da-e çélole da nàtta òrmâi mòrte, o l'é dónca o prìmmo tèsto dónde sta paròlla a l'é adêuviâ in referénsa a ‘n'unitæ biològica. A ògni mòddo, sôlo doî sécoli ciù tàrdi l'é stæto mìsso e bâze da modèrna [[teorîa çelolâre]]. Into [[1831]] o botànico [[Scòçia|scoséize]] [[Robert Brown]] o l'à descrîto a ‘n congrèsso o prìmmo òrganéllo a êse stæto individuòu, ö sæ o [[nùcleo]]. Dòppo saiéiva stæto ascì propòsto l'ûzo do tèrmine [[çitoplàsma]] pe indicâ o spàçio çelolâre de drénto, contegnûo tra-a [[menbrànn-a plasmàtica]] e-o nùcleo. [[File:Hooke-Microscope-cork.jpg|thumb|Reproduçión de figûe realizæ da [[Robert Hooke]], pigiæ da-a seu êuvia [[Micrographia]] ([[1665]])]]Inti ànni [[1838]]-[[1839]], [[Matthias Jakob Schleiden]] e [[Theodor Schwann]] àn svilupòu i prìmmi conçètti da teorîa çelolâre, segóndo a quæ tùtti i òrganîximi són conpòsti da ùnn-a ò ciù çélole. In bâze a sta teorîa, tùtte e fonçioìn da vìtta de ‘n òrganîximo acàpitan drénto de çélole, che possédan l'[[informaçión genètica|informaçión genética]] neçesäia pe regolâ e fonçioìn çelolâri e pe transmétte l'informaçión a-a generaçión aprêuvo. Into detàggio, segóndo i asónti formolæ dòppo da [[Rudolph Virchow]] ([[1855]]), tùtte e çélole pêuan provegnî sólo da çélole pre-existénti (“''omnis cellula ex cellula''”). == Caraterìstiche == === Aspêti generâli === A çélola a peu êse definîa cómme ‘n'entitæ serâ e outosufiçiénte: a peu defæti asùmme i [[nutriménti]], cangiâli in [[energîa]], exegoî fonçioìn speçializæ e reprodûise se neçesäio. Pe fâ quésto, a çélola a gh'à tùtte e informaçioìn into [[còdixe genético]], reprezentòu da-o DNA ch'a gh'à drénto. Defæti, tùtte e çélole móstran de caraterìstiche comùn: # a [[reproduçión]] pe mêzo da [[divixón çelolâre]] ([[scisión binâia]], [[mitôxi|mitöxi]] e [[meiôxi|meiöxi]]); # l'ûzo de [[enzìmmi|enzîmi]] e de âtre [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] (ò [[àçidi nucléichi]]) prodûti a partî da-i gêni prezénti in sciô [[DNA]], adêuviàndo cómme intermédio tra DNA e proteìnn-e ‘n [[trascrîto]] de [[RNA]] ([[“dogma” çentrâle da biologîa molecolâre|“dògma” çentrâle da biologîa molecolâre]]); # o [[metabolîximo]], ch'o permétte a-e çélole d'incorpoâ di materiâli sgrêuzi e de constrûeghe de conponénti çelolâri, de òtegnîghe energîa e de relasciâ i prodûti de scàrto. O fonçionaménto de ‘na çélola a depénde da-a seu capaçitæ de tiâ fêua e adêuviâ l’[[energîa chìmica]] contegnûa inte molécole òrgàniche (tâ energîa a végne relasciâ inti ''pathway'' metabòlichi); # a respòsta a stìmoli de drénto e de fêua cómme variaçioìn de [[tenperatûa]], de [[pH]], de livélli de nutriménti ò de ormoìn; # o contrgnûo çelolâre seròu da ‘na [[menbrànn-a plasmàtica]], formâ da ‘n [[dóggio fugétto fosfolipìdico]]. === Clascificaçión === E çélole se dìstinguan in dôe grénde macrocategorîe, ö sæ e çélole [[Eukaryota|eocariòtiche]], dotæ de ‘n nùcleo strutuòu separòu da-o çitoplàsma pe mêzo de ‘na menbrànn-a, e-e çélole [[procariòtiche]], sénsa nùcleo e co-o DNA agregòu into çitoplàsma drénto ‘na región sénsa menbrànn-a ciamâ [[nucleòide]]. A-o segóndo tîpo apartêgnan sôlo che i òrganîximi monoçelolâri, cómme i [[Bacteria|batérri]], i [[cianobatéri|cianobatérri]] e-i [[Archaea|archeobatérri]]. E prìmme in lìnia de màscima ciù grénde e òrganizæ e, scibén che conparìscian inte dötréi microrganîximi monoçelolâri ascì, sàiva a dî i [[Protista|protìsti]], són caraterìstiche di òrganîximi pluriçelolâri. Dötræ çélole procariòtiche contégnan di inportànti conpartiménti de drénto seræ da menbrànn-e, ma sôlo quélle [[Eukaryota|eocariòtiche]] móstran pe-o ciù despæge conpartimentaçioìn de drénto, dîte òrganélli, seræ da menbrànn-e fosfolipìdiche. O càngio de materiâli tra ste despæge regioìn o l'é garantîo da di conplèsci scistêmi de traspòrto de [[vescighétte]] picìnn-e, cómme quéllo de [[chinesìnn-e]]. === Dimenscioìn === E dimenscioìn da ciù pàrte de çélole vàrian da 1 [[μm]] a dötræ dêxénn-a de micròmetri e dónca pe-o sòlito no se pêuan identificâle a éuggio nûo, con l'eceçión de tànte [[êuve]]. Tra-i òrganîximi existénti, e çélole ciù grénde són i rósci d'êuve de [[strùsso]], co-e dimenscioìn de ‘na bàlla da ''baseball'', in càngio quélle ciù lónghe són con tùtta probabilitæ de çélole nervôze do còllo de [[giràffe]], che pêuan arivâ a 3 mêtri. Gh'é de raxoìn fixiològiche a l'òrìgine de dimenscioìn da ciù parte de çélole: un ouménto do diametro de ''n'' vòtte conportiéiva ‘n ouménto da superfìçie çelolâre de squæxi ''n²'' vòtte, co-îna magiô poscibilitæ de scàngi con l'estèrno (tànto in fæto de nutriménti cómme de eliminaçión di scàrti), ma ‘n ouménto ascì do volùmme çelolâre de ''n³'' vòtte. Dæto che l'ouménto da superfìçie çelolâre o no l'é proporçionâle a quéllo do volùmme, dónca, ‘na çélola tròppo grànde a cointiéiva de moî pi-â mancànsa de nutriménto ò pi-â dificoltæ a levâ de mêzo i prodûti de scàrto. E menbrànn-e de tànte çélole són bén bén ricegæ pe permétte ‘n ouménto da superfìçie de càngio, sénsa ‘n ouménto stramezuòu do volùmme de drénto e dónca de neçesitæ çelolâri. === Fórma === A fórma de ‘na çélola a dipénde da fatoî fìxichi, chìmichi e fonçionâli. Se ‘na çélola a s'atrêuva inte ‘n anbiénte pìn d'ægoa, quésta a ténde a pigiâ ‘na fórma sférica pe efètto da [[tensción superfiçiâle|tensción superfiçiâ]], ma e çélole pêuan avéi ascì ‘na fórma ciàtta se séntan a presción di seu çelolâri de d'âto, cómme into câxo de [[çélole epiteliâli]]. Pe de ciù, exìste ‘na stréita relaçión tra-a fórma de ‘na çélola e a seu fonçión: prezénpio, e [[fîe do móscolo]] són pöcasæ alonghîe pe poéi conpî a contraçión, in càngio i [[neoroìn]] possédan ‘na strutûa bén bén ramificâ pe poéi riçéive pe mêzo di dendrîti e informaçioìn che ne vêgnan da tutte e pàrte do còrpo. == Tîpi de çélole == [[File:Celltypes.svg|thumb|Diferénse ciù inportànti tra-a çelola [[procariòtoca|procariòtica]] e quélla [[Eukaryota|eocariòtica]]]]A tabélla de sótta a pórta e prinçipæ diferénse tra-e çélole procariòtiche e quélle eocariòtiche. {| class="wikitable" | || '''Çélola procariòtica''' || '''Çélola eocariòtica''' |- | Òrganîximi tìpichi | [[Bacteria|Batérri]] e [[Archaea|archeobatérri]] | [[Protista|Protìsti]], [[Fungi|fónzi]], [[ciànte]] e [[Animalia|animæ]] |- | Dimenscioìn tìpiche | ~ 1-10 [[μm]] | ~ 10-100 [[µm]] (con ræe eceçioìn, cómme a çélola [[êuvo]] e-i [[neoroìn motoî spinâli]]) |- | Tîpo de [[nùcleo çelolâre]] | nisciùn nùcleo davéi definîo ([[nucleòide]]) | nùcleo seròu da 'na dóggia menbrànn-a |- | [[DNA]] | [[cromozöma]] séncio, çircolâ, de spésso prezénti di [[plasmîdi]] in azónta | cromozömi mùltipli, liniâri, asoçiæ a [[istoìn]] |- |Scìntexi de [[RNA]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] |Acobioæ into [[çitoplàsma]] |Scìntexi de l'RNA into nùcleo e de proteìnn-e into retìn endoplasmàtico rùdego |- |[[Ribozömi]] |50S+30S |60S+40S |- |Strutûe do çitoplàsma |Pöche strutûe |Numerôxe strutûe seræ da menbrànn-e e [[çitoschéletro]] |- |[[Moviménto da çélola]] |[[Fragèlli]] conpòsti da [[fragellìnn-a]] |Fragèlli e [[çégge]] conpòste de [[tubulìnn-a]] |- |[[Mitocóndrio|Mitocóndri]] |Nisciùn |Da un a ciù migiæa (con dötræ eceçioìn) |- |[[Cloroplàsti]] |Nisciùn |Inte [[æghe]] e inte [[ciànte]] |- |[[Miâgia çelolâre]] |Prezénte |Prezénte inte [[ciànte]] e inte dötréi [[Fungi|fónzi]] |- |Òrganizaçión |De sòlito uniçelolâre |Uniçelolâre, a colònie e in òrganîximi pluriçelolâri (contegnénti de çélole specializæ) |- |[[Divixón çelolâre]] |[[Scisión binâia]] |[[Mitôxi|Mitöxi]] (fisción ò [[gemmaçión|butâ]]) e [[meiôxi|meiöxi]] |} == Anatomîa da çélola == <gallery mode="packed" widths="360" heights="360"> File:Localisations02eng.jpg|Localizaçión de despæge zöne da çélola pe mêzo da [[proteìnn-a floörescénte vèrde|proteìnn-a florescénte vèrde]] </gallery> == Fixiologîa da çélola == A çélola, intéiza ségge cómme [[òrganîximo uniçelolâre]] ségge cómme pàrte de ‘n [[òrganîximo pluriçelolâre]], a l'é ‘n òrganizaçioìn dinàmica, outo-regolâ e dotâ de ‘n apægio de scistêmi de [[segnalaçión çelolâre]] (intraçelolâre e estraçelolâre inti pluriçelolâri), adêuviæ pe sostegnî e prinçipæ fonçioìn da mæxima çélola: # l’[[òmeòstaxi]] çelolâre, ö sæ o mantegniménto de condiçioìn neçesäie a-a sopravivénsa do scistêma-òrganîximo drénto ‘n intervàllo de valoî poscìbili; # e fonçioìn dinàmiche da çélola, ö sæ créscio, [[diferençiaçión]], [[divixón çelolâre]], [[mòrte çelolâre]]; # coòrdinaçión co-e âtre çélole pe exeguî e fonçioìn multiçelolâri (di tesciûti, de òrgano mitocondriâle ò scistémiche). Quésta fonçión pe-o sòlito a tîa drénto numerôxi scistêmi speçializæ de segnalaçión, comò-u [[scistêma nervôzo]] e-o [[scistêma endòcrino]] ([[ormoìn]]). == Bibliografîa == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == [[Categorîa:Biologîa]] hcmy3li14mukw263u3s4ilwcolugrlv 0 32024 268865 268735 2026-04-07T14:37:46Z Michæ.152 13747 Coreçioìn segóndo e indicaçioìn do Rico Carlìn 268865 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} L’'''àçido desòsciribonucleico''' ò '''açido''' '''desosciribonucleico''' (de spésso abreviòu in '''DNA''', da l’[[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''DeoxyriboNucleic Acid''<ref>ADN, in sce Treccani.it: [https://share.google/zraA3oqFPOEimQAkR ADN]</ref><ref> ADN in sciô Diçionâio italiàn Tullio De Mauro: [https://share.google/zBTZgRXOvtrMA46Ls ADN] </ref><ref> DNA o ADN inte l'ençiclopedîa Sapere: [https://share.google/f3fuh8V1xwXxRWNA9 DNA o ADN]</ref>) o l’é l’àçido nuclèico ch’o contêgne l’[[informaçión genética]] pe-o svilùppo, l'[[omeostâxi]] e-a reproduçión de tùtti i êsei vivénti conosciûi. O represénta ànche a molécola de bâze pe-o fonçionaménto de 'na minorànsa picìnn-a de [[Virus|vîrus]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/dna|tìtolo=Genetics dictionary - DNA|vìxita=21 ottobre 2023}}</ref> [[File:DNA animation.gif|thumb|Animaçión tridimenscionâ do dóggio élice do DNA]] [[File:DNA Overview it.png|thumb|Representaçión bidimenscionâ do dóggio élice do DNA]] Da-o pónto de vìsta chìmico, o DNA o l’é 'n polìmero orgànico à cadénn-a dóggia e-i seu monòmeri són ciamæ [[nucleotìdi]] (desoscirribonucleotìdi).<ref>Bruce Alberts, Molecular biology of the cell, Sixth edition, Garland Science, Taylor and Francis Group, 2015</ref> I nucleotìdi són formæ da træ componénte fondamentâle: un [[grùppo fosfòu]], un [[sùcou]] ([[desosciriböxio]]) e 'na [[bâze azotâ]], ligâ a-o glucîde co-ìn ligàmme N-glicoxìdico. E bâze azotæ che ìntran inta formaçión di nucleotìdi són quàttro: [[adenìnn-a]], [[timìnn-a]], [[citosìnn-a]] e [[guanìnn-a]] (inte l’RNA l'[[uracîle]] o l’é prezénte in càngio da timìnn-a). A dóggia cadénn-a polinucleotìdica do DNA a l’à 'na strutûa antiparalélla, a spiralizâ e conplementâ, dæto che e bâze azotæ de 'na cadénn-a se acóbbian con l’âtra con di [[lìgammi idrògeno]] segondo o schêma A - T e G - C. A sequénsa di nucleotìdi a constitoìsce o còdixe genético, ch’o vêgne tradûto inti aminoàçidi corispondénti: a sequénsa di aminoàçidi coscîe prodûta a fórma e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]. O proçèsso da [[Traduçión (biologîa)|scìntexi de proteìnn-e]] o l’avêgne pe mêzo da scìntexi de 'na molécola de RNA "intermédia" ([[RNA messaggê]]), ch’a l'é formâ pe conplementarietæ co-e quàttro bâze di nucleotìdi do DNA inte 'n proçèsso dîto [[trascriçión]]. O DNA o no génera sôlo di fiaménti de RNA destinæ a-a traduçión inti aminoàçidi, ma ànche de fiaménti boìn a exegoî ciù fonçioìn biològiche, pe exénpio drénto di [[ribozömi]], dónde l’RNA o l’à 'na fonçión de strutûa. Inti [[Eukaryota|eocariöti]], o DNA o se conplèssa drénto do nùcleo inte de strutûe dîte [[cromozömi]]. Inti âtri òrganîximi sénsa nùcleo o peu êse òrganizòu inti cromozömi ò no, cómme pe exénpio inti [[Bacteria|batéri]] dónde exìste 'na sôla molécola de DNA çircolâ a dóggia cadénn-a. Drénto di cromozömi, e proteìnn-e da cromatìnn-a cómme i [[istoìn]], e [[coexìnn-e]] e-e [[condensìnn-e]] òrganìzzan o DNA e o inghéuggian inte de strutûe ordinæ. Quéste strutûe goìddan l’interaçión tra-o còdixe genético e-e proteìnn-e responsàbile da trascriçión, contriboìndo a-o contròllo da trascriçión génica. Inta [[mitôxi|mitöxi]] avêgne a [[replicaçión do DNA]], pe mêzo da quæ l’informaçión genética a vêgne do tùtto transmìssa tra-e divèrse generaçioìn de [[Çélola|çélole]]. == Stöia == == Strutûa == == Modificaçioìn chìmiche == == Localizaçión do DNA == == Fonçioìn biològiche == == Interaçión con proteìnn-e == == Recombinaçión génica == == Evoluçión do metabolîximo do DNA == == Ûzi do DNA == == Nòtte == <references/> == Vôxe corelæ == *[[Vitta|Vìtta]] *[[Çélola]] *[["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ]] *[[Traduçión (biologîa)]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Biologîa]] kg7zi51wvzq39a75d4xwpuxia1geuuh 0 32025 268861 268750 2026-04-07T13:52:04Z Michæ.152 13747 Coreçión di vèrbi in -ûe (segóndo e indicaçioìn do Rico Carlìn) 268861 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''“dògma” çentrâle da biologîa molecolâ''' o l’é o prinçìpio ch’o descrîve o flùsso de l’[[informaçión genética]] drénto de ‘n scistêma biològico. O l’é de spésso formolòu cómme “o DNA o fà l’RNA, l’RNA o fà e proteìnn-e”, scibén che quésto o no l’é o seu scignificòu originâio. O l’é stæto espòsto pe-a prìmma vòtta da-o [[Francis Crick]] into [[1957]] e dapeu pubricòu into [[1958]]: {{Çitaçión|O dògma çentrâle. Quésto o stabilìsce che, dòppo che “l’informaçión” a l'é pasâ inta [[proteìnn-a]], a no peu ciù sciortîne. Ciù into detàggio, o trasferiménto de informaçión da [[àçido nuclèico]] a àçido nuclèico ò da àçido nuclèico a proteìnn-a o l’é poscìbile, ma o trasferiménto da proteìnn-a a proteìnn-a ò da proteìnn-a a àçido nuclèico o l’é inposcìbile. Quest'informaçión chî a scignìfica 'na preçîza determinaçión de sequénsa, tànto de bâze into àçido nuclèico cómme di rescìdoi di aminoàçidi inta proteìnn-a.}} [[File:Dogma centrale.svg|thumb|Schematizaçión do “dògma” çentrâle da biologîa molecolâ]] O biòlogo o l’à mensonòu tórna inte ‘n papê de ''[[Nature]]'' pubricòu into [[1970]]: “O dògma çentrâle da biologîa molecolâ o tràtta o trasferiménto detagiòu de informaçión sequensiâle rescìdoo pe rescìdoo. O stabilìsce che tâ informaçión a no peu êse trasferîa da-e proteìnn-e inderê ni a proteìnn-e ni a di àçidi nuclèichi.” ‘Na segónda versción do “dògma” çentrâle a l’é comùn ma incorètta: a l’é quélla da vîa senplicìstica DNA/RNA/proteìnn-a, pubricâ da-o [[James Watson]] inta prìmma ediçión de ''A biologîa molecolâ do gêne'' ([[1965]]). A versción de Watson a l’é despægia da quélla de Crick perché o prìmmo o descrîve ‘n proçèsso a dôe fâze (da-o DNA a l’RNA, da l’RNA a-e proteìnn-e) cómme o çéntro do dògma. Méntre dónca o dògma in òrìgine stabilîo da Crick o rèsta vàlido ancheu, no se peu dî o mæximo pe-a versción de Crick. == L’informaçión da sequénsa biològica == I [[biopolìmeri]] che fórman DNA, RNA e-i [[polipeptìdi]] són di eteropolìmeri liniæ e dónca, pe exénpio, ciaschedùn [[monòmero]] o l’é ligòu a-o ciù con doî âtri monòmeri. A sequénsa di seu monòmeri a codìfica in mòddo efiçénte l’informaçión. I trasferiménti de informaçión da ‘na molécola a ‘n’âtra són di pasàggi acuæ e determinìstichi, inti quæ a sequénsa de ‘n biopolìmero a l’é adêuviâ cómme modéllo (''template'') pe-a construçión de ‘n âtro biopolìmero co-îna sequénsa ch’a depénde do tùtto da quélla do biopolìmero originâio. Co-a trascriçión do DNA, vêgne scintetizòu ‘n fiaménto de RNA con bâze azotæ conplementæ e dónca i còdixi do DNA vêgnan trasferîi a-i còdixi de l’RNA in mòddo conplementâ. A codìfica de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] a l’avêgne in grùppi de træ bâze, dîti [[codoìn]]: a tabélla di codoìn standard a vâ pe-i [[Ëse uman|êsei umén]] e pe-i [[Mammalia|mamìferi]], ma âtre fórme de vìtta (i [[Mitocóndrio|mitocóndri]] umén ascì) adêuvian mainêe despæge de [[Traduçión (biologîa)|traduçión]]. == Trasferiménti generâli de l’informaçión da sequénsa biològica == === A replicaçión do DNA === [[File:Crick's 1958 central dogma.svg|thumb|’Na figûa de Francis Crick do 1958 ch’a móstra di trasferiménti de informaçión]] Dæto che gh'é bezéugno da replicaçión do DNA pe fornî o materiâle genético a-a discendélolade cheseségge çélola, tànto [[somàtica]] quànto [[germinâle]], o proçèsso de còpia da DNA a DNA o l’é con tùtta probabilitæ a fâze fondamentâle do trasferiménto de l’informaçión. Un grùppo conplèsso de proteìnn-e ciamòu [[replizöma]] o l’exégue a replicaçión de l’informaçión da-o fiaménto genitô a-o fiaménto fìggio conplementâ. === Trascriçión === [[File:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg]] A trascriçión a l’é o proçèsso co-o quæ l’informaçión contegnûa inte ‘na seçión de DNA a vêgne replicâ inta fórma de ‘n nêuvo fiaménto de [[RNA mesagê]] (mRNA). I enzìmmi che conséntan o proçèsso conpréndan a [[RNA polimerâxi]] e-i [[fatoî de trascriçión]]. Inte [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] o trascrîto primâio o l’é o pre-mRNA, ch’o l’à da êse proçesòu pe fâ anâ avànti a traduçión. O proçesaménto o conprénde l’azónta de ‘n capùsso 5’ e de ‘na côa poli-A a-a cadénn-a do pre-mRNA, ma ànche o [[splicing|''splicing'']] (“zontûa, intrésso”) ch’o vêgne aprêuvo. O [[splicing alternatîvo|''splicing'' alternatîvo]] o l’avêgne quànde gh’é o bezéugno de oumentâ a diverscitæ de proteìnn-e che cheseségge séncio mRNA o peu prodûe. O prodûto de l’intrêgo proçèsso de trascriçión, ch’o coménsa co-a formaçión da cadénn-a do pre-mRNA, o l’é ‘na cadénn-a de mRNA méuio. === Traduçión === {{Véddi ascì|traduçión (biologîa)}} O mRNA méuio o l’é ligòu da-o ribozöma, ch’o permétte a [[Traduçión (biologîa)|traduçión]]. Inte çélole [[procariòtiche]], che no posêdan un conpartiménto nucleâ, o proçèsso de trascriçión e traduçión pêuan êse asoçiæ insémme sénsa ‘na ciæa separaçión. Inte çélole [[Eukaryota|eocariòtiche]], pe cóntra, o scîto de trascriçión, sàiva a dî o [[nùcleo çelolâre]], o l’é pe-o sòlito spartîo da-o scîto de traduçión, sàiva a dî o [[çitoplàsma]], coscì che l’RNA mesagê o dêve êse trasportòu fêua do nùcleo into çitoplàsma, dónde o peu êse ligòu da-i ribozömi. I ribozömi lézan o mRNA pe codoìn de triplétte, pe comùn comensàndo co-ìn AUG ([[adenìnna]], [[uracîle]], [[guanìnn-a]]), ö sæ o codón de coménso da [[metionìnn-a]], sótta a-o scîto de ligàmme do ribozöma. I conplèsci di fatoî de coménso e di fatoî de alongaménto pórtan i RNA de trasferiménto (tRNA) co-i aminoàçidi into conplèsso de ribozöma e mRNA, acobiàndo o codón into mRNA con l’anti-codón in sciô tRNA. Ciaschedùn tRNA o pòrta o rescìdoo de l’apòxito [[aminoàçido]] da azónze a-a cadénn-a polipeptìdica ch’a l’é aprêuvo a êse scintetizâ. Cómme i aminoàçidi vêgnan ligæ inta cadénn-a polipeptìdica in formaçión, a cadénn-a a coménsa a cegâse inta corètta conformaçión (''folding''). A traduçión a finìsce co-ìn codón de stop, ch’o peu êse ‘na triplètta UAA, UGA ò UAG. I mRNA no contêgnan tùtta l’informaçión pe speçificâ a natûa da [[proteìnn-a]] méuia. A cadénn-a do polipeptìde ch’o l’é aprêuvo a formâse, relasciâ da-o ribozöma, pe comùn a domànda di proçesaménti azontîvi prìmma do conpletaménto do prodûto finâ. O corètto proçèsso de dogiatûa o l’é conplèsso e de inportànsa vitâle. Pe-a ciù pàrte de proteìnn-e o domànda de âtre proteìnn-e, i [[chaperöni]], pe controlâ a fórma do prodûto. Pe de ciù, dötræ proteìnn-e tàggian di træti de drénto da-e seu cadénn-e peptìdiche e conzónzan e doæ zìnn-e lìbere che contórnan o béuggio lasciòu: in tâ proçèsso e seçioìn de drénto “scartæ” són ciamæ [[inteìnn-e]]. Âtre proteìnn-e àn da êse spartîe in ciù seçioìn sénsa o ''splicing'', méntre dötræ cadénn-e polipeptìdiche àn bezéugno de êse reticolæ (''cross-linked'') e âtre àn da êse atacæ a di cofatoî cómme l’[[ême]] prìmma de fonçionâ. == Trasferiménti azontîvi de l’informaçión da sequénsa biològica == === Trascriçión revèrsa === [[File:Extended Central Dogma with Enzymes.jpg|thumb|Flùsci insòliti de informaçión marcæ in vèrde]] A trascriçión revèrsa ò retrotrascriçión a l'é o trasferiménto de informaçión da RNA a DNA, sàiva a dî o contrâio da normâle trascriçión. Quésto proçèsso o l’é conosciûo into câxo di [[retrovîrus]], cómme [[HIV]], ma ànche tra-i [[Eukaryota|eocariöti]], into câxo di [[retrotransponsöni]] e da scìntexi di [[telòmeri]]. Se tràtta do proçèsso co-o quæ l’informaçión genética da l’RNA a vêgne trascrîta inte ‘n nêuvo DNA. A famìggia de enzìmmi tiæ drénto a quésto proçèsso a l'é quélla da [[trascritâxi revèrsa]]. === Replicaçión de l’RNA === A replicaçión de l’RNA a l’é o proçèsso co-o quæ ‘n RNA o l’é copiòu inte ‘n âtro. I enzìmmi che còpian l’RNA inte ‘n nêuvo RNA, ciamæ [[RNA polimerâxi RNA-dependénti]], s’atrêuvan inte tànti eocariöti ascì, dónde partéçipan a-o [[scilençiaménto de l’RNA]]. Ànche l’[[editing de l’RNA|''editing'' de l’RNA]], into quæ ‘na sequénsa de RNA a vêgne cangiâ da ‘n conplèsso de proteìnn-e e da ‘n “RNA guìdda”, o poriéiva êse conscideròu cómme ‘n trasferiménto da RNA a RNA. == Ativitæ no corelæ a-o “dògma” çentrâle == O “dògma” çentrâle da biologîa molecolâ o stabilìsce che, dòppo che l’informaçión sequensiâle a l’é pasâ da l’àcido nuclèico a-a proteìnn-a, quésta a no peu corî inderê da-a proteìnn-a a l’àçido nuclèico. A ògni mòddo, dötræ ativitæ molecolæ descovèrte inti ùrtimi ànni mettiéivan a-a prêuva quésto prinçìpio <ref> Runju Zhang et al: Emerging Roles for Noncoding RNAs in Female Sex Steroids and Reproductive Disease </ref>. === E modificaçioìn post-traduçionâli === Dòppo che e sequénse de aminoàçidi inte ‘na proteìnn-a són stæte tradûte da-e cadénn-e de àçidi nuclèichi, pêuan êse modificæ (''edited'') da di enzìmmi apòxiti. In quésto câxo dónca ‘na proteìnn-a a l’infloensiéiva a sequénsa de ‘n’âtra proteìnn-a, ma a no trasferìsce informaçión a l’àçido nuclèico. === A scìntexi de peptìdi no ribozomiâli === Dötræ proteìnn-e vêgnan scintetizæ da-e scintetâxi peptìdiche no ribozomiâli, che pêuan êse conplèssi de grénde proteìnn-e, ciaschedùnn-a speçializâ inta scìntexi de ‘n sôlo tîpo de peptìde. De spésso i peptìdi no ribozomiâli posêdan de strutûe çîcliche e/ò ramificæ e pêuan contegnî aminoàçidi non-proteinogénichi, distinguéndose pe quéste dôe raxoìn da-e proteìnn-e scintetizæ da ribozömi. Un exénpio de peptìdi no ribozomiâli són dötréi antibiòtichi. === E inteìnn-e === ‘N’inteìnn-a a l’é ‘n træto de drénto “intrûzo” de ‘na proteìnn-a ch’o peu tagiâse vîa da-a cadénn-a de aminoàçidi, cómme quésti emérzan da-o ribozöma: e porçioìn restànti se conzónzan tórna co-ìn ligàmme peptìdico, de mainêa che l’inparcatûa da proteìnn-a prinçipâ a no derûe. In quésto câxo dónca ‘na proteìnn-a a càngia a seu sequénsa primâia respètto a-a sequénsa originaiaménte codificâ da-o DNA de ‘n gêne. A ciù pàrte de inteìnn-e a contêgne pöi ‘n domìnio pe ‘n endonuleâxi de ''homing'' ò domìnio HEG, ch’o peu atrovâ ‘na còpia do gêne genitô ch’o no conprénde a sequénsa nucleotìdica de l’inteìnn-a. A contàtto co-a còpia sénsa inteìnn-a, o domìnio HEG o coménsa o mecanîximo de [[reparaçión de rotûe a dóggio fiaménto do DNA]]. Tâ proçèsso o pòrta a sequénsa de l’inteìnn-a a êse copiâ da-o gêne primâio de òrìgine a-o gêne sénsa inteìnn-a. Quésto câxo o l’é ‘n exénpio de proteìnn-a ch’a modìfica drîto a sequénsa do DNA e ch’a l’ouménta pe de ciù a propagaçión ereditâia da sequénsa. === Prioìn === I [[prioìn]] són de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] con sequénse particolæ de aminoàçidi e con de conformaçioìn particolæ. Quéste proteìnn-e se propàgan inte çélole òspite e indûan di càngi conformaçionâli inte âtre molécole protèiche co-a mæxima sequénsa de aminoàçidi ma co-îna conformaçión despægia. L’é ciæo chò-u cangiaménto da conformaçión fonçionâle de proteìnn-e o peu êse danôzo pe l’òrganîximo. Dòppo chi-â proteìnn-a a l’é stæta “trans-conformâ” inta dogiatûa do prión a càngia a seu fonçión: a seu vòtta a peu transmétte l'informaçión inte nêuve çélole e riconfiguâ de molécole ciù fonçionâli de quélla sequénsa inta fórma alternatîva do prión. Inte dötréi tîpi de prioìn inti [[Fungi|fónzi]] quésto cangiaménto o l’é contìnoo e drîto. O flùsso de l’informaçión o l’é da proteìnn-a a proteìnn-a. Dötréi sciensiæ cómme [[Alain E. Bussard]] e [[Eugene Koonin]] àn sostegnûo che l’ereditæ prión-mediâ a franziéiva o dògma çentrâle da biologîa molecolâ. A ògni mòddo, [[Rosalind Ridley]], inta ''Patologîa molecolâ di prioìn'' ([[2001]]), a l’à scrîto che “l’ipòtexi di prioìn a no l’é erética pe-o dògma çentrâle da biologîa molecolâ - che l’informaçión neçesâia pe prodûe e proteìnn-e a l’é codificâ inta sequénsa de nucleotìdi de l’àçido nuclèico - dæto ch’a no sostêgne che e proteìnn-e se réplican. Ciufîto, a sostêgne che gh’é ‘na vivàgna de informaçión inte molécole protèiche ch’a contriboìsce a-a seu fonçión biològica e che quésta informaçión a peu êse transmìssa a de âtre molécole”. == L’ûzo da pòula “dògma” == Inta seu outobiografîa, [[Che màtta reçérca|''Che màtta reçérca'']], Crick o l’à scrîto in sciâ seu çèrnia da pòula "[[dògma]]" e de quarchedùn di problêmi ch’a gh’à caxonòu: {{Çitaçión|Ò ciamòu sta idêa o dògma çentrâle pe dôe raxoìn, mi créddo. Àiva za adêuviòu a séncia pòula [[ipòtexi]] inta [[ipòtexi de sequénsa]] e pe de ciù mi voriéiva sugerî che quésto nêuvo asónto o fîse ciù çentrâle e ciù de cónto… Cómm’o s’é vìsto, l’ûzo da pòula dògma o l’a caxonòu squæxi ciù sciugâte de quànte ne vàise a spéiza. Tànti ànni ciù tàrdi [[Jacques Monod]] o m’à segnalòu che mi no pàiva acapî l’ûzo corètto da pòula dògma, sàiva a dî ‘na credénsa ch’a no peu êse mìssa in dùbbio. Mi l’àiva inpréiza inte ‘n quàrche mòddo confûzo ma, dæto che pensâva che tùtte e credénse religiôze fîsan sénsa fondaménto, ò adêuviòu a pòula inta mainêa che mi pensâva pe mi mæximo, no cómm’a pénsa a ciù pàrte do móndo, e l’ò sôlo che apricâ a ‘n’ipòtexi grandiôza che, bén che poscìbile, a l’àiva pöco supòrto sperimentâle drîto.}} In mòddo scìmile, [[Horace Freeland Judson]] o repòrta in ''L’eutén giórno da creaçión'': {{Çitaçión|Mi credéiva che ‘n dògma o fîse ‘n’idêa pe-a quæ no ghe fîse nisciùnn-a evidénsa raxonâ. O acapî?!” E Crick o l’à tiòu ‘n crîo de contentéssa. “Se capìsce che mi no savéiva cöse voésse dî dògma. E aviéiva posciûo âtretanto avéilo ciamòu a “Ipòtexi Çentrâle”, òpû - eî capîo. Ch’o l’é quéllo che mi voèiva dî. Dògma o l’êa sôlo che ‘na frâze acativànte.}} == Paragón co-a bârêa de Weismann == [[File:Weismann's Germ Plasm.svg|thumb|Inta teorîa do [[plàmsa germinâle]] de [[August Weismann]], o materiâle ereditâio, o plàsma germinâle, o l’é seròu inte [[gònadi]]. E çélole somàtiche, sàiva a dî quélle do còrpo, se desvilùppan tórna inte ciaschedùnn-a generaçión da-o plàsma germinâle. Cheseségge cösa ch’a pòsse acapitâ a quéste çélole a no interéssa a generaçión ch’a vêgne.]] A [[bârêa de Weismann]], propòsta da [[August Weismann]] into [[1892]], a distìngoe e lìnie de çélole germinâli “inmortæ”, o [[plàsma germinâle]], ch’o prodûe i gaméti, e-e [[çelóle somàtiche|çélole somàtiche]] “sagrificàbili”. L’informaçión ereditâia a l’avànsa sôlo da-e çélole da lìnia germinâle a-e çélole somàtiche, ö sæ e mutaçioìn somàtiche no vêgnan ereditæ. Quésta teorîa, prìmma da descovèrta do ròllo ò da strutûa do DNA, a no predîxe o dògma çentrâle, ma a l’antìçipa a seu vixón da vìtta bazâ in sciô gêne, ben che in tèrmini no molecolæ. == Pàgine corelæ == * [[Vitta|Vìtta]] * [[Çélola]] * [[DNA]] * [[Traduçión (biologîa)]] == Nòtte == <references/> [[Categorîa:Biologîa]] 8rv822qhvtkm9ebln6zaw8yc6fkn94d 0 32675 268860 268737 2026-04-07T13:50:54Z Michæ.152 13747 Coreçión di vèrbi in -ûe (segóndo e indicaçioìn do Rico Carlìn) 268860 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} O '''càncou''' ò '''càncao''' o l’é ‘na [[neoplaxîa]] malìgna, sàiva a dî ‘na nêuva formaçión de [[Çélola|çélole]] ch’a se prodûe inte ‘n [[tesciûo]] e ch’a crésce ciù o mêno spedîa, con l’oumentâ e con l’invàdde i tesciûi vexìn e l’òrgano dónd’a s’é desvilupâ, co-o transmettise ascì lontàn a âtri òrgani e tesciûi pe mêzo de metàstaxi<ref>Treccani, Thesaurus (2018): [https://www.treccani.it/vocabolario/cancro/ Cancro]</ref>. [[File:BreastCancer.jpg|thumb|[[Càncou do sén]], con l’aspêto tìpico ch’o l’asoméggia a ‘na [[gritta]] e ch’o dà o nómme a-a moutîa|centro]] A paròlla càncou a vêgne da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''cancer'' “[[grìtta]]”, in sciô càlco do [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]] ''καρκίνος'' da-o mæximo scignificòu. Con tùtta probabilitæ, a raxón de l’asoçiaçión a l’é da çercâ inte l’aspêto tìpico de dötréi càncai do sén, dónde de ötte o tumô o l’é contornòu da-e vénn-e distéize, e-o l’aregordâva dónca a-i mêghi antîghi l’animâ. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ippòcrate de Cos]] (460-377 a.C.), conscideròu o poæ da [[Mëxinn-a|mêxìnn-a]] [[ocidentâle]], o dêuvia e paròlle καρκίνος (càncou) καρκίνωμα (carcinöma) con ciæa referènsa a ste moutîe. Inti seu tèsti, arecugéiti into [[Corpus Hippocraticum]], se mensónn-a o tèrmine ὄγκος (tumô) ascì, ma sénsa ‘na dirètta asoçiaçión co-o càncou. Sêi sécoli dòppo Ippòcrate, o seu comentatô e amiratô, [[Galén de Pèrgamo]] (120-200 d.C.), o dà ‘n quàddro clìnico detagiòu do càncou e-o n’infórma da raxón do nómme<ref>Quaest. Med. L 405: “''Cös'o l'é o καρκίνωμα? Un tumô malìgno e indurîo, sénsa ùlçera ò con ùlçera. O carcinöma o pìggia o nómme da l’animâ da grìtta. O no se peu defæti cuâ''” </ref><ref>Gal. Glauc. II 12: “''[...] e d’in scî tetìn sén émmo sovénte vìsto quarcösa de scìmile pe aparénsa e fórma a l'animâ da grìtta, da dónde o pìggia o nómme pe-a somegiànsa; cómme defæti inte quéllo animâ e sànpe són spartîe in scê tùtte dôe e pàrte do còrpo, coscì inte sta moutîa e vénn-e distéize da cresciànsa innaturâle fórman quarcösa ch’o l’asoméggia a-a grìtta''”</ref>. L’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] a definìsce o càncou cómme ‘n làrgo grùppo de moutîe che pêuan partî inte squæxi tùtti i òrgani ò tesciûi do còrpo quànde de çélole anormâle créscian inte ‘na mainêa incontrolâ, vàn de là di seu confìn comùn pe invàdde de pàrte vexìn do còrpo e/o spantegâse a di âtri òrgani<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/health-topics/cancer#tab=tab_1 Cancer]</ref>. A ciù pàrte de definiçioìn de càncou a vêgne de l’[[Institûto Naçionâle do Càncou]] (NCI), segóndo o quæ “o càncou o l’é ‘na moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo<ref>American Association for Cancer Research, Brown et al.: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10618731/ Updating the definition of cancer]</ref>. I [[ségni distintìvi do càncou]] (''cancer hallmarks'') identificæ da Douglas Hanahan e Robert Weinberg són quélle caraterìstiche che delìnian e çélole di tumoî malìgni rispètto a quélle sànn-e: # No àn bezéugno de sponción da fêua pe mantegnî a seu cresciànsa # No són senscìbili a-i segnæ inibitoî che in condiçiòin normâli contegniéivan a seu cresciànsa # Són rexisténti a-a mòrte çelolâre programâ (apoptôxi) # Se pêuan divìdde a l'infinîo # Spóncian a cresciànsa de vâxi do sàngoe pe portâ l'alêvo a-i tumoî # Invàddan i tesciûi vexìn e se spàntegan a scîti lontàn # cangiaménto de vîe metabòliche # evaxón do scistêma inmunitâio A quésti ségni s'azónze dôe condiçioìn abilitànti: * instabilitæ do patrimònio genético * insciamaçión == Difuxón inta popolaçión == === Into móndo === In pónto de [[epidemiologîa]], o càncou o l’é un di ciù gréndi problêmi soçiâli, sanitâi e econòmichi do [[XXI secolo|XXI sécolo]], dæto ch’o l’é a caxón do 16,8% de mòrte e do 22,8% de mòrte da moutîe no trasmiscìbili (NCDs). Segóndo e stìmme de l’[[Agençîa Internaçionâle pe-a Riçèrca in sciô Càncou]] (IARC), gh’é stæto squæxi 20 mioìn de nêuvi câxi de càncou inte l’ànno do [[2022]] con 9,7 mioìn de mòrte pe càncou<ref>American Cancer Society, Bray et al.: [https://acsjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3322/caac.21834 Global cancer statistics 2022]</ref>. E fórme prinçipâli de càncou pe inçidénsa into 2022 són stæte quello do [[pormón]] (12,4% de tùtti i nêuvi câxi), do [[sén]] (11,6%), do [[cölon-foieu]] (9,6%), da [[pròstata]] (7,3%) e do [[stéumago]] (4,9%). <gallery widths="250" heights="250"> Immagine:Most common cancers - male, by occurrence.png|Inçidénsa de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008) Immagine:Most common cancers - female, by occurrence.png|Inçidénsa de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008) </gallery> O càncou do pormón o l’é stæto a caxón prinçipâle de mòrte pe càncou (18,7% do totâle) e ghe vêgne aprêuvo quéllo do cölon-foieu (9,3%), do [[figæto]] (7,8%), do sén (6,9%) e do stéumago (6,8%). <gallery widths="250" heights="250"> Immagine:Most common cancers - male, by mortality.png|Mortalitæ de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008) Immagine:Most common cancers - female, by mortality.png|Mortalitæ de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008) </gallery> Gh’é de diferénse de sèsso inte l’inçidénsa e inta mortalitæ, dæto che pe-e dònne o càncou ciù de sovénte diagnosticòu e ch’o pòrta de ciù a-a mòrte o l’é quéllo do sén, méntre pe-i òmmi o l’é quéllo do pormón<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/news/item/01-02-2024-global-cancer-burden-growing--amidst-mounting-need-for-services Global cancer burden growing, amidst mounting need for services]</ref>. === In Itàlia === Segóndo l’[[Asoçiaçión Italiànn-a pe-a Riçèrca in sciô Càncou]] (AIRC), in [[Italia|Itàlia]] e stìmme cóntan inte l’ànno do [[2024]] ciù o mêno 390.000 nêuvi câxi de tumô diagnosticæ, di quæ 214.000 tra-i òmmi e 175.000 tra-e dònne. Into 2024, lasciòu i carciömi da pèlle no melanömi, i tumoî ciù frequénti són stæti quélli do sén, do cölon e do foieu, do pormón, da pròstata e da vescîga. Quànte a inçidénsa, inti màscci o tumô ciù frequénte pe nêuvi câxi l’é stæto quéllo da pròstata (19%), con aprêuvo quéllo do pormón (14,9%), do cölon e do foieu (12,8%), da vescîga (11,8%). Inte dònne in càngio o ciù comùn o l’é stæto quéllo do sén (30,3%), con aprêuvo quéllo do cölon e do foieu (12,1%), do pormón (7,4%) e do còrpo de l’ùtero (4,9%)<ref>AIRC: [https://www.airc.it/cancro/informazioni-tumori/cose-il-cancro/numeri-del-cancro Le statistiche del cancro]</ref>. === Fatoî de réizego e prevençión === Segóndo l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS), l’ûzo de [[tabàcco]], o consumâ [[àlcol]], ùnn-a diêta gràmma, a mancànsa de ativitæ fìxica e l’inquinaménto de l’âia són di fatoî de réizego pe-o càncou e âtre moutîe no trasmiscìbili. Dötræ infeçioìn cròniche ascì són di fatoî de réizego pe-o càncou, in particolâ inti pàixi a bàsso e médio rédito. Ciù o mêno o 13% di càncai diagnosticæ into 2018 into móndo êan ligæ a infeçioìn carcinogéniche, cómme Helicobacter pylori, o papillomavirus umàn (HPV), o vîrus de l’epatìte B (HBV), o vîrus de l’epatìte C (HCV) e-o vîrus de Epstein-Barr (EBV). I vîrus de l’epatìte B e C ouméntan defæti o réizego de càncou do figæto, méntre dötréi tîpi de HPV o réizego de càncou do còllo de l’ùtero. L’infeçión de HIV pe de ciù a l’ouménta o réizego de desvilupâ o càncou do còllo de l'ùtero de sêi òtte e acréscian asæ o réizego de desvilupâ di âtri càncai cómme o sarcöma de Kaposi. Tra-o 30% e-o 50% di càncai pêuan a-o moménto êse prevegnûi co-o schivâ i fatoî de réizego e con l’apricâ e strategîe de prevençión bazæ d’in sce l’evidénsa. A “crôxe” do càncou a peu êse aleiâ ànche co-a rilevaçión tenpöia da moutîa e co-o trataménto e-a cûa adatæ pe-i paçiénti chi-â desvilùppan. Defæti tànti càncai àn ùnn-a bónn-a poscibilitæ de êse cuæ se diagnosticæ de fìcco e bén tratæ<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer Cancer]</ref>. [[File:Global deaths from cancers attributable to risk factors in 2019 by sex and SDI.jpg|thumb|Mòrte into móndo pe càncou ch'o se peu atriboî a fatoî de réizego into 2019 pe sèsso e [[ìndice de svilùppo umàn]] (SDI)|centro]] == Caxoìn == No gh’é squæxi mâi, fêua che inte pöche fórme ereditâie, ‘na sôla caxón ch’a peu spiegâ percöse ‘n tumô o spónta<ref>AIRC: [https://www.airc.it/cancro/informazioni-tumori/cose-il-cancro/cause-del-cancro Le cause del cancro]</ref>. Se pàrla dónca de ‘n proçèsso multifatoriâle co-îna [[eçiologîa]] conplèssa, za che a-o seu svilùppo pìggian pàrte tànti fatoî despægi. Dötréi de quésti no se pêuan cangiâ, cómme i [[gêni]] ereditæ da-i genitoî ò l’etæ, méntre in sce di âtri se peu intervegnî pe redûe o réizego de desvilupâ a moutîa. === Etæ === A vegiàia o l’é o fatô de réizego ciù inportànte pe-o càncou: a ciù pàrte di tumoî, defæti, a se desvilùppa inta tèrsa etæ. L’é ànche pe-o montâ de l’etæ média da popolaçión che inte l’ùrtimo sécolo o nùmeo de persónn-e che àn desvilupòu ‘n tumô o l’é cresciûo. A tùtte e mainêe, fórme despægie de càncou pêuan sciortî, con frequénsa variàbile, a tùtte e etæ<ref> AIRC: [https://www.airc.it/cancro/informazioni-tumori/cose-il-cancro/cause-del-cancro Le cause del cancro]</ref>. ===Fatoî ereditâi e genétichi=== Inta ciù pàrte di câxi, in pónto de tumoî, no se pàrla de ereditarietæ, benscì de familiaritæ, scicóme pe mêzo di gêni no se transmétts a moutîa ma sôlo che ‘na magiô predispoxiçión a desvilupâla. Dónca se peu ereditâ in gêne muòu ch’o fa vegnî sôviatùtto di tîpi de [[Çélola|çélole]] ciù portæ a-a moutîa, ma pe comùn gh’é bezéugno che s’azónze di âtri fatoî. L’oportonitæ de sottopónnise a ‘n test genético a dêve êse çernegiâ segóndo o quàddro de famìggia (quæ e quànti tîpi de tumô se són verificæ, se do mæximo tîpo, se in etæ tenpöia, se into mæximo ràmmo da famìggia e coscì vîa). Pe exénpio, o mêgo de referénsa o peu consciderâ de exegoî ‘n test pe controlâ a presénsa de mutaçioìn di gêni [[BRCA]], che predispónn-an a-o tumô do sén, da oæa, da pròstata. Un rezultòu poxitîvo a-o test o peu consegiâ, sénpre insémme a-o mêgo, de comensâ i contròlli de screening pe-o tumô do sén prìmma do ténpo e conpî i eventuâli percórsi de terapîa ciù adatæ a-o câxo. Into câxo de éxito negatîvo, no l’é da esclùdde che ‘na persónn-a a peu in tùtti i câxi amoutîse de ‘n tumô de tîpo izolòu e no familiâre. Dónca ‘n éxito aseguànte o no dêve portâ a dâ mêno a ménte a ‘na vìtta sànn-a e a-i contròlli prescrîti. A-a mæxima minêa, dêvan sottopónnise a contròlli ciù frequénti i portatoî de [[polipôxi adenomatôza familiâre]], dæto che l’é ciù fàçile che desvilùppan di tumoî de l’intestìn. [[File:BRCA1 and BRCA2 mutations and absolute cancer risk.jpg|thumb|E mutaçioìn de BRCA1 e BRCA2 e-o réizego asolûto de càncou. BRCA (Antìgeni Corelæ a-o Càncou do Sén) són doî [[gêni oncosopresoî]] e-e mutaçioìn che i asmòrtan predispónn-an a persónn-a a desvilupâ o tumô|centro]] ===Stîlo de vìtta=== I àndi da vìtta di tùtti i giórni pêuan oumentâ a probabilitæ de desvilupâ o càncou cómme fatoî de réizego. Gh’é defæti ‘na ciæa evidénsa che i fatoî do stîlo de vìtta influénzan o réizego de càncou<ref>Institute of Medicine (US) and National Research Council (US) National Cancer Policy Board: Cancer Prevention and Early Detection ([https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223925/ Lifestyle Behaviors Contributing to the Burden of Cancer])</ref>. ==== Tabàcco ==== L’ûzo de [[tabàcco]] asoçiòu pe prìmma cösa a-o fùmme de çigarétta, o l’é a magiô caxón de mortalitæ càncou ch’a se peu prevegnî, responsàbile de un tèrso pöcasæ de tùtte e mòrte da càncou<ref>Warren, Cummings: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23714547/ Tobacco and lung cancer: risks, trends, and outcomes in patients with cancer]</ref>. L’ûzo de tabàcco o l’é de lóngo ‘n fatô de réizego a-o de fêua da fórma de consùmmo, scibén che pe comùn o mòddo ciù frequénte de dêuviâlo l’é o fumâ, sôviatùtto cómme çigarétta, ma de ötte co-a pìppa ascì. A ògni mòddo, o tabàcco o l’é ‘n fatô de réizego ànche quànde o l’é consumòu cómme prodûti ''smokless'' (sénsa fùmme), sàiva a dî tabàcco a naixâ, a cicâ, inti formæ do tîpo [[snus]] (tabàcco ch’o vêgne mìsso e tegnûo inta bócca, tra-o lèrfo de sôvia e-a zenzîa) ò [[paan]] (preparaçión tìpica de l’Àzia do Merdión a bâze de féugge de Betel, nôxe de Areca, tabàcco, câsìnn-a). [[Immaggine:Smoking-and-lung-cancer-mortality-US-only_3048.png|thumb|O fùmme de çigarétta e-a mortalitæ do càncou do pormón (USA)|centro]] ==== Àlcol ==== L'àlcol, ö sæ l'[[etanölo]] ch'o s'atrêuva inte dötréi beviàggi comùn cómme [[Bïra|bîra]], [[Vin|vìn]] e [[licoî]], o l'é stæto clasificòu da l'IARC cómme carcinògeno de grùppo 1 a caxón da sufiçiénte evidénsa ch'o pròvoche o càncou sôviatùtto de [[bócca]], [[gôa]], [[göscio]], [[canoêzo]] e [[figæto]]<ref>Nationa Cancer Institute: [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/alcohol/alcohol-fact-sheet Alcohol and Cancer Risk]</ref>. Scibén chò-u réizego de desvilupâ o càncou o l'ouménta quànte ciù àlcol se consùmma, l'OMS a l'à mìsso in ciæo che no gh'é 'n livéllo segûo pe l'ûzo de àlcol. No gh'é defæti 'na quantitæ no peigôza pe-o consùmmo de àlcol ch'a no l'inçidde in sciâ salûte e quæseségge beviàggio ch'o o contêgne, a-o de fêua de prêxo e qualitæ, o pónn-e 'n réizego de desvilupâ o càncou<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/europe/news/item/04-01-2023-no-level-of-alcohol-consumption-is-safe-for-our-health No level of alcohol consumption is safe for our health]</ref>. Pe de ciù, e persónn-e che consùmman insémme tabàcco e àlcol àn un réizego asæ ciù èrto de desvilupâ dötréi càncai. Pe-i càncai da bócca e da gôa, defæti, o réizego pe l'ûzo de dôe sostànse into mæximo ténpo o l'é sinèrgico ò moltiplicatîvo, sàiva a dî bén bén magiô da séncia adiçión di doî réizeghi separæ. L'é stæto propòsto ciù mecanîximi pe spiegâ cómme l'àlcol o poriéiva oumentâ o réizego de càncou: * metabolîximo de l'etanölo inte [[acetaldéide]], ch'a l'é 'na sostànsa téuscega e 'n probàbile carcinògeno umàn, dæto ch'a peu danezâ o [[DNA]] e-e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] * produçión de spéçie reatîve de l'[[Oscigeno|òscìgeno]], che pêuan goastâ DNA, proteìnn-e e gràsci con l'òscidaçión * conprométte l'abilitæ do còrpo de ronpî e sciorbî nutriénti despægi che pêuan ridûe o réizego de càncou, cómme tànte [[vitamìnn-e]] * caxonâ a distensción di vâxi do sàngoe inta bócca e inta gôa e fâ vegnî ciù fàçile o sciorbî de sostànse danôze, cómme quélle contegnûe into fùmme de çigarétta * oumentâ i livélli de [[estrògeni]] into sàngoe e portâ a-o càncou do sén * influenzâ in mòddo negatîvo o metabolîximo de l'1-carbònio e-o sciorbî do folâto, portàndo a-o dànno do DNA ==== Alimentaçión ==== ==== Sôviapéizo e òbexitæ ==== ==== Sedentarietæ ==== ==== Sô e ràggi ôtraviolétti ==== Scibén che i ràggi do [[sô]] són fondamentâli pe-a scìntexi da [[vitamìnn-a D]], 'n'espoxiçión ezagerâ a-i [[ràggi ôtraviolétti]] a l'é asoçiâ a-i càncai da pèlle. L'espoxiçión crònica a-i ràggi UV, tànto do sô cómme di letìn abronzànti, a peu caxonâ o melanöma da pèlle, o carcinöma a çélole a scàggie (SCC) e-o carcinöma a çélole da bâze (BCC)<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ultraviolet-radiation Ultraviolet radiation]</ref>. I ràggi ôtraviolétti, in particolâ i ràggi UV-B (300-320 nm) són defæti responsàbili da fötocarcinogénexi, dónde o dànno do DNA indûto da-i ràggi o pâ o magiô fatô d'inàndio<ref>Beani: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26263704/ <nowiki>[Ultraviolet A-induced DNA damage: role in skin cancer]</nowiki>]</ref>. A [[Cheratôxi solare|cheratôxi solâre]] a l'é 'na lexón comùn tra-e persónn-e da pèlle ciæa, consciderâ 'n precorsô öcaxonâle do carcinöma a çélole a scàggie, dæto ch'a l'à o potençiâle de progredî e trasformâse into càncou da pèlle no-melanöma (NMSC)<ref>Acta DV, Guorgis et al.:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9128984/ Actinic Keratosis Diagnosis and Increased Risk of Developing Skin Cancer: A 10-year Cohort Study of 17,651 Patients in Sweden]</ref>. === Fatoî anbientâli === E alteraçioìn di gêni che càngian e fonçión da çélola e che són a-a bâze do càncou pêuan vegnî da despægie espoxiçioìn anbientâli che danézzan o [[DNA]]. Dötréi fatoî ghe són in natûa, cómme di [[minerâli]] e di [[agénti infetîvi]], âtri són di prodûti che ghe pêuan êse ciù espòsti de categorîe de lavoratoî, âtri ancón són di [[agénti fîxichi|agénti fìxichi]] cómme e [[radiaçioìn ionizànti]]. ==== Inquinaménto de l'âia ==== [[File:ILVA - Unità produttiva di Taranto - Italy - 25 Dec. 2007.jpg|thumb|A lavoraçión a câdo inte l'indùstria de l'âsâ de Taranto a l'é stæta conosciûa cómme caxón do dramàtico ouménto de l'inçidénsa de fórme despægie de càncou inta popolaçión do pòsto.|centro]] ==== Agénti chìmichi ==== [[File:Carcinoma asbestos body lung.jpg|thumb|Còrpo de amiànto inte 'n vedrìn çitològico (strìscio da 'n carcinöma de pormón, dónde se védde de çélole tumorâli).|centro]] ==== Agénti fìxichi ==== [[File:Las chicas del radio pintando.jpg|thumb|E fìgge do ràdio (''radium girls'') êan de operâie inti Stâti Unîi di ànni '20 che àn contræto di tumoî de l'òsso, sarcömi e nécroxi da mascèlla dòppo avéi ingerîo a vernîxe radioatîva a-o ràdio, dêuviâ pe dipìnze i quadrànti di relêui.|centro]] ==== Agénti infetîvi ==== [[File:Papillomavirus capsid.png|thumb|O papillöma vîrus, agénte infetîvo corelòu a-o svilùppo sôviatùtto do càncou do còllo de l'ùtero.|centro]] == Orìgine e svilùppo da moutîa == === Cancerogénexi === In pónto de [[patogênexi|patogénexi]], l’orìgine e-o svilùppo do càncou (cancerogénexi) o l’é ‘n proçèsso multi-fâze ch’o l’interèssa evénti molecolâri e çelolâri a livéllo tànto genético cómme epigenético, guidòu da l’interaçión de fatoî anbientâli, genétichi e metabòlichi. Sénsa tegnî cónto da speçìfica sequénsa di cangiaménti genétichi ò epigenétichi interessæ, quésto proçèsso o l’é pe-o sòlito spartîo inte tréi moménti, ö sæ inàndio, promoçión, progresción. ==== Inàndio ==== L’inàndio o l’intravêgne quànde de mutaçioìn ò di cangiaménti epigenétichi s’amùggian e-a [[çélola]] a guâgna ‘n avantàggio de cresciànsa ò de sorvevivénsa sôvia i âtri tesciûi. Quésti cangiaménti conséntan a-a çélola inandiâ de crésce ciù spedîa ò scapâ da-i normâli mecanîximi de regolaçión, ponéndo coscì e bâze pe-o svilùppo do tumô. Quésta mutaçión a peu êse ereditâia o pigiâ. In particolâ, l’inàndio o l’é ‘na fâze reverscìbile ch’a peu êse corezûa co-o levâ l’inandiatô e quésto o l’é fondamentâle pe-i intervénti de profilàsci e de terapîa. Con l’espoxiçión a fatoî chìmichi, fìxichi e biològichi, ‘na çélola a peu patî di càngi genétichi ireverscìbili, che evòlvan potençialménte inte ‘n clón neoplàstico. L’inàndio do càncou o tócca di fatoî crìtichi cómme dànno do [[DNA]], mutaçioìn genétiche e insciamaçión. ==== Promoçión e progresción ==== A promoçión a l’interèssa l’espansción de çélole inandiæ inte ‘n tumô ch’o se peu identificâ, in càngio a progresción a conpórta l’amùggio de nêuvi cangiaménti genétichi che ouméntan l’agrescivitæ do tumô. A progresción a peu ànche inclùdde o svilùppo de capaçitæ metastàtiche, che perméttan a-o tumô de spantegâse a di scîti lontàn into còrpo. A promoçión a l’é o moménto do svilùppo do càncou dónde e çélole cangiæ ò danezæ, che són scapæ a l’[[apoptôxi]], vêgnan inmortâli e amùggian de mutaçioìn che agiùttan a proliferaçión e-a sorvevivénsa da ‘na séncia çélola besâva. Scibén che són ancón conscideræ [[pre-malìgne]] e reverscìbili, a cresciànsa e-a sorvevivénsa sostegnûa de quéste çélole trasformæ vêgnan stimolæ, portàndo in sciâ fìn a formâ ‘n tumô distingoìbile<ref>Koya, Ibrahim: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK604463/ Carcinogenesis] </ref>. === Oncogêni e oncosopresoî === Tùtti i càncai àn de mutaçioìn inti [[oncogêni]], ö sæ a versción cangiâ di proto-oncogêni, 'na clàsse de [[gêni]] interesæ inta normâle divixón e cresciànsa da [[çélola]] che pêuan êse corpîi da mutaçioìn rovinôze. Un oncogêne o se fórma defæti quànde 'n proto-oncogêne o vêgne cangiòu arêo e se prodûe de quantitæ stramezuæ de seu còpie ò o seu livéllo de ativitæ o l'oumenta sôvia o normâle. De conseguénsa, se pèrde o contròllo da cresciànsa aprêuvo a-e magàgne inti diferénti scistémi de regolaçión: vêgne dónca cangiòu a mainêa de conportâse da çélola e-a moltiplicaçión de çélole do càncou, che in sciâ fìn invàddan i tesciûi normâli e-i òrgani scìn a spantegâ a moutîa pe-o còrpo. L'é stæto supòsto ascì chò-u svilùppo do càncou o conprénde a seleçión de çélole con magiô capacitæ de proliferaçión, sorvevivénsa, invaxón e metàstaxi. Pe cóntra, i [[oncosopresoî]] són di gêni che régolan a divixón da çélola e l'apoptôxi in condiçioìn normâli. I oncosopresoî disregolæ pêuan portâ a-a cresciànsa incontrolâ de çélole e potençialménte caxonâ o càncou. Méntre i oncogêni quànde vêgnan cangiæ àn un goâgno de fonçión, i oncosopresoî àn ùnn-a pèrdia de fonçión e tùtte dôe contriboìscian a-o svilùppo do càncou. Defæti tànto i oncogêni cómme i oncosopresoî desquinternæ caxónn-an ùnn-a trasmisción de segnâ sbardelâ into càncou, ch'o pòrta a moltiplicaçión sfrenâ da çélola, metàstaxi, pèrdia de l'apoptôxi e angiogénexi<ref>MedComm, Dakal et al.:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11141506/ Oncogenes and tumor suppressor genes: functions and roles in cancers]</ref>. === Metàstaxi === Ùnn-a metàstaxi a l'é a difuxón de çélole do càncou da-o pòsto dónde se són formæ a-o prinçìpio a 'n'âtra pàrte do còrpo<ref>National Cancer Institute:[https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis Metastasis]</ref>. Tra-i ségni distintîvi do càncou (''cancer hallmarks'') descrìtti da Hanahan and Weinberg, o sôlo fatô ch'o distìngoe o càncou da 'n séncio [[tumô]] o l'é l'invaxón a-o mànco de 'na çélola da-a bùgna primâia tramêzo a-a menbrànn-a da bâze, scibén che l'invaxón a l'é neçesâia ma no sufiçiénte pe desvilupâ de metàstaxi<ref>Wlech, Hurst:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6571042/ Defining the Hallmarks of Metastasis]</ref>. Defæti, inta cresciànsa descadenâ da carcinogénexi, dötræ célole goâgnan di caràteri metastàtichi, che spiégan ciù do 90% da mortalitæ corelâ a-o càncou. Inta formaçión de metàstaxi l'é interesòu 'na chéita conplicâ de proçèsci ch'a tîa drénto, pe exénpio, invaxón, intrâ inti vâxi, giâ into sàngoe, sciortîa da-i vâxi e colonizaçión. L'òrgano dónde e çélole do càncou pêuan fâ de metàstaxi o no l'é cazoâle ma a difuxón a l'avêgne segóndo 'n fenòmeno dîto [[òrganotropîximo]]. Pe exénpio, i càncai da pròstata tîan a colonizâ l'òsso, i melanömi uveâli tipicaménte ricàzzan d'in sciô figæto e o càncou do sén de sototîpi despægi preferìscian di òrgani distìnti pe fâ metastàxi cómme òsso, figæto, çervèllo e pormón<ref> Molecular Biomedicine; Dai, Xi, Li:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11977077/ Cancer metastasis: molecular mechanisms and therapeutic interventions] </ref>. <gallery widths="250" heights="250"> Immaggine:Three stages of carcinogenesis.png|I tréi moménti da cancerogénexi Immaggine:Oncogene and tumour suppressor gene.svg|E mutaçioìn di oncogêni con goâgno de fonçión e quélle di oncosopresoî con pèrdia de fonçión pòrtan a-a cresciànsa stramezuâ de çélole Immaggine:Metastasis sites for common cancers.svg|Scîti prinçipæ de metàstaxi pe-i tîpi de càncou ciù comùn </gallery> == Ségni e scìntomi == I [[ségni]] e-i [[scìntomi]] do càncou són di cangiaménti into [[còrpo]] caxonæ da-a prezénsa da moutîa. O càncou o peu prodûe di scìntomi con mecanîximi despægi: * [[efètto màssa]]: 'na cresciànsa stramezuâ de 'n tesciûo inte 'na bùgna a peu sciacâ e strutûe vexìn e caxonâ dô, [[insciamaçión]] e conpromisción de fonçión * [[pèrdia de fonçión]]: e çélole tumorâli pêuan lasciâ e çélole sànn-e sénsa [[Oscigeno|òscìgeno]] e alêvo e interonpî coscì a fonçión de 'n òrgàno vitâle (pe exénpio con l'[[efètto Warburg]]) * [[scìndromi paraneoplàstiche]]: dötréi càncai prodûan di [[ormoìn]] "ectòpichi", in particolâ quànde sciòrtan da çélole endòcrine, e caxonâ di strapìcchi endòcrini (pe exénpio o [[tromboenbolîximo venôzo]]) * [[versaménto]]: dötréi càncai pêuan sponciâ di spostaménti de lìquido e portâ a de arecugéite de lìquido fêua da-e çélole. === Scìntomi costitoçionâli === I scìntomi costitoçionâli són de manifestaçioìn che ìndican l'efètto generâle ò scistémico de 'na moutîa e che pêuan conprométte o [[benêse]] conplescîvo ò a condiçión da persónn-a<ref>National Library of Medicine: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/medgen/3593 Constitutional symptom]</ref>: * pèrdia de péizo inspiegàbile * [[dô]] inspiegàbile * stanchéssa ò [[fadîga]] inspiegàbili * suâte de néutte ò [[frêve]] inspiegàbili === Scìntomi locâli === I scìntomi locâli càngian segóndo o tîpo de càncou e dónca ànche o scistêma ò l'apægio ch'o vêgne corpîo. Pe exénpio, o càncou do pormón o pòrta a ràntega ([[disfonîa]]) e tóssa perscisténte, sàngoe into spûo ([[emotîxi]]), sciòu córto ([[dispnêa]]). == Diàgnoxi == A diàgnoxi do càncou o l'é o proçèsso ch'o conpòrta a tentatîva de identificâ con preçixón o scîto anatòmico de òrìgine da neoplaxîa malìgna e-o tîpo de [[Çélola|çélole]] interesæ<ref>National Cancer Institute: [https://training.seer.cancer.gov/disease/diagnosis/ Cancer diagnosis]</ref>. L'identificaçión tenpöia do càncou a l'ouménta asæ e probabilitæ de sucèsso do trataménto e a peu êse òtegnûa co-a diàgnoxi tenpöia ò co-i test de [[screening]]. A diàgnoxi tenpöia a se conçéntra in sce l'identificaçión di paçiénti scintomàtichi prìmma ch'o se peu, in càngio i test de screening conpòrtan o contròllo de persónn-e sànn-e pe trovâ quélle che àn o càncou prìmma che spónte i scìntomi<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/cancer-screening-and-early-detection-of-cancer Cancer - Screening and early detection]</ref>. === Proçèsso diagnòstico === A diàgnoxi do càncou pe-o sòlito o l'é 'n proçèsso ch'o se conpónn-e de tréi moménti prinçipâli, sàiva a dî l'anàmnexi, l'exàmme obietîvo e i exàmmi instrumentâli. ==== Anàmnexi ==== A conoscénsa da stöia médica do paçiénte e di fatoî de réizego (pe exénpio, fùmme, stöia familiâre, òbexitæ) a l'é fondamentâle da-o pónto de vìsta clìnico pe determinâ o pónto d'inàndio de âtre investigaçioìn<ref>National Library of Medicine: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8324147/ Cancer diagnosis in primary care]</ref>. L'anàmnexi a l'é arecugéita de informaçioìn che àn da fâ con lagnànsa prinçipâ (''chief complaint'') do paçiénte, stöia médica pasâ, stöia familiâre, profî do paçiénte, revixón di scistêmi. ==== Exàmme obietîvo ==== L'exàmme obietîvo o conscìste inta valutaçión do còrpo do paçiénte<ref>National Cancer Institute: [https://training.seer.cancer.gov/staging/sources/exam.html Physical Examination (PE)]</ref>: * identificaçión do scîto e do soto-scîto do tumô: quadrànte do sén, dimensción clìnica a-o palpaménto, condiçión da pèlle in gîo, pàrte speçìfica do còrpo tocâ, aspêto da pèlle, dimensción do càncou da pèlle, estensción do tumô a âtri òrgani o strutûe * stùddio de [[linfoghiàndole]] regionâli rispètto a-o càncou primâio: e linfoghiàndole ingrosciæ, scciàsse ò fìsse no són tengûe pe interesæ fìn a che no gh'é a confèrma çitològica ò patològica (no tùtte pêuan êse atastæ con l'exàmme obietîvo) * identificaçión de [[metàstaxi]] a distànsa: pe-o sòlito no vêgnan diagnosticæ con l'exàmme obietîvo ma con l'''imaging'' ==== Exàmmi instrumentâli ==== No gh'é 'n sôlo exàmme ch'o peu da sôlo fâ a diàgnoxi de càncou e-i exàmmi instrumentâli dêuviæ són tànti: * exàmmi de loêuio: exàmme chìmico do sàngoe, exàmme emocromoçitométrico, anàlixi çitogenética, inmunofenotipizaçión, biopsîa lìquida, çitologîa do spûo, test di marcatoî de tumô, anàlixi de oénn-e, çitologîa de oénn-e * exàmmi radiològichi: tomografîa conputerizâ (TC), risonànza magnética (RM), scansción nucleâre, scansción de l'òsso, scansción PET, ecografîa, [[Raggi x|ràggi X]] * biopsîa: exàmme microscòpico da pàrte de 'n patòlogo do tesciûo maròtto [[File:Oral cancer (1) squamous cell carcinoma histopathology.jpg|thumb|A biopsîa a l'é de spésso o sôlo mòddo de fâ diàgnoxi segûa de càncou (inta fotografîa, vedrìn de carcinöma da bócca a çélole a scàggie)|centro]] == Cûa == Into trataménto do càncou, l’intençión finâ a l’é cuâ a moutîa e dónca desreixâ do tùtto a màssa ò o càrego do tumô. Pe conquistâ quésto fìn, de conbinaçioìn de [[chirurgîa]], [[radioterapîa]], [[chemioterapîa]] scistémica, [[terapîe biològiche e ormonâli]] vêgnan dêuviæ pe controlâ e conponénte locâle e scistémiche da moutîa<ref>EXCLI journal, Galmarini: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7726489/ Why we do what we do. A brief analysis of cancer therapies] </ref>. Inte dötréi câxi, quànde l’òbietîvo o no l’é a cûa do càncou, o trataménto o l’à o fìn secondâio de fâ da paliatîvo, ö sæ de prolongâ a vìtta e de dâ resciöo a-i patiménti<ref>The Malaysian Journal of Medical Sciences, Khan et al.: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3349406/ Cancer Treatment - Objectives and Quality of Life Issues]</ref>. A terapîa do càncou a l’é bazâ sôviatùtto d’in sce conbinaçioìn diferénti de chirurgîa, radioterapîa e chemioterapîa. In azónta, e terapîe pontæ (progetæ pe interompî di speçìfichi ségni distintîvi, cómme l’angiogénexi, o metabolîximo, a proliferaçión, l’invasivitæ, l’evaxón inmunitâia), l’ormonoterapîa, l’inmunoterapîa e-e téniche interventîve són vegnûe fêua cómme trataménti oncològichi alternatîvi<ref>Magnetic Resonance Imaging Clinics of North America, Guarcía-Figueiras et al.: [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1064968915001014 Therapy Monitoring with Functional and Molecular MR Imaging]</ref>. ==== Chirurgîa ==== [[File:Cancer surgery.jpg|thumb|Di mêghi inte ‘na sàlla operatöia, co-ìn paçiénte ch’o riçéive ‘na chirurgîa pe-o càncou (Cancer Institute, 1949)|centro]] ==== Radioterapîa ==== [[File:Radiation therapy for cancer.jpg|thumb|Terapîa radiànte pe ‘n linföma de Hodgkin|centro]] ==== Chemioterapîa ==== [[File:Chemotherapy with acral cooling.jpg|thumb|’Na dònna ch’a riçéive a chemioterapîa pe-o trataménto do càncou do sén|centro]] ==== Âtre terapîe ==== == Prògnoxi == A prògnoxi a l'é a previxón e valutaçión do poscìbile córso da moutîa, do poscìbile repìggio da-a moutîa e do poscìbile çìclo de [[sorvevivénsa]]<ref>Current Treatment Options in Oncology: [https://link.springer.com/article/10.1007/s11864-020-00810-3 The Importance of Prognostication: Impact of Prognostic Predictions, Disclosures, Awareness, and Acceptance on Patient Outcomes]</ref>. Into trataménto clìnico, o tîpo de tumô, a dimensción, o [[stàdio]], o [[gràddo]], e metàstaxi a-e linfoghiàndole, l'etæ do paçiénte e-a rispòsta a-o trataménto influénzan a prògnoxi do paçiénte<ref>Jane et al.: [https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/187594 Relationship Between Cancer Patients' Predictions of Prognosis and Their Treatment Preferences]</ref><ref>Journal of Gastrointestinal Surgery, Untch et al.: [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1091255X23045316 Pathologic Grade and Tumor Size are Associated with Recurrence-Free Survival in Patients with Duodenal Neuroendocrine Tumors]</ref>. == Nòtte == <references /> == Pàgine corelæ == ;[[Cheratôxi solare]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti de fêua == [[Categorîa:Mëxinn-a]] [[Categorîa:Mouttie]] 38rci0tcwfrvfymm58uyj3gybvj3kxx