Tuiran

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Tuiran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1754</id>
    <revision>
      <id>268911</id>
      <parentid>268283</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Etàe de Mèzzu */ wl</comment>
      <origin>268911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113502" sha1="7jqt1ml78wsye743kxpevn1yneopbg8" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Tuiràn
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Tuiràn da-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]]&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Marco Bertolotto
|Partito = lìsta cìvica &quot;Toirano torna al futuro&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data istituzione = 1861
|Altitudine = 38
|Abitanti = 2710
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = [[Carpe|Càrpe]]
|Divisioni confinanti = [[Bardenèi]], [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1333
|Nome abitanti = tuiranìn&lt;br /&gt;tuiranéxi (neol.)
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]]
|Mappa = Map of comune of Toirano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Tuiràn inta pruvìncia de Savùna
}}
'''Tuiràn'''{{#tag:ref|''Tui(r)àn'' o ''Tüi&quot;àn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze d'Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Ti&quot;an'' intu [[Villanöva#Dialettu de Villanöva|parlà de Vilanöva]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impéria|léngoa=LIJ, IT|p=97}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiàn'' o ''Tujàn'' in [[Dialéttu priéze|priéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.it/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=14}}&lt;/ref&gt;, ''Türan'' in baresté, ''Töi&quot;an'' in bardenòllu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giannino Balbis|tìtolo=Poesie (1970-2000)|url=https://books.google.com/books?id=pN8KoAEACAAJ|ànno=Lüju 2002|editô=TipoLitografia Gambera|çitæ=Miléximu|léngoa=LIJ, IT|p=54}}&lt;/ref&gt;, ''Tuïàn'' in imperiéze, ''Tuiran'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiran'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Céngiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiran'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''Toiàn'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=toirano|tìtolo=TIG - Toirano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-24}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Toirano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.710 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A fìn da [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], mirà da-a regiùn da Cà de Sappi
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|U valùn da Vàlle da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]]
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|U valùn de [[Carpe|Càrpe]] da-u mùnte de Sàn Pêru
Grotte di toirano, ambiente attorno alle grotte.jpg|U valùn scavàu da-u Riàn Vêru, a-a senèstra du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]
Toirano 003.jpg|A Varatèlla a-a Bràia
&lt;/gallery&gt;
U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], cu-u paìze ch'u l'è centràu a-a sö cunfruènsa cu-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|p. 12}}&lt;/ref&gt;. L'è duminàu da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], âtu 891&amp;nbsp;m srua u livéllu du mà, dùnde, gràsie a-u Riàn Vêru, i se sùn furmàe de gròtte bèn cunusciüe, cùmme [[Grotta da Bazura|quélla da Bàzura]] e [[Grotta du Curumbu|quélla du Curùmbu]]. A pàrte ciü a mùnte u l'è pöi surcà da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] che, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dùi valùi de Càrpe e da Vàlle&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Furio Ciciliot|ànno=2015|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|revìsta=Progetto Toponomastica Storica|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savuna|volùmme=31|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/31-toponimi-del-comune-di-toirano/}}&lt;/ref&gt;.

U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zòna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu millesèntu métri srua u livèllu du mà&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. A regiùn ciü bàssa, dund'u gh'è u cèntru de paìze, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprensìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciümàira e che, a-u reùndu, a l'è serà da ina série de mùnti. A punènte, pè u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u rìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da l'[[Munte Arixea|Arexéa]], dìta ascì Pòzzu Grànde (813&amp;nbsp;m), pè a pàrte cumpréza tra u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] (748&amp;nbsp;m) e u [[Munte Srua Tuiràn|Mùnte Srua Tuiràn]] (621&amp;nbsp;m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lòngu tüttu u valùn de Càrpe, muntàndu quâxi in scià pùnta da [[Rocca Barbena|Ròcca]] (1.141&amp;nbsp;m), pè pöi virà lòngu a crèsta du spartiàiva cun [[Burmia (valä)|Bùrmia]], dund'u gh'è [[U Bancu|U Bàncu]] (983&amp;nbsp;m) e u zuvu da-u mèximu nòmme, cunusciüu ascì cùmme [[A Sera (Tuiran)|A Sèra]] (939&amp;nbsp;m). De chi, pasàu u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu de Tuiràn]] (801&amp;nbsp;m), u cunfìn u chìna zü pè a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènsa (98&amp;nbsp;m), rivàndu quâxi a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]] (113&amp;nbsp;m). Tra i brìcchi da zòna, se pò ancù mensunà a [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] (784&amp;nbsp;m), l'ünicu ch'u sécce pè intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sö puzisiùn, u svètta in scià frasiùn de [[Carpe|Càrpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciusanegu|léngoa=IT|pp=168-169|volùmme=1|capìtolo=Il Torrente Varatella (Varatello) e la sua valle|cid=Ferrando, 2019}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|U [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] da-u senté pè u Zùvu
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], miràu da-u mùnte de Sàn Pêru
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|Vìsta du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], dìtu ascì a Ròcca de Barlörie
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A rìva da [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] inta Vàlle
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|U [[Munte Aü|Mùnte Aü]], miràu da [[Buinzan|Buisàn]]
Giogo toirano lato varatella.jpg|U [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]], miràu rivàndu da Tuiràn
&lt;/gallery&gt;
Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pè l'intréu sö teritòriu, intu bacìn idrugràficu da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zòna. Ùltre a-a scciümàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dùi ch'i a fùrma, sarêa a dì u [[Rian de Carpe|Riàn de Càrpe]] e u [[Riàn da Valle|Riàn da Vàlle]], insèmme a-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], o du Pònte pè i barestèi, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciümàira in curispundènsa du cèntru du paìze.

A regiùn a l'è caraterizà da-i impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sö terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picìne fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cùmme quélle, vixitàbili, da [[Gròtta da Bàzura|Bàzura]] e de [[Grotta de Santa Lesia de Srua|Sànta Lesìa de Srua]] e de [[Gròtta de Santa Lesia de Sutta|Sùtta]], e quélle du [[Gròtta du Curumbu|Curùmbu]], da [[Gròtta da Gèra|Gèra]] e da [[Tâna d'Imeruna|Tâna d'Imerùna]]. Caraterìstica da pàrte ciü a mùnte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'elemèntu de Càrpe - dùnca de l'ünitàe Castrevéggiu-[[Cirixöa]] - a l'è a prezènsa de in tìpu de gròtte particulà a fùrma de pùssu, cunusciüu cu-u nòmme de buràncu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/31/|tìtolo=Area carsica del Monte Carmo di Loano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-20}}&lt;/ref&gt;. A l'inprensìpiu stu nòmme u l'éra adueràu pè indicà sùlu quéllu che aù u l'è dìtu u [[Burancu da Cruxe|Buràncu da Crùxe]], u ciü famùzu e tra i ciü prufundi, mensunàu cùmme ''Buranco'' fìna inte in àttu du [[1122]] e zà cùmme ''Burancho Crucis'' a-u catàstu du [[1508]]. Stu sòttu, situàu de d'âtu a-u Zùvu de Tuiràn, u l'à dàitu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, ch'i sùn stàite rangiàe e pübricàe inte l'Öttusèntu da-u [[Baccio Emanuele Maineri|Bàcciu Mainêru]] intu sö ''La leggenda del buranco''&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;''.''

=== Frasiùi e burgàe ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Carpe (Toirano) da SP 60.png|Panuràmma de [[Carpe|Càrpe]] pijàu da-u stradùn, a l'artéssa de l'oratòriu
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|A vìa ch'a travèrsa a Bràia
Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|A burgà da Certùssa mirà d'inti Canavéi
Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Panuràmma da Cruxà da-u stradùn pè Buisàn
Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Baresciùn da l'âtra zìna du riàn
Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Panuràmma da burgà de Dâri da Vìa Còsta
Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A burgà di Murìn mirà da-u pònte sciü u Varatèlla
&lt;/gallery&gt;
;Càrpe
U paìze de [[Carpe|Càrpe]] u se tröva int'in scìtu destacàu da-u cèntru du cumün, inta pàrte ciü âta da [[valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a 400&amp;nbsp;m srua u livèllu du mà, in sc'ina rìva du valùn scavàu da-u [[Rian de Carpe|riàn de Càrpe]] ch'a câra d'inti [[Punta Alsabecchi|Arsabècchi]]. Càrpe u l'è spartìu inte parégge burgàe, ch'i sùn méscie a-u reùndu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a [[Gexa de San Benardu (Carpe)|paruchiâle de Sàn Benàrdu]]: intu detàju, ste burgàe i sùn ciamàe A Rùggia, e Cà Scüre, e Cà di Cùxi, e Cantìne, e Cà di Barlétti, e Cà di Garùi e e Cà de Ròcche, ciü che e ruìne de càrche cascìna intu rèstu du valùn&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Scibèn che a-u dì d'ancöi u sécce sùtta a-a cumüna tuiranìna, a stòria de Càrpe a l'è stàita bèn diferènte, scicùmme ch'u l'à fàitu pàrte pè de lòngu de tère di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], [[Marchesau de Barestin|scignùri de Barestìn]], quàndu Tuiràn u l'éra pè cùntru guernàu [[Repùbrica de Zena|Repübrica de Zéna]]. Cumünitàe indipendènte da [[Barestin|Barestìn]] da-u [[1728]], u paìze u l'à fàitu cumün pè sö cùntu fìna du [[1868|1869]], pe fùndise de quéllu ànnu cun Barestìn. Du [[1905]] u l'è dùnca pasàu a-u cumün de Tuiràn, dòppu ch'u n'à fàitu dumànda pè spuncià in sce l'inàndiu du [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn pè Bardenèi]], bèn necesàriu pè mejurà i tràffeghi vèrsu a [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e [[Burmia (valä)|Bùrmia]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/40|tìtolo=Frazione Carpe|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.

;Burgàe
* A Bràia: a se tröva a setentriùn du Bùrgu, de là du pònte ch'u travèrsa u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], tütta facià in scià véggia vìa ch'a ghe pàssa intu mèzzu e che, d'ancöi, a ne pìja u nòmme. Inta burgà, a ciü curpìa da-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 1944]], u se ghe tröva a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], pàrte d'in antìgu cunvèntu de frâti dumenicài, e a növa cumüna tuiranìna. D'atàccu a-a Bràia, a levànte, u gh'è ascì a cuntrà du Cantùn, méscia in scià vìa vèggia pè a Certùssa, mèntre a punènte, in scià zìna du Riàn de Baresciùn, u se ghe tröva a Fascétta, fàita a növu dòppu du bumbardamèntu&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* A Certùssa: a l'è ina burgà ciü destacà da-u Bùrgu, méscia in sce l'âtra zìna da scciümàira. A l'inprensìppiu cunusciüa cùmme e Cà Növe, a pìja u sö nòmme da l'[[Certussa de Tuiran|abasìa]] che i certuzìn i gh'àn fundàu du [[1495]]. E cà da cuntrà i cunsèrva ancù a ciànta de l'antìgu ciòstru du cunvèntu e d'atàccu a ste lì u se ghe pò végghe e ruìne da gêxa, dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi e derucà a-i tèmpi da [[Bataja de Löa|batàja de Löa]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* A Cruxà: a se tröva de d'âtu da Bràia, de là du stradùn, dùnde a vìa véggia ch'a sciurtìva d'intu Bùrgu a se deramâva fra de quélla ch'a muntâva p'a valà de Barestìn e quélla ch'a l'andaxêva avànti pè l'âta Varatèlla. In sa cruxéra a-u cèntru da burgà, ch'a gh'à fìna dàitu u nòmme, se ghe tröva a [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|capelétta de Sant'Antògnu]], rangià du [[2015]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* Baresciùn: u se tröva a punènte du Bùrgu, intu valùn du [[Riàn du Punte|Riàn du Pònte]] che, pijàndune u nòmme, u l'è cunusciüu ascì cùmme u Riàn de Baresciùn. A burgà a l'è in tìpicu paìze de vìa, tüttu custruìu in sciù carùggiu ch'u ghe pàssa intu mèzzu, a vìa véggia pè Barestìn. A-u cèntru da burgà u se ghe dröve ina ciasétta, dund'a se fàccia a [[capella de San Rocco (Tuiran)|capélla de Sàn Ròccu]], dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, e ina meridiâna. De daré da capélla i ghe sùn ascì i tröggi du paìze e, in scià vìa, a funtâna dìta da Rùggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/37|tìtolo=Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/images/Outdoor/Giro%20delle%20Borgate/giro%20delle%20borgate%20retro.jpg|tìtolo=Toirano e le sue borgate|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;.
* Dâri: méscia in scé rìve ciü bàsse du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], de là du Varatèlla, a se tröva tòstu in scì cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]], traversà da-u stradùn pe quéllu paìze. Dâri a l'è traversà ascì da-a véggia vìa da sà ch'a pàssa pè [[Abasia de San Pêru in Varatella|Sàn Pêru]] e, in scià cruxéra de sti camìn, u se ghe tröva a [[Gêxa de Sant'Anna (Tuiran)|gêxétta da burgà]], dedicà a Sant'Ànna&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* E Bengiàe: a burgà ciü a vàlle, a se tröva a-u de föra de müràje du Bùrgu, intu scìtu dund'i se druvìva cu-a pòrta dìta da Purtàssa, ch'a ghe sciurtìva a-a vìa véggia pè u Burghéttu. Sta vìa, ch'a pasâva intu mèzzu a-e Bengiàe, ancöi a l'è dedicà a-u Pêru Mainêru, scìndicu de Tuiràn ch'u l'à fàitu tirà sciü, a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a gràn vìlla ch'a se ghe pò ancù végghe&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* I Murìn: a l'è ina burgà picenìna sübitu a-u de là du Varatèlla, in scià vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. A l'à pijàu u sö nòmme da-i defìssi ch'i se ghe tröva, vusciüi da-i frâti certuzìn, e fra de sti lì u ghe resâta a gràn custrusiùn du Murìn da Ròcca, aduerà prìmma cùmme papelêra e dapöi cùmme murìn pè u gràn&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quéllu de [[Bardenèi]] vèrsu nòrd, de [[Buinzan|Buisàn]] da-u nòrd a-u levànte, du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a süd-èst, du [[U Sejô|Serià]] a süd, de [[Barestin|Barestìn]] a-u süd-òvest e de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]] a punènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-toirano.pdf|tìtolo=Comune di Toirano - Statuto|léngoa=IT|vìxita=2023-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Stòria ==
{{Çitaçión|Toiran ricco e forte &lt;br /&gt;doamilia passi &lt;br /&gt;vini, grani e olive: &lt;br /&gt;Lombardi e Figoneti &lt;br /&gt;lì vanno dì e nocte. &lt;br /&gt;Monte in guardia &lt;br /&gt;a Ciartossini santi &lt;br /&gt;mira pianure &lt;br /&gt;e bel castel de Lodano &lt;br /&gt;D'edifici, galion e suo gran &lt;br /&gt;Doria nanti.|Anònimu, ''[[La raxone de la Pasca e de la luna e le feste|La raxone de la Pasca]] [...]'', vv. 98-103, 1473}}

=== Urìgine du nòmme ===
Pè cùntu du [[Nino Lamboglia]], u nòmme de Tuiràn u ne vegnerêa da-i tènpi di rumài, pè di liàmmi cu-ina ''gens Thauria'', ''Thuria'' o ''Toira'' ch'a l'averêa avüu di scìti da sta pàrte, ma, a ògni mòddu, nu gh'è de pröve següre de sta teurìa&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Da-i tèmpi di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] u nu gh'è de mensiùi ch'i reciàmme u nòmme d'ancöi, cu-u paìze ch'u pà ch'u fùsse dìtu ''Castron Baractelìa'', ch'u vö dì u &quot;castéllu/bùrgu furtificàu da Varatèlla&quot;, cùmme se pò léze inta ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]]&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;; però, pè i stüddi ciü mudèrni, a ''Descriptio'' a farêa chi de riferimèntu a di scìti vèrsu l'[[Mâ Adriatego|Adriàticu]] ciütòstu che a-a ''[[Provincia Maritima Italorum]]''&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Petracco|tìtolo=La Descriptio Orbis Romani di Giorgio Ciprio|url=https://books.google.it/books?id=fCaJvwEACAAJ|ànno=2018|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=IT|p=50|ISBN=88-62-74898-1}}&lt;/ref&gt;. In'âtra teurìa, ciü drìta, a végghe pè cùntru in'urìgine [[Lengoa ligure|lìgüre]] du nòmme de Tuiràn, ch'u ne vegnerêa dùnca da-u dìtu &quot;''in tu rian''&quot;, a marcà a caraterìstica du scìtu du paìze, pè cangià pöi intu parlà cu-a cöita da prepuzisiùn e u pasàggiu da &quot;i&quot; prìmma da &quot;r&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2022|p. 11}}&lt;/ref&gt;.

U tupònimu d'ancöi u cumènsa a cumparì inte l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], inta fùrma ''Toyranum'' ch'a l'è pöi vegnüa ''Toranum'' e ''Tuaranum'', cumm'u fà pröva u sigìllu da cumüna intu [[XVII secolo|Seisèntu]], ch'u mustrâva in tòru cun, a-u reùndu, a scrìta {{Maioscolétto|sigillum comunis taurani}}. U gh'è fìna ina testimuniànsa da fùrma ''Toranno'', cuntegnüa int'ina létera du [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Lisàndru IV]] pè a cumüna e u véscu d'Arbénga dund'u prutezêva di sö interèssi intu fèudu de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 92}}&lt;/ref&gt;.

=== Preistòria ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Grotte di Toirano 103.jpg|De peâne inta [[Grotta da Bazura|Gròtta da Bàzura]]
Orma umana.jpg|Detàju de in'âtra peâna
Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U pràu de sùtta a-a Ròcca de Barlörie, [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]]
&lt;/gallery&gt;
A Tuiràn i sùn stàite descruvìe de impurtànti testimuniànse da prezènsa de l'òmmu intu [[Paleolìtico|Paleulìticu]], cu-i prìmmi stüddi de l'[[Arturo Issel]], du [[Nicolò Morelli]], du [[Paolo Bensa]] e de l'[[Alessandro Brian]] ch'i remùnta zà a-a fìn de l'Öttusèntu. A ògni mòddo, a descuvèrta ciü impurtànte a l'è stàita du [[1950]], cun l'avertüa du pasàggiu p'entrà inta [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 11}}&lt;/ref&gt; e u retruvamèntu de tràcce d'ativitàe umâne ch'i gh'àn tòstu 14.400 àgni. Tra e tràcce truvàe chi, a gh'émmu e peâne de sìnque persùne, dùi òmmi, in fiö e dùi matétti, descuvèrte inti scìti cunusciüu cùmme a Stànsia di Mistêri e l'Andàme de Ùrme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/51|tìtolo=Grotte di Toirano - Le impronte umane|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;. E [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]] i sùn bèn rinumàe ascì pè tütte e òsse d'[[Órso de cavèrne|ùrsu de tâne]] (''Ursus spelaeus'') ch'i ghe sùn stàite truvàe e ch'i remùnta tra 50.000 e 24.000 àgni fà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/50|tìtolo=Grotte di Toirano - L'Orso delle Caverne|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;, mèntre i scâvi in cùrsu inta [[Grotta du Curumbu|gròtta du Curùmbu]] i l'àn purtàu a-a lüxe in gràn nümeru de pùnte de prêa&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Daniele Arobba, Giovanni Boschian, Rosanna Caramiello, Alessandra Giampietri, Fabio Negrino e Carlo Tozzi|ànno=2008|méize=Zenà|tìtolo=La grotta del Colombo: Indagini geoarcheologiche, palinologiche e sull'industria litica|revìsta=Toirano e la Grotta della Bàsura. Atti del Convegno|çitæ=A Burdighêra|pp=69-88|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/298097151_La_grotta_del_Colombo_Indagini_geoarcheologiche_palinologiche_e_sull'industria_litica}}&lt;/ref&gt;.

Inti séculi prìmma de l'ocüpasiùn rumâna, ai tèmpi di [[Liguri Antighi|Ligüri Antìghi]], a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a l'éra tra e tère dund'i staxêva i [[Ingauni|Ingàuni]], che vèrsu levànte i se spandêva ancù a-u [[Finô (regiùn)|Finà]]. De st'etàe chi, d'inta Vàlle u n'è sciurtìu i rèsti d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn, mésciu in scià còlla a-i pèi da [[Bâsu du Giudeu|Ròcca de Barlörie]], a cuntrulà a véggia vìa du [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]. Da-a datasiùn di scciàppi ch'i ghe sùn stàiti truvài s'è pusciüu dà ina datasiùn de stu castelà a-u [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]], inta segùnda [[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Antighitàe ===
Cu-a cunquìsta rumâna de tère di [[Ingauni|Ingàuni]], a l'inprensìpiu du [[II secolo a.C.|II séculu a.C.]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a [[Repùbrica Romànn-a|Repübrica de Rumma]] e, scibèn ch'a nu gh'éra de gròssi paìxi, da ina série de retruvamènti a se pò végghe cumm'a fùsse bèn frequentà. In particulà, intu teritòriu tuiranìn i sùn stàite descruvìe de necròpuli e i rèsti de in vilàggiu: tra e tùmbe a se pò reurdà quélle truvàe inta ''Sala Morelli'', a l'entrà da gròtta da Bàzura, fàite inte de [[Giâra|gère]] cu-ina técnica cumün inta [[Regio IX Liguria|Ligüria]] fin'a-i prìmmi àgni de l'[[Impêo Roman|impêru]] e, sruatüttu, a necròpuli de d'âtu a-a Cruxà, inta regiùn di Canavéi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309313|tìtolo=Loc. Canavei (necropoli, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;, dund'u l'è stàitu descruvìu in [[Àsse (monæa)|àsse]] de l'imperatù [[Tibeio|Tibériu]] du [[37|37 d.C.]] ch'u n'à dàitu ina següra datasiùn&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 39}}&lt;/ref&gt;.

U retruvamèntu ciü impurtànte u l'è però quéllu, fàitu du [[1955]], di rèsti de ina lucalitàe d'alantù inta regiùn du Pòzzu, vixìn a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309658|tìtolo=Poggi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;. Chi, int'in ràggiu de 150 mêtri, i sùn stàiti truvài di rèsti de müràje, de ceràmiche lucâli e in tégulu da fàbrica di ''Coccei'' de ''[[Augusta Bagiennorum]]''. L'è prubàbile che stu paizéttu u fùsse in ''[[vicus]]'' bèn svilüpàu&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;, sübitu a mùnte du traciàu da grànde ''[[Via Julia Augusta]]'', cumm'u l'è bèn reurdàu da-i rèsti d[[U Puntassu|u Puntàssu]], ch'u permetéva de traversà u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=20-21}}&lt;/ref&gt;. Pè cùntru, a nu l'è mìa següra a puzisiùn du paìze de ''[[Palmata]]'' (a Parmà), mensunàu fìna inte l'âtu mediuêvu pè pöi sparì du tüttu, che fòscia u sarêa da identificà pròpriu cun l'abitàu du Pòzzu, o cu-a regiùn da Ramà, d'atàccu a-u paìze de Baresciùn&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. A ògni mòddu, da-i stüddi in scì tupònimi du pòstu a se végghe cumm'u l'è bèn ciü prubàbile che a Parmà a se truvàsse ciü a vàlle, intu teritòriu aù cumprézeu intu cumün du Burghéttu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=19-20}}&lt;/ref&gt;. Gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de ''[[Pollupice]]'', mensunàu tra ''[[Albium Ingaunum]]'' e ''[[Vada Sabatia]]'' fìna in scià ''[[Tabula Peutingeriana]]'' ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 40}}&lt;/ref&gt;.

Segùndu ina teurìa du [[Nino Lamboglia]], a l'épuca di rumâni a ghe duvêva ése in'âtra stràdda, ciü luntâna da-u mà e paraléla a-a ''Via Julia Augusta'', ch'a sarêa andà pròpriu d'inta Varatèlla fìna a [[Giüstexine|Giüsténexi]], ma nu gh'è de pröve següre&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. A ògni mòddu, fìna a-a cöita de l'impêru e ancù dòppo, u teritòriu da Varatèlla u l'è stàitu ina regiùn a caràttere sruatüttu agrìculu, bèn lià a-u ''[[municipium]]'' arbenganéze, ''[[Albingaunum]]'', cùmme estremitàe de levànte du sö distréttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 42}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe de Mèzzu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|E ruìne da tùre srua a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]]
Toirano torre campanaria 002.jpg|A tùre du XIII séculu da paruchiâle véggia
Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|U [[Palassu D'Aste-Du Carettu|Palàssu D'Àste-Du Caréttu]], cumensàu intu [[XIV secolo|XIV séculu]].
&lt;/gallery&gt;
Inti prìmmi séculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è andàita aprövu a-u rèstu da ''[[Regio IX Liguria|IX Regio]]'': cunquistà da-i [[Òstrogöti|ostrugòti]], a l'è restà inte [[Régno di Òstrogöti|quéllu régnu]] fìna a-a sö scunfìtta cu-a [[Goæra gòtica (535-553)|guèra gòtica]] e l'inprensìpiu da duminasiùn [[Inpêro bizantìn|bizantìna]], du [[538]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 43}}&lt;/ref&gt;. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u ''Castron Baractelìa''. Sta mensiùn a rìva da-a ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]], scrìta tra u [[591]] e u [[606]], dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu lì mensunàu u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in ''Castron'', inta vàlle da scciümàira Varatèlla (''Baractelìa''), mésciu a vardà e stràdde vèrsu a [[Valâ du Neva|Nêva]] e a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i [[Longobàrdi|lungubàrdi]], spécce quélla de [[Bardenèi]]. Cùmme mensunàu de d'âtu, da-i ürtimi stüddi a parêa però che u Zòrzu Cìpriu u nu se riferìsse pè dabùn a-a Ligüria, e inte stu câxu, l'ùrìgine du paìze a rèsta du tüttu scunusciüa&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Pè cùntru, s'a fùsse verificà l'identificasiùn cun l'impurtànte ''Castron Baractelìa'', a sarêa bèn puscibile che u Tuiràn u se sécce desvilüpàu intu scìtu de in ciü antìgu paìze rumânu, che però u nu gh'à lasciàu de rèsti o de memòrie&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 46}}&lt;/ref&gt;.

Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, a regiùn, insèmme a-u rèstu da Ligüria, a l'è pasà a-u [[Régno longobàrdo|régnu lungubàrdu]] de [[Rotari|Ròtari]], ch'u-u l'à cunquistà du [[643]]. De chi, i ghe sùn di séculi ch'i nu gh'àn lasciàu vâri de infurmasiùi e ch'i düra fìna a-a fundasiùn de l'impurtantìscimu [[Abasia de San Pêru in Varatella|munesté de Sàn Pêru in Varatèlla]], ch'u l'éra liàu stréitu a Tuiràn. E ciü tànte testimuniànse de l'épuca i végne da l'antìga [[Crunaca du munesté de San Pêru in Varatella|''Crunaca du munesté de Sàn Pêru in Varatèlla'']], scrìta pè a prìmma vòta intu [[XIV secolo|XIV séculu]] e cunsürtà ascì da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri|Paneri]] pè u sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. In particulà, u Bùrgu u l'è stàitu sùtta a-u cuntròllu dirèttu di frâti da-u mumèntu da sö dunasiùn, fàita da-u [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cun Sàn Pêru che, a-u [[IX secolo|IX séculu]], u l'éra tra e ciü impurtànti auturitàe religiùze da Ligüria de Punènte intrêa&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 49-50}}&lt;/ref&gt;. De ciü, l'abasìa a l'axêva ina sèrta impurtànsa cumerciâle gràsie a-a sö puzisiùn sciü u camìn de in'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], ch'a s'è pöi mescià a-u fùndu du valùn sùtta a Sàn Pêru, pè pijà dùnca u nòmme de [[Stradda da Valle|stràdda da Vàlle]]. Sta vìa, ch'a duvêva ése bèn impurtànte, intu teritòriu tuiranìn a l'éra fìna dutà de ina tùre de vàrdia, tirà sciü du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] in scià sìmma du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Pè ste raxùi chi, inte quélli àgni i gh'éra di fòrti interèssi in scià vàlle du Varatèlla, ch'i rivâva da-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|cüria arbenganéze]], da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e, ciü tàrdi, ascì da-a [[Repùbrica de Zena|Repübrica de Zéna]] e da-i [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]], cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sö pruprietàe. Tuiràn u végne cuscì levàu a-i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], insèmme a [[Cunscènte]], [[Löa]] e [[Bòrzi]], cu-in àttu du véscu [[Lanteru|Lantéru]] du 9 d'utùbre du [[1171]], scibèn che, du [[1184]], a cüria arbenganéze a l'à decìzu de dâghe indaré carchedün di scìti tuiranìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 54-55}}&lt;/ref&gt;. 

Tàntu ch'a finìva a duminasiùn di frâti, a cüria a l'à pasàu l'aministrasiùn de tère ''a capite Dancio usque ad Petram'', sarêa a dì da-u [[Cau d'Ansiu|câvu du Serià]] fìna a-[[a Prìa|a Prêa]], a ina növa ma putènte famìja nòbile da sitàe, i [[D'Aste (famïa)|D'Àste]]. A ògni mòddu, inte ste tère chi e pruprietàe di D'Àste i l'éra sruatüttu a Tuiràn, dùnde i l'axêva paréggi cuntràtti de [[Livèllo (contræto)|livèllu]] cu-i abitànti du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 39}}&lt;/ref&gt;. Du [[1238]] u Giàcumu e u Bungiuvànni D'Àste i l'àn fàitu diventà Tuiràn in sö fèudu, vendéndu u gròssu de sö prupriutàe a-a cüria, che in scàngiu i l'à numinài scignüri du paìze&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 23}}&lt;/ref&gt;. A despêtu da növa aministrasiùn, i cuntràsti tra i divèrsi partìi i nu s'éra pè nènte giustài e, pè prutézze i interèssi söi, a-u 17 de setèmbre du [[1250]] ina pàrte di tuiranìn a l'à usciüu creà ina cumpagnìa cumüna. A ògni mòddu, u fiju du Bungiuvànni, u Giacumìn D'Àste, u l'à decìzu de sciurtì da-i cunflìtti pè u cuntròllu de Tuiràn e cuscì u l'à dàitu indaré u sö fèudu a-u véscu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 25}}&lt;/ref&gt;. Intu mèntre, i Du Caréttu i l'éra sciurtìi a métte in òmmu da sö famìja cùmme abâte de Sàn Pêru ma pè u sö mòddu de fà, dàndu amèntu a-a crunaca, tra u [[1255]] e u [[1259]] u l'è finìu masàu da-i âtri frâti. Stu fàitu u l'axêva creàu in gràn turmèntu, tàntu da dumandà l'intervèntu du [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàsiu VIII]], purtàndu a-a fìn a l'agregasiùn du munesté a-a [[Ménsa vescovîle|mènsa vescuvì]] d'Arbénga&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 57}}&lt;/ref&gt;.

Scaciài dùnca i benedetìn a-u 16 d'utùbre du [[1308]], u véscu [[Emanuele Spinola]] a-u 5 d'arvì du [[1315]] u l'à ciamàu a purtà avànti l'abasìa i [[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|certuzìn de Cazòttu]], miràndu bèn de cuntrulâri cun di fòrti dàssi&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 58-59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 9-10}}&lt;/ref&gt;. U liàmme feudà tra Tuiràn e a Gêxa arbenganéze, cu-u [[Lanfrànco Denéigro|Lanfràncu]] che inti àgni prìmma u l'axêva trasfurmàu u paìze in scià Varatèlla inte l'ürtima rucafòrte du puré terén di véschi d'Arbénga, u nu l'è però düràu ancù pè vâri tèmpu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|pp. 27-30}}&lt;/ref&gt;. Infàtti, gràsie a-u grànde arémbu dàitu a-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]] intu [[Scìsma de Punénte|Scìsma du Punènte]], a [[Repùbrica de Zena|Repübrica de Zéna]] a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu de lèi e, dòppu de lònghe tratatìve, u gh'à lasciàu di teritòri ligüri ch'i l'éra sùtta a-a [[Sànta Sêde|Sànta Séde]] pè mèzzu de [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga]], de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]] e de [[Diocexi de Nöi|Nòri]]. Tra u [[1385]] e u [[1386]], a Zéna i sùn cuscì pasài i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], de [[Bòrzi]], de [[Veréssu]], de [[Giüstexine|Giüsténexi]] e de Tuiràn, ch'u cumprendéva [[Patarè]], [[Buinzan|Buisàn]] e a Bràia ascì, mésci tütti insèmme int'in'ünica pudestarìa cumm'u l'éra zà inti àgni du cuntròllu vescuvì&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 63-64}}&lt;/ref&gt;. Tra u 18 e u 21 de zügnu du [[1386]] u gh'è stàitu, a grüppi, u zuramèntu de fedeltàe di òmmi de Tuiràn intu [[Palassu da cumüna veggia (Tuiran)|palàssu da cumüna véggia]], alantù adueràu cùmme edifissiu de guvèrnu da pudestarìa, fàitu ch'u l'à purtàu a-a fìn di dirìtti da cüria e di D'Àste in scià pupulasiùn. Pè sta raxùn chi, a l'è cumensà ina série de prucèssi tra e pàrte, cunscideràndu ascì i interèssi ecunòmici di véschi, che inte quélli àgni i l'axêva tiràu sciü béi, murìn, gùmbi, papelêre, fàbriche da lâna e da pùve nèira, mèntre i marchéxi Du Caréttu i l'axêva ocüpàu u [[Castellu de Giustexine|castéllu de Giüsténexi]] pè vardâse i cunfìn da-e mòsse di zenéxi. A chistiùn a s'è a-a fìn giüstà pasài tòstu sinquant'àgni, cu-a cunvensiùn du 13 d'aùstu du [[1434]] tra i raprezentànti de [[Galioto do Caretto|Galiòtu Du Caréttu]], da Repübrica e di tréi paìxi interesài&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 65-66}}&lt;/ref&gt;. De ciü, a-u [[1386]] u remùnta ascì u prìmmu statütu cunusciüu de Tuiràn, furmàu de 88 capìtuli ch'i se sùn cunservài numà che pè ina pàrte, dapöi cangiàu ciü vòte, spécce cu-a mudìfica du 13 de nuvèmbre du [[1605]], ch'a l'à purtàu a de növe régule spartìe inte 70 paràgrafi&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Accame|ànno=1890 (1889)|tìtolo=Cenni storici sugli Statuti di Pietra, Giustenice, Toirano ed altri paesi della Liguria occidentale|revìsta=Giornale ligustico|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zéna|volùmme=ànnu XVI|nùmero=fasc. XI-XII|pp=7-8|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=KBFRoAEACAAJ}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe mudèrna ===
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|350x350px|A màppa de Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]] inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]]]
Vèrsu a fìn du [[XV secolo|XV séculu]] l'antìga [[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] a l'à pèrsu ascì e sö ürtime pruprietàe ch'i l'éra in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e, pè sta raxùn chi, a sö puzisiùn in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] a l'éra urmài vegnüa föra de màn e sènsa utilitàe. I [[Órdine certozìn|certuzìn]], cun l'acòrdiu du Generâle de l'Ùrdine, du véscu d'Arbénga e di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], a-u 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] inta lucalitàe de Cà növe, d'ancöi dìta pròpriu da Certùssa, in scià zìna de senèstra da scciümàira. A custrusiùn du cunvèntu, ch'u l'axêva patìu di dàgni int'in'ocüpasiùn du [[1500]], a l'è terminà du [[1564]] cu-a realisasiùn du campanìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 68}}&lt;/ref&gt;. Intu [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è stàitu aviàu da-i buisanìn u lòngu prucèssu pè rivà a l'autunumìa religiùza e aministratìva, cumensàu a l'11 de nuvèmbre du [[1592]] cu-a separasiùn da [[Gêxa de Santa Maria Madalêna (Buisan)|gêxa de Sànta Marìa Madalêna]] da-a paròcchia de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=49}}&lt;/ref&gt;.

Vèrsu a fìn de stu séculu, a pupulasiùn du paìze a l'éra bèn cresciüa, rivàndu a tòstu 1.280 persùne, ch'i staxêva sruatüttu drèntu a-a sènta de müràje, d'alantù dutàe de sìnque pòrte da Còlla, du Murìn, da Scarétta, di Cùnsuri, cunusciüa ascì cùmme a &quot;Purtàssa&quot;, e di Fòssi&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 23}}&lt;/ref&gt;. Dùnca, mèntre du [[1481]] i [[Órdine di fràtti predicatoî|dumenicài]] i tirâva sciü a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] a-a Bràia&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 93}}&lt;/ref&gt;, a s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]], nu sènsa di prublêmi a finansiâra. U növu edifìssiu u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du [[1609]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}&lt;/ref&gt; e, du [[1622]], u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübrica]] u l'à cuncèssu ina sùmma de trexèntu scüi p'arangià u campanìn, adueràu cùmme prexùn ascì, e pè di âtri travàji&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 94-95}}&lt;/ref&gt;. U Senàu, pè cùntru, u dumandâva a-a cumüna tuiranìna u màscimu cuntròllu sciü u bòscu da ''Pallarea'', in scìtu d'atàccu a-i cunfìn cu-u [[Marchezàu de Barestìn]] de dùnde l'[[Arsenâ de Zêna|Arsenà da Repübrica]] u pijâva e légne pè e garée. Pè de ciü, cu-i Du Caréttu i gh'éra ascì di cunflìtti pè i dàssi in scià mèrce che da-u mà a l'andaxêva a Barestìn, tàntu che du [[1659]] u l'è duvüu intervegnì u [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|Düxe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 95-96}}&lt;/ref&gt;.

U 24 d'utùbre du [[1714]] a marchéza D'Àste a l'à uspitàu intu sö palàssu a Tuiràn l'[[Elizabétta Farnéize|Elisabetta Farnese]], spuzà pè prucüra cu-u rè de Spàgna [[Féipo V de Spàgna|Felipe V]] e de pasàggiu pè a Ligüria p'andà a [[Madrid]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 96-97}}&lt;/ref&gt;. Dùi àgni dòppu, a-i 18 de màrsu du [[1716]], u capitàn [[Giuseppe Polla]] u l'à lasciàu pè testamèntu ina rìcca dunasiùn pè creà in'òpera pìa pè l'istrusiùn di fiöi: tiràu sciü l'[[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]] e arangià ina cà d'atàccu, i [[Scolopi|frâti sculòpi]] i gh'àn avèrtu a prìmma scöra du paìze. Sta scöra a l'è dürà fìna a-u [[1808]], quàndu i frâti i l'àn duvüu lascià Tuiràn pè ina supresiùn religiùza usciüa da-u regìmme napuleònicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 137}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe cuntempurànea ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A gêxa da certùssa, aruinà inta batàja de Löa e d'ancöi abandunà
Toirano - Monumento ai caduti del bombardamento.jpg|U munumèntu a-e vìtime du [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]], òpera de l'[[Agenore Fabbri]]
Toirano - Panorama (1902).jpg|Panuràmma de Tuiràn int'ina cartulìna du [[1902]]
&lt;/gallery&gt;
A despêtu da deciarasiùn de neutralitàe da Repübrica de Zéna, e [[Armée révolutionnaire française|armàe revulusiunàrie franséxi]] i l'axêva ocüpàu ina pàrte da [[Rivêa de Ponénte|rivéra de Punènte]], rivàndu a-u 24 de nuvèmbre du [[1794]] pròpriu a Tuiràn, cu-i prìmmi batajùi ch'i l'éra andàiti a stà inta gêxa da Bràia e inta Certùssa. U s'è cuscì furmàu in frùnte tra l'armà revulusiunària e quélla di austru-piemuntéxi che, partìndu da [[Garesce|Garésce]], u vegnìva zü pasàndu pè a [[Rocca Barbena|Ròcca]] e pè a [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], dùnca da vixìn a Tuiràn e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe e cunscideràndu ascì che i barestèi, inte l'estàe du [[1795]], i l'éra stàiti scurìi da-u sö valùn e i staxêva lù ascì a Tuiràn. In sa fìn, avànti ch'u cumensésse u növu invèrnu, u generâle [[Pierre Augerau]] u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cu-in atàccu generâle a-i 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 101-103}}&lt;/ref&gt;. Intu cùrsu di cumbatimènti a l'è stàita bèn danezà a [[Certussa de Tuiran|véggia certùssa]], dund'a gh'éra ina redütta d'artijerìa che i franséxi i l'àn cunquistàu sùlu dòppu di asàlti a-a bajunétta, pè pöi atacà e puzisiùi di austru-piemuntéxi in scià còsta de Dâri&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 110}}&lt;/ref&gt;.

Scibèn che, finìa a batàja, e trüppe franséxi i l'axêva lasciàu u paìze, cu-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübrica Ligüre]] e idée da [[Rivoluçion françeize|revulusiùn]] i se cumensâva a spànde pè ste bànde ascì, purtàndu de gròsse növe a Tuiràn. Cu-a supresiùn de cungregasiùi religiùze, i [[Órdine certozìn|certuzìn]] i l'àn pèrsu e sö ürtime pruprietàe, vendüe a di tuiranìn cuscì cùmme di arédi de gêxe tuiranìne&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 110}}&lt;/ref&gt;. L'aministrasiùn du paìze, numinàu &quot;cumün&quot; da-u növu regìmme, a l'éra afidà a-u ''maire'' da Prêa che, cuntrulàndu ascì Giüsténexi, u guernâva u mèximu teritòriu de l'antìga pudestarìa. Insèmme a-e pruprietàe da Gêxa, i sùn stàite sequestràe ascì quélle di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], ch'i l'includéva in ortu-giardìn ch'u sarà arangiàu a ciàssa pübrica. Chi, u l'è stàitu ciantàu cu-ina gràn fèsta l'[[Èrbo da libertæ|erburu da libertàe]] du paìze, arembàu sciü ina bâze ch'a se pò ancù végghe, e, ciü tàrdi, a culònna de triùnfu pè u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]. Inclüzu intu Cantùn da Prêa, inta Giuridisiùn de Aréne Càndide, de sti àgni a frasiùn buisanìna a l'è stàita destacà da Tuiràn e numinà cumün pè cùntu sò, mèntre u paizéttu de [[Patarè]], zà abandunàu, u l'éra inta Giuridisiùn da Sènta, cuntrulà da Arbénga, intu cumün ünicu furmàu da-u Burghéttu e U Serià. E refùrme repübricâne i l'axêva interesàu ascì e tàsse, cresciüe du bèllu sùtta a-a növa aministrasiùn rivàndu a tòstu 11.000 [[Monetaçión zenéize|frànchi zenéxi]], e a creasiùn d'ina [[Goàrdia Naçionâle da Repùbrica Lìgure|Vàrdia Nasiunâle]] bazà in scià [[Lêva militâre|léva]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu, a-u 23 de setèmbre du [[1805]] a Repübrica Ligüre a l'è finìa cun l'anesiùn dirètta a-u [[Prìmmo Inpêro françéize|Prìmmu Impêru]], dürà fìna a-u [[1814]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 113-114}}&lt;/ref&gt;. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u [[1814]] e u [[1815]], u guvèrnu da [[Repùbrica Zenéize|Repübrica Zenéze]] u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pè u véggiu ùrdine, levàndu ina tàssa in sce l'öriu, bèn pezànte pè in paìze cùmme Tuiràn, e fàndu recuperà a-i Du Caréttu di sö bêni cu-a lézze de recustitusiùn da nubiltàe&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 115-116}}&lt;/ref&gt;.

Cu-e decixùi du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e l'anesiùn a-u [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]], Tuiràn u l'è finìu lèi ascì sùtta a-a növa duminasiùn, dund'u l'è cumprézu inta [[Pruvinsa d'Arbenga|pruvìncia d'Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 117}}&lt;/ref&gt;. Di prìmmi àgni du guvèrnu piemuntéze a gh'è ina statìstica ciütòstu detajà du paìze, vìstu a-u [[1823]], quàndu i gh'éra 1.379 persùne. Intu detàju, trè persùne sciü quàttru i travajâva a tèra e, miràndu a-e diferènti prudusiùi, mèntre de verdüre e de gràn u nu se sciurtìva a cruvì u bezögnu lucâle, i 1.120 quintâli d'öriu a l'ànnu i l'éra a ciü impurtànte prudusiùn tuiranìna, cunscideràndu ascì in cunsümmu lucâle ch'u l'éra de 80 quintâli. Gh'éra pöi a prudusiùn, du tüttu particulà, d'in vìn de setrùi inventàu da-u [[Giacinto Garassini]] e premiàu a-e espuzisiùi universâli de [[Londra|Lùndra]] du [[1851]] e de [[Pariggi|Parìgi]] du [[1855]]. Mèntre e papelêre a-u Martinéttu i l'éra urmài abandunàe, se regìstra a prezènsa de 13 gùmbi a ina röa, 4 a dùe röe, 2 lavaùi pè a sànsa, 15 murìn pè u gràn e de furnâxe pè a casìna. U tràfegu ciü impurtànte u l'éra quéllu du minerâle de fèru che, descariàu inte [[Löa]] o a-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]], u vegnìva camalàu cu-e sòme fìna a-e fàbriche in [[Burmia (valä)|Bùrmia]], sruatüttu quélle de [[Carizan|Carisàn]] e de [[Bardenèi]]. A gh'éra pöi ina gràn pùira pè a cumpàrsa, du [[1817]], da [[Mósca de l'oîva|musca de l'uriva]] mèntre, cu-a vacinasiùn du [[1822]], a nu gh'éra ciü de maròti de [[Voiêue|vaiòru]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 118-120}}&lt;/ref&gt;. Pè l'istrusiùn, scibèn che du [[1815]] i marchéxi de Barestìn i l'axêva tùrna avèrtu a scöra du Polla pè dâra indaré a-i [[Scolopi|sculòpi]] cùmm ch'i fùsse turnài a Tuiràn, i frâti i nu l'àn ciü rilevà e dùnca, pasà ina série de prucèssi, a s'è derfàita l'òpera pìa p'arvì ina scöra pübrica&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 137-138}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1905]], pè a prìmma vòta inta sö stòria, a Tuiràn u ghe végne liàu u paìze de [[Carpe|Càrpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 23 màrsu 1905|nùmero=159|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}&lt;/ref&gt;, cumün pè cùntu sö fìna a-u [[1869]] e tacàu a l'inprensìpiu a [[Barestin|Barestìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 7 lüju 1869|nùmero=5190|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}&lt;/ref&gt;, cu-u quâle u l'éra intu marchezàu di Du Caréttu. Pè meju liâse cu-u circundàriu, a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e a feruvìa, [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|arivà a-u Burghéttu]] a-u prìmmu de zügnu du [[1877]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvémbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;, a l'è cumensà a realizasiùn d'ina rèi de stràdde. Ste chi i sùn stàite u stradùn pè Càrpe, avèrtu du [[1912]] (d'ancöi pàrte da [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]) e prìmma raxùn du destàccu du paìze da Barestìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=166|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;, quéllu pè Barestìn, avèrtu cu-in cùrpu de màn di barestèi dòppu du [[1881]] (d'ancöi a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]])&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=147|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;, e quéllu pè u Burghéttu (d'ancöi lèi ascì inta [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]). Pè cùntru, u stradùn pè Buisàn, che d'ancöi u fà pàrte da [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u rìva bèn ciü tàrdi, tàntu da êse traciàu, ancù du tèra batüa, numà che tra u [[1952]] e u [[1953]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=248}}&lt;/ref&gt;. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu, du [[1929]] a gh'è stàita a supresciùn du cumün de Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 21 màrsu 1929|revìsta=|nùmero=570|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=}}&lt;/ref&gt;, usciüa inte l'àmbitu da pulìtica fascìsta d'agregasiùn di paìxi ciü picìn, mèntre u l'éra falìu u prugèttu de creà in cumün &quot;du Varatèlla&quot; pè l'upuzisiùn du Burghéttu e du sö pudestàe&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|pp=255-256}}&lt;/ref&gt;.

Cùmme tànti âtri paìxi, Tuiràn ascì u l'à avüu e sö vìtime inte dùe guère mundiâli ma, ciü di cumbatènti cadüi, u prêxu ciü âtu u l'è stàitu pagàu da-e gènte tuiranìne inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]]. Infàtti, cun l'obietìvu de fà satà i pònti in scià Varatèlla, u 12 d'aùstu du [[1944]] trèi squadrùi aérei, pè in tutâle de 21 [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17]] aleài, i l'àn [[Bumbardamentu de Tuiran|caciàu 240 bùmbe da sinquesèntu lìbbre sciü u paìze]]. Quéllu giùrnu i ghe sùn restàite 41 persùne, quarànta tuiranìn e in tedéscu, e i sùn stàite derucàe quâxi du tüttu e burgàe da Fascétta e da Bràia, dund'a l'éra supravisciüa a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], sènsa però sciurtì a cacià zü màncu in pònte&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=171|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;. Scibèn che, ancuasài, u l'è stàitu l'ünicu, pè pùira de âtri bumbardamènti e gènte de Tuiràn, Càrpe e Barestìn pè in sèrtu tèmpu i l'àn lasciàu i sö paìxi, andàndu a stà inte campàgne o inte gròtte; cu-in gràn nümeru de tuiranìn ch'u l'à decìzu de sustà intu [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Sànta Lesìa]], drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta de Sànta Lesìa de Srua]]. A-i mòrti du bumbardamèntu u l'è dedicàu in munumèntu intu Pàrcu Rusciàn, inauguràu u 26 d'utùbre du [[1969]] e òpera du scurtù [[Agenore Fabbri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10293|tìtolo=Monumento alle vittime di tutte le guerre ed ai caduti del bombardamento aereo di Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;.

Pasà a guèra a gh'è prèstu stàita a recustitusiùn du cumün de Buisàn, deliberà a l'11 de nuvèmbre du [[1946]] da-u guvèrnu pruvizòriu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Decrétu Legislatìvu du Càppu Pruvizòriu du Stâtu, 11 nuvémbre 1946|nùmero=449|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&amp;atto.codiceRedazionale=046U0449&amp;atto.articolo.numero=0&amp;atto.articolo.sottoArticolo=1&amp;atto.articolo.sottoArticolo1=10&amp;qId=1f2c5fd0-c0eb-4466-bf56-05abd336585d&amp;tabID=0.8825361720555904&amp;title=lbl.dettaglioAtto}}&lt;/ref&gt;. A-u 28 de màzzu du [[1950]] di fiöi de Tuiràn i l'àn descruvìu l'entrà a-a [[gròtta da Bàzura]], avèrta a-u pübricu a-u prìmmu de zenà du [[1953]] e prèstu vegnüa a ciü impurtànte atrasiùn türìstica du cumün&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;. Da-u [[1973]] a-u 31 de dixèmbre du [[2008]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Lézze Regiunâle, 4 lüju 2008|nùmero=24|léngoa=IT|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+}}&lt;/ref&gt;, Tuiràn u l'à fàitu pàrte da [[Cumünitàe muntâna Pollupice|Cumünitàe muntâna ''Pollupice'']] pè pöi pasà, fìna a-u [[2011]], inta [[Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze]] e a-a fìn, tra u [[2014]] e u [[2016]], inte l'[[Uniùn di cumün da Rivêa de Pàrme e di urivi|Uniùn di cumün da Rivéra de Pàrme e di urìvi]].

== Abitànti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Toiràn}}

=== Minurànse furèste ===
Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-u 31 de dixèmbre du 2023 a Tuiràn i ghe sùn 106 residènti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2023-01-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Tuiràn i sùn: ''Maineri'' (Mainêru), ''Ferrari'' (Ferâri), ''Zunino'' (Zünìn), ''Oddone'' (Uddùn) e ''Durante'' (Dürànte)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2023-01-12}}&lt;/ref&gt;.

=== Persùne liàe cun Tuiràn ===
[[Immaggine:Maineri Baccio.png|miniatura|245x245px|Ritràttu du Baccio Maineri]]
* [[Giovanni Battista D'Aste]] (Tuiràn, 1566 - Rùmma, 1620): [[Órdine de Sant'Agostìn|frâte de Sant'Austìn]], oratù e teòlugu a l'''Archigymnasium'' de [[Romma|Rùmma]]. U [[Pàppa Pòulo V|pâpa Pàulu V]] u l'à numinàu vicàriu generâle de l'ùrdine e, ciü tàrdi, ascì sacrìsta puntifìciu e véscu da [[diòcexi de Tagàste]], sitàe da [[Numìdia|Numidia]] dund'u l'è nasciüu [[Sant'Aostin|Sant'Austìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Dizionario biografico dei Liguri - Dalle origini ai giorni nostri|ànno=1988|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=IV|capìtolo=D'Aste, Giovanni Battista}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Polla]] (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da [[Repùbrica de Zena|Repübrica de Zéna]] e benefatù du cumün. Intu sö testamèntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pè fundà a Tuiràn in cunvèntu di [[Scolopi|Sculòpi]], dùnde mustrà a-i fijöi cùmme léze, scrìve e fà de cùntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 135-137}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pier Giacinto Garassini]] (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgu, pulìticu e benefatù. U s'è laureàu a-a ''[[Sorbónn-a|Sorbonne]]'' pè travajà pöi cùmme diretù da clìnica de [[Montpellier]], u l'è stàitu fìna depütàu du [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]] pè dùe legislatüre. U l'à püblicàu di stüddi tàntu in sciù sö travàju che in sce l'agricultüra, e u l'à avüu dùi fìji, Onesto e Amando, ch'i l'àn fàitu a vìtta militâre&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Pesce, 1988}}&lt;/ref&gt;.
* [[Baccio Emanuele Maineri]] (Tuiràn, 1831 - Rùmma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cùmme bibliutecàriu a Rùmma int'in ministêru. U l'à scrìtu parégge òpere de stòria, biugrafìe e crìtica leterària, cu-in stìle infruensàu da-u [[Francesco Domenico Guerrazzi]] e da l'[[Edgar Allan Poe]] e, ciü tàrdi, ascì da-u [[Lisciàndro Manzôni|Manzoni]]. Pè càrche ànnu u l'è stàitu u diretù du giurnâle ''Il diritto'' e, cu-ina prìmma culesiùn de 221 püblicasiùi e 214 librétti, u l'à fundàu a prìmma bibliutêca pübblica de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Baccio Emanuele Maineri: patriota e poligrafo|ànno=1999|editô=Cumün de Tuiràn (stampàu da-a Tipografia litografia ligure)|çitæ=U Serià|léngoa=iT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Onesto Garassini]] (Tuiràn, 1832 - 1902): stüdènte a l'[[Académia Reâ de Torìn|Académia Reà de Türìn]] u l'è entràu inti bersajèi, pè pijà pàrte a-a guèra de [[Crimea|Crimêa]] e a-a préza de Rùmma du 20 de setèmbre du [[1870]]. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenènte Culunèllu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Amando Garassini]] (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Türìn, entràndu, cùmme u sö frè, intu còrpu di bersajèi. U l'à cumbatüu inte l'invaxùn du [[Régno de Dôe Sicìlie|Régnu de Dùe Sicìlie]] e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Pietro Igino Mainero]] (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pè paréggi àgni, u n'à fàitu slargà e alestì l'uspeà, meténdughene du sö, cuscì cùmme inti travàji pè u [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn da-u Burghéttu]], ch'u l'à fàitu pasà inti sö terén.
* [[Giuseppe Bontempo]] (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Süd, a [[Bonesàire|Buenos Aires]], dund'u l'à avüu de funsiùi de raprezentànsa inte cumünitàe di emigrài. Intu detàju, u l'è stàitu u prescidènte da sucietàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unuràriu da sucietàe &quot;Giuseppe Gailiano&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Dizionario storico biografico dei Liguri in America Latina da Colombo a tutto il Novecento|url=https://books.google.it/books?id=kRIzswEACAAJ|ànno=2006|editô=Fondazione Casa America - affinità elettive|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=101|volùmme=vol. I|ISBN=88-7326-092-6}}&lt;/ref&gt;.
* [[Francesco Ronco]] (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma guèra mundiâle]] cu-u grâdu de suttutenènte. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|guèra de liberasiùn]] u l'è stàitu u cumandànte du 184° regimèntu paracadütìsti e pöi du regimèntu paracadütìsti &quot;Nembo&quot;, cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, du [[1967]], u l'éra rivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Ronco|tìtolo=Un fante|ànno=1976|editô=Grafiche Riviera|çitæ=U Serià|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Battista Parodi]] (Zéna, 1905 - Màlta, 1941): de famìja tuiranìna, u l'è stàitu Tenènte de Vascèllu inta Régia Marìna e càppu de squadrìja di MAS, vagnàndu ina medàja d'argèntu pè in'asiùn intu cùrsu du bumbardamèntu de [[Vuè|Vâdu]] du [[1940]]. U l'è finìu masàu a-i 26 de lüju du [[1941]] int'in atàccu di MAS a-u pòrtu d[[A Valletta|a Valétta]], pijàndu pè stu fàitu chi ina medàja d'argèntu a-a memòria&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Dossier: Genova 9 febbraio 1941|ànno=2007|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=19-20, 24-25|ISBN=978-88-7172-830-8}}&lt;/ref&gt;.
* [[Marco Bertolotto]] (Quiliàn, 1959): pulìticu, elezüu cùmme scìndicu de Tuiràn pè trè vòte, u l'è stàitu u [[Prescidenti d'a pruvincia de Sann-a|prescidènte da pruvìncia de Savùna]] da-u [[2004]] a-u [[2008]].

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetüre religiùze ===
;Paròcchia de Tuiràn
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta da gêxa de Sàn Martìn
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|A gêxa da Madònna du Ruzàriu
Toirano-IMG 0424.JPG|L'oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de ruìne da Certùssa
&lt;/gallery&gt;
* [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|Gêxa de Sàn Martìn de Tours]]: sêde da paròcchia du paìze, intu Bùrgu, a l'è stàita tirà sciü a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, pè ése cunsacrà a-u 1° de aùstu du [[1609]] da-u [[Lùcco Fiésco|Luca Fieschi]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]]. De de föra a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice e in âtu campanìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u faxêva pàrte da prìmma cêve, mèntre de drèntu a gh'à in rìccu güstu [[Baròcco|baròccu]]. Spartìa inte trè navâte da öttu culònne de [[Prîa de Verésso|prêa de Veréssu]], a gh'à in gràn artà &quot;a nâve&quot; du [[1709]], cu-ina crùxe da prucesiùn du scurtù zenéze [[Gianbatìsta Bisón|Giambattista Bissone]], &quot;U Venesiàn&quot;. In scià drìta de l'artà mazù u gh'è quéllu da Sùnta, du [[1758]], mèntre, in scià senèstra, u se tröva u ciü antìgu, quéllu da Pentecòste, du [[1613]]. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò reurdà u pürpitu ''[[rococò]]'' du [[1755]], a stàtua de Sàn Martìn da bütéga zenéze di Olivari e quélle di Sànti Austìn e Giasìntu, da bütéga di Carlone. U vòrtu u l'è stàitu tenzüu e decuràu da-u zenéze [[Gêumo Grafìgna|Gerolamo Graffigna]], da scöra du [[Nichiôzo Barabìn|Barabìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111645|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gêxa da Madonna du Ruzariu (Tuiran)|Gêxa da Madònna du Ruzàriu]]: a se tröva a-a Bràia, dund'i l'àn fabricà i [[Órdine di fràtti predicatoî|frâti Dumenicài]] du [[1481]], fàndula a-u pòstu de de cà che di tuiranìn, du [[1478]], i l'axêva lasciàu a-i [[Disciplinài]]. A gêxa, slargà pè a prìmma vòta du [[1589]], a l'à pijàu e sö fùrme d'ancöi cu-a ricustrusiùn du [[1627]] e, alantù, a gh'axêva d'atàccu u cunvèntu. U cumplèssu u l'à patìu di dàgni a-i tèmpi di franséxi e, ancù de ciü, cu-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 12 de aùstu du 1944]], pè ése dùnca rangiàu du [[1952|'52]] e du [[1969|'69]]. Drèntu a-a gêxa u se ghe tröva ina ''Vèrgine cu-u Bambìn'' de l'[[Oràçio De Feræ|Orasiu De Ferâri]] e dùe stàtue da prucesiùn da ''Madònna du Ruzàriu cu-u Bambìn'', fòscia du [[Giambattista Bissone]], e de ''Sàn Pêru in Glòria'', du [[Giovan Battista Drago]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111644|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21205/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Oratoriu de San Bastian|Oratòriu de Sàn Bastiàn]]: u l'è l'oratòriu da paròcchia du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21208/|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano e della Vergine Assunta|léngoa=IT|vìxita=2023-09-06}}&lt;/ref&gt;, mésciu de travèrsu a-a gêxa de Sàn Martìn, in scià sö drìta. Lòngu a müràja drìta de l'oratòriu, in scià ciasétta da &quot;Giòstra&quot;, u gh'à tàntu de pòrtegu, rezüu da dùe culònne ch'i l'éra inte l'antìga cêve de Tuiràn. Chi a gh'è cunservà ina tèira du [[Giulio Benso]] cu-u ''Spuzalìssiu da Vèrgine'', du [[1659]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiàn|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&amp;pg=PA426|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Editore|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=426|ISBN=88-36-50009-9}}&lt;/ref&gt;.
* [[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|Oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]]: intu Bùrgu, u se tröva da vixìn a-u pònte pè a Bràia, dund'u gh'éra a pòrte da Còlla. Fabricàu du [[1716]] p'uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da ina tàrga inte l'oratòriu, u l'à fàitu pàrte d'in'òpera pìa di [[Scolopi|Sculòpi]] fìna du [[1798]], ànnu de supresiùn de l'Ùrdine inta [[Repùbrica Lìgure|Repübrica Lìgüre]]. A sö strutüra a l'è de güstu baròccu, surmuntà da ina cùpula cruvìa de ciàppe ch'a gh'à in sìmma in lanternìn. De drèntu, de d'âtu de l'artà de màrmu, u gh'è in quàddru cu-u ''Trànzitu de Sàn Giüzèppe'', travàju du [[XVIII secolo|Settesèntu]] d'in pitù scunusciüu de scöra lìgüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112778|tìtolo=Cappella di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]]: inta burgà ch'a n'à pijàu u nòmme, a se tröva in scià senèstra da scciümàira, dund'u se ne végghe ancù e ruìne. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà du [[1495]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti de Sàn Brunùn]], ch'i staxêva a Sàn Pêru, i sùn chinài a vàlle. Du [[1798]], cu-a supresiùn de l'Ùrdine, u cumplèssu u l'è stàitu abandunàu, pè ése derucàu in pàrte pasàu carch'ànnu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàite caciàe zü o cangiàe de funsiùn, da gêxa, ch'a l'éra dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi, u se ne végghe ancù e ruìne, cun l'âtu campanìn du [[1564]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/38|tìtolo=Certosa|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A capélla de Sàn Ròccu a Baresciùn
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta de l'abasìa de Sàn Pêru
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Sànta Lesìa, cu-a cà de l'eremìtta e u campanìn
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Ànna, a Dâri
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Antògnu in scià Cruxà
&lt;/gallery&gt;
* [[Capella de San Roccu (Tuiran)|Capélla de Sàn Ròccu]]: dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, a l'è a gêxétta de Baresciùn, facià in scià ciàssa a-u cèntru da burgà. A sö custrusiùn a remunterêa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]], pè ése pöi manezà in gìru a-u [[1729]] e rangià, a l'ürtimu, inti [[Anni 1980|ànni '80]]. Inta capélla u se ghe tröva ina stàtua de ''Sàn Ròccu'' du [[Zâne Batìsta Garavénta|Giobatta Garaventa]], purtà in prucesiùn intu giùrnu du titulâre, e, in sìmma a l'artà, ina pitüra du [[XVII secolo|Seisèntu]] da ''Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru e Ròccu''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210875.pdf|tìtolo=Oratorio dei Santi Pietro e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21207/|tìtolo=Cappella di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]] o a-u Mùnte: méscia in sciù [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a l'è üna de custrusiùi ciü antìghe de valà, fabricà, pè a tradisiùn, a-i tèmpi du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]] e cu-e prìmme testimuniànse scrìte ch' fàn pröva da sö existènsa da prìmma du Mìlle. A l'inprensìpiu in'abasìa di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i se sùn bugiài inta Certùssa. L'abasìa a l'à dùnca finìu pè pèrde d'impurtànsa, ma sénsa vegnì mài abandunà du tüttu. A-u dì de [[Sàn Pê|Sàn Pêru]] u se ghe tégne ancù de celebrasiùi e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, u ghe mùnta ina gràn prucesiùn pè a véggia vìa da sà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_4.html|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|Santuàriu de Sànta Lesìa]]: fabricàu in scé rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], drèntu a gròtta de Sànta Lesìa de Srua, u l'è mensunàu pè a prìmma vòtta du [[1519]], ma fìna inte l'Etàe de Mèzzu u gh'axêva da ésighe in scìtu sâcru dund'i se posâva i pelegrìn in scià vìa pè [[Romma|Rùmma]]. De de föra u se végghe numà che a faciâta, cun atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre a gêxa a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte a l'è a stàtua da titulâre, travàju du [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]] du [[1604]], mèntre, daré l'artà, u gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa, ch'i se ghe bagnâva i öggi e e ferìe i pelegrìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210579|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Sant'Anna (Tuiran)|Capélla de Sant'Ànna]]: a l'è a capélla da burgà de Dâri, dund'a l'è stàita custruìa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] in scià véggia vìa da sà, intu scìtu dùnde ancöi a se incrùxa cu-u stradùn. A gh'à in strutüra da gêxa de campàgna, cu-in campanìn a vèira mésciu lòngu a müràja de drìta, de travèrsu a-a faciâta a cabànna. L'artà, ancù arembàu in scià müràja a-u fùndu de l'àula, u l'è pè cùntru ciü rìccu e, da-e sö decurasiùi, u se purêa truvà de cunfèrma d'ina prìmma intitulasiùn a l'Imaculà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111647|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-01-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21204/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|Capelétta de Sant'Antògnu]]: a l'è ina capelétta picìna ch'a se tröva in scià Cruxà, in sìmma a-a vìa ch'a ne végne d'inta Bràia. A capelétta a l'è méscia pròpriu in scià cruxêra dund'i se destacâva a vìa pè a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] da quélla pè a valà de [[Barestin|Barestìn]] e a gh'à in ciànta squadrà, cuèrta da in tèitu de ciàppe ch'u l'è rezüu da in vòrtu a bùtte. De drèntu, de d'âtu de l'artarìn, u gh'è de müràje tenzüe a fréscu ch'i ne rafigüra u sàntu patrùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111643|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Càrpe
* [[Gexa de San Benardu (Carpe)|Gêxa de Sàn Benàrdu]]: a l'è a gêxa da paròcchia de [[Carpe|Càrpe]], méscia a-u sö cèntru inta burgà che, pijàndune u nòmme, a l'è dìta pròpriu da Gêxa. Tirà sciü a pijà u pòstu du prìmmu scìtu sâcru du paìze, sutt'a-u prìmmu tìtulu de Sàn Bastiàn, a l'è stàita isà a paròcchia du [[1609]], destacà da [[Gêxa de San Zorzu (Barestìn)|Sàn Zòrzu de Barestìn]]. De de föra a gh'à ina strutüra sèmplice, fiancà da in âtu campanìn cun cùpula a seùlla, da-a scöra véggia e, de daré, da-a canònica. De drèntu, a ina sùla navâta, a l'è duminà da-u gràn artà baròccu, usciüu da-i marchéxi Du Caréttu e ch'u gh'à i sö stémmi intajài intu màrmu. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò mensunà a stàtua de Sàn Benàrdu, cumisciunà da-i fradélli de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210572|tìtolo=Chiesa di San Bernardo Abate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21210/|tìtolo=Chiesa di San Bernardo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Uratoriu de San Benardu (Carpe)|Oratòriu de Sàn Benàrdu]]: faciàu in sciù stradùn, u se tröva a l'entrà du paìze, in Sàn Benàrdu, dund'u gh'éra a prìmma gêxa de [[Carpe|Càrpe]]. Sta custrusiùn, fabricà du [[1914]] insèmme a-u stradùn, a l'è stàita pè càrche tèmpu a sêde di fradélli de Sàn Bastiàn ma, cùmme ch'i se sùn derfài, a l'à pijàu di âtri üxi, fin'a vegnì in magazìn.

=== Architetüre civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|L'âra de meridiùn du palàssu du Marchéze
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U pònte de Giàire
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|U pònte di Murìn
Vìlla Mainero (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de Vìlla Mainêru
&lt;/gallery&gt;
* U Parâxu: intu Bùrgu, u l'è u palàssu dund'i staxêva i [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbénga]], ch'u n'éra a residènsa pè l'estàe. U Parâxu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u gh'à a-u ciàn terén di èrchi rezüi da trè culònne, tiràe sciü du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Chi u se cunsèrva in architrâvu de prêa nèira, fàitu du [[1503]], ch'u gh'à scurpìu in sìmma i blazùi de [[San Michê|Sàn Miché]], titulâre da [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]], e du véscu [[Leunardu Marchese|Leonardo Marchese]], ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du [[1831]], u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittadellegrotte.it/archivio35_servizi_0_60.html|tìtolo=Il Paraxo - Palazzo del Vescovo di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu D'Àste-Du Caréttu: dìtu ascì u &quot;Palàssu du Marchéze&quot; e, in antìgu, ''Domo de Aste'', u l'è ün di palàssi ciü impurtànti du Bùrgu, furmàu de dùe âre, l'üna intu mèzzu fra i Fòssi e a Ciàssa Növa e l'âtra, de travèrsu a sta lì, ch'a pàssa in sciù Carùggiu di Fòssi pè faciâse in sciù Pàrcu du Marchéze. Stu cumplèssu, cumensàu da-i cùnti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]], u ne végne da de cà ciü antìghe ch'i sùn stàite tacàe insèmme a partì da-u [[XVI secolo|Sinquesèntu]], pè pasà de dòppu a-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] de Barestìn, ch'i ghe sùn stàiti fìna du [[1950]]. Da-u [[1997]], pè u ciàn nòbile e e stàlle de l'âra vèrsu u Pàrcu, u l'è vegnüu a sêde du [[Musêu etnugraficu da Valà du Varatella|müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]. Inte l'âra fra i Fòssi e a Ciàssa Növa, u palàssiu u se ìssa sciü trèi livélli ciü u seminteràu, cu'a faciâta vurtà in scià ciàssa ch'a gh'à a-u ciàn terén in purtà de [[Pria du Finô|prêa du Finà]] e i dùi èrchi a tüttu sèstu d'ina lòggia, ch'u se ne végghe ancù u prufì di maùi. U prìmmu ciàn u funsiunâva da ciàn nòbile e, cumme u ciàn de d'âtu, u gh'à di barcùi ch'i sùn mésci a ciùngiu cu-e avertüre a-u ciàn terén. L'âra de meridiùn a l'è pè ina pàrte cunservà cun tàntu de aredamèntu uriginâle, scicùmme ch'a drèntu a-a vìxita a-u müzeu, cu-in scarinà du [[1797]] de màrmu e ciàppe ch'a mêna a in salùn cun decurasiùi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] e in camìn de màrmu in [[Stîle Loîgi XV|stìle Luìggi XV]]. I pavimènti i cunsèrva ancù di [[Lagión|lagiùi]] du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=1&amp;sez=5&amp;sottosez=2&amp;id=61|tìtolo=Toirano - Palazzo del Marchese|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111642|tìtolo=Palazzo del Carretto e parco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111648|tìtolo=Palazzo Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu Dürànte: ün di palàssi du Bùrgu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u l'è ina custrusiùn a trèi ciài ch'a pìja u nòmme da l'antìga famija tuiranìna ch'a ghe staxêva. U palàssiu, vinculàu da-u [[1935]], u gh'à in purtà de prêa nèira scurpìa cun, intu tìmpanu, a scrìta &quot;''Si Deus pro nobis, quis contra nos?''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109576.pdf|tìtolo=Palazzo Durante|léngoa=IT|vìxita=2023-02-04}}&lt;/ref&gt;.
* Vìlla Mainêru: a l'è ina villa de cùntu a-e Bengiàe, méscia intu mèzzu tra a vìa véggia pè u Bùrgu e u ciü növu stradùn ch'u ghe pàssa a punènte. A vìlla a l'è stàita cumisciunà da-u Pietro Mainero, dìtu &quot;u Biundìn&quot;, vèrsu a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e, du [[1978]], a l'è pàssa da-i Mainêri-Barlòcchi a-i Pruvàggi, avànti de vegnì indaré a di discendènti du Biundìn. Cu-i àgni a l'è stàita vixità da tànti persunàggi de cùntu e, tra i âtri incùntri, chi u s'è decìzu de tracià [[Stràdda XX Seténbre (Zêna)|Vìa XX Setèmbre]] a [[Zena|Zéna]]. A vìlla a gh'à ina tùre inta faciâta de punènte e, a-u reùndu, u gh'è ancù de giardìn e a véggia cà di manènti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/villa-mainero|tìtolo=Villa Mainero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111650|tìtolo=Casa Provaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Pònte de Giàire: u l'è in antìgu pònte du [[XIV secolo|Trexèntu]], pè di séculi l'ünicu ch'u traversésse a scciümàira, mésciu a levànte du Bùrgu. Stu pònte, ch'u l'à pijàu u nòmme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trèi èrchi de larghéssa diferènte e, in sciù parapêtu du ciü âtu, inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u se gh'è fabricàu ina capelétta. De frùnte a sta capelétta u gh'è ascì ina crùxe, cu-ina targa du [[1818]] ch'a reùrda l'indurgènsa de quarànta giùrni a chi u l'avésse dìtu in ''pater ed ave''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111649|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/9403/ponte-delle-%E2%80%9Cgiaire%E2%80%9D/|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.
* Pònte di Murìn: u l'è in pònte de prêa, a dùi èrchi, ch'u ghe pàssa in sìmma a véggia vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]. U sö nòmme u ne végne da-a gràn custrusiùn in scià zìna de senèstra da scciümàira, fabricà tra u [[XV secolo|Quattrusèntu]] e u [[XVII secolo|Seisèntu]] da-i frâti da Certùssa, che a l'inprensìpiu a l'éra aduerà cùmme papelêra, pè cangià pöi de funsiùn a [[gumbu|gùmbu]] e murìn da gràn. Da vixìn a stu pònte, de pòcu ciü âta da giàira da Varatèlla, a gh'è a funtâna de dund'u pàrte u bêu de l'àiva câda&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Cà de Pégure: i sùn e cà da pastùi, d'ancöi abandunàe, ch'i se tröva in scé rìve di mùnti a-u reùndu du paìze, bèn difüze tra Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]]. De ste cà, de quélle i purêa vegnìne fìna da l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]] o da ancù de prìmma: intu detàju, pudâse che a cuscì dìta Cà da Turétta, de d'âtu du paìze, a sécce nasciüa cùmme ina furtificasiùn. Ciü che a Cà da Turétta, e cà de Pégure in scé rìve du [[Munte Aü|Mùnte Aü]] i sùn a Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste; dapöi i ghe sùn a Cà du Pòzzu e a Cà Massò sutt'a-u Pòzzu de Barestìn e, de d'âtu de Dâri, e cà du Cìcciu, du Gispò e de Beccarìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 58-65}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüre militäri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|I rèsti da tùre in sciù [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Detàju de üna de müràje
&lt;/gallery&gt;
* [[Bâsu du Giudeu#Tùre de l'Etàe de Mèzzu|Tùre de Barlörie]]: in sìmma a-u brìccu du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], de dùnde a dòmina a Vàlle e da vixìn a l'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], u se ghe tröva e ruìne d'ina tùre de vàrdia, fàita tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]]. A tùre, ch'u n'è restàu numà che de müràje âte in mêtru e mèzzu, a gh'à ina ciànta squadrà, de 5,5&amp;nbsp;m pè fiàncu. Ste ruìne i se tröva intu scìtu, stüdiàu du [[1999]], d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] di [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]], mésciu inti prài daré du bâsu e di tèmpi de l'[[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|vìxita=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;.
* A Purtàssa: in antìgu cunusciüa cùmme a &quot;Pòrta Magiù&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 26}}&lt;/ref&gt;, a l'éra a pòrta inte müràje du Bùrgu ch'a se druvìva vèrsu vàlle, in diresiùn du Burghéttu. A Purtàssa a l'éra surmuntà da in èrcu ma, a-a fìn da guèra, a l'è stàita cacià zü insèmme a-a canònica, scicùmme ch'a l'axêva patìu di gròssi dàgni intu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 7}}&lt;/ref&gt;.

=== Müzêi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Museo etnografico della Val Varatella.jpg|L'entrà du müzêu
Varatella Museo 1.jpg|Atrèssi da bancarà intu müzêu etnugràficu
Varatella Museo 2.jpg|Atrèssi pè u travàju inti càmpi
Scheletro di lince.jpg|U schéletru de [[lìnce]] intu müzêu preistòricu
&lt;/gallery&gt;

* [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|Müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]: druvìu du [[1997]], u se tröva inte l'âra du Palàssu D'Àste-Du Caréttu facià sciü Vìa Pòlla. U müzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 ugètti, ch'i ne végne da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] fìn a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Növesèntu]], spartìi tra dixöttu sesiùi pè tìpu de travàju. I atrèssi in mùstra i sùn quélli di mestèi d'ina vòta, da-u travàju inti càmpi, a-u ferà, u bancarà, u scarpà e u caciò, ciü che e testimuniànse da fêde e da cultüra di tuiranìn. U müzêu u cröve ascì u ciàn nòbile du palàssu, cu-a capélla privà, ina culesiùn de quàddri e de stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di marchéxi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_6.html|tìtolo=Museo Etnografico della Val Varatella|outô=Cumün de Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Musêu preistoricu da Valà du Varatella|Müzêu preistòricu da Valà du Varatèlla &quot;Nino Lamboglia&quot;]]: stu müzêu, inandiàu inti [[Anni 1950|àgni '50]], u se tröva inta custrusiùn a l'entrà de gròtte, ch'a l'è intu sö percùrsu de vìxita. Inte l'espuzisiùn, intitulà a-u prufesù [[Nino Lamboglia]], i ghe sùn cunservàe de testimuniànse du [[Paleolìtico|Paleulìticu]], du [[Neolìtico|Neulìticu]] e di tèmpi di rumài, ch'i ne végne tàntu da-e [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]] che da âtri scìti da regiùn. Tra i repèrti ciü impurtànti, u se pò mensunà u schéletru tòstu intréu d'in [[Ursus spelaeus|ùrsu de tâne]] e quéllu d'in picìn de [[lince|lìnce]], truvàu de sfröxu int'ina gròtta tra [[Campugexa|Campugêxa]] e [[A Peàgna]] e sarvàu da-u cuntrabàndu du [[1997]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/74|tìtolo=Museo Preistorico della Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Reggiani|outô2=Elena Ghezzo|ànno=2015|tìtolo=Dal sequestro al completo recupero: il restauro della lince della &quot;Grotta del Gattopardo&quot; (Savona)|revìsta=Museologia scientifica|editô=Associazione Nazionale dei Musei Scientifici|volùmme=Vul. 9|pp=62-68|léngoa=IT|url=https://www.anms.it/upload/rivistefiles/caf52deb0db7c7d2d2cb8c241d96648a.pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüra ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Grotte di Toirano 127.jpg|U cuscì dìtu &quot;òrganu&quot; inta gròtta da Bàzura
Grotte di Toirano 170.jpg|E strutüre reùnde inte l'''atro de Cibele'', gròtta da Bàzura
LUCE DI CRISTALLO NELLA GROTTA.jpg|&quot;Sciùre&quot; d'aragunìte inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta
Grotte di Toirano 215.jpg|A stànsia du ''Pantheon'' inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta
&lt;/gallery&gt;
* [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]]: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva inte rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], svilüpàu inta furmasiùn de cuscì dìte [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn fàitu a richéssa de burànchi, tâne e scarpàe de tütta a valà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/52|tìtolo=Grotte - Il carsismo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;. L'entrà a-a [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]] a l'è stàita descruvìa da di tuiranìn a-i 28 de màzzu du [[1950]] e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn pruvàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà, u s'è scavàu ina galerìa ch'a zùnta sta gròtta cun [[Grotta de Santa Lesia de Sutta|quélla de Sànta Lesìa de Sutta]], a furmà u percùrsu de vìxita druvìu a-u pübblicu, ch'u l'è u scìtu ciü mensunàu du paìze&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=Grotte - La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&amp;nbsp;ha creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Löa]] e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài]]: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se svilüppa int'ina pàrte du teritòriu tuiranìn, u l'è stàitu tùrna creàu du [[1995]] e u cröve in'àrea de 7.575&amp;nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi de [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténexi]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntàgna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Mùnte Aü - Arexéa - Riàn Tursé]]: u l'è u tèrsu scìtu d'interèsse cumünitàriu da regiùn, creàu sèmpre du [[1995]], u s'estènde pe 2.420&amp;nbsp;ha tra i cumün d'[[Arbenga|Arbénga]], [[Barestin|Barestìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücaréllu]], Tuiràn, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]. Ciü o ménu paréggiu a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea prutètta pruvinciâle Arexéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]], stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu diferènti, ch'i l'àn purtàu a de cundisiùi ràire, cun de ciànte de muntàgna e da màccia d'atàccu l'üna a l'âtra, inclüzu bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidée]] e tòstu in tèrsu de tütte e ciànte prutètte ch'i se pöne truvà inta Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
Câva Tôri (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|A Câva Tùri, de l'impréza Marchìziu, mirà d'in Buisàn
Rocce sopra Toirano.JPG|A véggia câva de Marchìziu a-u Martinéttu, d'ancöi serà
Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|E ruìne du murìn inta burgà cu-u mèximu nòmme, prìmma adueràu cùmme papelêra
&lt;/gallery&gt;
Da-i ürtimi àgni du XX séculu u cumün de Tuiràn u l'è stàitu interesàu da in gràn desvilüppu, ch'u l'à fàitu tòstu radugià de pupulasiùn inte trent'àgni. Intu pasàu l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte a l'è sèmpre stàita quélla [[Agricoltûa|agrìcula]], cu-i sö terén ch'i sùn cürtivài a [[Ortàggio|ortàggi]], [[Èrbo da frûto|ciànte da frütu]] e, sruatüttu, [[Èrbo d'oîve|urìve]]. Ste chi, purtàe inta vàlle da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], sturicamènte i gh'àn avüu in ròllu centrâle inte l'ecunumìa du pòstu e, a-a giurnà d'ancöi, i sùn prinsipalmènte de varietàe [[Oîva tagiàsca|tajàsca]] e [[Uiva cuumbàia|curumbàira]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 182-186}}&lt;/ref&gt;. Gh'è ascì a ràira e rüstega qualitàe dìta [[Uriva carparina|carparìna]], tìpica du paìze de [[Carpe|Càrpe]], de dùnde a l'à pijàu u nòmme, caraterizà da-i sö urivìn e da-a rexistènsa a-u fréidu. Liàe a-a sö cürtivasiùn, a gh'è pöi càrche ativitàe pè a trasfurmasiùn de urìve, cu-in [[Gumbu|gùmbu]] ch'u l'è ancù in funsiùn, e de [[Câva|câve]] gestìe da-a stòrica impréza tuiranìna [[Cave Marchisio|Marchìziu]]. Pè de ciü, in mezüra ciü cuntegnüa i sùn ancù praticài l'[[Alevaménto|alevamèntu]] e u tàju e trasfurmasiùn de légne&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 178-179}}&lt;/ref&gt;.

De antìghe indüstrie mesciàe da l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], da-e papelêre a-i Defìssi a-e fàbriche du fèru a-u Martinéttu, u nu l'è invèce restàitu nènte föra de sö ruìne, cu-a pòca ativitàe indüstriâle che aù a l'è inta regiùn de [[Patarè]], sübitu a-u de là du cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. A-a giurnà d'ancöi a ciü pàrte da pupulasiùn a l'è dùnca cuncentrà intu setù di servìssi, bèn spunciàu da-a descuvèrta de [[Grotte de Tuiran|gròtte]] du [[1950]]. ch'i sùn prèstu vegnüe a ciü impurtànte atrasiùn türìstica da valà, purtàndu cu-u tèmpu a valurizà ascì u cèntru du cumün e-e âtre ativitàe intu setù&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 188-190}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Istrusiùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Biblioteca Toirano.jpg|Ina sâla da bibliutêca cìvica
Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E növe scöre &quot;Giuseppe Polla&quot; e &quot;Agnese Garassini&quot;, a-a Braiàssa
Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E scöre médie de Tuiràn, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]]
&lt;/gallery&gt;
'''Bibliutêche'''

A Bibliutêca cìvica &quot;Baccio Emanuele Maineri&quot; a l'è a bibliutêca pübblica du paìze, inandià du [[1981]] cun di fùndi da cumüna e che, a-a giurnà d'ancöi, a cùnta d'in patrimòniu de tòstu 39.000 vulümmi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0047|tìtolo=Biblioteca civica &quot;Baccio Emanuele Maineri&quot;|léngoa=IT|vìxita=2024-08-25}}&lt;/ref&gt;. A sö sêde a se tröva au Bùrgu, dund'a l'è stàita recavà intu palàssu da véggia cumüna tuiranìna, afaciàu in sce Vìa Paròdi, e a pìja u nòmme da-u scritù tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri|Baccio Maineri]], creatù da prìmma bibliutêca pübblica du paìze. Insèmme a-e bibliutêche de Buisàn, du Burghéttu e de Barestìn, da-u [[2003]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/47|tìtolo=Civica Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-04-03}}&lt;/ref&gt;.

'''Scöre'''

A Tuiràn i ghe sùn tréi livèlli de scöre, cu-a prezènsa de in azìlu, de elementâri e de scöre médie, ch'i fàn tütte pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.valvaratella.edu.it/pagine/contatti|tìtolo=Istituto Comprensivo Valvaratella|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;. E elementâri, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]], i sùn a-a Bràia, int'in palàssu vixìn a-a cumüna, mèntre l'azìlu e-e médie i se tröva drèntu a 'n edifìssiu de növa custrusiùn, avèrtu du [[2017]], a l'estremitàe vèrsu nòrd du cèntru du paìze. A sesiùn de médie a l'è intitulà a-u [[Giuseppe Polla]], benefatù du cumün intu Seisèntu ch'u l'à fàitu creà a prìmma scöra de Tuiràn, mèntre l'àzilu u l'à pijàu u nòmme da-a scià [[Agnese Garassini]], méistra da scöra de [[Carpe|Càrpe]] inti àgni da guèra che, cu-a sö ativitàe, a l'à evitàu ch'i ghe fùsse di incidènti a-u mumèntu du rastrelamèntu tedéscu du 6 de frevà du 1944&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/toirano-la-nuova-scuola-linfanzia-intitolata-alla-maestra-agnese-garassini/|tìtolo=Toirano, la nuova scuola per l’infanzia intitolata alla maestra Agnese Garassini|outô=Luca Berto|dæta=2017-09-07|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialéttu tuiranìn ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detàju}}
A Tuiràn se pàrla ina varietàe du [[Dialettu arbenganese|dialéttu arbenganéze]], pàrte du grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de sèntru-punènte]], ch'a gh'à di caràteri impurtànti de diferènsa da-u parlà da sitàe. Pè e caraterìstiche söe se pò cunsciderà u [[Dialettu tuiranìn|tuiranìn]] cùmme in parlà bèn arcàicu e diferensiàu da-i paìxi a-u reùndu e, tra e diferénse ciü marcàe, a reurdémmu:

* a cunservasiùn da ''-r''- intervucàlica, éxitu in cumün cu-e âtre [[Variànte lìguri|parlàe ligüri]] ciü arcàiche.
* ina mancànsa de evulusiùi du [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''-CT-'' da-a sö ciü antìga fùrma lìgüre ''-yt-'' (''làite''), cuscì cùmme in di partisìppi (''stàitu'', ''fàitu'') che ancöi i sùn tòstu ünici inte l'Ingàunia de levànte e supravisciüi numà inta pàrte ciü a punènte da Rivéra. 
* u latìn ''-LJ-'' u s'è evulüu in di mòddi nu vâri paréggi, tàntu che ancöi i ghe sùn sécce di éxiti in {{IPA|[j]}} cùmme &quot;travajà&quot; che in {{IPA|[ij]}} cùmme &quot;pijà&quot;, mèntre a [[Barestin|Barestìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}&lt;/ref&gt; e [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}&lt;/ref&gt; a gh'è {{IPA|[ʎ]}}, bèn particulà inta zòna, e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] u cumènsa a esìghe l'éxitu zenéze in {{IPA|[dʒ]}}.
* a cöita suvènte da ''-g-'' intervucàlica e ina sèrta debuléssa da ''-v-'', sécce intervucàlica che a l'inprensìpiu de paròlle. Mèntre a ''-v-'' a gh'à stu éxitu in de bèlle varietàe da Ligüria intréa, a cöita da ''-g-'' a l'è zà ciü ràira e, tra i paìxi a-u reùndu, a l'è in cumün sruatüttu cun [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. Inte paròlle ch'i cumènsa pè ''gu'' + vucâle u ''gu'' u pàssa a ''v''; cùmme da ''guagnà'' a &quot;vagnà&quot;.
* ina legêra [[A tònica velarizâ|velarizasiùn da ''a'' quàndu a l'è tònica]], scibèn ch'a nu l'è vâri marcà, sruatüttu rispèttu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]].
Föra du Bùrgu e de burgàe a-u sö reùndu, dùnde a ògni mòddu a gh'è zà càrche diferènsa picenìna intu lèscicu, u parlà tuiranìn u l'è liàu cun quéllu de Buisàn, ch'u cumènsa a druvìse a-i caràteri de [[Löa]] e, in generâle, da Rivéra. Pè cùntru, u tuiranìn u l'è ciü destacàu da-u parlà de [[Carpe|Càrpe]] che, ciü d'avé méju cunservàu a sö integritàe e sciurbìu nu vâri d'infruénse riveràsche, u s'è evulüu cu-u tèmpu pè cùntu sö, cùmme prezémpiu intu pasàggiu sucesìvu de ''-yt-'' a {{IPA|[cˑ]}} e, dùnca, du &quot;làite&quot; in ''làcce'' e du &quot;fàitu&quot; in ''fàcciu'', cùmme a [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e in di ràiri paìxi de l'entrutèra.

== Fèste e fêre ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Toirano 004.jpg|U mercatìn pè i gùmbi du 2012, inta Bràia
Toirano 005.jpg|I banchétti inta Ciàssa Növa, a-u Bùrgu
&lt;/gallery&gt;
* Fèsta di Gùmbi: scibèn ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gùmbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìze. Urganizà pè a prìmma vòta du [[1984]], a cunscìste int'ina spéce de sàgra cun mercatìn spantià pè i carùggi du Bùrgu, de föra de càrche ànnu quand'a l'è stàita inta câva de Martinéttu, cun numerùxi ''stand'' dùnde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sùlu. Da-a durâta de ciü giùrni, de sòlitu a l'è a l'inprensìpiu du méze d'aùstu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://festadeigunbi.it/|tìtolo=Scitu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Pêru: fèsta antìga tàntu sentìa da-i tuiranìn, a sö urìgine a remunterêa fìn'a-u [[XVI secolo|XVI séculu]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti certuzìn]] ch'i staxêva inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte]] i se sùn trasferìi inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]], ciü a vàlle. A l'è dùnca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a véggia abasìa pè mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancù a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de [[Cazàsse|cunfratèrnite]] tuiranìne, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a &quot;Làuda de Sàn Pêru&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cailoano.com/index.php/it/san-pietro-in-varatella-it|tìtolo=La secolare tradizione della processione al Monte di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Martìn: a fèsta pè u [[San Martìn de Tours|sàntu patrùn du paìze]], a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvèmbre, cu-ina méssa sulènne inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]] e ina prucesiùn ch'a pàssa pè e stràdde du Bùrgu, muntàndu fìn'a-a Bràia pè pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-patronale-di-san-martino-a-toirano/|tìtolo=Festa patronale di San Martino a Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta da Madònna du Ruzàriu: a l'è celebrà, d'intùrnu a-u 7 d'utùbre, pè a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxétta da burgà da Bràia]]. Dòppu a sànta méssa, a gh'è a prucesiùn da stàtua da titulâre pè i carùggi du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/templari-cattolici-ditalia-partecipano-alla-festa-della-madonna-del-rosario-toirano-sv/|tìtolo=Festa della Madonna del Rosario a Toirano (SV)|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Ròccu: a l'è a fèsta pè u titulâre da burgà de Baresciùn, fàita tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'aùstu. A cumprènde ina sàgra ch'a se desvilüppa intu carùggiu de Baresciùn e, a-u dì du sàntu, ina prucesiùn guidà da-a càssa de Sàn Ròccu ch'a fà u gìru da burgà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/sagra-di-san-rocco-in-borgata-barescione/|tìtolo=Sagra di San Rocco in borgata Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta e féra de Sànta Lesìa: celebrà a-u prìmmu giùrnu festìvu da-u 13 de dixèmbre, a l'è a festivitàe pè a sànta titulâre du [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Tuiràn]]. A muntà a-u santuàriu a l'è fàita a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu Bùrgu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i ''stand'' gastrunòmici&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/processione-al-santuario-rupestre-di-s-lucia-toirano-savona/|tìtolo=Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Benàrdu: a l'è a fèsta principâle du paìze de [[Carpe|Càrpe]] e a l'è celebrà intu giurnu du sö patrùn, sarêa a dì u 20 de aùstu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du sàntu fìna a-u pilùn a-a Madònna e, a segùnda di àgni, ina sàgra inti prài d'atàccu a-a gêxa.
* Itineràriu di Prezéppi: manifestasiùn ch'a tégne tütti i àgni, da-u [[1997]], intu perìudu de fèste de [[Dênâ|Natâle]], urganizà da-u müzêu etnugràficu de Tuiràn. A cunscìste int'ina mùstra de prezéppi artìstici spantiài in gìru pè u Bùrgu e pè e âtre burgàe, fàiti da privài, bütéghe e asuciasiùi e ancöi rivài a in nümeru de tòstu duxèntu. I prezéppi de l'itineràriu i gh'àn di stìli bén diferènti, da-i ciü mudèrni e particulâri a quélli da [[Prezépio lìgure|tradisiùn tuiranìna e lìgüre]], ch'i remùnta fìn'a-u [[XVIII secolo|Setesèntu]] e i l'inclüdde ascì [[Macachi d'Arbisöa|macàcchi d'Arbisöra]] e di [[Santons da Provénça|''santons'' da Pruvénsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/42|tìtolo=Itinerario dei Presepi|léngoa=IT|vìxita=2023-12-29}}&lt;/ref&gt;.

== Spòrt ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot;
Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U campéttu da balùn d'atàccu a-u palaséttu
&lt;/gallery&gt;
Intu cumün de Tuiràn u se ghe tröva dùe strutüre pè fà du spòrt:
* Palaséttu du Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot;: u l'è in palaséttu adueràu pè di spòrt diferènti, gestìu da l'''Associazione Sportiva Dilettantistica Toirano''. Sta lì a ghe zöga e partìe de cà du campiunàu de [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] cu-a squàddra ''A.S.D Toirano Futsal'', a-u [[2023]] inta [[Série C1 (futsal)|série C]] da Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/IM/CalcioA5SerieC1/GironeUnicoSerieC/Squadra/ToiranoFutsal/1028660/Scheda|tìtolo=A.S.D. Toirano Futsal|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;. U palaséttu u l'è intitulàu, da-u [[2019]], a-u Roberto Giuliano, tra i fundatùi de l'asuciasiùn spurtìva e medàja de brùnzu a-u varù civìle p'avé sarvàu in òmmu ch'u se uxêva cacià sùtta in trénu, ch'u l'è mòrtu du [[2007]] int'in incidènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2019/03/toirano-il-palazzetto-dello-sport-intitolato-alla-memoria-di-roberto-giuliano/|tìtolo=Toirano, il palazzetto dello sport intitolato alla memoria di Roberto Giuliano|dæta=23 màrsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;.
* Ténnis de Tuiràn: u se tröva a-e Bengiàe, de sutta a-a pruvinciâle in scià zìna drìta da [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]. Gestìu da l'''A.S.D. Tennis Club Gli Ulivi'', u l'è dutàu de sìnque càmpi da zögu, tàntu a-u cuvèrtu che nà, cun quàttru de sti lì ch'i gh'àn in fùndu de tèra e ün de sintéticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190630135726/http://www.tennisclubtoirano.com/servizi.html|tìtolo=Tennis Club Gli Ulivi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[File:Toirano - Palazzo Comunale.jpg|thumb|A cumüna cu-a gêxa da Madònna du Ruzàriu]]
[[Immaggine:Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|miniatura|Ina tàrga dedicà a-u binelàggiu cun Pommiers]]

=== Scìndici de Tuiràn ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|6 de zügnu du 1985|15 de zügnu du 1990|Gino Parodi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|15 de zügnu du 1990|24 d'arvì du 1995|Gino Parodi|DC|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 d'arvì du 1995|14 de zügnu du 1999|Marco Bertolotto|lìsta cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 1999|14 de zügnu du 2004|Marco Bertolotto|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 2004|8 de zügnu du 2009|Silvano Tabò|lìsta cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 de zügnu du 2009|26 de màzzu du 2014|Silvano Tabò|''Viviamo Toirano''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 de màzzu du 2014|27 de màzzu du 2019|Gianfranca Lionetti|''Punto e a capo''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 de màzzu du 2019|10 de zügnu du 2024|Giuseppe De Fezza|''Toirano Continua...''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 de zügnu du 2024|''in càrega''|Marco Bertolotto|''Toirano torna al futuro''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
U paìze de Tuiràn u l'è binéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Pommiers|4=Pommiers (Ròdano)}}, da-u 12 de nuvèmbre du [[2011]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mairie-pommiers.fr/les_associations/comite-de-jumelage-de-pommiers/|tìtolo=Comité de jumelage de Pommiers|léngoa=FR|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/12/11/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/toirano-celebrato-a-distanza-il-decimo-anniversario-di-gemellaggio-tra-il-comune-e-pommiers.html|tìtolo=Toirano, celebrato a distanza il decimo anniversario di gemellaggio tra il comune e Pommiers|dæta=2021-12-11|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stràdde ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|A SP25 a Dâri
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prêa du 5° e ürtimu chilòmetru da SP25, a Dâri
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|A SP34 a l'inprensìpiu da burgà de Baresciùn
Vîa pe Toiàn - Stràdda Provinciâle 60 (O Borghétto) (5).jpg|A SP60 miràndu d'in Patarè vèrsu i cunfìn cun Tuiràn
Varatella ponte sp60dir.png|U pònte Mainêru da SP60 a-u Sâtu du Lüu
&lt;/gallery&gt;
Intu teritòriu tuiranìn i ghe pàssa trè stràdde pruvinciâli, ch'i u lìa a-i paìxi a-u reùndu. A ciü impurtànte a l'è a [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stràdda pruvinciâle 60]], ch'a pàrte da-u Burghéttu e che, traversài Tuiràn (dund'a gh'à u nòmme de &quot;Stràdda Pruvinciâle&quot;) e Càrpe (dund'a l'è dìta &quot;Stràdda da Rùggia&quot;), a mùnta fìna a [[Bardenèi]] pasàndu pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|p. 10}}&lt;/ref&gt;.

I âtri dùi stradùi i sùn quélli ch'i vàn d'in Tuiràn a [[Barestin|Barestìn]] e a [[Buinzan|Buisàn]]: u prìmmu, a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]], dòppu avé pasàu a burgà de Baresciùn a mùnta pè u valùn du [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]] fìna a-a cuntrà barestinòlla du Pòzzu. L'âtru stradùn, a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u pàrte da-u pònte srua u [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] e de lì, traversàu l'intréu cumün de Buisàn, a l'èntra a [[Löa]], chinàndu fìna a-u sö cèntru&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

Tuiràn u l'è servìu ascì da l'[[Outostràdda A10|autustràdda A10]], pè mèzzu du cazèllu du Burghéttu, ch'u se tröva pròpriu a-i cunfìn tra i dùi cumün, inta regiùn di Canavài&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

== Nòte ==
;Nòte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0477080|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce &amp; Tagliafico, 1976}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|tìtolo=Toirano: storia e vita tra '800 e '900|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0076194|ànno=1988|editô=Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Pesce, 1988}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mario Cennamo|outô2=Orlando Boccone|outô3=Giacomo Nervi|tìtolo=Toirano nel Duecento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0020669|ànno=Màzzu 1993|editô=Opera Parrocchiale di San Martino vescovo|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Orlando Boccone|tìtolo=La chiesa parrocchiale di San Martino vescovo di Tours|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA28979|ànno=Lüju 2009|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Boccone, 2009}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0081345|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Gallea &amp; Lertora, 2010|outô2=Eugenio Lertora}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Tuiran e tuiranin dinanti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0478169|ànno=Utùbre 2022|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Impéria|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2022}}

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Liàmmi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}
* {{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/|tìtolo=Scìtu türìsticu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Tuiràn| ]]</text>
      <sha1>7jqt1ml78wsye743kxpevn1yneopbg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çelle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2188</id>
    <revision>
      <id>268915</id>
      <parentid>268022</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T08:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prebuggiun</username>
        <id>7101</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Cultüa */</comment>
      <origin>268915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10768" sha1="nhprxjygzzycys7324wjrksc8t28ve0" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Çelle
|Nome ufficiale = (IT) ''Celle Ligure''
|Panorama = CelleLigure veduta.jpg
|Didascalia = Panuramma d'a maina de Çelle
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Marco Beltrame
|Partito = lista civica &quot;SiAmo Celle&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|Abitanti = 9787
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dæto Istat] - Popolaçión rescidénte a-o 2020.
|Aggiornamento abitanti = 2020
|Sottodivisioni = Boschi, Brasi, Cassisi, Costa, Ferrari, Natta, Piani, Pecorile, Sanda, Terrenin
|Divisioni confinanti = [[A Steja]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Väze]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1490
|Nome abitanti = Çelaschi&lt;br /&gt;(it) ''Cellesi'' o ''Cellaschi''
|Patrono = San Michê Arcàngiou
|Festivo = 29 setenbre
|Mappa = Map of comune of Celle Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne de Çelle int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Çelle''' (''Çélle'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Celle Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'n cumüne de 5.171 abitanti ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. A l'é a [[patria]] d'u [[Pàppa Sisto IV|Pappa Sisto IV]], Françesco della Rovere.

== Geugrafia ==
{{Seçión vêua}}

== Stoja ==
I çelaschi nu gh'an in riccu patrimòniu storicu da vantä, perchè a stoja ciü antiga d'u paize a se cunfunde cun quella d'u rèstu da [[Liguria|Ligüria]]. A cunträ de Sanda, insce-i bricchi deré a-u paize d'ancö, saieiva steta fundä da di rumen che scapavan da-i [[Longobardi]]. 

Doppu ese intróu int'a [[Màrca aleramica|marca aleramica]], u paize u vegne pruprietè d'i [[Marchéizi de Bosco e Ponzone|marcheixi de Boscu e Punzun]]. Int'u [[1389]] a devegne liberu cumüne int'a pudestaria de [[Väze]]. Doppu che [[Dria Doia|Dria Döia]] u fa déruä [[Sann-a]] e u sö centru insc'ou briccu d'u [[Priamä|Priamàr]], Çelle intra int'u [[Repùbrica de Zena|stattu Zeneze]], unde a resta scinn-a che a mêxima [[Zena]] è tacä a-u dücóu de [[Savoia]] e a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]]. Ancö 'stu paize chi, negóu da-u çimento e da-i troppi abitanti, u recalca u destìn da Ligüria, privóu da sö natüa e cultüa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Abitanti ==
=== Evuluçiùn demugrafica ===
{{Demografia/Çélle}}

=== Minuranse furèste ===
Segundu l'ISTAT, a-i 31 dixenbre 2017, a Çelle ghe sun 191 rexidenti furèsti.

=== Persunn-e lighè cun Çelle ===
* [[Pàppa Sisto IV|Pappa Sisto IV]] (Çelle, 1414 - [[Romma|Rumma]], 1484), puntefice
* [[Giuseppe Olmo]] (Çelle, 1911 - [[Milan]], 1992), ciclista e inprenditù
* [[Carlo Russo]] ([[Sann-a]], 1920 - Sann-a, 2007), politicu
* [[Giovanni Russo]] ([[Sann-a]], 1932), politicu

== Löghi de 'nteresse ==
=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Celle Ligure-chiesa san michele1.jpg|A paruchiäle de San Michê Arcàngiou, int'u centru d'u paize.
Immaggine:Celle Ligure-IMG 1454.JPG|A gexa de Nostra Scignùa d'a Cunsulaçiùn, d'u [[1454]]
Immaggine:Sanda (Celle Ligure)-chiesa san giorgio.jpg|A gexa paruchiäle de Sanda, dedicä a San Zorzu
Immaggine:Sanda (Celle Ligure)-oratorio san tommaso.jpg|L'âtóiu de San Tumäxu, a Sanda
&lt;/gallery&gt;
* Gexa paruchiäle de San Michê Arcàngiou e u sö âtóiu
* Gexa de Nostra Scignùa d'a Cunsulaçiùn
* Gexa paruchiäle de Nostra Scignùa Sùnta, int'a fraçiùn de Cian de Çelle
* Gexa paruchiäle de San Zorzu, int'a fraçiùn de Sanda, e u sö âtóiu dedicòu a San Tumäxu

=== Architetüe militäri ===
* A Ture Bregàlla
* A Ture d'i Bacci
* A Ture &quot;Camilla&quot;
* A Ture &quot;de Babele&quot;

== Ecunumia ==
[[Immaggine:17015 Celle Ligure, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Di ouvivéi insce-i colli de Çelle.]]
L'ativitè storica d'u paize a l'êa u cummersu cu-a [[Provensa]] pe mä, u trasportu d'e mercansìe a-u zovu e int'u [[Piemonte]] (ascì u minérale de [[færo|fèru]] da l'[[isoa d'Elba|îzua d'Elba]] vèrsu e feree de [[Sascê|Sascello]], vìa a muattea di Ferrè ch'a-u dì d'ancheu a l'è devegnua in senciu senté), poca agricultûa e a pesca. 

Doppu a costruçiùn d'e stradde int'u [[XIX secolo|seculu XIX]], l'ativitè prinçipäle a l'ê a cultivaçiùn de l'[[Oîvo|ouvivu]]. A destruçiùn d'u paizaggiu cu'u çimento d'i [[Anni 1960|anni '60]] e [[Anni 1970|'70]], ch'a cuntinua d'ancö, a levóu a-u paize a sö ciü grande ricchessa, u turismu de lüsso. 'Sta deciziùn chi de trasformâ Çelle inte'n durmitoriu pe-i pendolari de Zena e de Sann-a, pigiä da-u cumüne inti anni setanta, se tradüe inte na cazüa d'u 52% d'u turismu int'u periudu tra i anni '70 e i [[Anni 1990|anni '90]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Testa|tìtolo=Celle e cellaschi in ta stöia e in te memöie|ànno=1997|editô=Compagnia dei Librai|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-86-62017-9}}&lt;/ref&gt;. Restan di bagnanti che végnan a duménega da Zena e d'i milaneizi che han catóu de cè inti anni pasè.

== Cultüa ==
A litteatüa storica in vernaculu a l'è asè ricca inti anni a cavallu tra a fin d'u XIX e l'inprinçippiu d'u [[XX secolo|secolo XX]]. Ripurtemmu chi - int'a grafìa uriginäle - ''Meodinn-a'' (inspirà da 'na puexìa d'u [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]) de [[Domenego Silvio Volta]], l'autù da ''Commédia Çelasca'' ascì&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Silvio Volta|outô2=(a cüa de) Massimo Morasso|tìtolo=La Çellasca e altri scritti|url=https://books.google.com/books?id=UfHTxgEACAAJ|ànno=1993|editô=Coop. Tipograf|çitæ=Çelle|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, [[Poêma épico|poema épico]] in d'e quartìne, dedicóu a-e sö gente e a-u sö paize natìo.  
{{Çitaçión|Chi l'è chi cavarca da nêutte, cö vento&lt;br /&gt;
In mëzo d'ûn bosco ch'o mette spavento?&lt;br /&gt;
Un ommo ch'o porta con lê o sêu figgeû&lt;br /&gt;
Ou tegne in te braççe, ciù cädo ch'o pêu.&lt;br /&gt;

- Papà, dixe o figgio con voze tremante&lt;br /&gt;
Ho visto Meodinn-a, lassù in mezo a-e ciante.&lt;br /&gt;
- Sta bravo, pestûmmo, o risponde sêu poaê:&lt;br /&gt;
I son fêugge secche, da-o vento ammûggiaê.&lt;br /&gt;

- Bambin, ti ghe vegni a demoâte con mi?&lt;br /&gt;
G-ho un bello giardin, te faiò divertì.&lt;br /&gt;
- Papà ti è sentio? A Meodinn-a me ciamma!&lt;br /&gt;
- Sta queto ! O l-è staèto o scruscî de unn-a ramma.&lt;br /&gt;

- Ho misso da parte e ciù belle demôe,&lt;br /&gt;
Ghirlande e coronne faiemo coe sciôe.&lt;br /&gt;
- Papà, ti no senti? A continua a ciammâ,&lt;br /&gt;
A veu che me vagghe con le a demoâ!&lt;br /&gt;

O spronn-a o cavallo, a galoppo serrôu&lt;br /&gt;
Pe andasene fito da-o bosco incantou.&lt;br /&gt;
Ma intanto o s'accorze, strenzendolo a-o chêu&lt;br /&gt;
Che morto in te braççe o portava o figgiêu.}}

Int’a mudernitè a gh’è na canzun dedicòu a Çèlle &lt;ref&gt;{{https://www.savonanews.it/2023/05/17/amp/argomenti/attualit/articolo/un-brano-rimasto-inedito-da-41-anni-poi-la-reunion-e-la-pubblicazione-tutto-lamore-per-celle-in-un.html|tìtolo=Celle|ànno=1982/2023|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; d’o çitadin çelascu [[Alfredo Spina]] insemme a-o [[Gruppo Musicale del Rione]].

=== Dialettu ===
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
O santu patrùn de Çelle u l'è San Michê Arcàngiou ch'u se festeza a-i 29 setenbre cu'a processiôn d'e [[Cazàsse|Cazasse]] cu'e casce che se treuvan inte l'âtóiu omonimu, vixìn a-a paruchiäle.

== Cumunicaçiuìn ==
=== Stradde ===
Çelle a se tröva insc'ä [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]] ch'a culega cun [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Ätu]] a punente e cun Väze a levante. A se pö razzunze ascì da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], sciurtindu a-u sö casellu.

=== Fêruvia ===
A Çelle a gh'è na [[Staçiùn de Çélle|staçiùn fêruviaria]] insc'ä liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]].

== Aministraçiùn ==
=== Scìndichi de Çelle ===
[[Immaggine:Celle_Ligure-municipio2.jpg|miniatura|250x250px|U palassiu d'u Cumüne]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|26 züĝn̂u 1985|25 mazzo 1990|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=[[Partio Comunista Italian]]}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|28 züĝn̂u 1990|18 lüggiu 1992|5=Scìndicu|4=Partio Comunista Italian}}
{{ComuniAmminPrec|3=Maria Carbone|29 agustu 1992|10 zenä 1995|5=Scìndicu|4=Partio Democràtico da Scinìstra}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Santonastaso|10 zenä 1995|24 arvì 1995|5=Comm. straord.|4=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Sergio Acquilino|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|5=Scìndicu|4=Alliansa d'i Prugrescìsti}}
{{ComuniAmminPrec|3=Remo Zunino|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica de centru-mancinn-a}}
{{ComuniAmminPrec|3=Remo Zunino|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica de centru-mancinn-a}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|8 züĝn̂u 2009|26 mazzo 2014|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica de centru-mancinn-a}}
{{ComuniAmminPrec|3=Renato Zunino|26 mazzo 2014|27 mazzo 2019|5=Scìndicu|4=Insieme per Celle&lt;br /&gt;(lìsta cìvica de centru-mancinn-a)}}
{{ComuniAmminPrec|3=Caterina Mordeglia|27 mazzo 2019|''in carega''|5=Scìndicu|4=''Aria nuova''&lt;br /&gt;(lista civica)}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
Çelle a l'è binellä cun:
* {{Binelàggio|DEU|Celle|2001|Celle (Germània)|var-da-o=da-u}}

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Testa|tìtolo=Celle e cellaschi in ta stöia e in te memöie|ànno=1997|editô=Compagnia dei Librai|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-86-62017-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo I, secc. XV-XIX|ànno=Brigati|editô=2009|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo II, secc. XVIII-XX|ànno=Brigati|editô=2010|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo III, secc. XVIII-XX|ànno=Brigati|editô=2013|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Personaggi di Celle. Tomo IV, secc. XIX-XX|ànno=Coop. Tipograf|editô=2017|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=‎Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi del Comune di Celle Ligure|url=https://books.google.com/books?id=WHZ2AQAACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=4|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86603-4}}

== Ätri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Çelle| ]]</text>
      <sha1>nhprxjygzzycys7324wjrksc8t28ve0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Fausta Samaritani</title>
    <ns>2</ns>
    <id>18077</id>
    <revision>
      <id>268902</id>
      <parentid>214214</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 025.jpg]] → [[File:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>268902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12117" sha1="m8xbjjpqea3fkymenr2mmvz8c99dhkc" xml:space="preserve">===Pagina de Fausta Samaritani===
====Pagine nêuve====
&lt;small&gt;
{{Colonne|auto}} 
;A
* [[Ab Urbe condita]] - [[Acquâio de Zena]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Sofonisba Anguissola]], pittôa [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* Anni: [[2]] - [[1782]] - [[1783]] - [[1784]] - [[1785]] - [[1786]] - [[1789]] - [[1790]] - [[1793]] - [[1794]] - [[1795]] - [[1798]] - [[1799]] - [[1800]] - [[1801]] - [[1802]] - [[1804]] - [[1805]] - [[1806]] - [[1807]] - [[1808]] - [[1810]] - [[1811]] - [[1813]] - [[1814]] - [[1822]] - [[1823]] - [[1824]] - [[1825]] - [[1826]] - [[1827]] - [[1828]] - [[1830]] - [[1831]] - [[1832]] - [[1854]] - [[1855]] - [[1856]] - [[1857]] - [[1871]] - [[1873]] - [[1874]] - [[1875]] - [[1877]] - [[1878]] - [[1881]] - [[1882]] - [[1883]] '''... e âtri'''
* [[Anni 1780]] - [[Anni 1790]] - [[Anni 1800]] - [[Anni 1810]] - [[Anni 1820]] '''... e âtri''' - [[Ànno bizestîle]]
* [[A Parmæa]], îzoa [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Argonàoti]]
* Artisti italiàni: [[Loenso do Bicci]] - [[Dria do Castagno]] - [[Dria Ferrucci]] - [[Dria Mantegna]] - [[Dria Verrocchio]] - [[Antönio Rossellino]] - [[Lucco de-a Robbia]] - [[Agnolo Gaddi]] - [[Dria Orcagna]] - [[Alesso Baldovinetti]] - [[Antonello da Mescinn-a]] - [[Antönio do Pollaiolo]] - [[Loenso Ghiberti]] - [[Baccio da Montelupo]] - [[Arnolfo do Cambio]] - [[Baccio d'Agnolo]] - [[Beneito da Maiano]] - [[Benosso Gossoli]] - [[Cimabue]] - [[Buonamico Buffalmacco]] - [[Pinturicchio]] - [[Cöximo Rosselli]] - [[Desiderio da Settignano]] - [[Ménego Ghirlandaio]] - [[Bertomê da Gatta]] - [[Giorgio Vasari]] - [[Donatello]] - [[Ercole de' Roberti]] - [[Fra Bertomê]] - [[Feipìn Lippi]] - [[Féipo Brunelleschi]] - [[Gentîle Bellini]] - [[Françésco Fransa]] - [[Françésco de Zòrzo Martini]] - [[Gentîle da Fabriano]] - [[Giotto]] - [[Giuliàn da Sangallo]] - [[Leon Batìsta Alberti]] - [[Liberâle da Veronn-a]] - [[Spinello Aretino]] - [[Loenso do Credi]] - [[Michelosso Michelossi]] - [[Mino da Fiesole]] - [[Pòulo Uccello]] - [[Pêo da Françésca]] - [[Pêo Cavallini]] - [[Pêo Perugino]] - [[Properçia de' Rossi]] - [[Scimón do Pollaiölo]] - [[Vinçénso Tamagni]] - [[Scimón Martini]] - [[Dria Posso]] - [[Pêo da Cortonn-a]] - [[Beneito Luti]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;B
* [[Baterîa]] - [[Bibliografîa da léngoa lìgure]] - [[Bibliografîa da Ligûria]] - [[Bruno Bergonzi]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Bibliuteca Casanatense]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Bibliuteca naçionâle de Fransa]] [[File:Flag of France.svg|20 px|border]] - [[Black is Beautiful. Rubens to Dumas]], mòstra [[File:Flag of the Netherlands.svg|20 px|border]] - [[Steva Bonsignori]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Borgorato Lisciandrin]], pàize [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;C
* [[Calendäio bizantìn]] - [[Calendäio cinéize]] - [[Calendäio ebraico]] - [[Calendäio islàmico]] 
* [[Caravaggio]], pittô baròcco [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Onorato Carlandi]], pittô [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Fortunato Pio Castellani]], fràvego [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Enrico Carlini]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Ceramica d'Arbisseua]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Ciantagallettu (quarté)]] de San-na [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Coleçion di aotoritræti di Uffizi]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* Çittæ: [[Catània]] - [[Enna]] - [[Mescìnn-a]] - [[Ragusa]] - [[Siracusa]] - [[Tràpani]] - [[Vibo Valençia]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* Comûni da Provinsa de Lisciandria: 40 [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* Comûni: [[Montelupo Fiorentino]] - [[San Godenso]] - [[Fiesole]] - [[Scandicci]] - [[Colle di Val d'Elsa]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* [[Cuxìnn-a lìgure]]: [[Çìmma a-a zenéize]] - [[Çìmma de vitélla a-a sanreméize]] - [[Cobelétti]] - [[Pàn frîto]] - [[Cundigiùn]] 
;D
* [[Philippe Daverio]], stòrico de-a arte [[File:Flag of France.svg|20px|border]] - [[Tullio De Piscopo]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Dialetto tendasco]] [[File:Flag of France.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Discografîa da léngoa lìgure]] - [[Stefano D'Orazio]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;E
* [[Elenco di Mille]]: [[Gioxeppe Çesare Abba]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]  
* [[Ermitage]] Museo [[File:Flag of Russia.svg|20 px|border]] - [[Jan van Eyck]] [[File:Flag of Belgium.svg|15px|border]]
;F
* [[Festival de Sanremmo]] - [[Festival de Sanremmo. Muxicìsti, parolê, diretoî d'òrchèstra]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Figùnni]], popolaçión [[File:Flag of France.svg|20px|border]]
;G
* [[Galeria Borghese]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Taddeo Gaddi]], pittô [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Genovìn]], monæa d'öo [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Artemisia Gentileschi]], pittôa [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* Gêxe: [[Gêxa de San Loîgi di françeixi]] - [[Gêxa do San Zòrzo di Zenéixi (Palermo)]] - [[Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli)]] - [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* [[Glosâio do brigašc]] - [[Glosâio do savoneize]] - [[Glosâio do zeneize]] - [[Govèrno Mario Draghi]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;L
* [[Latton]] - [[Linneo]] [[File:Flag of Sweden.svg|20px|border]] - [[Luì primu]] [[File:Coat_of_arms_of_Monaco.svg|20px]]
;M
* [[Metropolitan Museum of Art]] [[File:Flag of the United States.svg|20px|border]] - [[Eugenio Montale]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Musei Capitolinn-i]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Museo del Prado]] [[File:Flag of Spain.svg|20 px|border]]
&lt;/small&gt;
{{Colonne spezza}}
&lt;small&gt;
;N
* [[National Gallery]] [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px|border]] - [[National Gallery of Art]] [[File:Flag of the United States.svg|20 px|border]] - [[Niccolò V]], pàppa
;O
* [[O Castê]] e [[Orco e Fegin]], pàize [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* [[Ermanno Olmi]], regìsta [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;P
* [[Palassi di Rolli de Zena]]: [[Palasso Gianco]] - [[Palasso Rosso]] - [[Palasso Spinoa de Pelisaia]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]]
* [[Ernesto Giacomo Parodi]], filòlogo [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Giulia Petracco Sicardi]], filòloga [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Renzo Piano]], architetto [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Edith Piaf]], [[File:Flag of France.svg|20 px|border]] - [[Ponte Zena San Zorzo]] - [[Pónti cardinâli]]
* Prescidénti da Repubbrica Françéize: [[Adolphe Thiers]] - [[Patrice de Mac-Mahon]] - [[Jules Grévy]] - [[Sadi Carnot]] - [[Jean Casimir-Perier]] - [[Félix Faure]] - [[Émile Loubet]] - [[Armand Fallières]] - [[Raymond Poincaré]] - [[Paul Deschanel]] - [[Alexandre Millerand]] - [[Gaston Doumergue]] - [[Paul Doumer]] - [[Albert Lebrun]] --- [[Emmanuel Macron]] [[File:Flag of France.svg|20 px|border]]
* [[Prescidénti da Repubbrica Italiann-a]]: [[Enrico De Nicola]] - [[Luigi Einaudi]] - [[Giovanni Gronchi]] - [[Antonio Segni]] - [[Giuseppe Saragat]] - [[Giovanni Leone]] - [[Sandro Pertini]] - [[Francesco Cossiga]] - [[Oscar Luigi Scalfaro]] - [[Carlo Azeglio Ciampi]] - [[Giorgio Napolitano]] - [[Sergio Mattarella]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
* Prescidenti de USA: [[John Quincy Adams]] - [[Andrew Jackson]] - [[Martin Van Buren]] - [[William Henry Harrison]] - [[John Tyler]] - [[James Knox Polk]] - [[Zachary Taylor]] - [[Millard Fillmore]] - [[Franklin Pierce]] - [[James Buchanan]] - [[Abraham Lincoln]] - [[Andrew Johnson]] - [[Ulysses S. Grant]] [[File:Flag of the United States.svg|20 px|border]]
* [[Provinse de Spagna]]: [[Provinsa de Soria]] [[File:Flag of Spain.svg|20 px|border]]
* Puggia: [[Brindisi]] - [[Foggia]] - [[San Giovanni Rotondo]] - [[Accadia]] - [[Bovino (comùn)|Bovino]] - [[Deliceto]] - [[Ascoli Satriano]] - [[Carapelle]] - [[Barletta]] - [[Andria]] - [[Bisceglie]] - [[Canosa di Puglia]] - [[Margherita di Savoia]] - [[Minervino Murge]] - [[San Ferdinando di Puglia]] - [[Spinazzola]] - [[Trinitapoli]] - [[Alberona]] - [[Anzano di Puglia]] - [Apricena]] - [[Biccari]] - [[Cagnano Varano]] - [[Candela (comùn)|Candela]] - [[Carlantino]] - [[Carpino]] -  [[Casalnuovo Monterotaro]] - [[Casalvecchio di Puglia]] - [[Castelluccio Valmaggiore]] - [[Castelluccio dei Sauri]] - [[Castelnuovo della Daunia]] - [[Celenza Valfortore]] - [[Celle di San Vito]] - [[Cerignola]] - [[Chieuti]] - [[Faeto]] - [[Ischitella]] - [[Isole Tremiti]] - [[Lesina]] - [[Lucera]] - [[Manfredonia]] - [[Mattinata (comùn)|Mattinata]] - [[Monteleone di Puglia]] - [[Motta Montecorvino]] - [[Ordona]] - [[Orsara di Puglia]] - [[Orta Nova]] - [[Panni (comùn)|Panni]] - [[Peschici]] - [[Pietramontecorvino]] - [[Poggio Imperiale]] - [[Rignano Garganico]] - [[Rocchetta Sant'Antonio]] - [[Rodi Garganico]] - [[Roseto Valfortore]] - [[San Marco in Lamis]] - [[San Marco la Catola]] - [[San Nicandro Garganico]] - [[San Paolo di Civitate]] - [[San Severo (comùn)|San Severo]] - [[Sant'Agata di Puglia]] - [[Serracapriola]] - [[Stornara]] - [[Stornarella]] - [[Troia (comùn)|Troia]] - [[Vico del Gargano]] - [[Vieste]] - [[Volturara Appula]] - [[Volturino]] - [[Zapponeta]] - [[Carovigno]] - [[Ceglie Messapica]] - [[Cellino San Marco]] - [[Cisternino]] - [[Erchie]] - [[Fasano]]
[[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;R
* [[Eros Ramazzotti]], cantaotô [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Rêuza di vénti]] - [[Pons Rebuffel]], poêta [[File:Flag of France.svg|20px|border]] - [[Ricchi e Poveri]], grùppo muxicâle [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Hyacinthe Rigaud]] [[File:Flag of France.svg|20 px|border]] - [[Aldo Romano]], baterìsta e conpoxitô [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Rubens]], pitô fiamìngo [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px|border]]
;S 
* [[Joachim von Sandrart]], pittô baròcco [[File:Flag of Germany.svg|20px|border]] - [[San Peoburgo]] [[File:Flag of Russia.svg|20 px|border]] - [[Stöia do porto de Zena]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of Genoa.svg|25px|border]] - [[Sud]]
* Stagioìn de l'anno: [[Primavéia]] - [[Estæ]] - [[Aotùnno]] - [[Invèrno]]
;T
* [[Tôre Scola]], costruçión militâre [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Tôre zenéixi in Còrsega]] [[File:Flag of France.svg|20px|border]] - [[Fiorenzo Toso]], lengoìsta [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Tradutô Lìgure-Figùn]]
;U
* [[Uffizi]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] - [[Uspiâ de San Rocco]] [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
;V
* [[Achille Vianelli]], pitô [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]] [[File:Flag of France.svg|20px|border]] - [[Virtual International Authority File]] -
;X
* [[XXV da Campagna Româna]], pittôi [[File:Flag of Italy.svg|20px|border]]
{{Colonne fine}}
&lt;/small&gt;

=== Galerîa de inmàgine ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Immaggine:Audrey Hepburn and Gregory Peck at the Mouth of Truth Roman Holiday trailer.jpg|[[Audrey Hepburn]] e [[Gregory Peck]] a-a ''Bócca da Veitæ'', ''[[Vacanse romann-e]]'' trailer
Immaggine:Turquoise, pyrite, quartz 300-4-FS.jpeg|[[Turchéize]], [[Pirite]], [[Quàrso]]
Immaggine:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|[[Caravaggio]], ''Sòsta durante a fûga in Egitto'', 1594-1596 ([[Galeria Doia-Pamphilj]])
Immaggine:Wiklesia.jpg|Graçie mille Fausta! &lt;ref&gt;&lt;small&gt;link=https://lij.wikipedia.org/wiki/Discûscioîn_ûtente:Fausta_Samaritani#Graçie!&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;
=== Sandbox ===
--- [[Utente:Fausta Samaritani/Sandbox]] --- [[Utente:Fausta Samaritani/Sandbox4]] (Miscelànea lìgure) --- [[Utente:Fausta Samaritani/SandboxCuxinn-a]] (cuxinn-a lìgure) ---

=== Nòtte ===
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>m8xbjjpqea3fkymenr2mmvz8c99dhkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caravaggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18081</id>
    <revision>
      <id>268895</id>
      <parentid>268875</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 040.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>268895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15815" sha1="0nno7d1ytd9g2jdq5taebtm9iq7tewb" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''.
{{Biografia
|inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg
|px = 140px
|descriçión = &lt;small&gt;Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])&lt;/small&gt;
|nàscita = Milan, 9 seténbre 1571
|mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610
|paize = [[Italia]]
|profesción = [[pittô]] 
|move = 
}}
== Vìtta ==
Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi.

== Galerîa de òpere ==
&lt;br&gt;&lt;gallery&gt;
CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)&lt;ref&gt;Originale perduto, si conserva in copia.&lt;/ref&gt;
Bacchino malato (Caravaggio).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]])
Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese)
The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]])
The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]])
Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595  (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]])
Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]])
The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]])
Michelangelo Caravaggio 061.jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)&lt;ref&gt;Prima versione.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]])
Michelangelo Caravaggio 025.jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]])
Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]])
1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Michelangelo Caravaggio 007.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])&lt;ref&gt;O rapresenta lê mæximo da zoeno.&lt;/ref&gt;
La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]])
Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi)
Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]])
Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]])
Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]])
David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]])
Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]])
Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]])
Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]])
Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]])
Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]])
Michelangelo Caravaggio 035.jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)&lt;ref&gt;Depento arobou do 1969 e foscia perduo.&lt;/ref&gt;
The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]])
Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo)
The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi)
Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)&lt;ref&gt;Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.&lt;/ref&gt;
Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]])
Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]])
CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti)
Michelangelo Caravaggio 052.jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)&lt;ref&gt;Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)&lt;ref&gt;Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.&lt;/ref&gt;
Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre)
John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])&lt;ref&gt;Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.&lt;/ref&gt;
Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
CaravaggioEcceHomo.jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]])
Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]])
Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese)
The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]])
Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]])
Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]])
Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese)
Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)&lt;ref&gt;In depoxito.&lt;/ref&gt;
CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone)
Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]])
Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]])
Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]])
Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]])
CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]])
CaravaggioSalomeLondon.jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery)
CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]])
Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre)
Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)&lt;ref&gt;Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Caravaggio 010.jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]])
Il cavadenti.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]])
Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]])
Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]])
Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale)
Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]])
The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese)
Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese)
Martyrdom of Saint Ursula by Caravaggio - Palazzo Zevallos.jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]&lt;ref&gt;Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].&lt;/ref&gt;  
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle &quot;cose naturali&quot;|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}}
=== Mostre ===
* ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951.
* ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985.
* ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987.
* ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991.
* ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995.
* ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998.
* ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000.
* ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005.
* ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009.
* ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010.
* ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010.
* ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017.

== Âtri progètti ==
{{interprogetto}}
{{Pittûa (àrte)}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Pitoî italién]]
[[Categorîa:Pitoî do baròcco]]</text>
      <sha1>0nno7d1ytd9g2jdq5taebtm9iq7tewb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268903</id>
      <parentid>268895</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 025.jpg]] → [[File:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>268903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15837" sha1="gdin0s4n1teeza2mx7dc0f2a371v2aw" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''.
{{Biografia
|inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg
|px = 140px
|descriçión = &lt;small&gt;Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])&lt;/small&gt;
|nàscita = Milan, 9 seténbre 1571
|mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610
|paize = [[Italia]]
|profesción = [[pittô]] 
|move = 
}}
== Vìtta ==
Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi.

== Galerîa de òpere ==
&lt;br&gt;&lt;gallery&gt;
CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)&lt;ref&gt;Originale perduto, si conserva in copia.&lt;/ref&gt;
Bacchino malato (Caravaggio).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]])
Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese)
The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]])
The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]])
Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595  (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]])
Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]])
The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]])
Michelangelo Caravaggio 061.jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)&lt;ref&gt;Prima versione.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]])
Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]])
Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]])
1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Michelangelo Caravaggio 007.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])&lt;ref&gt;O rapresenta lê mæximo da zoeno.&lt;/ref&gt;
La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]])
Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi)
Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]])
Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]])
Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]])
David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]])
Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]])
Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]])
Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]])
Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]])
Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]])
Michelangelo Caravaggio 035.jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)&lt;ref&gt;Depento arobou do 1969 e foscia perduo.&lt;/ref&gt;
The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]])
Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo)
The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi)
Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)&lt;ref&gt;Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.&lt;/ref&gt;
Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]])
Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]])
CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti)
Michelangelo Caravaggio 052.jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)&lt;ref&gt;Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)&lt;ref&gt;Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.&lt;/ref&gt;
Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre)
John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])&lt;ref&gt;Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.&lt;/ref&gt;
Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
CaravaggioEcceHomo.jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]])
Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]])
Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese)
The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]])
Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]])
Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]])
Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese)
Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)&lt;ref&gt;In depoxito.&lt;/ref&gt;
CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone)
Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]])
Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]])
Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]])
Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]])
CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]])
CaravaggioSalomeLondon.jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery)
CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]])
Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre)
Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)&lt;ref&gt;Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Caravaggio 010.jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]])
Il cavadenti.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]])
Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]])
Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]])
Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale)
Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]])
The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese)
Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese)
Martyrdom of Saint Ursula by Caravaggio - Palazzo Zevallos.jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]&lt;ref&gt;Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].&lt;/ref&gt;  
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle &quot;cose naturali&quot;|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}}
=== Mostre ===
* ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951.
* ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985.
* ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987.
* ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991.
* ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995.
* ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998.
* ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000.
* ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005.
* ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009.
* ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010.
* ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010.
* ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017.

== Âtri progètti ==
{{interprogetto}}
{{Pittûa (àrte)}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Pitoî italién]]
[[Categorîa:Pitoî do baròcco]]</text>
      <sha1>gdin0s4n1teeza2mx7dc0f2a371v2aw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268904</id>
      <parentid>268903</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T16:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 007.jpg]] → [[File:Baco, por Caravaggio.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>268904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15830" sha1="f5p9m9w5y9l0ejbf2yj6aagbzjndhkv" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''.
{{Biografia
|inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg
|px = 140px
|descriçión = &lt;small&gt;Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])&lt;/small&gt;
|nàscita = Milan, 9 seténbre 1571
|mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610
|paize = [[Italia]]
|profesción = [[pittô]] 
|move = 
}}
== Vìtta ==
Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi.

== Galerîa de òpere ==
&lt;br&gt;&lt;gallery&gt;
CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)&lt;ref&gt;Originale perduto, si conserva in copia.&lt;/ref&gt;
Bacchino malato (Caravaggio).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]])
Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese)
The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]])
The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]])
Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595  (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]])
Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]])
The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]])
Michelangelo Caravaggio 061.jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)&lt;ref&gt;Prima versione.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]])
Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]])
Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]])
1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])&lt;ref&gt;O rapresenta lê mæximo da zoeno.&lt;/ref&gt;
La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]])
Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi)
Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]])
Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]])
Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]])
David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]])
Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]])
Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]])
Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]])
Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]])
Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]])
Michelangelo Caravaggio 035.jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)&lt;ref&gt;Depento arobou do 1969 e foscia perduo.&lt;/ref&gt;
The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]])
Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo)
The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi)
Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)&lt;ref&gt;Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.&lt;/ref&gt;
Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]])
Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]])
CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti)
Michelangelo Caravaggio 052.jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)&lt;ref&gt;Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)&lt;ref&gt;Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.&lt;/ref&gt;
Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre)
John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])&lt;ref&gt;Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.&lt;/ref&gt;
Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
CaravaggioEcceHomo.jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]])
Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]])
Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese)
The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]])
Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]])
Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]])
Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese)
Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)&lt;ref&gt;In depoxito.&lt;/ref&gt;
CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone)
Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]])
Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]])
Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]])
Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]])
CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]])
CaravaggioSalomeLondon.jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery)
CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]])
Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre)
Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)&lt;ref&gt;Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.&lt;/ref&gt;
Michelangelo Caravaggio 010.jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]])
Il cavadenti.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]])
Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]])
Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]])
Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale)
Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]])
The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese)
Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese)
Martyrdom of Saint Ursula by Caravaggio - Palazzo Zevallos.jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]&lt;ref&gt;Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].&lt;/ref&gt;  
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle &quot;cose naturali&quot;|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}}
=== Mostre ===
* ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951.
* ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985.
* ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987.
* ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991.
* ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995.
* ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998.
* ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000.
* ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005.
* ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009.
* ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010.
* ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010.
* ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017.

== Âtri progètti ==
{{interprogetto}}
{{Pittûa (àrte)}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Pitoî italién]]
[[Categorîa:Pitoî do baròcco]]</text>
      <sha1>f5p9m9w5y9l0ejbf2yj6aagbzjndhkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gêxa de San Loîgi di Françeixi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18172</id>
    <revision>
      <id>268896</id>
      <parentid>268676</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T13:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 040.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>268896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2733" sha1="r0lozsbv9waht4i0hqjbvechu5cfu52" xml:space="preserve">[[Immaggine:San Luigi dei Francesi - facciata.jpg|thumb|Gêxa de San Loîgi di françeixi]]
A '''Gêxa de San Loîgi di françeixi''' a l'è 'n edifiççio religiôzo de Romma do XVI sécolo, in sce l'omònnima ciàssa.
== Stöia e descriçión ==
A l'è a gêxa naçionâle di françeixi de Romma da-o 1589. O progètto da strutûa o l'é de l'architétto [[Giàcomo Della Porta]], realizòu da [[Doménego Fontana]], gràçie a-o sostêgno econòmico da [[Catænn-a de' Medici]]. 

Inta gêxa gh'é di dipìnti inportànti comme e ''Stöie de Santa Çeçìlia'' do [[Domenichino]] e 'na còpia do [[Guido Reni]] da ''Santa Çeçìlia'' do [[Raffaello Sanzio]]. A Capélla Contarelli (cardinâle Matê Contarelli) a l'òspita tréi càppi d'òpera do [[Caravaggio]]: ''Vocaçion do San Matê'', ''San Matê e l'àngiou'' e ''Martirio do San Matê''.

== Galerîa de òpere do Caravaggio ==
&lt;gallery&gt;
Immaggine:Michelangelo Merisi da Caravaggio (25139335556).jpg|Romma, Gêxa de San Loîgi di françeixi, Capélla Contarelli
Immaggine:San luigi dei francesi, interno, cappella contarelli 03.JPG|Romma, Gêxa de San Loîgi di françeixi, Capélla Contarelli
Immaggine:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion do San Matê'', 1599-1600 (Romma, Gêxa de San Loîgi di françeixi) 
Immaggine:Michelangelo Caravaggio 041.jpg|''Vocaçion do San Matê'' (particolâ)
Immaggine:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Calling of Saint Matthew (detail) - WGA04119.jpg|''Vocaçion do San Matê'' (particolâ)
Immaggine:The Calling of Saint Matthew hand cropped.jpg|''Vocaçion do San Matê'' (particolâ)
Immaggine:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio do San Matê'' 
Immaggine:Martirio di San Matteo (particolare).jpg|thumb|''Martirio do San Matê''  (particolâ)
Immaggine:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Martyrdom of St Matthew (detail) - WGA04123.jpg|''Martirio do San Matê''  (particolâ)
Immaggine:Michelangelo Caravaggio 050.jpg|''Martirio do San Matê''  (particolâ)
Immaggine:San Luigi dei Francesi, Caravaggio, san matteo.JPG|''San Matê e l'àngiou'' 
Immaggine:Roma 2010 (5029935255).jpg|''San Matê e l'àngiou,''  (particolâ)
Immaggine:Roma 2010 (5030099873).jpg|''San Matê e l'àngiou,''  (particolâ)
Immaggine:Cardinal Matthieu Cointrel.jpg|Cardinâle Matê Contarelli
&lt;/gallery&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Colegaménti esterni ==
* Commons, Caravaggio, Cappella Contarelli [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Contarelli_Chapel,_San_Luigi_dei_Francesi,_Rome ]
* Scito oficiâ [http://www.saintlouis-rome.net/ ]

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Pitûa]]
[[Categorîa:Architetûe de Rómma]]
[[Categorîa:Gêxe de l'Itàlia]]</text>
      <sha1>r0lozsbv9waht4i0hqjbvechu5cfu52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29490</id>
    <revision>
      <id>268907</id>
      <parentid>263640</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Coreçioìn</comment>
      <origin>268907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4085" sha1="83roo9yn06qs4j8bnu8q4tg0jp730bz" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
[[File:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Homeros MFA Munich 272|Tésta de Omêro - Còpia româna da òriginale grêgo do V sécolo a.C.]]
'''Omero''' (in [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]]: Ὅμηρος; VIII secolo a.C.) o l'é o [[poeta|poêta]] tradiçionalménte riconosciûo cómme outô di doî ciù inportànti poêmi épichi da letiatûa grêga, l'[[Iliade (Omero)|Ilîade]] e l'[[Odissea|Òdisêa]]. Gh'é stæto atriboîo ànche de âtre òpie, cómme a Batracomiomachia, i Inni omerici, o Margite e di âtri poêmi do [[Cîclo Épico]].

{{Çitaçión|I poêti de lóngo con fèsta són riçevûi da-e génte, perché a Mûza a i instroîsce e a ghe veu bén.|Òdisêa: XVIII, 575||léngoa=}}

== Vìtta ==
A vìtta de Omero a l'é ingugéita da-a lezénda e da-a fantaxîa de fónte: gh'émmo ciù o mêno éutto biografîe, dîte pròpio Vìtte d'Omero, atriboîe a outoî despægi ([[Erodoto]], [[Plutarco]] e âtri).

No l'é ciæo quæ a fîse a seu tæra de proveniénsa: fòscia a l'êa [[Chios|Chîo]], ma l'é riportòu ànche Smîrne, Colofón, Atêne, Àrgo, Rödi e Salamìnn-a. A tradiçión a ripòrta ch'o fîse òrbo, træto tìpico e stereotipòu di cantoî inte l'antighitæ. Da seu mòrte l'é riportòu 'na versción segóndo a quæ o se saiéiva amasòu dòppo êse vegnûo màtto pe 'n indovinéllo a lê rivòlto da çèrti pescoéi.

{{Çitaçión|I òmmi són træti in ingànno rigoàrdo a-a conoscénsa de cöse vixìbili a-o mæximo mòddo de Omero, ch'o l'é stæto o ciù sâvio di Grêghi. Defæti di figeu che amasàvan pighéuggi l'àn inganòu dixêndoghe: &quot;quéllo ch'émmo vìsto e aciapòu o lascémmo, quéllo che no émmo vìsto ni aciapòu o portémmo&quot;.|[[Eraclito]], Fr. 49 [56 DK; 21 Marc.]|ἐξηπάτηνται οἱ ἄνθρωποι πρὸς τὴν γνῶσιν τῶν φανερῶν παραπλησίως Ὁμήρῳ, ὅς ἐγένετο τῶν Ἑλλήνων σοφώτερος πάντων. ἐκεῖνόν τε γὰρ παῖδες φθεῖρας κατακτείνοντες ἐξηπάτησαν εἰπόντες· ὅσα εἴδομεν καὶ ἐλάβομεν, ταῦτα ἀπο­λείπομεν, ὅσα δὲ οὔτε εἴδομεν οὔτ' ἐλάβομεν, ταῦτα φέρομεν.|lingua=grc}}

I pescoéi s'êan acòrti d'avéi aciapòu sôlo pighéuggi (probabilménte l'enìgma o se bâza in sce l'anbigoitæ da pòula φθείρ, ch'a veu dî &quot;pighéuggio&quot;, ma a l'é o nómme de 'n péscio ascì&lt;ref&gt;Aristòtele, Historia Animalium: IV, 10, 4; V, 31, 8&lt;/ref&gt;).

'''A questión omérica''' 

Za Xenon e Ellanico (III secólo a.C) avéivan atriboîo a Omero sôlo l’Iliade e pe quésto són stæti dîti separatìsti (χωρίζοντες). Pe cóntra, Aristarco de Samotracia (II secólo a.C.), co-i âtri dîti unitâi, o conscideràva l’Odissea 'na continoaçión de l’Iliade, scrîta ànni dòppo ma da-o mæximo poêta.

Da-o [[XVII secolo|Seiçénto]] dötréi studiôxi han comensòu a métte in discusción l'existénsa stòrica do poêta e àn avèrto coscì a questión omérica: segóndo F. Hédelin, abòu d’Aubignac (1664), Omero o no l'é mâi existîo e l’Iliade a l'é sôlo 'n insémme de cànti conpòsti in époche despæge da ciù outoî.

Tànti studiôxi into córso do ténpo àn sostegnûo de têxi diferénti: Giambattista Vico, F.A. Wolf, G. Hermann, K. Lachmann e A. Kirchhoff, U. von Wilamowitz, G. Jachmann, W. Schadewaldt.

Ciù de recénte o [[Milman Parry]] (1902-1935) o l'ha arenbòu a têxi de 'n'òriginâia compoxiçión a vôxe di doî poêmi (teorîa da pûa òralitæ) e-o l'ha confrontòu a técnica de fórmole de l'Iliade e de l'Odissea con quélla adêuviâ da-i gulsari, cantoî popolâri da región [[Serbia|sèrbo]]-[[Croaçia|croâta]]. A-o prinçìpio i poêmi saiéivan coscì stæti cantæ e trasmìssi a vôxe e sôlo dòppo fisæ co-a scrîtûa.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti]]</text>
      <sha1>83roo9yn06qs4j8bnu8q4tg0jp730bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alcmàn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29507</id>
    <revision>
      <id>268910</id>
      <parentid>226418</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Coreçioìn</comment>
      <origin>268910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2460" sha1="nqarirysy6vm0xv6noe6siopucypfya" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Alcmàn''' (in [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]]: Ἀλκμάν; VII secólo a.C.) o l'é stæto 'n poêta lìrico grêgo. 
{{Çitaçión|Conóscio e melodîe de tùtti i öxélli.|Alcmàn, Fr. 40|Ϝοῖδα δ' ὀρνίχων νόμως παντῶν|lingua=grc}}

== Vìtta == 
Alcmàn o l'é visciûo into VII secólo a.C.; segóndo a tradiçión o l'êa da çitæ de Sardi, o l'ha studiòu inta schêua de Terpandro e-o l'ha pasòu a seu vìtta pe-o ciù a [[Spàrta]] cómme scciâvo (fòscia, in realtæ, o l'êa òriginâio pròpio de quést'ùrtima çitæ).

== Framénti == 
Inti seu framénti l'amô o l'é 'n têma ricorénte: defæti o fìn di parteni (da-o grêgo παρθένος &quot;vèrgine&quot;), che vegnîvan cantæ da-e figêue inti rîti d'iniçiaçión, o l'êa quéllo de educâ e zoêne a-o seu futûro ròllo de mogê e de moæ. 'N âtro têma di framénti o l'é quéllo da quête da néutte, cómme into câxo do framénto Fr. 49 Garzya, dîto &quot;Notùrno&quot;, ch'o repìggia tra l'âtro de esprescioìn dêuviæ da [[Omero]].

{{Çitaçión|Dórme e çìmme di mónti e-i precipiççi, i brìcchi e-e lìgge e-e spêce de béstie, quànte ne nùtre a néigra tæra, e-e bèlve montagnìnn-e e-a stìrpe de àvie e-i móstri inti abìmmi do mâ amoêlòu; dórme e schiêre de àgogie da-e làrghe âe.|Alcmàn &quot;Notùrno&quot; (Fr. 49 Garzya)|εὕδουσι δʼ ὀρέων κορυφαί τε καὶ φάραγγες πρώονές τε καὶ χαράδραι φῦλά τʼ ἑρπέτ' ὅσα τρέφει μέλαινα γαῖα θῆρές τʼ ὀρεσκώιοι καὶ γένος μελισσᾶν καὶ κνώδαλʼ ἐν βένθεσσι πορφυρέας ἁλός· εὕδουσι δʼ οἰωνῶν γένος τανυπτερύγων.|lingua=grc}}

== Òpie inspiræ a Alcman == 
O conpoxitô [[Mauro Pagani]] ([[Bréscia]], 1946) o s'é inspiròu pròpio a Alcmàn pe-a seu cansón &quot;Neutte&quot;, de l'àlbon 2004 Creuza de mä:

{{Çitaçión|Dorman e çimme di munti e u fundu du mä e i prumuntoi luntan e i precipizi. Dorme a stirpe de bestie ch'a taera neigra impe e bestie feruxi di munti e a famiggia de avie e i mustri nt'i gurghi prufundi du mä de viola, dorman e stirpi di ouxelli dae ae grandi. Staneutte durmiò, staneutte durmiò anche mi.|Mauro Pagani, Neutte}}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti]]</text>
      <sha1>nqarirysy6vm0xv6noe6siopucypfya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diocexi de Arbenga e Impeia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29999</id>
    <revision>
      <id>268906</id>
      <parentid>267257</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ref</comment>
      <origin>268906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42225" sha1="1zecjo85k96jsxqh5qi09fhwlcg2qdh" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Màppa du teritòiu diucesan|250px]]
A '''diocexi de Arbenga e Impeia''' (in [[Léngoa latìnn-a|latin]]: ''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'') l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, dipendente da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]], apartenente aa [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligüria]]. Intu [[2020]] a l'ha cuntàu 157.000 batezài in sce 176.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti.

== Teritòiu ==
{{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U teritòiu da diocexi u cumprende a zona du punènte savunese e a parte du levante da pruvinsa de Impeia. A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxîlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]].

U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; frasiunàu poi inte 162 paròcchie, distribuìe fra:
* a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]];
* a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]].

== Stòia ==
=== Etài clascica ===
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.

Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}&lt;/ref&gt;, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de &lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}&lt;/ref&gt; vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese.

I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de San Vitûre.

Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.&lt;ref name=&quot;beweb&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881&lt;/ref&gt;

L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}&lt;/ref&gt; U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.&lt;ref&gt;''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863&lt;/ref&gt;

U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. 

A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.

=== Etài de Mezzu ===
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. 

Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. 

De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. 

Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. 

Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}&lt;/ref&gt;

Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.

Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.

U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.

Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu).

U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.&lt;ref&gt;Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri&lt;/ref&gt;

Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia.

Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]].

Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.

L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.

Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]].

Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.

U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.

Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}&lt;/ref&gt; Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.

Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.

=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]]
Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt; Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.

Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.

A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn&lt;/ref&gt;

Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.

Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.

In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.

Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

=== Etài cuntempuranea ===
Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.

Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].&lt;ref&gt;Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}&lt;/ref&gt;

Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. 

Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e in [[Cinn-a|Cîna]]. morì [[Martirio cristiano|martire]] in [[Cinn-a|Cina]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]].

Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.

Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica &quot;Qua Augustus Imperator&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti &quot;Quo aptius animarum&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti &quot;In dioecesi Albinganensi&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Vescuvi ==
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.

* Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]])
* Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])&lt;ref&gt;Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V Seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).&lt;/ref&gt;
* Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])&lt;ref&gt;Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa &lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])&lt;ref&gt;Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)&lt;/ref&gt;
* Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])&lt;ref&gt;Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i stavan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.&lt;/ref&gt;
* Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])
* ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])&lt;ref&gt;I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}&lt;/ref&gt;
* Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]])
* Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])&lt;ref&gt;Segundu a ''Chronica'' du munastê de San Pê in Va(r)atèlla, Dexidê(r)iu l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).&lt;/ref&gt;
* Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;
* San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu)
* Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])&lt;ref&gt;Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).&lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu)
* Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]])
* Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)&lt;ref&gt;L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', &quot;se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o a nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn&quot; ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).&lt;/ref&gt;
* Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)&lt;ref&gt;In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}&lt;/ref&gt;
* Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]])
* Trüccu I †
* Bunifassiu I †&lt;ref&gt;I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.&lt;/ref&gt;
* Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]])
* Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]])
* Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]])
* Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu)
* Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])&lt;ref&gt;Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.&lt;/ref&gt;
* Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]])
* Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])&lt;ref&gt;Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''&quot;floruit a. 1199&quot;'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.&lt;/ref&gt;
* Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu)
* Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]])
* Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]&lt;ref&gt;Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.&lt;/ref&gt; - dòppu u [[1225]])
* Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]])
* Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]])
* [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV)
* Scimùn II † ([[1238]] - ?)
* Imperiâle Dô(r)ia †
* Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu)
* Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu)
* Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu)
* Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]&lt;ref&gt;L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).&lt;/ref&gt; - tòstu [[1320]] mòrtu)
* Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu)
** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu)
* Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]])
* Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu)
* Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu)
* [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu)
* Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu)
** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
* Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu)
* Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]])
* Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu)
** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu)
** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu)
* Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu)
** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu)
* Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu)
* Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]])
* Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu)
* Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu)
* Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]])
* Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu)
* Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu)
* Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu)
* Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu)
* Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu)
* Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu)
* Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu)
* Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu)
* Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu)
* Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu)
* Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu)
** ''Sêde vacànte (1827-1832)''
* [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu)
* Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu)
* Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu)
* [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu&lt;ref&gt; U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna&lt;/ref&gt;)
* Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu)
* [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]])
* Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu)
* Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu)
* [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu)
* [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]])
* [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu)
* [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu)
* [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]]

== Statistighe ==
A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;820&quot; style=&quot;font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;823&quot; |ànnu
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;825&quot; |pupulasiùn
! colspan=&quot;4&quot; id=&quot;827&quot; |presbite(r)i
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;829&quot; |diacuni
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;831&quot; |religiusi
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;833&quot; |parocchie
|- id=&quot;835&quot;
! id=&quot;836&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;battezài&lt;/small&gt;
! id=&quot;838&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;tutâle&lt;/small&gt;
! id=&quot;840&quot; style=&quot;width:5%;&quot; |&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! id=&quot;842&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;nüme(r)u&lt;/small&gt;
! id=&quot;844&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;seculâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;846&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;regulâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;848&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |batezài pe presbite(r)u
! id=&quot;850&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;òmmi&lt;/small&gt;
! id=&quot;852&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;dònne&lt;/small&gt;
|- id=&quot;854&quot;
|- id=&quot;855&quot;
| id=&quot;856&quot; |1905
| id=&quot;858&quot; | ?
| id=&quot;860&quot; |119.280
| id=&quot;862&quot; | ?
| id=&quot;864&quot; |571
| id=&quot;866&quot; |485
| id=&quot;868&quot; |86
| id=&quot;870&quot; | ?
| id=&quot;872&quot; |
| id=&quot;873&quot; | ?
| id=&quot;875&quot; | ?
| id=&quot;877&quot; |170
|- id=&quot;879&quot;
| id=&quot;880&quot; |1959
| id=&quot;882&quot; |117.280
| id=&quot;884&quot; |117.500
| id=&quot;886&quot; |99,8
| id=&quot;888&quot; |328
| id=&quot;890&quot; |226
| id=&quot;892&quot; |102
| id=&quot;894&quot; |357
| id=&quot;896&quot; |
| id=&quot;897&quot; |140
| id=&quot;899&quot; |935
| id=&quot;901&quot; |169
|- id=&quot;903&quot;
| id=&quot;904&quot; |1969
| id=&quot;906&quot; |148.584
| id=&quot;908&quot; |148.770
| id=&quot;910&quot; |99,9
| id=&quot;912&quot; |268
| id=&quot;914&quot; |182
| id=&quot;916&quot; |86
| id=&quot;918&quot; |554
| id=&quot;920&quot; |
| id=&quot;921&quot; |94
| id=&quot;923&quot; |895
| id=&quot;925&quot; |136
|- id=&quot;927&quot;
| id=&quot;928&quot; |1980
| id=&quot;930&quot; |165.500
| id=&quot;932&quot; |165.792
| id=&quot;934&quot; |99,8
| id=&quot;936&quot; |252
| id=&quot;938&quot; |168
| id=&quot;940&quot; |84
| id=&quot;942&quot; |656
| id=&quot;944&quot; |1
| id=&quot;946&quot; |111
| id=&quot;948&quot; |786
| id=&quot;950&quot; |192
|- id=&quot;952&quot;
| id=&quot;953&quot; |1990
| id=&quot;955&quot; |164.700
| id=&quot;957&quot; |165.300
| id=&quot;959&quot; |99,6
| id=&quot;961&quot; |216
| id=&quot;963&quot; |140
| id=&quot;965&quot; |76
| id=&quot;967&quot; |762
| id=&quot;969&quot; |2
| id=&quot;971&quot; |98
| id=&quot;973&quot; |703
| id=&quot;975&quot; |164
|- id=&quot;977&quot;
| id=&quot;978&quot; |1999
| id=&quot;980&quot; |162.000
| id=&quot;982&quot; |164.000
| id=&quot;984&quot; |98,8
| id=&quot;986&quot; |197
| id=&quot;988&quot; |129
| id=&quot;990&quot; |68
| id=&quot;992&quot; |822
| id=&quot;994&quot; |12
| id=&quot;996&quot; |84
| id=&quot;998&quot; |481
| id=&quot;1000&quot; |162
|- id=&quot;1002&quot;
| id=&quot;1003&quot; |2000
| id=&quot;1005&quot; |162.000
| id=&quot;1007&quot; |164.000
| id=&quot;1009&quot; |98,8
| id=&quot;1011&quot; |194
| id=&quot;1013&quot; |130
| id=&quot;1015&quot; |64
| id=&quot;1017&quot; |835
| id=&quot;1019&quot; |14
| id=&quot;1021&quot; |80
| id=&quot;1023&quot; |470
| id=&quot;1025&quot; |162
|- id=&quot;1027&quot;
| id=&quot;1028&quot; |2001
| id=&quot;1030&quot; |162.000
| id=&quot;1032&quot; |164.000
| id=&quot;1034&quot; |98,8
| id=&quot;1036&quot; |192
| id=&quot;1038&quot; |131
| id=&quot;1040&quot; |61
| id=&quot;1042&quot; |843
| id=&quot;1044&quot; |16
| id=&quot;1046&quot; |77
| id=&quot;1048&quot; |470
| id=&quot;1050&quot; |162
|- id=&quot;1052&quot;
| id=&quot;1053&quot; |2002
| id=&quot;1055&quot; |162.000
| id=&quot;1057&quot; |164.000
| id=&quot;1059&quot; |98,8
| id=&quot;1061&quot; |195
| id=&quot;1063&quot; |136
| id=&quot;1065&quot; |59
| id=&quot;1067&quot; |830
| id=&quot;1069&quot; |16
| id=&quot;1071&quot; |75
| id=&quot;1073&quot; |468
| id=&quot;1075&quot; |162
|- id=&quot;1077&quot;
| id=&quot;1078&quot; |2003
| id=&quot;1080&quot; |162.000
| id=&quot;1082&quot; |164.000
| id=&quot;1084&quot; |98,8
| id=&quot;1086&quot; |182
| id=&quot;1088&quot; |128
| id=&quot;1090&quot; |54
| id=&quot;1092&quot; |890
| id=&quot;1094&quot; |16
| id=&quot;1096&quot; |72
| id=&quot;1098&quot; |464
| id=&quot;1100&quot; |162
|- id=&quot;1102&quot;
| id=&quot;1103&quot; |2004
| id=&quot;1105&quot; |162.000
| id=&quot;1107&quot; |164.000
| id=&quot;1109&quot; |98,8
| id=&quot;1111&quot; |192
| id=&quot;1113&quot; |134
| id=&quot;1115&quot; |58
| id=&quot;1117&quot; |843
| id=&quot;1119&quot; |17
| id=&quot;1121&quot; |74
| id=&quot;1123&quot; |403
| id=&quot;1125&quot; |162
|- id=&quot;1127&quot;
| id=&quot;1128&quot; |2006
| id=&quot;1130&quot; |163.000
| id=&quot;1132&quot; |165.000
| id=&quot;1134&quot; |98,8
| id=&quot;1136&quot; |196
| id=&quot;1138&quot; |139
| id=&quot;1140&quot; |57
| id=&quot;1142&quot; |831
| id=&quot;1144&quot; |17
| id=&quot;1146&quot; |73
| id=&quot;1148&quot; |443
| id=&quot;1150&quot; |163
|- id=&quot;1152&quot;
| id=&quot;1153&quot; |2012
| id=&quot;1155&quot; |158.000
| id=&quot;1157&quot; |168.200
| id=&quot;1159&quot; |93,9
| id=&quot;1161&quot; |176
| id=&quot;1163&quot; |129
| id=&quot;1165&quot; |47
| id=&quot;1167&quot; |897
| id=&quot;1169&quot; |22
| id=&quot;1171&quot; |61
| id=&quot;1173&quot; |331
| id=&quot;1175&quot; |162
|- id=&quot;1177&quot;
| id=&quot;1178&quot; |2015
| id=&quot;1180&quot; |158.400
| id=&quot;1182&quot; |171.500
| id=&quot;1184&quot; |92,4
| id=&quot;1186&quot; |182
| id=&quot;1188&quot; |135
| id=&quot;1190&quot; |47
| id=&quot;1192&quot; |870
| id=&quot;1194&quot; |21
| id=&quot;1196&quot; |59
| id=&quot;1198&quot; |316
| id=&quot;1200&quot; |162
|- id=&quot;1202&quot;
| id=&quot;1203&quot; |2018
| id=&quot;1205&quot; |162.600
| id=&quot;1207&quot; |176.000
| id=&quot;1209&quot; |92,4
| id=&quot;1211&quot; |173
| id=&quot;1213&quot; |134
| id=&quot;1215&quot; |39
| id=&quot;1217&quot; |939
| id=&quot;1219&quot; |23
| id=&quot;1221&quot; |48
| id=&quot;1223&quot; |233
| id=&quot;1225&quot; |162
|- id=&quot;1227&quot;
| id=&quot;1228&quot; |2020
| id=&quot;1230&quot; |157.000
| id=&quot;1232&quot; |176.000
| id=&quot;1234&quot; |89,2
| id=&quot;1236&quot; |165
| id=&quot;1238&quot; |126
| id=&quot;1240&quot; |39
| id=&quot;1242&quot; |952
| id=&quot;1244&quot; |22
| id=&quot;1246&quot; |45
| id=&quot;1248&quot; |230
| id=&quot;1250&quot; |162
|-
|2022
|153.000
|172.000
|89,0
|146
|115
|31
|1.047
|20
|40
|199
|161
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}}
* Anuàriu puntifissiu de papê du 2021
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&amp;nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&amp;nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&amp;nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&amp;nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&amp;nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&amp;nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>1zecjo85k96jsxqh5qi09fhwlcg2qdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268908</id>
      <parentid>268906</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Nòtte */</comment>
      <origin>268908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42276" sha1="pgkb9ecmgk5346d5wg1jbkfmf877fqh" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Màppa du teritòiu diucesan|250px]]
A '''diocexi de Arbenga e Impeia''' (in [[Léngoa latìnn-a|latin]]: ''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'') l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, dipendente da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]], apartenente aa [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligüria]]. Intu [[2020]] a l'ha cuntàu 157.000 batezài in sce 176.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti.

== Teritòiu ==
{{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U teritòiu da diocexi u cumprende a zona du punènte savunese e a parte du levante da pruvinsa de Impeia. A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxîlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]].

U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; frasiunàu poi inte 162 paròcchie, distribuìe fra:
* a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]];
* a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]].

== Stòia ==
=== Etài clascica ===
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.

Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}&lt;/ref&gt;, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de &lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}&lt;/ref&gt; vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese.

I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de San Vitûre.

Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.&lt;ref name=&quot;beweb&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881&lt;/ref&gt;

L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}&lt;/ref&gt; U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.&lt;ref&gt;''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863&lt;/ref&gt;

U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. 

A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.

=== Etài de Mezzu ===
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. 

Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. 

De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. 

Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. 

Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}&lt;/ref&gt;

Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.

Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.

U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.

Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu).

U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.&lt;ref&gt;Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri&lt;/ref&gt;

Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia.

Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]].

Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.

L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.

Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]].

Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.

U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.

Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}&lt;/ref&gt; Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.

Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.

=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]]
Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt; Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.

Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.

A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn&lt;/ref&gt;

Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.

Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.

In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.

Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

=== Etài cuntempuranea ===
Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.

Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].&lt;ref&gt;Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}&lt;/ref&gt;

Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. 

Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e in [[Cinn-a|Cîna]]. morì [[Martirio cristiano|martire]] in [[Cinn-a|Cina]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]].

Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.

Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica &quot;Qua Augustus Imperator&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti &quot;Quo aptius animarum&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti &quot;In dioecesi Albinganensi&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Vescuvi ==
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.

* Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]])
* Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])&lt;ref&gt;Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).&lt;/ref&gt;
* Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])&lt;ref&gt;Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa &lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])&lt;ref&gt;Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)&lt;/ref&gt;
* Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])&lt;ref&gt;Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.&lt;/ref&gt;
* Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])
* ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])&lt;ref&gt;I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}&lt;/ref&gt;
* Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]])
* Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])&lt;ref&gt;Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).&lt;/ref&gt;
* Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;
* San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu)
* Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])&lt;ref&gt;Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).&lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu)
* Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]])
* Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)&lt;ref&gt;L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', &quot;se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn&quot; ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).&lt;/ref&gt;
* Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)&lt;ref&gt;In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}&lt;/ref&gt;
* Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]])
* Trüccu I †
* Bunifassiu I †&lt;ref&gt;I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.&lt;/ref&gt;
* Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]])
* Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]])
* Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]])
* Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu)
* Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])&lt;ref&gt;Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.&lt;/ref&gt;
* Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]])
* Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])&lt;ref&gt;Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''&quot;floruit a. 1199&quot;'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.&lt;/ref&gt;
* Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu)
* Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]])
* Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]&lt;ref&gt;Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.&lt;/ref&gt; - dòppu u [[1225]])
* Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]])
* Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]])
* [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV)
* Scimùn II † ([[1238]] - ?)
* Imperiâle Dô(r)ia †
* Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu)
* Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu)
* Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu)
* Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]&lt;ref&gt;L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).&lt;/ref&gt; - tòstu [[1320]] mòrtu)
* Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu)
** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu)
* Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]])
* Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu)
* Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu)
* [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu)
* Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu)
** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
* Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu)
* Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]])
* Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu)
** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu)
** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu)
* Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu)
** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu)
* Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu)
* Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]])
* Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu)
* Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu)
* Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]])
* Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu)
* Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu)
* Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu)
* Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu)
* Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu)
* Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu)
* Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu)
* Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu)
* Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu)
* Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu)
* Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu)
** ''Sêde vacànte (1827-1832)''
* [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu)
* Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu)
* Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu)
* [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu&lt;ref&gt; U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna&lt;/ref&gt;)
* Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu)
* [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]])
* Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu)
* Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu)
* [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu)
* [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]])
* [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu)
* [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu)
* [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]]

== Statistighe ==
A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;820&quot; style=&quot;font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;823&quot; |ànnu
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;825&quot; |pupulasiùn
! colspan=&quot;4&quot; id=&quot;827&quot; |presbite(r)i
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;829&quot; |diacuni
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;831&quot; |religiusi
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;833&quot; |parocchie
|- id=&quot;835&quot;
! id=&quot;836&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;battezài&lt;/small&gt;
! id=&quot;838&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;tutâle&lt;/small&gt;
! id=&quot;840&quot; style=&quot;width:5%;&quot; |&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! id=&quot;842&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;nüme(r)u&lt;/small&gt;
! id=&quot;844&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;seculâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;846&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;regulâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;848&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |batezài pe presbite(r)u
! id=&quot;850&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;òmmi&lt;/small&gt;
! id=&quot;852&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;dònne&lt;/small&gt;
|- id=&quot;854&quot;
|- id=&quot;855&quot;
| id=&quot;856&quot; |1905
| id=&quot;858&quot; | ?
| id=&quot;860&quot; |119.280
| id=&quot;862&quot; | ?
| id=&quot;864&quot; |571
| id=&quot;866&quot; |485
| id=&quot;868&quot; |86
| id=&quot;870&quot; | ?
| id=&quot;872&quot; |
| id=&quot;873&quot; | ?
| id=&quot;875&quot; | ?
| id=&quot;877&quot; |170
|- id=&quot;879&quot;
| id=&quot;880&quot; |1959
| id=&quot;882&quot; |117.280
| id=&quot;884&quot; |117.500
| id=&quot;886&quot; |99,8
| id=&quot;888&quot; |328
| id=&quot;890&quot; |226
| id=&quot;892&quot; |102
| id=&quot;894&quot; |357
| id=&quot;896&quot; |
| id=&quot;897&quot; |140
| id=&quot;899&quot; |935
| id=&quot;901&quot; |169
|- id=&quot;903&quot;
| id=&quot;904&quot; |1969
| id=&quot;906&quot; |148.584
| id=&quot;908&quot; |148.770
| id=&quot;910&quot; |99,9
| id=&quot;912&quot; |268
| id=&quot;914&quot; |182
| id=&quot;916&quot; |86
| id=&quot;918&quot; |554
| id=&quot;920&quot; |
| id=&quot;921&quot; |94
| id=&quot;923&quot; |895
| id=&quot;925&quot; |136
|- id=&quot;927&quot;
| id=&quot;928&quot; |1980
| id=&quot;930&quot; |165.500
| id=&quot;932&quot; |165.792
| id=&quot;934&quot; |99,8
| id=&quot;936&quot; |252
| id=&quot;938&quot; |168
| id=&quot;940&quot; |84
| id=&quot;942&quot; |656
| id=&quot;944&quot; |1
| id=&quot;946&quot; |111
| id=&quot;948&quot; |786
| id=&quot;950&quot; |192
|- id=&quot;952&quot;
| id=&quot;953&quot; |1990
| id=&quot;955&quot; |164.700
| id=&quot;957&quot; |165.300
| id=&quot;959&quot; |99,6
| id=&quot;961&quot; |216
| id=&quot;963&quot; |140
| id=&quot;965&quot; |76
| id=&quot;967&quot; |762
| id=&quot;969&quot; |2
| id=&quot;971&quot; |98
| id=&quot;973&quot; |703
| id=&quot;975&quot; |164
|- id=&quot;977&quot;
| id=&quot;978&quot; |1999
| id=&quot;980&quot; |162.000
| id=&quot;982&quot; |164.000
| id=&quot;984&quot; |98,8
| id=&quot;986&quot; |197
| id=&quot;988&quot; |129
| id=&quot;990&quot; |68
| id=&quot;992&quot; |822
| id=&quot;994&quot; |12
| id=&quot;996&quot; |84
| id=&quot;998&quot; |481
| id=&quot;1000&quot; |162
|- id=&quot;1002&quot;
| id=&quot;1003&quot; |2000
| id=&quot;1005&quot; |162.000
| id=&quot;1007&quot; |164.000
| id=&quot;1009&quot; |98,8
| id=&quot;1011&quot; |194
| id=&quot;1013&quot; |130
| id=&quot;1015&quot; |64
| id=&quot;1017&quot; |835
| id=&quot;1019&quot; |14
| id=&quot;1021&quot; |80
| id=&quot;1023&quot; |470
| id=&quot;1025&quot; |162
|- id=&quot;1027&quot;
| id=&quot;1028&quot; |2001
| id=&quot;1030&quot; |162.000
| id=&quot;1032&quot; |164.000
| id=&quot;1034&quot; |98,8
| id=&quot;1036&quot; |192
| id=&quot;1038&quot; |131
| id=&quot;1040&quot; |61
| id=&quot;1042&quot; |843
| id=&quot;1044&quot; |16
| id=&quot;1046&quot; |77
| id=&quot;1048&quot; |470
| id=&quot;1050&quot; |162
|- id=&quot;1052&quot;
| id=&quot;1053&quot; |2002
| id=&quot;1055&quot; |162.000
| id=&quot;1057&quot; |164.000
| id=&quot;1059&quot; |98,8
| id=&quot;1061&quot; |195
| id=&quot;1063&quot; |136
| id=&quot;1065&quot; |59
| id=&quot;1067&quot; |830
| id=&quot;1069&quot; |16
| id=&quot;1071&quot; |75
| id=&quot;1073&quot; |468
| id=&quot;1075&quot; |162
|- id=&quot;1077&quot;
| id=&quot;1078&quot; |2003
| id=&quot;1080&quot; |162.000
| id=&quot;1082&quot; |164.000
| id=&quot;1084&quot; |98,8
| id=&quot;1086&quot; |182
| id=&quot;1088&quot; |128
| id=&quot;1090&quot; |54
| id=&quot;1092&quot; |890
| id=&quot;1094&quot; |16
| id=&quot;1096&quot; |72
| id=&quot;1098&quot; |464
| id=&quot;1100&quot; |162
|- id=&quot;1102&quot;
| id=&quot;1103&quot; |2004
| id=&quot;1105&quot; |162.000
| id=&quot;1107&quot; |164.000
| id=&quot;1109&quot; |98,8
| id=&quot;1111&quot; |192
| id=&quot;1113&quot; |134
| id=&quot;1115&quot; |58
| id=&quot;1117&quot; |843
| id=&quot;1119&quot; |17
| id=&quot;1121&quot; |74
| id=&quot;1123&quot; |403
| id=&quot;1125&quot; |162
|- id=&quot;1127&quot;
| id=&quot;1128&quot; |2006
| id=&quot;1130&quot; |163.000
| id=&quot;1132&quot; |165.000
| id=&quot;1134&quot; |98,8
| id=&quot;1136&quot; |196
| id=&quot;1138&quot; |139
| id=&quot;1140&quot; |57
| id=&quot;1142&quot; |831
| id=&quot;1144&quot; |17
| id=&quot;1146&quot; |73
| id=&quot;1148&quot; |443
| id=&quot;1150&quot; |163
|- id=&quot;1152&quot;
| id=&quot;1153&quot; |2012
| id=&quot;1155&quot; |158.000
| id=&quot;1157&quot; |168.200
| id=&quot;1159&quot; |93,9
| id=&quot;1161&quot; |176
| id=&quot;1163&quot; |129
| id=&quot;1165&quot; |47
| id=&quot;1167&quot; |897
| id=&quot;1169&quot; |22
| id=&quot;1171&quot; |61
| id=&quot;1173&quot; |331
| id=&quot;1175&quot; |162
|- id=&quot;1177&quot;
| id=&quot;1178&quot; |2015
| id=&quot;1180&quot; |158.400
| id=&quot;1182&quot; |171.500
| id=&quot;1184&quot; |92,4
| id=&quot;1186&quot; |182
| id=&quot;1188&quot; |135
| id=&quot;1190&quot; |47
| id=&quot;1192&quot; |870
| id=&quot;1194&quot; |21
| id=&quot;1196&quot; |59
| id=&quot;1198&quot; |316
| id=&quot;1200&quot; |162
|- id=&quot;1202&quot;
| id=&quot;1203&quot; |2018
| id=&quot;1205&quot; |162.600
| id=&quot;1207&quot; |176.000
| id=&quot;1209&quot; |92,4
| id=&quot;1211&quot; |173
| id=&quot;1213&quot; |134
| id=&quot;1215&quot; |39
| id=&quot;1217&quot; |939
| id=&quot;1219&quot; |23
| id=&quot;1221&quot; |48
| id=&quot;1223&quot; |233
| id=&quot;1225&quot; |162
|- id=&quot;1227&quot;
| id=&quot;1228&quot; |2020
| id=&quot;1230&quot; |157.000
| id=&quot;1232&quot; |176.000
| id=&quot;1234&quot; |89,2
| id=&quot;1236&quot; |165
| id=&quot;1238&quot; |126
| id=&quot;1240&quot; |39
| id=&quot;1242&quot; |952
| id=&quot;1244&quot; |22
| id=&quot;1246&quot; |45
| id=&quot;1248&quot; |230
| id=&quot;1250&quot; |162
|-
|2022
|153.000
|172.000
|89,0
|146
|115
|31
|1.047
|20
|40
|199
|161
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}}
* Anuàriu puntifissiu de papê du 2021
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&amp;nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&amp;nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&amp;nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&amp;nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&amp;nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&amp;nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>pgkb9ecmgk5346d5wg1jbkfmf877fqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Ciagia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30417</id>
    <revision>
      <id>268912</id>
      <parentid>264157</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pöšti d'interes */ +foto</comment>
      <origin>268912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="fdeltku66hn526g49wmyl7cw6hfhokc" xml:space="preserve">{{Brigašc}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Ciagia
|Nome ufficiale = 
|Panorama = A Ciàzza (Briga Auta)-Panuràmma.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt; Vìšta da Ciàgia&lt;/div&gt;
|Tipo=[[Fraçion geògrafica|frasiùn]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Pimunt
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|Divisione amm grado 3 = Briga Auta
|Altitudine = 1310
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 23
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/piemonte/cuneo_brigaalta_piaggia.html|tìtolo=La Frazione di Piaggia|léngoa=IT|vìxita=2025-08-29}}
|Aggiornamento abitanti = 2011
|Codice postale = 18025
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = ciagiàšchi o ciagée
|Patrono = 
|Festivo = 
|Amministratore locale = 
}}
'''A Ciagia''' (''Ciōze'' ën [[Dialéttu urmeàscu|urmeašc]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''A Ciàzza'' ën [[Lìgure céntro-òcidentâle|figun]], ''Piaggia'' ën [[Léngoa italiànn-a|italian]]), la é üna frasiùn da [[Briga Auta]], [[Provinsa de Cuneo|pruvincia dë Cuni]] (Pimunt) cun 23 persùne ([[2019]]), ëndund' la à sèt a cumüna.

== Geugrafia ==
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r valùn dë Tanarèe. Fa pàrt' da [[Tera brigašca|Tèra Brigašca]] e la é cunscidëràa u sentr'abitàa ciü a meridiun dër Pimunt.

== Štoria ==
Anant r'àn [[1947]] ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž ra d'vëgn' a sèt da cumüna da [[Briga Auta]], 'nsem'ae autre frasiùn dë [[Üpëga|L'Üpëga]] e dë [[Carnin|Carnìn]].

== Abitanti ==
=== Evulussiun demugrafica ===
{{Demografia/A Ciagia}}

== Pöšti d'interes ==
[[File:Gêxa de San Giacumu (A Ciàzza, Briga Auta)-A Faciâ.jpg|thumb|Ra géež dë San Giacumu]]

== Culumia ==

== Cultüra ==

== Manifëštasiùn ==

== Cumünicasìun ==

== Nòte ==
;Nòte ar̂ tèšt
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Autri prugéti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Cùnio]]</text>
      <sha1>fdeltku66hn526g49wmyl7cw6hfhokc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268913</id>
      <parentid>268912</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pöšti d'interes */ left</comment>
      <origin>268913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2158" sha1="4uqkytma3sc2yi67esna1ix3paodqfc" xml:space="preserve">{{Brigašc}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Ciagia
|Nome ufficiale = 
|Panorama = A Ciàzza (Briga Auta)-Panuràmma.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt; Vìšta da Ciàgia&lt;/div&gt;
|Tipo=[[Fraçion geògrafica|frasiùn]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Pimunt
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|Divisione amm grado 3 = Briga Auta
|Altitudine = 1310
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 23
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/piemonte/cuneo_brigaalta_piaggia.html|tìtolo=La Frazione di Piaggia|léngoa=IT|vìxita=2025-08-29}}
|Aggiornamento abitanti = 2011
|Codice postale = 18025
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = ciagiàšchi o ciagée
|Patrono = 
|Festivo = 
|Amministratore locale = 
}}
'''A Ciagia''' (''Ciōze'' ën [[Dialéttu urmeàscu|urmeašc]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''A Ciàzza'' ën [[Lìgure céntro-òcidentâle|figun]], ''Piaggia'' ën [[Léngoa italiànn-a|italian]]), la é üna frasiùn da [[Briga Auta]], [[Provinsa de Cuneo|pruvincia dë Cuni]] (Pimunt) cun 23 persùne ([[2019]]), ëndund' la à sèt a cumüna.

== Geugrafia ==
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r valùn dë Tanarèe. Fa pàrt' da [[Tera brigašca|Tèra Brigašca]] e la é cunscidëràa u sentr'abitàa ciü a meridiun dër Pimunt.

== Štoria ==
Anant r'àn [[1947]] ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž ra d'vëgn' a sèt da cumüna da [[Briga Auta]], 'nsem'ae autre frasiùn dë [[Üpëga|L'Üpëga]] e dë [[Carnin|Carnìn]].

== Abitanti ==
=== Evulussiun demugrafica ===
{{Demografia/A Ciagia}}

== Pöšti d'interes ==
[[File:Gêxa de San Giacumu (A Ciàzza, Briga Auta)-A Faciâ.jpg|thumb|Ra géež dë San Giacumu|left]]

== Culumia ==

== Cultüra ==

== Manifëštasiùn ==

== Cumünicasìun ==

== Nòte ==
;Nòte ar̂ tèšt
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Autri prugéti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Cùnio]]</text>
      <sha1>4uqkytma3sc2yi67esna1ix3paodqfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abasia de San Pêru in Varatella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30926</id>
    <revision>
      <id>268909</id>
      <parentid>267443</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T19:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>268909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62400" sha1="72meg7p4e7elvj7sysz5iihteilzkkn" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}}
[[Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|miniatura|250x250px|A faciâta da gêxa]]
L''''abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla''' a l'è in edifìssiu religiùzu de [[Tuiran|Tuiràn]], situàu a 891 mêtri srua a-u livèllu du mà, in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|mùnte dìtu de Sàn Pêru]] o Varatèllu. A l'è a ciü antìga architetüra religiùza da [[Valle du Varatella|Vàlle du Varatèlla]] e a l'è stàita in cèntru de puré de màscima impurtànsa inta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punènte]] de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], sêde de in'abasìa, di frâti prìmma [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] e dòppu [[Órdine certozìn|certuzìn]], fìna a l'ànnu [[1495]], quàndu s'è tiràu sciü a [[Certùssa de Tuiràn|növa certùssa]] a-u fùndu da valà. Inta véggia abasìa, ancöi cumpréza inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]], se ghe tégne tütti i àgni ina gràn fèsta, celebrà a-u prìmmu de màzzu.

== Stòria ==
=== Urìgine ===
E urìgine du scìtu i se pèrde inti prìmmi àgni da [[Crestianêximo|crestianizasiùn]] da [[Liguria|Ligüria]], fàitu ch'u l'à purtàu a-u desvilüppu de parégge legénde, bèn liàe a-a tradisiùn lucâle da vegnüa de [[San Pê|Sàn Pêru]] inte l'[[Ingaunia|Ingàunia]]. De ciü, bèn prìmma da fundasiùn de l'abasìa, a ghe dev'ése zà stàita ina strutüra in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], cùmme testimuniàu da-a descuvèrta, inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]], de rèsti de maùi e de tégule de stàmpu rumàn vixìn a-a gêxa&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 15}}&lt;/ref&gt;. Tra e ipòtezi ch'i sùn stàite teurizàe a gh'è quélla da prezènsa de in scìtu sâcru pè i [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]] liàu a-u [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] in sìmma a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], mensunàu zà a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]] ma tùrna descuvèrtu sùlu inti [[Anni 1990|àgni Nuvànta]], mésciu pròpriu in fàccia a-u Mùnte de Sàn Pêru e cu-in'ocüpasiùn simbòlica di pòsti de devusiùn ciü antìghi ch'a nu l'è mìa ràira inta regiùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Mattiauda, 1925|p. 42}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu, a rèsta ciü prubàbile a teurìa de in prìmmu asùstu de eremìtti, presedènte a-a fundasiùn du munasté, che cu-u tèmpu i se sarêa asuciài int'ina vìtta munàstica, fòscia cun l'arèmbu di [[Carolìnghi|carulìngi]], sernèndu a [[Régola benedetìnn-a|régula benedetìna]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 15}}&lt;/ref&gt;.

U mumèntu da fundasiùn de l'abasìa u l'è du tüttu scunusciüu e u l'è fenìu lêi ascì tra e legénde. Dàndu amèntu a-a teurìa ciü difùza, l'abasìa a duverêa remuntà a-u perìudu du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cu-u [[773]]&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 17}}&lt;/ref&gt; o u [[775]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&amp;pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=13}}&lt;/ref&gt;, intu perìudu da carà di [[Frànchi]] inta [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]] cùntru i [[Longobârdi|Lungubàrdi]], ch'i sùn stàiti prupòsti cùmme dâte de fundasiùn, teurizàe parìndu da-a cuscì dìta ''[[Crunaca du munasté de San Pêru in Varatella|Crùnaca de Sàn Pêru]]''&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. A ''Crùnaca'' a l'éra in tèstu, cumpilàu intu [[XIV secolo|Trexèntu]], in scià stòria de l'abasìa, scrìtu sciù papìru da-i frâti ch'i ghe staxêva e che, inta sö pàrte ciü antìga, a duverêa ése ina còpia di ducümènti uriginâli d'épuca carulìngia, aù sparìi cùmme a ''Crùnaca''&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. A ògni mòddu st'antìgu ducümèntu, mensunàu pè a prìmma vòta da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri]] intu sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro e Vago Giardinello|ànno=1624 ss|çitæ=Arbénga|léngoa=LA, IT|volùmme=1|capìtolo=Parochiale di Toirano}}&lt;/ref&gt;, u l'è in pàrte cunusciüu pè mèzzu de trascrisiùi ciü resènti, fàite da autùi sucesìvi&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;.

A-u Càrlu Màgnu a l'è atribuìa ascì a dunasiùn di prìmmi, impurtànti, scìti ch'i sécce pasài sutt'a-u cuntròllu de l'abasìa, ch'a l'à inandiàu ina pulìtica terituriâle lià a quélla de l'insediamèntu, sèmpre benedetìn, [[Abasia de San Martin (Arbenga)|de Sàn Martìn]] sciü l'[[Ìsua Gainâa|ìzura Gainâra]], ch'u gh'axêva u ciü tàntu di sö pusedimènti vèrso punènte, mèntre Sàn Pêru u gh'axêva di interèssi sruatüttu vèrsu l'entrutèra e u [[Bàsso Piemónte|Bàssu Piemùnte]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 17}}&lt;/ref&gt;. Tra e prìmme pruprietàe, zà mensunàe inta dunasiùn carulìngia, u ciü tàntu u l'éra cuncentràu inte l'Ingàunia de levànte ma a ghe n'éra ascì de âtre spantiàe pè u teritòriu ch'u s'estènde tra l'âta [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e-e [[Valà de l'Aroscia|valàe de l'Aròscia]] e [[Valâ du Neva|du Néva]], pè rivà fìna inte [[Vàlle do Tànou|quélla du Tànaru]], inta zòna de [[Garesce|Garésce]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Tütte ste pruprietàe i nu l'éra però vâri cumpàtte e i se truvâva insèmme a scìti pübrici e privài, sègnu de ina richéssa ciutòstu cuntegnüa, cuscì cùmme testimuniàu da-a strutüra mèxima de l'abasìa, tegnüa inta màscima puvertàe e mài slargà a de fùrme ciü grandiùze, cumm'u l'è capitàu a-i âtri munastèi benedetìn. L'è ascì puscìbile che a mancànsa de grandiuzitàe a ne végne da-a puzisiùn izulà de Sàn Pêru, ma i ghe sùn di âtri ségni de finànse nu vâri rìcche, cùmme prezèmpiu i benefìcci acurdài da nòbili e véschi d'Arbénga e-e suvènti agregasiùi a-a [[Ménsa vescovî|mènsa vescuvì]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

A ògni mòddu, intu [[IX secolo|IX séculu]], l'abasìa benedetìna de Sàn Pêru a duvêva ése ün di munastèi ciü gròsci e putènti de l'intréa Ligüria de Punènte, cu-in'ativitàe impurtantìscima ascì intu cuntèstu lucâle gràsie a-u recüperu da curtivasiùn de [[Oîva|urìve]], du sfrüttamèntu de l'àiva di riài e da custrusiùn di maxéi, tècniche musciàe a-i cuntadìn du pòstu e ch'àn cuscì purtàu a in gràn desvilüppu da regiùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 17-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe d'òru ===
Da-u lòngu perìudu cumprézu tra u [[IX secolo|IX]] e l'[[XI secolo|XI séculu]] nu gh'è vâri de testimuniànse o de mensiùi de l'abasìa ma, miràndu a-i fàiti d'alantù e a di àtti sucesìvi, se purêa teurizà in sachézzu di [[Saracêni]] cùmme pè di âtri scìti religiùzi da regiùn o armênu ina pùria de atàcchi ch'a l'averêa scurìu i frâti. A cunfèrma de st'ipòtezi chi a parêa ésighe ina cunsègna di bêni du [[Cenòbio|cenòbiu]] a l'aministrasiùn dirètta da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], mèntre l'è puscìbile che l'edifìssiu, in scià vètta du Mùnte de Sàn Pêru, u l'avésse pijàu de funsiùi d'avistamèntu e de diféza&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 18}}&lt;/ref&gt;.

Pasàu l'ànnu mìlle e turnà ina sèrta següréssa, u gh'è stàitu in növu desvilüppu da regiùn e di sö munastèi, cu-a cüria ch'a l'à dàitu indaré de tère a l'abasìa. In particulà, se fà riferimèntu a in àttu, aù sparìu, du véscu [[Diudau (vescu d'Arbenga)|Diudàu]], firmàu a-u 3 de lüju du [[1076]]&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 86}}&lt;/ref&gt;, dund'u daxêva a-i frâti di dirìtti in scì paìxi de [[Cunscente|Cunscènte]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[Bardenèi]], [[Carizan|Carisàn]], [[Borṡi|Bòrzi]] e a pàrte de [[Löa]] vèrsu l'antìgu abitàu du [[Pözzu (Löa)|Pözzu]]. Stu chi u l'éra tòstu u mèximu teritòriu da ciü antìga dunasiùn du Càrlu Màgnu, raxùn ch'a l'à mésciu in dübbiu a veritàe de l'àttu, ma ch'u purêa bèn ése a cunfèrma de in presedènte pasàggiu di bêni a-a diòcexi inti mumènti ciü scüri de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]]. Du 1076 a gh'è in âtru àttu, sèmpre du véscu Diudàu e firmàu a-i 20 de zügnu, ch'u pàrla da dunasiùn de in murìn a Tuiràn a-i benedetìn&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 54}}&lt;/ref&gt;. U 23 de setèmbre du [[1129]] l'[[Utun (vescu d'Arbenga)|Utùn]], véscu d'Arbénga, u l'à cunfermàu ina dunasiùn du sö predecesù, [[Bunifasiu (vescu d'Arbenga)|Bunifàssiu]], che fòscia a l'è lià a quélle ciü antìghe du Diudàu e, da st'àttu chi, a se végghe cùmme l'abâte de Sàn Pêru u l'avésse pijàu ascì di purèi giurìdici, entràndu fìna inti tribunài di ''[[Placitum|placita]]'', dund'u puxêva emétte de sentènse&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 19}}&lt;/ref&gt;. Da l'intéza, du [[1127]]-[[1128]], de cesiùn a-u [[Badîa de Lerìn|munasté de Lerìn]] du [[Gexa vegia de San Luensu (Varigotti, Finô)|priuràu de Sàn Lurènsu]] de [[Varigotti|Varigòtti]], sèmpre firmàu da l'Utùn, a paré che, avànti d'entrà inta mènsa vescuvì, stu priuràu u fùsse ina dirètta dipendènsa de l'abasìa in Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 90}}&lt;/ref&gt;. A l'abâte de Sàn Pêru u véscu Utùn u gh'à dunàu ascì e tère de [[Ve(r)avu|Verâvu]] e pàrte de [[Àutu]], cun l'àttu firmàu a-i 11 d'aùstu du [[1149]]&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;.

Tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]], gràsie a-u növu desvilüppu, u gh'è stàitu in repijâse di tràfeghi cumerciâli ch'u l'à inrichìu l'abasìa, favurìa da-a sö puzisiùn pròpriu sciü u camìn de üna de [[Stràdda da sâ|stràdde da sà]] ch'i l'andaxêva d'inta [[Rivêa|Rivéra]] a-u [[Piemonte|Piemùnte]] e a-a [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]]. I frâti i l'àn cuscì pusciüu rinfursà a sö pulìtica terituriâle, pijàndu pàrte a-a fundasiùn de növe gêxe e ascì de uspeài: in particulà, a ciü impurtànte a l'è stàita a gêxa de Sàn Pê de [[Borṡi|Bòrzi]], ancöi cunusciüa cu-u nòmme de [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu|santuàriu da Madònna du Bòn Cunséju]], mèntre a Löa a gh'éra l'[[Santuâju da Madonna du Lurêtu (Löa)|uratòriu, aù santuàriu, da Madònna du Lurêtu]], adueràu ascì cùmme asòstu e magazìn pè i tràfeghi cumerciâli, nu luntàn da-i cunfìn cu-e tère pasàe ciü avànti a-i [[Döia (famiggia)|Dòria]], ch'u sarà marcàu da-u [[Turente Nimbaltu|Nimbàltu]] segùndu l'àttu du [[1312]] cu-u [[Raffo Doria|Ràffu]], tèrsu [[Cuntea de Löa|scignùru de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&amp;pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=21}}&lt;/ref&gt;. Dapöi, l'abasìa a cuntrulâva in sèrtu nümeru d'uspeài: dùi i l'éra a-[[A Prìa|a Prêa]], ün intitulàu a-u Sàntu Spìritu e l'âtru a Sàn Nicòlla, e i l'éra stàiti tirài sciü cun l'ajüttu di véschi arbenganéxi; in âtru, cun gêxa, u l'éra inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna d'Arbénga]], inta regiùn de [[Puntelungu|Puntelòngu]], e u l'éra dedicàu a Sàn Pêru. Pè in sèrtu muméntu i benedetìn de Sàn Pêru i l'àn cuntrulàu ascì a [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|gêxa e uspeà du Sàntu Spìritu]] in sìmma a-u [[Câvu du Serià]], de urìgine nu vâri ciàira e fòscia fundà da l'[[Órdine de Sàn Zâne de Geruzalèmme|ùrdine de Sàn Giuànni de Geruzalèmme]], mèntre u [[Munasté de Sàn Giùanni (Löa)|munasté de benedetìne de Sàn Giùanni de Löa]] u dev'ése stàitu lêi ascì ina fundasiùn de Sàn Pêru in Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 67-69}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 28-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&amp;pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=21-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 20-21}}&lt;/ref&gt;. De ciü, inti teritòri de l'abasìa a gh'éra ancù in gràn nümeru de gêxe e de capélle, cùmme prezèmpiu [[Gêxa de San Paulu (Buisan)|quélla de Sàn Pàulu]] a [[Buinzan|Buisàn]], ch'a l'è u ciü antìgu edifìssiu du paìze e dund'u chinâva in frâte tütti i giùrni pè dìghe a méssa&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 69}}&lt;/ref&gt;.

=== Decadènsa ===
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, abbazia di San Pietro in Varatella, 1773.pdf|sinistra|miniatura|450x450px|Màppa de l'abasìa fàita da-u cartogràfu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]] du [[1773]]. Föra da gêxa, ancù in pé, u rèstu de l'abasìa u l'éra urmài in ruìna.]]
U gràn puré de l'abasìa, ch'a l'éra aprövu a creà u sö fèudu ecleziàsticu, u l'à però fenìu pè méttira a-u cèntru de pretéze di nòbili e, sruatüttu, da gêxa arbenganéze, ch'a l'éra intu mumèntu de custrusiùn du sö dumìniu terén. In particulà, a gh'è in àttu du véscu [[Lantériu]] o Lantéru du 18 d'utùbre du [[1171]], che però u l'è cunscideràu in fâsu da sèrti autùi, ch'u dispunêva l'agregasiùn di dumìni du munasté a-a mènsa vescuvì d'Arbénga, ufisialmènte p'evità ch'a fenìsse inte mài di scignuròtti du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 69-70, 94, 179}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&amp;pg=PA19|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 21}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu, inte l'àttu i sùn mensunài nùmma i scìti de Cunscènte, Löa, Tuiràn, Bardenèi e Bòrzi, cun quélli spantiài da-e âtre pàrte ch'i duverêa ése restài a-i mùneghi, tàntu che l'è puscìbile che l'agregasiùn a-a mènsa vescuvì a l'interesàsse giüstu i dirìtti feudâli e dùnca ni l'abasìa ni di bêni in particulà. De ciü, a-i 15 de mârsu du [[1184]], pròpriu a l'abasìa u Lantériu u gh'à dunàu in ''[[manso]]'' in Tuiràn e, sinqu'àgni dòppu, u [[Bonifàçio I de Clavezànn-a|Bunifàssiu I de Clavezâna]] u gh'axêva lasciàu de tère a Bardenèi, dund'i frâti i l'àn fundàu, pòcu prìmma o sübitu dòppu, in sö priuràu&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 179}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 55}}&lt;/ref&gt;.

E tère de Sàn Pêru i l'axêva ina sèrta impurtànsa stratégica pè i véschi d'Arbénga perché i l'éra a-i cunfìn du sö dumìniu terén e, cu-a növa fùrsa de l'auturitàe vescuvì, i sùn cumensài a pasà a-a diòcexi e a-a Cumüna de Tuiràn, nu sènsa de bèlle ratèlle in scià pruprietàe di scìti. In particulà, l'abasìa a cuntrulâva quâxi tütti i scìti de muntàgna a-u reùndu du Mùnte de Sàn Pêru, cun gràn dànnu pè e gènte du pòstu ch'i nu ghe puxêva andà a scö e cu-e pretéze in scì prài du [[Munte Cârmu de Löa|Mùnte Càrmu]] ch'i l'àn purtàu a in prucèssu ch'u s'è giüstàu cun l'intervèntu du [[D'Aste (famïa)|Bungiuànni D'Àste]] e di [[Bava (famiglia)|Bâva]] inte l'àttu du prìmmu de lüju du [[1230]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 22}}&lt;/ref&gt;. In particulà, scicùmme inte sèrti perìudi u l'éra vietàu andà a scö, a Cumüna tuiranìna a l'axêva diciaràu ina bandìa che, nu rispetà da-i frâti, a l'à purtàu a-u sequèstru di sö sciàmmi, fàndu nàsce ina ratèlla che da-u véscu d'Arbénga a l'è rivà fìn'a-u [[Pàppa Grigheu IX|Pàppa Gregòriu IX]], ch'u l'à curpìu u paìze de [[Interdétto|interdéttu]] pè fà acetà e cundisiùi di benedetìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 30}}&lt;/ref&gt;.

A ògni mòddu, a-i 18 de màrsu du [[1231]], i benedetìn i sùn sciurtìi tùrna a liberâse da-u cuntròllu da diòcexi, cu-ina bùlla du Pàppa Gregòriu IX ch'u gh'axêva cuncèssu a prutesiùn puntifìccia e cunfermàu e pruprietàe, scibèn che ciü picenìne da sö prìmma estensiùn&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 136-137}}&lt;/ref&gt;. Pè rinfursà i sö dumìni, l'abâte Dumènegu Enrìcu u l'à usciüu scangià de pruprietàe inta Ciâna d'Arbénga cun de âtre inta vàlle du Varatèlla, cùmme da ducümèntu du frevà du [[1238]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 31}}&lt;/ref&gt;. Da-i àtti de sti àgni a se végghe ancù cùmme i frâti i gh'axêva di scìti ascì a-[[a Cêve]], dund'i sùn mensunàe de cà e di defìssi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, e a [[Giüstexine|Giüsténexi]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Intu frattèmpu, fòscia pròpriu pè a ciü grànde libertàe, l'abasìa a l'éra però interesà da ina grâve &quot;decadènsa murâle&quot;, che càrche ànnu prìmma a l'axêva interesàu ascì a sö fundasiùn a Löa du munasté de benedetìne. Stu fàitu chi, insèmme a-a nùmina a abâte de l'Enrìcu Du Caréttu, òmmu de pèscime manêre e dürìscimu cu-i mùneghi, u l'à purtàu i frâti, tra a fìn d'arvì e a metàe de lüju du [[1259]]{{#tag:ref|Tra u [[1255]] e u [[1259]] dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve l'[[Paolo Accame|Accame]]&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;|group=n.}}, a méttise d'acòrdu pè masâru&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 33}}&lt;/ref&gt;. Cumm'u l'à saciüu da nutìssia, u véscu [[Lanfrancu De Negru|Lanfràncu De Néiru]] u l'à fàitu arestà i benedetìn e cunfiscà i bêni de l'abasìa, mandàndughe in aministratù da lêi numinàu e u nutâru Pêru Fiàllu, da Prêa. L'aministratù vescuvì, in mùnegu de nòmme Rainàrdu o Raimùndu, pè recüperà i bêni de l'abasìa che intu frattèmpu i l'éra stàiti ocüpài, u l'à fàitu recùrsu a-u [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Sciàndru IV]], ch'u l'à cuscì incariàu l'arsiprève de [[Mondovì|Munduvì]], Bunifàssiu, ch'u-i l'à pijài indaré cu-a minàccia de scumünica&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 180-181}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 51-52}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 57}}&lt;/ref&gt;.

A-i 20 de lüju du [[1259]] u Lanfràncu u l'à numinàu in aministratù de l'abasìa, u Pagàn de Nuxéu, e, fòscia cun l'idéa de serâra, a-i 27 de zenà du [[1282]] u gh'à cumandàu de nu fâghe entrà di növi frâti ch'i nu gh'avésse u sö perméssu speciâle. U Pagàn u l'à però dezubedìu a l'urdìne du véscu e, dòppu ina létera d'avìzu, u l'è stàitu curpìu da scumünica a-i 4, o fòscia a-u prìmmu&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 35}}&lt;/ref&gt;, de màzzu de quéllu ànnu&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 53}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu a questiùn a l'è dürà pè du bèllu tèmpu, tàntu che u Pagàn, segùndu in àttu du 30 de màzzu du [[1295]], u duxêva ancù ése l'abâte du munasté. A-i 11 de setèmbre du [[1297]], inte l'àmbitu de in'âtra ratèlla cu-i tuiranìn, a paré ch'u ghe sécce stàitu in càngiu de aministrasiùn, cunscideràndu che l'abâte ch'u l'à fàitu u recùrsu a-u [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàssiu VIII]] u l'éra in sèrtu Emanuéle&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 53-54}}&lt;/ref&gt;. A-u Bunifàssiu VIII sécce l'abâte che i mùneghi i gh'àn mandàu ascì de létere de mugùgnu cùntru i dàgni caxunài a l'abasìa da-u véscu d'Arbénga, alantù raprezentàu da-u sucesù du Lanfràncu, u [[Nicolò Vascùn]]. U Pàppa u l'à decìzu d'incarià da questiùn l'arsiprève du [[Finô|Finà]], Giàcumu Màlla, che a-i 25 d'utùbre du [[1301]] u l'à fàitu cunsegnà a-u véscu létere e mandâtu de sitasiùn da-u sö nùnsiu Curâdu Vaccalìn&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 54}}&lt;/ref&gt;. Dòppu u falimèntu de in tentatìvu de mandâghe di növi frâti, fòscia pè l'upuzisiùn du partìu du Pagàn cumm'u se végghe da in àttu du 17 d'aùstu du [[1301]]&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 39}}&lt;/ref&gt;, u Vascùn u l'à a-a fìn dumandàu a supresiùn de l'abasìa, prucèssu ch'u l'è stàitu cüràu da-u [[Napulión Orsìn (cardinâ)|Napuleùn Ursìn]], [[Sant'Adriàn a-o Föo (diaconîa)|cardinà diàcunu de Sant'Adriàn]], sciü dispuzisiùn du [[Pàppa Cleménte V|Pàppa Clemènte V]]. L'arsiprève de Tuiràn, Guglièlmu, a-i 16 d'utùbre du [[1308]] u l'à dùnca tacàu a-a mènsa vescuvì d'Arbénga i bêni ch'i l'éra restài a-u munasté, mèntre quélli a Bardenèi, Camerâna e Finà i l'éra stàiti ocüpài da-i [[Du Carettu (famiggia)|Du Caréttu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 36}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 54-55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 23}}&lt;/ref&gt;. U sucesù du Vascùn, l'[[Manoælo Spìnoa|Emanuéle Spìnura]], u l'à però decìzu de nu serà du tüttu u munasté, cumm'u se faxêva inte sti àgni pè quéllu da Gainâra, ciamàndu a purtâru avànti i certuzìn ch'i staxêva inte l'[[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|abasìa de Cazòttu]], ina növa ràmma di benedetìn ch'a l'andaxêva aprövu a-a stréita régula de [[Sàn Brùn|Sàn Brün]] e ch'a gh'axêva ina gràn fàmma de rigù murâle&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 56}}&lt;/ref&gt;.

=== Certuzìn ===
[[Immaggine:Pier Maria Gropallo, Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra..., 1655 (Monte San Pietro).png|miniatura|250x250px|[[Pê Màia Gropàllo|Pier Maria Gropallo]], ''Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655'', [[1655]]; detàju da raprezentasiùn, de fantazìa, de l'abasìa]]
L'abasìa a l'è stàita cunsegnà a-i certuzìn, inta persuna du priù Niculìn Inceriu de Munduvì, a-i 5 d'arvì du [[1315]]{{#tag:ref|A-i 4 d'arvì dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve u Paneri intu ''Sacro, e vago Giardinello''&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;|group=n.}}, cu-u véscu Emanuéle Spìnura ch'u gh'à lasciàu cùmme bêni l'intréa vàlle du Varatèlla da-i mùnti a-u mà e da-u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] a-u riàn de [[Verzi (Löa)|Vèrzi de Löa]]. De ciü, a gh'éra ancù tütta Giüstènexi e a [[Gêxa de Sàn Floriàn (Camerànn-a)|gêxa de Sàn Fluriàn de Camerâna]] cu-e pruprietàe söe&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 58}}&lt;/ref&gt;. Pè cùntru, i certuzìn i gh'axêva da pagà e décime a-u véscu d'Arbénga ciü ina tàssa a-a sö persùna de dêxe [[Monetaçión zenéize|frànchi de Zéna]], redüti a 100 scüi pè i sö sucesùi&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 154-157}}&lt;/ref&gt;. I certuzìn i l'àn firmàu ascì ina cunvensiùn cu-u véggiu priù, u Pagàn, ciü tàrdi cangià a sö favù dòppu de lagnànse ch'u l'axêva mandàu a-u véscu. U frâte, ch'u l'éra sciurtìu cu-ina scüza a turnà a Sàn Pêru, u l'axêva però cumensàu a fâghe di dàgni, rivàndu a gratà i arêdi sâcri de l'abasìa, e cuscì u priù Giràrdu u-u l'à fàitu segnalà a-u véscu mandàndu u frâte Uddìn a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prêa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 157-160}}&lt;/ref&gt;. A-i 6 de màzzu du [[1316]] u véscu u gh'à dùnca scrìtu ina létera cu-a minàccia de scumünica, fàita registrà da-u priù a-u nutâru Baamuntìn Baamùnte de Tuiràn cu-a cunsciderasiùn &quot;chi i fenìsce e impréze de stu famùzu abâte, pagàn de nòmme e de fàitu&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 41-43}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|p. 183}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 57-58, 159-160}}, dund'u gh'è però in sbàju de trascrisiùn, cu-a létera ch'a l'è datà da l'Accame a-i 16 de màzzu.&lt;/ref&gt;.

A-a mòrte du Pagàn, ciü o mênu inta prìmma metàe du [[1321]], l'abasìa a l'è sciurtìa a rèndise autònuma da quélla de Cazòttu, cun l'àttu ufisià ch'u l'è du 17 d'aùstu de quéllu ànnu&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 58}}&lt;/ref&gt; e cun prìmmu priù u Pêru Garzàn, de [[Verçelli|Vercèlli]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}&lt;/ref&gt;, ch'u l'è restàu in càrega fìna a-u [[1326]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 69}}&lt;/ref&gt;. A gràn numêa di certuzìn a l'à fàitu tùrna rivà de dunasiùi, ch'i l'àn purtàu a in sö desvilüppu e a-u recüperu di scìti abandunài da-i benedetìn, nu sènsa di növi cuntràsti cu-e gènte du pòstu. Cuscì, a-i 2 de zügnu du [[1325]], sciü dumànda di frâti, u [[Pàppa Zâne XXII|Pàppa Giuànni XXII]] u gh'à dàitu a prutesiùn puntifìccia&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 160-161}}&lt;/ref&gt;, fàndu ciàira mensiùn de pruprietàe du munasté&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;. A ògni mòddu e lagnànse i sùn prèstu scciupàe cun de asiùi sèmpre ciü grâvi e, zà a-i 7 de nuvèmbre du [[1326]], i tuiranìn i l'àn cumensàu a scrìve a-u véscu d'Arbénga, inte quéllu ànnu u Federìgu di [[Marchexâto de Çêva|marchéxi]] de [[Çêva|Séva]]. E lìte cu-i tuiranìn i sùn bèn cuntignàe inti àgni dòppu, cu-i frâti ch'i l'axêva numinàu cùmme sö procuratù u Rubàrdu, da putènte famìja arbenganéze di [[Seulla (famïa)|Seùlla]], rivàndu pè u mumèntu a giüstâse cu-a sentènsa du véscu du 25 d'utùbre du [[1341]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 47-50}}&lt;/ref&gt;. Ciü o mênu rangià a descusciùn cu-i tuiranìn, a l'è prèstu cumensà ina növa bêga cu-i òmmi de Bardenèi, inti fèudi di Du Caréttu, che a-u [[1361]] i se refüâva de pagà e décime a-a certùssa. I dàgni da-i cunflìtti cu-i vexìn e-e gròsse spéze giüdisiàrie i l'axêva purtàu a ina pèscima situasiùn inte sustànse di certuzìn, cu-u priù Tumâzu che, du [[1364]], u l'è stàitu curpìu da scumünica pè n'avé pagàu ina tàscia religiùza, levà dòppu u pagamèntu cun àttu du 29 de màrsu du [[1365]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 50-51}}&lt;/ref&gt;. Intu frattèmpu a s'è tùrna druvìa a custiùn di prài du Càrmu, cu-in tentatìvu di frâti de diciarà nu vàlida a sentènsa du 1341, mèntre a-i 20 de màrsu du [[1377]] u priù Dumènegu u l'è andàu in Arbénga p'evità in'âtra scumünica da décime nu pagàe&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 51}}&lt;/ref&gt;.

Intu [[Scìsma de Ponénte|scìsma du 1378]], pè i sö stréiti liàmmi cu-a [[Sànta Sêde]], l'abasìa a l'è restà fedéle a-u [[Pàppa Urbàn VI|Pàppa Urbânu VI]] a diferènsa du gròssu de l'ùrdine certuzìn e da ''[[Grande Chartreuse]]'', refüàndu ascì in prugèttu de l'[[antipàppa Cleménte VII|antipàppa Clemènte VII]] ch'u n'uxêva l'uniùn cu-a [[Certôza do Monbràcco|certùssa scismàtica du Mumbràccu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 53}}&lt;/ref&gt;, cun l'Urbânu VI che, pè ringrasiâra, u l'è dapöi intervegnüu cun quàttru létere in sö favù inti mumènti de dificultàe ecunòmica de Sàn Pêru&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 63}}&lt;/ref&gt;. Però i sùn tùrna cumensài i cuntràsti cu-a Cumüna tuiranìna pè i dirìtti in scì prài du Mùnte Càrmu che, a despêtu de càrche intéza, i nu se sùn mài giüstài du tüttu, e di âtri cu-a Cumüna d'[[Arbenga|Arbénga]] pè i scìti d'atàccu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], cuscì cùmme inta Bùrmia cu-i scignùri de Bardenèi. I frâti i l'àn dùnca cumensàu a métte ùrdine inte pruprietàe söe, cuncentrànduse inti scìti ciü vixìn a-a certùssa e vendéndu, a-i 6 de zügnu du [[1440]], quélli ciü luntài inte valàe du Tànaru, da Bùrmia e inta Ligüria de punènte. In particulà, cun st'àttu chi i sùn stàite vendüe e [[Gràngia|grànge]] de [[Carizan|Carisàn]], [[Bagnàsco|Bagnàscu]], [[Mascimin|Mascimìn]], [[Batifòllo|Batifòllu]], [[Camerànn-a|Camerâna]], [[Malpotrêmo|Malputrêmu]], [[Nuxéo|Nuxéu]], [[U Duseu|Duséu]], [[Moriaodo|Meriàdu]] e [[Triöra]] e, gràsie a-a növa cundisiùn ecunòmica ciü sâda, i certuzìn i l'àn cumensàu a pijà a pixùn di &quot;defìssi&quot; inta Varatèlla, cu-u ciü tàntu de sö ativitàe ch'u s'éra cuncentràu in Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 57}}&lt;/ref&gt;. I frâti, cun di gròsci travàji, i sùn pöi sciurtìi a guernà l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], nu sènsa ina gràn cuntéza terminà du [[1479]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 24}}&lt;/ref&gt;, cu-a fùrsa da scciümàira ch'a l'éra aduerà inta prudusiùn e trasfurmasiùn de [[Càneva|cànava]], [[Papê|papé]], [[Gran|gràn]], [[Êuio|öriu]], [[Pôvie néigra|pùve néira]], [[Ciongio|ciùngiu]], [[Öo|òru]], [[Argento|argèntu]], [[Món|maùi]] e [[Câsìnn-a|casìna]]&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|p. 67}}&lt;/ref&gt;. Pè sta raxùn chi, i frâti i l'axêva musciàu ciü vòte u vuré de mesciâse int'ina növa certùssa ch'a fùsse a-u fùndu da valà e ciü vixìna a-e sö pruprietàe, cunscideràndu ascì che l'antìga stràdda da sà ch'a traversâva u Mùnte de Sàn Pêru a s'éra urmài mescià ciü in bàssu, a-u fùndu du valùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 59}}&lt;/ref&gt;. Pasài di àgni sènsa ése cuntentài, a-i 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn a-a fìn resevüu u permèssu de stà inta növa [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]], cu-u duvé de tegnì avèrta l'antìga abasìa e de dì méssa tütti i giùrni inta gêxa de Sàn Pàulu de Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 182-183}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Accame, 1893|pp. 69-70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 68}}&lt;/ref&gt;.

Föra che in chiürtu mumèntu du [[1525]], quand'i certuzìn i l'éra tùrna andài a stà inte l'abasìa pè scampà a-a pèste, l'antighìscima strutüra a l'è però fenìa de manimàn abandunà e in ruìna, tàntu che cu-in àttu du 18 de lüju du [[1713]] se decidêva de pêne e de mürte pè quélli ch'i l'avésse sustàu e pròprie béstie drèntu a-a géxa, nutàndu cùmme inte quélli àgni u l'éra fìna &quot;''ciò occorso mentre vi si celebrava la S. Messa''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 72}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu, Sàn Pêru u l'è restàu in pé e cuscì, ancù a-a giurnà d'ancöi, se ghe tégne a gràn fèsta, aù a-u prìmmu de màzzu, da séculi tra e ciü sentìe da-e gènte da valà&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 25}}&lt;/ref&gt;. A-u prìmmu d'arvì du [[1937]] u cumplèssu de l'abasìa u l'è stàitu ascì diciaràu bêne de interèsse cultürâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13258577_00111641.pdf|tìtolo=Abbazia di S. Pietro in Varatella - decréttu de tütela|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}&lt;/ref&gt;.

== Lìsta di abâti ==
Chi sùtta a gh'è a lìsta, nu cumplêta, di abâti benedetìn e di priùi certuzìn de Sàn Pêru cunusciüi a-a giurnà d'ancöi da-a fundasiùn de l'abasìa fìna a-u sö abandùn du 1495, pijài da-e mensiùi inti àtti e inti ducümènti d'alantù. Pasàu st'ànnu i certuzìn i sùn andài a stà inta növa certùssa, dund'a gh'è a [[Certussa de Tuiran#Lìsta di priùi|lìsta di ürtimi priùi]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 77-79}}&lt;/ref&gt;:

* 1122: Pêru, u l'è u prìmmu abâte de Sàn Pêru a ése mensunàu inti àtti, in particulà inte in'enfitèuzi du 1122 e int'ina dunasiùn de l'Utùn, véscu d'Arbénga, du 1129.
* 1184: Ubèrtu, mensunàu int'ina dunasiùn du véscu arbenganéze Lantériu.
* 1222: Enrìcu, u l'è mensunàu int'in àttu de véndia de l'11 de frevà du 1222 e inta cunvensiùn cu-i tuiranìn pè i prài de Mùnte Càrmu du prìmmu de lüju du 1230.
* 1255: Bunifàssiu, u 14 de nuvèmbre du 1255 u l'à cedüu in pràu a pixùn.
* 1258: Rainàrdu, u 24 d'arvì du 1259 u l'à prezentàu ina létera a l'Uddùn Trüccu de Tuiràn da l'arsiprève de Munduvì, intervegnüu daré mandàu du Pàppa Sciàndru IV pè prutézze i bêni de l'abasìa.
* 1259: Abâte Du Caréttu, u sö nòmme u nu l'è cunusciüu, u l'è fenìu masàu da-i âtri frâti inte l'estàe de quéllu ànnu.
* 1282: Pagàn de Nuxéu, u l'è stàitu l'ürtimu abâte benedetìn ma nu se sà a dâta da sö urdinasiùn. U l'è mensunàu inte paréggi àtti de quélli àgni, cùmme a scumünica du véscu Lanfràncu d'Arbénga du 4 de màzzu du 1282.
* 1317: Giràrdu: mùnegu de Cazòttu e prìmmu priù certuzìn, scibèn che Sàn Pêru alantù a l'éra a-e dirètte dipendènse da certùssa de Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 6 de màzzu du 1317.
* 1321: Pêru Garsàn o de Grasàn de Vercèlli, prìmmu priù autònumu, da-u 1325 e u 1330 u l'è stàitu priù de Cazòttu, da-u 1330 a-u 1334 de Mumbràccu e de [[Bologna|Bulògna]] da-u 1334 a-u 1339.
* 1327: Uddùn Cuméllu, zà priù inta [[Certôza de Rîeu|Certùssa de Rivaròllu]] du 1311, du 1327 u l'è pasàu a Sàn Pêru e du 1337 a Cazòttu; du 1341 u l'è turnàu a Sàn Pêru.
* 1331: Benedéttu, numinàu da-u capìtulu cùmme prucüratù de Sàn Pêru.
* 1332: Rulàndu de Vigùn, zà priù de Cazòttu tra u 1330 e u 1332.
* 1333: Curâdu, u l'à numinàu, u 10 d'aùstu du 1333, u priù de [[Rîeu|Rivaròllu]] cùmme prucüratù pè ina càuza a [[Zena|Zéna]].
* 1333: Gràddu, mensunàu cùmme priù int'in àttu pè diciarà di antìghi dirìtti de l'abasìa, firmàu u 21 d'utùbre du 1333.
* 1337: Pêru da Muncalé, zà priù da [[Certôza de Pézio|Certùssa de Péziu]] tra u 1311 e u 1312, de Mumbràccu tra u 1325 e u 1329, pöi tùrna a [[Chiusa di Pesio|Péziu]] e tra u 1332 e u 1336 a Cazòttu, per vegnì in scià fìn a Sàn Pêru du 1337.
* 1341: Uddùn Cuméllu: priù pè ina segùnda vòtta dòppu ch'u l'éra fenìu pè càrche ànnu a Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 3 d'arvì du 1341 dund'u nòmina, pè in prucèssu cùntru a Cumüna de Tuiràn, u Rubàrdu Seùlla cùmme prucüratù de l'abasìa.
* 1341: Gabrié De Néiru, mensunàu inta sentènsa de ina càuza cùntru Tuiràn du 25 d'utùbre du 1341, diciarà da-u Federìgu, véscu d'Arbénga.
*1343: Antògnu, u 23 de màrsu du 1343 u pâga de décime a-u campaù da diòcezi arbenganéze.
*1349: Pêru de Muntebelliviàn o Puntebelliviàn, u pâga di cànuni a-u véscu Federìgu d'Arbénga a-u 4 d'arvì du 1349.
*1358: Brìssiu, u l'è prubàbile ch'u sécce u Brìssu da Bàrge, priù de Cazòttu inti àgni 1347-1348 e 1352-1355. Du 1358 u l'è priù Sàn Pêru, pagàndu e décime papâli a l'arsiprève Carbùn d'Arbénga, e u l'è mensunàu a-i 4 d'aùstu du 1361, quàndu u l'à difézu i dirìtti da certùssa in scé décime de Bardenèi, da-u [[Casté de Bardenèi|castéllu de quéllu paìze]]. Tra u 1368 e u 1369 u l'è stàitu priù de Mumbràccu.
*1363: Tumâzu, u pâga de décime a-u Pàppa du 1363, mèntre du 1365 u l'è scumünicàu pè n'avére pagàe in tèmpu, giüstàndu però a sö puzisiùn a-i 29 de màrsu de quéllu ànnu. A-u scciöppu de in'âtra ratèlla cu-a Cumüna tuiranìna u l'à fàitu recùrsu a-a sentènsa du 1341 du véscu Federìgu.
*1370: Bunifàssiu da Munduvì, fòscia u Bunifàssiu Marcériu priù de Péziu inti àgni 1340-1343, de Cazòttu inti perìudi 1350-1352 e 1357-1359 e de [[Certôza de Sàn Gêumo|Muntéllu]] tra u 1360 e u 1362. U l'è mensunàu a càppu de Sàn Pêru in Varatèlla inte l'acàttu de ina cà a Tuiràn a-i 30 de màrsu du 1370.
*1376: Antògnu, mensunàu inta sentènsa du véscu d'Arbénga [[Giuanni Fieschi|Giuànni Fiéschi]], du 22 de dixèmbre du 1376, ch'u ghe levâva u pagamèntu de ina sèrta sùmma.
*1377: Dumènegu, u 20 de màrsu du 1377 u se impegnâva a pagà de décime papâli.
*1381: Giàcumu di Arnàldi, u duverêa ése ascì u priù de Cazòttu tra u 1366 e u 1369, a lèi u gh'à scrìtu u Giuànni, [[Certôza de Firénse|priù de Firénse]], pè spunciâru a méttise da-a pàrte du Pàppa Urbânu VI intu scìsma de quélli àgni. U l'è mensunàu ancù inta bùlla papâle scrìta a-i 14 de màzzu du 1381 in favù de l'abasìa, mandà a-i [[Diòcexi de Àsti|véschi de Àsti]], [[Diòcexi de Àrba|de Àrba]] e [[Arçidiòcexi de Turìn|de Türìn]].
*1384: Dumènegu Medìa, mensunàu int'in àttu de véndia du 12 de zügnu du 1384.
*1386: Scirvèstru de Cervìziu, mensunàu int'in àttu du 6 de dixèmbre du 1386 e tùrna inta sentènsa du 18 de dixèmbre du 1389, diciarà da-u Daminàn Carpanéu a favù da certùssa cùntru u véscu d'Arbénga.
*1389: Federìgu, u pâga a-a fìn de l'ànnu e décime a-u campaù Bertumé Bergàlla.
*1413: Antògnu Gerbìn, de [[Monasterolo Casotto]], zà priù de Cazòttu tra u 1407 e u 1413, a Sàn Pêru tra u 1413 e, fòscia, u 1418, e tùrna a Cazòttu tra u 1418 e u 1425.
*1434: Giuànni Spìnura, numinàu prucüratù da certùssa a-i 4 d'aùstu du 1434, u 2 de lüju du 1438 u l'à resevüu ina dunasiùn e u 24 d'aùstu de quéllu ànnu u l'à acatàu ina cà in Tuiràn. U l'è mensunàu ascì inte di acàtti in dâta 10 de lüju e 17 de nuvèmbre du 1439.
*1439: Gerònimu da Séva, mensunàu inte l'àttu d'acàttu de in'âtra cà a Tuiràn.
*1443: Bertumé, mensunàu p'avé pagàu de décime a-u Pàppa.
*1450: Antògnu da Prêa, u l'à pagàu 15 frànchi a-u cardinà [[Zòrzo Fiésco|Zòrzu Fiéschi]].
*1454: Paulu de Sant'Àgata, mensunàu a-u pagamèntu da pixùn de in [[Gumbu|gùmbu]] a-u véscu d'Arbénga.
*1457: Raimùndu de Brìga, u l'à ratificàu u cuntràttu d'enfitéuzi du murìn da Ròcca.
*1464: Giuànni Spìnura, priù de Sàn Pêru pè a segùnda vòta, u l'à cedüu a-u marchéze Tumâzu de Séva di scìti a Bagnàscu in scàngiu de âtri ciü vixìn a-u munasté, a-u Burghéttu e a Giüstènexi.
*1464: Nicòlla Carâra, da Cêve, u 29 de dixèmbre du 1464 u l'à dàitu a pixùn di terén a Batifòllu, u 25 de zenà du 1466 u l'à acatàu ina cà a Tuiràn e u 29 de dixèmbre du 1467 in scìtu a Bardenèi. Pasàu nu vâri tèmpu u l'è pasàu a-a certùssa de Péziu cùmme priù.
*1468: Zòrzu de Vàlle, da Munduvì, u l'è mensunàu p'avé scangiàu di scìti a Bagnàscu, du 1475 u l'è priù a Péziu.
*1470: Franséscu di Cijâri, da Munduvì, mensunàu int'in àttu du 28 de nuvèmbre du 1470, u 25 de frevà du 1479 u l'à renuvàu l'enfitéuzi du murìn da Ròcca. Du 1482 u l'è pasàu cùmme priù a Cazòttu, dund'u l'è mòrtu a-i 8 de nuvèmbre du 1495.
*1479: Nicòlla di Scarpadiùi, u 14 de màrsu du 1479 u l'à seràu in pùffu da mìlle sciurìn de Savùna vèrsu u rìccu mercànte Ruffìn Ròbbi da [[Cherasco|Cheràscu]].
*1482: Dumènegu Gàspare de Serén, u 12 d'utùbre u l'à òtegnüu in murìn a pixùn da-u véscu d'Arbénga, du 1493 u l'è cùmme priù a-a Certùssa de Péziu.
*1490: Nicòlla Carâra, tùrna priù ma pè pòcu, perché u l'éra maròttu.
*1490: Pàulu de Sant'Àgata, priù de Sàn Pêru tra u 1490 e u 1496, mensunàu int'in àttu du 5 de frevà du 1491. U [[Diòcexi de Nöi|véscu de Nòri]], [[Doménego Vacâ|Dumènegu Vacâri]], u l'à apruvàu in'intéza tra stu priù e u véscu d'Arbénga Leunàrdu Marchéze a-i 20 de nuvèmbre du 1491; u 4 de frevà du 1495 u l'è mensunàu inte l'acàttu de in scìtu a [[Patarè]] da-a cunfratèrnita du Sàntu Spìritu de Tuiràn.

== Descrisiùn ==
=== Evulusiùn architetònica ===
U cumpléssu de l'abasìa u l'è cangiàu du bèllu cu-u pasà di séculi, slargàu cun de növe azùnte fìna a-u sö abandùn, ch'u l'à purtàu a-a ruìna du ciü tàntu de l'abasìa föra che a gêxa e i edifìssi a lêi arembài. Da l'anàlizi architetònica e da l'ünica raprezentasiùn stòrica cunusciüa, sarêa a dì quélla du Vinzoni inte ''Il Dominio della Serenissima Repubblica di Genova in terraferma'' du [[1773]], s'è pusciüu teurizà che a pàrte ciü antìga a sécce pròpriu a gêxa, cu-ina prupòsta de datasiùn da gêxa ancöi in pé a-u [[XII secolo|XII séculu]]&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 79-80}}&lt;/ref&gt;. Sèmpre da-u Vinzoni a se végghe a prezènsa de in'àbside reùnda, aù sparìa, che da-u Paneri, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' e dùnca a-u [[1624]], u végne però mensunà a-a tramuntâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 45}}&lt;/ref&gt;. Da prìmma strutüra i faxêva pàrte ascì e custrusiùi in scià müràja de drìta, ancù existènti ma bèn cangiàe a furmà a stànsia ünica aduerà cùmme depòxitu pè légne, fòscia aduerà cùmme prìmmu asòstu di frâti, föra da tùre picenìna sübitu ciü a süd ch'a duvêva ése in magazìn. Inta müràja de drìta da gêxa a gh'éra dùe avertüre ch'i permettéva u pasàggiu tra sta chi e-e âtre custrusiùi, ma üna a l'è stàita ciü avànti tapà&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.

A segùnda fâze de custrusiùn a duverêa cumprènde i edifìssi, tütti ruinài, a punènte da pàrte ciü antìga che, dàndu amèntu a-a raprezentasiùn du Vinzoni, i sùn ancù liài a in'edilìsia da Etàe de Mèzzu, marcà da-u gràn spesù de müràje, paréggiu a quéllu da gêxa. L'è prubàbile che i travàji de növe custrusiùi i sécce cumensài giüstu dòppu u pasàggiu de l'abasìa a-i frâti certuzìn, vixìn a l'ànnu [[1315]], mumèntu cuntempuràgnu a-u rinfòrsu da vòta da gêxa cu-i èrchi ch'i se pöne ancù végghe. Sti edifìssi i l'éra mésci a-u reùndu de in ciòstru cu-in pùssu, ch'u l'exìste ancù, e l'è prubàbile ch'i fùsse aduerài cùmme stàlle e magazìn a-u servìssiu de ativitàe agrìcule du munasté, a ògni mòddu u nu gh'è restàu vâri de st'âra du cumplèssu, föra de càrche müràja dund'a gh'éra a stasiùn da teleférica e di rèsti ch'i sùn cuèrti da-u terén&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 81-82}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 46}}&lt;/ref&gt;.

A-a fìn, u gh'è stàitu in ürtimu mumèntu de custrusiùn ch'u duverêa remuntà a-u [[XV secolo|XV séculu]], cun l'üzu de tècniche ciü mudèrne ch'i sùn marcàe da de müràje ciü sutì. Inte sta fâze chi u l'è stàitu alungàu u presbitériu vèrsu süd e, sèmpre inte quélla diresiùn, u l'è stàitu tiràu sciü in gràn edifìssiu, fòscia adueràu cùmme dormitòriu. Cun sti travàji, l'abasìa a l'éra rivà a-a sö màscima estensiùn, ma a l'è prèstu ruinà cùmme i frâti i sùn andài a stà inta növa certùssa&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 83}}&lt;/ref&gt;. Dòppu u [[1495]] u ghe dev'ése stàitu giüstu u rinfùrsu da faciâta a-a tramuntâna cu-i cuntrafòrti ch'i se végghe intu dizégnu du Vinzoni, ciü avànti cuèrti da ina müràja; de rèstu, u gròssu du cumpléssu u s'è derfàu da l'abandùn e, fòscia, pè di dàgni patìi inte uperasiùi militâri da [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 47}}&lt;/ref&gt;.

=== De föra ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta vèrsu nòrd
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - portâ.jpg|U purtà da gêxa
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - barcón.jpg|U barcunéttu srua a-u purtà
&lt;/gallery&gt;
L'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla a gh'à in'architetüra sèmplice e pòvera, in armunìa cu-a vìtta benedetìna, cun nu vâri d'avertüre e di masìcci cuntrafòrti a-e muràje pè dâghe de stabilitàe. A strutüra, da-u prufì a cabànna, a l'è stàita interesà da paréggi intervènti cu-u pasà di àgni, cu-a pàrte restà in pé ch'a l'è quélla ciü antìga de l'intréu cumpléssu.

A faciâta vèrsu nòrd, ch'a l'è ascì quélla da gêxa, a l'è tra e ciü antìghe, giüstu rimanezà cu-a realizasiùn di cuntrafòrti mensunài de d'âtu, ciü tàrdi inglubài inta müràja. Chi se ghe dröve u purtà prinsipà, p'entrà inta gêxa, e dùi barcunétti picenìn pè a lüminasciùn da navâta. Gh'è ascì in âtru purtà, in scià drìta du quéllu da gêxa, ch'u s'àrve intu lucâle paralêlu a-a navâta, ancöi adueràu cùmme depòxitu pè e légne&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 89}}&lt;/ref&gt;.

Pe cùntru, a müràja girà vèrsu nòrd che ancöi a l'è cumpréza inte l'âra laterâle a l'è stàita realizà cu-ina tècnica diferènte, ségnu de ina recustrusiùn ciü mudèrna, fòscia necesària pè in sö cròllu. A-a sö estremitàe a se pò ancù végghe l'inprensìpiu da sö cuntignasiùn vèrsu punènte, ch'a nu l'exìste ciü, desvilüpà sciü dùi ciài; quéllu de sùtta, fòscia adueràu pè tegnìghe e bèstie, u se truvâva ciü in bàssu du livèllu du pùssu, e dùnca de l'antìgu ciòstru, e u l'éra cuèrtu da ina vòta a bùtte&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 90}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (5).jpg|Vìsta da müràja vèrsu punènte
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|A meridiâna
&lt;/gallery&gt;
A müràja de punènte a l'è furmà sécce da tòcchi uriginâli che da âtri ch'i sùn stàiti rangiài ciü de resènte. In particulà, a sö pursiùn vèrsu nòrd a dev'ése tòstu paréggia a-u mumèntu da sö custrusiùn, quàndu a l'éra üna de müràje ch'i serâva u ciòstru du munasté. Chi i se dröve trèi barcùi: quélli de d'âtu, quâxi in sìmma a-a müràja, i sùn a lêi tòstu cuntempuràgni, quéllu ciü in bàssu, miràndu a-a tècnica aduerà, u l'è pè cùntru ciü resènte&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 91}}&lt;/ref&gt;.

A pàrte de müràja a l'âtra estremitàe, sarêa a dì quélla ch'a sèra l'âra laterâle du cumpléssu, a l'à patìu bèn bèn de intervènti. Di dùi barcunétti de d'âtu a-u pòrtiu, quéllu in scià senèstra u l'è stàitu seràu e druvìu armênu dùe vòte mèntre in'âtra avertüra in scià drìta da meridiâna a l'è aù serà. Intu pòrtiu, a-u sö fùndu, a gh'éra ascì in purtà de culegamèntu cu-a gêxa, che però u l'è stàitu tapàu&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 92}}&lt;/ref&gt; e d'atàccu a-a sö entrà u gh'è ancù l'antìgu pùssu du munasté&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 117}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (1).jpg|A faciâta vèrsu u mà
&lt;/gallery&gt;
A faciâta vèrsu u mà a l'è u rezultâtu de ina série de travàji diferènti. A sö pàrte ciü antìga a l'è quélla de levànte, dund'i ghe sùn ancù i ségni de müràje uriginâli, pè cùntru a pursiùn vèrsu punènte a l'è stàita rangià in tèmpi ciü mudèrni. Chi u se dröve in purtùn, fàitu de légnu e cuèrtu de metàllu, e ina série de barcùi; arembài a-a strutüra i ghe sùn ancù dùi maxèi pè setâse&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 141}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (2).jpg|U fiàncu de levànte e u téitu
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (3).jpg|U pasàggiu a levànte de l'abasìa
&lt;/gallery&gt;
L'ürtimu fiàncu de l'abasìa, giràu vèrsu levànte, u l'è quéllu ciü sèmplice e ch'u l'è cangiàu de mênu intu cùrsu di àgni. A sö pàrte a setentriùn a l'è a ciü antìga mèntre, in curispundènsa de stànsie vèrsu u mà, a l'è stàita rangià ciü de resènte. Inte sta müràja i ghe sùn giüstu dùi barcùi&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 142}}&lt;/ref&gt;.

U téitu u l'è furmàu de ciàppe quadrâte de nuvànta cìtti de lâtu, méscie du [[1971]] quand'u l'è stàitu rangiàu, e u gh'à u cùrmu de cùppi, cu-ina crùxe de metàllu a pùnta vèrsu mùnte&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 119}}&lt;/ref&gt;. A crùxe ciü impurtànte du cumplèssu a l'è però quélla intu pràu davànti a l'abasìa, âta trèi métri e da-u pézu de trèi quintâli e mèzzu, méscia chi du [[1896]] a-u pòstu de üna ciü antìga, de légnu, e dunasiùn du scìndicu d'alantù de Tuiràn, Pietro Iginio Mainero, u &quot;Biundìn&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 189}}&lt;/ref&gt;.

=== De drèntu ===
==== Gêxa ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (3).jpg|Vìsta de drèntu da gêxa
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (5).jpg|L'artà cu-u cenòbiu
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (1).jpg|A pitüra de Sàn Përu, Sàn Brün e Diudàu
Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (3).jpg|Detàju de Sàn Pêru, a sùla pàrte uriginâle
&lt;/gallery&gt;
U ciü tàntu du drèntu de l'abasìa u l'è ocüpàu da l'àula da gêxa, a ina sùla navâta e alignà a-e müràje de nòrd e de levànte. Sta stànsia a se tröva a in livéllu ciü bàssu du terén e, p'entrâghe da-u purtà prinsipà, bezögna pasà dùi scarìn. U pavimèntu, de ciàppe de prêa, u nu l'è quéllu uriginâle e u rìva da in'azùnta sucesìva: cùmme descuvèrtu inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]] u fùndu u l'éra a l'inprensìpiu furmàu da ina prêa vìva ch'a se tröva pròpriu a-u cèntru da gêxa e u rèstu u l'è stàitu sccianelàu incìnduru de câsinàsci, de rèsti carbunizai e de òsse&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 49-50}}&lt;/ref&gt;.

A vòta ch'a cröve u scìtu sâcru a l'è a bùtte e a l'è rinfursà da èrchi ch'i a travèrsa, lòngu e müràje laterâli e vèrsu nòrd i ghe sùn de sedüte de prêa e a lüminasciùn a l'è cunsentìa da-i dùi barcunétti inta müràja de levànte, da quéllu in sìmma a-u purtà e da in âtru avèrtu inta müràja de punènte&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 156}}&lt;/ref&gt;. A-u fùndu de l'àula, a-e estremitàe de drìta e de senèstra da müràja vèrsu süd, i ghe sùn dùe pòrte ch'i vàn inte stànsie vixìne, in particulà inta sacrestìa quélla de senèstra e a l'àtriu quélla de drìta&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 51}}&lt;/ref&gt;. A gh'é ascì ina pòrta inta müràja de punènte, ch'a và inta stànsia aduerà cùmme magazìn pè e légne, e chi i se végghe ancù i ségni de dùe avertüre, aù tapàe, ch'i s'arvìva intu lòngu pòrtiu pè u ciòstru&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 159}}&lt;/ref&gt;.

A zòna de l'artà a l'à patìu di intervènti resènti ch'i n'àn cangiàu a fùrma; ancù a l'épuca du Vinzoni a-u fùndu da navâta a gh'éra in'àbside reùnda, aù tapà da ina müràja, scibèn che l'artà u se truvâva int'in'âtra puzisiùn, mesciàu a-u nòrd e decentràu rispèttu a-a navâta. A strutüra d'ancöi de l'artà, cuèrta da in cibòriu rezüu da quàttru culònne e cu-a vòta a cruxéra, a végne da in intervèntu fàitu ciü o mênu du [[1935]], ch'u-u l'à mesciàu indaré, a-u fùndu da navâta, e ch'u l'à purtàu a di gròsci dàgni a-a pitüra de Sàn Pêru, Sàn Brün e Diudàu&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 156-157}}&lt;/ref&gt;.

Sta pitüra a l'è l'ünica cunservà inta gêxa e a se cumpùne de trè pâre, ciaschedüna serà int'ina curnìxe ch'a fenìsce in sìmma cu-in èrcu a tüttu sèstu. In sa senèstra u gh'è u véscu Diudàu, liàu a-e stòrie in scià fundasiùn de l'abasìa, ch'u tégne inte mài in cufanéttu a fùrma de bazìlica, in scià drìta u gh'è Sàn Brün, fundatù de l'ùrdine di certuzìn rafigüràu in zenugiùn, e Sàn Benedéttu, fundatù di benedetìn, in pé. Ste dùe pursiùi da pitüra i nu l'éra però inte quélla uriginâle, scicùmme i s'éra derfàite cu-i travàji pè mesciâre inta sö puzisiùn d'ancöi, a diferènsa du persunàggiu a-u cèntru, Sàn Pêru, ch'u l'è supravisciüu e ch'u l'è stàitu rangiàu inti [[Anni 1980|àgni Utànta]], insèmme a-a realizasiùn da cùpia du rèstu da pitüra. U titulâre u l'è chi musciàu insèmme a dùi àngeri inte l'àttu de dà a benedisiùn e cun tütti i paramènti da Pàppa, inclüzu a tiâra, u pasturà, e ciâve e-e insègne puntifìcce&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 157-158}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 50-51}}&lt;/ref&gt;.

==== Âtre stànsie ====
D'atàccu a-a gêxa, a-a sö drìta, a gh'è a stànsia che a-a giurnà d'ancöi a l'è aduerà cùmme magazìn pè e légne, lià a l'àula da ina pòrta avèrta inta müràja ch'a-e divìdde e dund'a se végghe ancù u prufì de in âtru pasàggiu, aù tapàu. Da-a pòrta serà a s'entrâva intu pòrtiu, traversàu da ina scarinà e cuèrtu da vòte a cruxéra, ch'u l'è stàitu rangiàu a cüxina e ch'u duvêva ése l'antìgu pasàggiu pè a gêxa&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;.

Da-u depòxitu de légne a gh'è in stréitu pasàggiu ch'u mùnta intu sututéitu, che a l'inprensìpiu u se dröve cu-a cuscì dìta &quot;stànsia du véscu&quot;; de dùnde u pàrte ina spéce de andàmme, spartìu in de cèlle da-a funsiùn nu vâri següra. Cunscideràndu che sta pàrte da strutüra a gh'éra zà inte quélla uriginâle e a ch'a l'è u scìtu mênu ümeru de l'abasìa intrêa, u l'è prubàbile ch'a fùsse aduerà pròpriu pè de cèlle di frâti. De ciü, inta müràja ch'a sèra l'andàmme a-u fùndu a gh'è in barcunéttu, ch'u nu gh'averêa de ütilitàe int'in sèmplice depòxitu, e tra e cèlle gh'è di cànti dund'u se purêa méttighe de candèire pè fà de lüxe&lt;ref&gt;{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 51-52}}&lt;/ref&gt;.

== Fèsta ==
{{Çitaçión|Câru Sàn Pêru&lt;br /&gt;niâtri a se n'andémmu&lt;br /&gt;a turnerému&lt;br /&gt;se u Segnù u-u vurià.|''Lòde de Sàn Pêru'', ürtima stròfa|Caro San Pietro&lt;br /&gt;noi ce ne andiamo&lt;br /&gt;ritorneremo&lt;br /&gt;se Iddio vorrà.|lingua=IT}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Boisàn) - a 'prea du gallu' (1).jpg|A Prêa du Gàllu, nòmme liàu a-i [[Renegaménto de Sàn Pê|fàiti de Sâcre Scritüre]]
Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U senté a-a Burdunàira, dùnde de tradisiùn u se lasciâva pè dàssiu ina brancà de sà&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 186}}&lt;/ref&gt;
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (1).jpg|U &quot;Crìste di òmmi&quot; inte l'abasìa a-u giùrnu da fèsta
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (3).jpg|U &quot;Crìste de dònne&quot;, a Sàn Pêru
Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A crùxe inti prài de l'abasìa, dund'a végne benedìa a valà
&lt;/gallery&gt;
A fèsta de Sàn Pêru, a ciü sentìa da-e gènte tuiranìne e bèn celebrà ascì da-e cumünitàe vixìne, a gh'à in'urìgine antìga, armênu inta fùrma de prucesiùn a-u mùnte. A l'è prubàbile che a prucesiùn sulènne d'in Tuiràn a l'abasìa, che a-a giurnà d'ancöi a se tégne ògni sinqu'àgni, a remùnte a-a fìn [[XV secolo|XV séculu]], quàndu i frâti i se sùn mesciài a vàlle, cun l'inàndiu da pràtica de dì ina méssa in unù de Sàn Pêru a-u prìmmu d'aùstu. Föra che a-u giùrnu da fèsta sulènne, ancöi mescià a-u prìmmu de màzzu, i frâti i l'andaxêva a Sàn Pêru a-i Mùnti ascì pè e mésse decìze da legâti, cu-u mangià dàitu a-i pelegrìn che de sòlitu u l'éra ufèrtu da-i frâti, üzu ch'u l'è cuntignàu pè paréggi àgni scibèn che, inti ürtimi tèmpi, e spéze i sùn pasàe a càregu di fradélli o da Cumüna. Insèmme a-u mangià, de sòlito pàn e öve, s'acatâva ascì da pùve nèira pè i [[Màscolo|màscuri]], pè sparà i föi d'artifìssiu ch'i l'éra aséxi insèmme a-i föi a-a sèira da vigìlia&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 168}}&lt;/ref&gt;. A tradisiùn di föi, ancöi vietà, a prevedéva che pè prìmmu u s'asendésse quéllu in sciù [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], cun quélli in Tuiràn ch'i ghe respundêva, de sòlitu cu-ina gâra tra e burgàe tuiranìne a fà quéllu ciü gròssu e lüminùzu&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 209}}&lt;/ref&gt;.

Tra e tradisiùi ch'i cumpagnâva a fèsta, ch'a rìva da-i tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübrica de Zéna]], a gh'éra quélla da cuscì dìta &quot;banderòlla&quot;, in cunfarùn cu-a [[Bandêa de Zêna|crùxe de Sàn Zòrzu]], da ürtimu int'ina sö cùpia de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quànd'u gh'è stàitu in repijà da pràtica, che aù a l'è cunservà inti fùndi da paròcchia de Sàn Martìn. Inta pràtica ciü antìga i cùnsuri da Cumüna, de sòlitu a-i 25 de lüju, i sernêva tra i fijöi du bùrgu l'arfé e u cunfaruné incariài de camalà a-a vigìlia da fèsta, u 31 de lüju, a banderòlla in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru, e sti chi i zürâva in sciü sagràu de Sàn Martìn d'avardâra e che &quot;a còstu da sö vìtta&quot; i l'averêa purtà indaré intu paìze, dòppu ch'i l'avésse pijàu pàrte a-e mésse e-e celebrasiùi du prìmmu&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 168-169}}&lt;/ref&gt;.

A prucesiùn a l'abasìa, cùmme ancöi, a partìva a-a matìn prèstu, tra i sìnque e i séi bòtti, d'inta Ciàssa de Sàn Martìn e a l'éra avèrta da-a banderòlla, cun daré u &quot;[[Croxefìsso|Crìste]] de dònne&quot;, camalàu da-e fijöre, descâse, da cunfratèrnita de [[Sànta Dorotêa|Sànta Durutêa]] e, da l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]], da-e [[Fìgge de Màia|fìje de Marìa]]. A gh'éra dapöi i [[Batûi|fradélli]], vestìi de ina càppa giànca e ch'i camalâva u &quot;Crìste di òmmi&quot;, lüminàu da dùi fanarìn de làmma, e a-a fìn u pàrecu cu-i fànci da paròcchia, cu-u rèstu da pupulasiùn de daré&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 169-170}}&lt;/ref&gt;.

De tradisiùn, intàntu che a prucesiùn a mùnta vèrsu l'abasìa, a l'è cantà a cuscì dìta &quot;lòde de Sàn Pêru&quot;, in cumpunimèntu ch'u se cunservâva int'ina cùpia manuscrìta datà a-i 4 de zenà du [[1848]], òpera du prève Piergiovanni Sicherio. A l'inprensìpiu a l'éra spartìa inte quarantanöve stròfe de öttu vèrsci ma, pè fà ciü snèllu u càntu zaché a segùnda pàrte a l'éra da dì tùrna, ciü avànti a l'è stàita rangià a nuvantasèi stròfe de quàttru vèrsci, cun l'azùnta de trè stròfe növe, dùe in sìmma e üna a-a fìn du cumpunimèntu, che fòscia i sùn òpera de l'arsiprève Angelo Ferraro. A lònga preghéra a l'éra imparà cantàndura intu rèstu de l'ànnu intàntu ch'a se travajâva a tèra e cun de pröve in scé teràsse de cà, ezercìssi ch'i servìva ascì pè rexìste a-a fatìga du càntu a-u mumèntu da muntà&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 172-173}}&lt;/ref&gt;. A gh'éra ascì in'âtra versiùn da lòde scrìta a-a fìn de l'Öttusèntu da-u Nicolò Garassini, a dixöttu stròfe, cunservà intu sö manuscrìtu uriginâle a-u [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|muzêu entugràficu]] ma ch'a nu l'è mài vegnüa d'üzu cumün&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 170-171}}&lt;/ref&gt;.

Cumpagnà da-u càntu da ''Lòde'', a prucesiùn a cumensâva dùnca a sö muntà a l'abasìa, fàndu de tradisiùn de pòse inte sèrti scìti, de sòlitu liài a-a stròfa curispundènte, cùmme a-a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] e a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]], ciü di punti particulâri de l'antìga müratéra cùmme l'Urivétta, a Cà du Pràu, a Prêa du Gàllu e a Burdunàira&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 174-186}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}&lt;/ref&gt;. Pasà a Burdunàira a prucesiùn a rivâva intu cianéllu in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru e lì a se faxêva a distribusiùn du pàn e de öve in nümeru de ün e dùzze a-i fradélli ch'i l'axêva camalàu u &quot;Crìste di òmmi&quot;, de séi e ün a-e fìje de Marìa ch'i l'axêva camalàu u &quot;Crìste de dònne&quot; e a-i fijöi di fanarìn, de dùi e ün a-i fradélli ciü ina pagnòtta a tütti i pelegrìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|p. 187}}&lt;/ref&gt;. A-a fìn, traversài i ürtimi métri pè l'abasìa, a prucesiùn a ghe girâva intùrnu pè trè vòte, p'entrâghe cuscì drèntu e ascìste a-a funsiùn. Fenìa a méssa, da l'Öttusèntu a gh'è a tradisiùn du dernà in scì prài a-u reùndu da gêxa, pè pöi turnâghe drèntu a cantà i [[Vèspro|Vèspri]], ch'i terminâva cu-a prucesiùn a-a crùxe davànti a l'abasìa pè a tradisiunâle benedisiùn da valà e u rìtu du bâxu de cadéne de Sàn Pêru, cu-e celebrasiùi ch'i sùn seràe da-u càntu de l'ürtima stròfa da lòde&lt;ref&gt;{{Çitta|Marino, 2019|pp. 188-189}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
;Nòtte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Paolo Accame|tìtolo=Storia dell'Abbazia di San Pietro di Varatella|ànno=1893|editô=Craviotti|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Accame, 1893}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://books.google.it/books?id=ZLrTngEACAAJ|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce &amp; Tagliafico, 1976}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|cid=Beltrutti, 1982|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Arecco, 2003}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Marino, 2019}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Mattiauda|tìtolo=San Pietro dalla Ligura a Roma - Ricordo dell'Anno Santo 1925|ediçión=2|ànno=2021 (1925)|editô=Tipolitografia Ciuni|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Mattiauda, 1925}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Debora Zampedri|tìtolo=La chiesa di San Pietro in Varatella ed il mito dello sbarco del Principe degli Apostoli in Liguria|ànno=2021|editô=Tézi de Làurea|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Zampedri, 2021}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Liàmmi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c009061/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/7|tìtolo=Scìtu da cumüna de Tuiràn - Abasìa de San Pêru in Varatèlla|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Tuiràn]]
[[Categorîa:Gêxe da Ligùria]]</text>
      <sha1>72meg7p4e7elvj7sysz5iihteilzkkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prîa Scrîta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31409</id>
    <revision>
      <id>268905</id>
      <parentid>264862</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Coreçioìn</comment>
      <origin>268905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12659" sha1="blucybhz43wxh35ld4up3t8q42lkmgx" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
[[File:Engraved stone, Mount Beigua.jpg|thumb|A Prîa Scrîta]]
A '''Prîa Scrîta''' a l'é 'n magheu ch'o s'atrêuva into [[Pàrco Naturâle Regionâle do Béigoa]] (SV), in sciâ fàccia do quæ l'é testimoniòu de incixoìn de époche despæge. A l'é mìssa inti dintórni do Riàn Travèrsa e a se prezénta cómme 'na ciàppa de natûa ofiolìtica (comuneménte dîta &quot;prîa vèrde&quot;) ch'a vêgne fêua da-o terén, a quæ tenacitæ a l'à permìsso de tramandâ atravèrso i sécoli 'n regìstro de artefæti stratificæ. 

== E incixoìn ==
E prìmme tràcce sàivan datæ a l'[[etæ do færo]] (900-180 a.C.) e conscìstan inti ségni tìpichi de l'iconografîa da còsta padànn-a, cómme crôxe, antropomòrfi &quot;a phi&quot;, dìschi con ràggi e figûe giömétriche: do rèsto e mæxime caraterìstiche s'atrêuvan in sciâ [[Prîa do Dolmen]] ascì, mìssa no goæi lontàn in sciô [[mónte Béigoa]] e incîza a partî da l'[[etæ neolitica|etæ neolìtica]] (5800-3000 a.C.). L'iconografîa da còsta tirénica (a crénn-a ch'a spartìsce a còsta padànn-a da quélla tirénica a pàssa pròpio in sciâ çìmma do mónte Béigoa) a sàiva pe cóntra caraterizâ da còppelle, canæ e ''polissoir'', ö sæ de prîe dêuviæ pe lisciâ a sèlce.

[[File:Engraved_stone, Mount_Beigua (cross_petroglyph).jpg|thumb|Incixón de 'na crôxe in sciâ Prîa Scrîta]]
[[File:Engraved_stone, Mount_Beigua (petroglyphs) (3).jpg|thumb|De incixoìn in sciâ Prîa Scrîta]]

A ciù pàrte de ste incixoìn pêuan êse asociæ a-a sfêra da religión de antîghe popolaçioìn lìguri, che con tùtta probabilitæ consciderâvan o Béigoa 'n mónte sâcro, cómme testimònia inta zöna a stràdda megalìtica de [[Arpixélla]] ascì, ch'a condûe scìn a-o [[mónte Greppìn]], veneròu pe-a seu capaçitæ de atrâe i fùrmini inte tenpèste. Defæti o nómme do mónte Béigoa o l'é stæto asociòu, insémme a quéllo do squæxi òmònimo [[Monte Bego|mónte Bêgo]], a l'antîgo dîo arpìn da goæra [[Baigus]] (conosciûo inte l'àrea di Pirenæi cómme Baigorix) e-i aspêti màgichi pre-crestién do pòsto sàivan tramandæ ancón inta toponomàstega do pòsto, cómme into câxo do nómme da localitæ [[E Fàie]] (determinòu fòscia da lezénde ligæ a-e foæ). Dónca l'é fàçile chò-u conplèsso montagnìn do Béigoa, co-e seu çìmme secondâie, o fîse veneròu da ste popolaçioìn e dêuviòu cómme scîto de ritoâli e çeimònie religiôze, in quànte reputòu manifestaçión do sâcro inta natûa ch'o consentîva de percepî dêi e spìriti. L'identificaçión de 'n pòsto sorvielevòu cómme sêde do contàtto tra a realtæ çelèste e quélla terèstre, ch'o permétte a vixinànsa e l'incóntro do divìn con l'umàn, a reprezentiæ a-a fìn di cónti 'na caraterìstica comùn de numerôze mîtologîe, ch'àn de spésso conscideròu mónti despægi cómme çéntro do móndo (''axis mundi'').

[[File:Monte Beigua 01.JPG|thumb|O mónte Béigoa]]

== Ezénpi de incixoìn ==
Cómme dîto, rigoàrdo a-a Prîa Scrîta do Béigoa, tra-e inscriçioìn ciù antîghe gh'é segûo quélle crôxifórmi, solifórmi, arborifórmi, arbaletifórmi (a fórma de balèstra, ö sæ i coscì dîti ségni antropomòrfi &quot;a phi&quot;). 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Engraved stone, Mount Beigua (tree petroglyph).jpg|Incixón arborifórme
File:Engraved stone, Mount Beigua (tree petroglyph, highlighting).jpg|Evidençiaçión de incixón arborifórme
File:Engraved stone, Mount Beigua (Sonnenkreuz).jpg|Incixón solifórme
File:Engraved stone, Mount Beigua (Sonnenkreuz, highlighting).jpg|Evidençiaçión de incixón solifórme
&lt;/gallery&gt;
Scìmili ségni antropomòrfi &quot;a phi&quot; (coscì dîti pe-a seu somegiànsa co-a [[Lengua grega antiga|létia grêga]] “Φ”) són bén atestæ in sciô [[Monte Bego|mónte Bêgo]] ascì, in Frànsa, cómme inte di scîti a [[Pistöia]] e-a [[Pròu]], prezénpio in scî Sàsci Scrîti de tre Limentre. Segóndo Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, outoî de l'artìcolo ''Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua'', o saiéiva o scìnbolo de 'na divinitæ da-i caràteri cìclichi, responsàbile da creaçión e da distruçión, scìmile a quélla latìnn-a Vertumnus. O mæximo artìcolo o sostêgne pe de ciù che e crôxe (o quæ scìnbolo o sàiva tra l'âtro dêuviòu cómme ligàmme inta scrîtûa pe reprezentâ o grùppo ''ti'' ò ''it'') constitoiéivan 'na senplificaçión do ségno &quot;a phi&quot;, do quæ consèrvan o scignificâto, e che dónca no sàivan pe nìnte o prodûto de 'na stratificaçión crestiànn-a vegnûa dòppo. 
{{Çitaçión|Se into teritöio de quàrche véscovo i paghén ò açéndan fraxélle ò véneran èrboi, vivàgne e prîe, s'o l'aviâ trascuòu de arancâ sta uzànsa, ch'o sàcce d'êse corpéive de sacrilêgio|XXIII cànone aprovòu da-o [[Concìlio de Arles]] into 452|Si in alicuius episcopi territorio infideles aut faculas accendunt aut arbores, fontes vel saxa venerantur, si hoc eruere neglexerit, sacrilegii reum se esse cognoscat.|lingua=LA}}

Defæti, segóndo òpinioìn despæge, l'abondànsa de crôxe incîze inti scîti do Béigoa a sàiva o prodûto de l'òpia de [[Crestianêximo|cristianizaçión]] e a reprezentiæ dónca o tentatîvo de conversción de superstiçioìn animìstiche a-a nêuva religión: a sto pónto e antîghe tràcce pagànn-e in scê prîe sàivan coscì vegnûe di ségni diabòlichi, asociæ de spésso a lezénde e credénse popolâri.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Engraved stone, Mount Beigua (Sonnenkreuz).jpg|Incixón solifórme
File:Engraved stone, Mount Beigua (Sonnenkreuz, highlighting).jpg|Evidençiaçión de incixón solifórme
File:Helleristninger ved Strandbygård.jpg|Incixoìn rupèstri de Lille Strandbygaard, in [[Danemarca|Danimàrca]], ligæ a-o cùlto do sô e datæ a l’ètæ do Brónzo (1800-500 a.C.)
File:Engraved stone, Mount Beigua (symbol of cyclical_god).jpg|Raprezentaçión do dîo cìclico
File:Engraved stone, Mount Beigua (symbol of cyclical_god,_highlighting).jpg|Evidençiaçión da raprezentaçión do dîo cìclico
&lt;/gallery&gt;
In sciâ fàccia da Prîa Scrîta se peu identificâ, vixìn a 'na crôxe, a-o mànco 'n'incixón arborifórme, sàiva a dî constitoîa da 'na lìnia verticâle rafiguànte o teu de 'n èrbo da dónde sciòrte i ràmmi, inte sto câxo into nùmero de çìnque pe lâto e dirètti vèrso o bàsso. De raprezentaçioìn scìmili, che se pêuan atrovâ za into repertöio çeràmico do Neolìtico de mêzo lìgure, són stæte identificæ in sciô mónte Bêgo, ma inta Vàlle Camònica ascì e in numerôze âtre localitæ italiànn-e: in sti contèsti defæti l'èrbo o pâ ch'o fîse càrego de valénse sâcre, in quànte enblêma da rigeneraçión periòdica e do cìclo da [[Vitta|vìtta]]. In particolâ, o cùlto de l'èrbo (dendrolatrîa) o l'é atestòu, cómme do rèsto in tànte âtre cultûe de ògni època e pòsto, inta religiòn de antîghe [[Liguri Antighi|popolaçioìn lìguri]] ascì, dónde ancón sótta a dominaçión romànn-a o bòsco sâcro in generâle o restâva a sêde de çeimònie naturalìstiche (vd. Lucàn, A goæra civîle, I 453-454: nemora alta / incolitis lucis).

[[File:Engraved_stone,_Mount_Beigua_(comet_petroglyph).jpg|thumb|Grafîto in sciâ Prîa Scrîta|sinistra]]
'N'âtra incixón ch'a móstra de analogîe co-o contèsto rupèstre do mónte Bêgo l'é a raprezentaçión da rêua co-i  ràggi (incixón solifórme), ch'a porieiva probabilménte reprezentâ o dìsco do [[sô]] e intrâ dónca inta scinbologîa sâcra da ''Sonnenkreuz'' (“crôxe do sô”) comùn a tùtta l'Eoröpa, da-o Neolitico a l'[[ètæ do Brónzo]]. Se coscì fîse, alôa a sudivixón do dìsco inte quàttro quadrànti, che contêgnan âtretànti pónti, a poriéiva fòscia scinbolezâ l'alternâse de quàttro stagioìn inte l'ànno, spartîe dai rispetîvi equinòçi e solstìçi.

In sciâ Prîa Scrîta se peu identificâ 'n incixón, pöco vixìbile pe l'eroxón do ténpo, ch'a ricôre in sciâ Prîa do Dolmen, dónde co-o mæximo stùddio sôvia çitòu Zavaroni e Mezzani l'àn interpretâ cómme scìnbolo do dîo cìclico ''senior'' (corispetîvo de Vertumnus) ò do dîo ''iunior'' marçiâle e luminôzo seu servitô: pe de ciù, o grafîto sàiva da lêze cómme 'n ligàmme pe-a pòula ''druit'', tradûto con &quot;o gîa, o rêua&quot; (da-a réixe [[Lengoe indoeuropee|proto-indoêa]] *dreh₂- &quot;corî, agî&quot;, da dónde o [[Lengua grega antiga|grêgo]] ''draō'' &quot;fâ, ezegoî&quot; ascì e o [[Lengua sànscrita|sànscrito]] ''drávati'' &quot;corî, scapâ&quot;).

[[File:Taranis Jupiter with wheel and thunderbolt Le Chatelet Gourzon Haute Marne.jpg|thumb|O dîo celto-lìgure [[Taranis]], dòppo ascimilòu pe l'interpretaçión romànn-a a [[Giove (divinitæ)|Zôve]], o l'à cómme atribûto a [[Röa|rêua]], de spésso venerâ inti ténpi antîghi cómme scìnbolo da ciclicitæ de l'[[Universo|univèrso]]]]

A ògni mòddo, a Prîa Scrîta a consèrva incixoìn fæte dòppo ascì, de quæ dötræ són stæte identificæ cómme di ségni che reprezentan e decixoìn pigiæ pe-a gestión de schéusse. Defæti, segóndo e fónti a vôxe, a Prîa Scrîta a l'êa o pòsto de radùn di pastoî, che se riunîvan pe parlâ e sortegiâ a goàrdia de stréuppe de pêgoe e-e ativitæ da schéussa. Pe de ciù, mescciæ a tùtte ste inscriçioìn, in sciâ prîa l'é stæto incîzo scrîte, dæte e scarabòcci ciù recénti, sôviatùtto de l'Eutoçénto e do Nêuveçénto, lasciæ da-i pasànti cómme àtto de vandalìsmo.

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Adolfo Zavaroni|outô2=Stefano Mezzani|tìtolo=Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/36679779/Iscrizioni_in_antico_ligure_e_simboli_sulla_Roccia_del_Dolmen_nel_Parco_del_Beigua}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Fabio Copiatti|outô2=Elena Poletti|ànno=2015|tìtolo=L'alberiforme da incisione rupestre a logo di un'area protetta: l'esperienza di studio dei petroglifi del Parco Nazionale Val Grande|çitæ=Capo di Monte|url=https://www.academia.edu/16740197/L_alberiforme_da_incisione_rupestre_a_logo_di_un_area_protetta_l_esperienza_di_studio_dei_petroglifi_del_Parco_Nazionale_Val_Grande|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Alla scoperta delle rocce incise nel Geoparco del Beigua|url=https://www.parcobeigua.it/pdf/beigua.libro.incisioni.pdf|ànno=2013|editô=Ente Parco Beigua|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://www.parcobeigua.it/siti-archeologici-dettaglio.php?id_pun=1779|tìtolo=Le incisioni rupestri e la pietra Scritta|léngoa=IT|vìxita=2024-08-07}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Fabio Copiatti|outô2=Elena Poletti|ànno=2015|tìtolo=L'alberiforme da incisione rupestre a logo di un'area protetta: l'esperienza di studio dei petroglifi del Parco Nazionale Val Grande|çitæ=Capo di Monte|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/16740197/L_alberiforme_da_incisione_rupestre_a_logo_di_un_area_protetta_l_esperienza_di_studio_dei_petroglifi_del_Parco_Nazionale_Val_Grande}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Nicoletta Bianchi|tìtolo=Quaderni della Soprintendenza Archeologica del Piemonte|url=https://www.academia.edu/31110315/Bianchi_2015_Dinamiche_culturali_e_manifestazioni_simboliche_tra_Cuneese_e_Monte_Bego_dallarte_rupestre_al_pastoralismo_di_un_territorio_montano_durante_la_preistoria_recente_Quaderni_della_Soprintendenza_Archeologica_del_Piemonte_30_2015_13_35|ànno=2015|editô=Ente Parco Beigua|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=13-15|volùmme=30|capìtolo=Dinamiche culturali e manifestazioni simboliche tra Cuneese e Monte Bego: dall'arte rupestre al pastoralismo di un territorio montano durante la preistoria recente}}
* {{Çitta publicaçión|outô=John W. Taylor|ànno=1979|méize=Seténbre|tìtolo=Tree Worship|revìsta=Mankind Quarterly|pp=79-142|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://www.parcobeigua.it/newsletter_articolo.php?id=2277|tìtolo=Miti e leggende: trekking al chiaro di luna|léngoa=IT|vìxita=2024-08-07}}
* {{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/cultura-e-spettacoli/2020/09/13/news/e-mavegge-do-monte-bego-in-gio-fra-e-35-000-incixoin-da-valle-sacra-di-liguri-1.39301370|tìtolo=parlo ciaeo E mävegge do monte Bego, in gio fra e 35.000 incixoin da valle sacra di liguri|outô=Andrea Acquarone|dæta=2020-09-13|léngoa=LIJ|vìxita=2024-08-07}}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:U Sascé]]
[[Categorîa:Àrte in Ligùria]]
[[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]]</text>
      <sha1>blucybhz43wxh35ld4up3t8q42lkmgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscioîn ûtente:Ziv</title>
    <ns>3</ns>
    <id>31990</id>
    <revision>
      <id>268894</id>
      <parentid>268891</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T12:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <comment>/* file replacement */ Rispòsta</comment>
      <origin>268894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4321" sha1="46jjw3eu82q4d09gaeavgyewceldf39" xml:space="preserve">== Hello dear visitor ==

[[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]]
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Welcome!''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Feel free to leave me a message here,&lt;br /&gt;but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.&lt;br /&gt;Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.''
''Have a nice day! Best regards,''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)&lt;/div&gt;

== Benvegnüa in scia Wiki Ligure ==

Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, &quot;bainvegnì&quot;, was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]].
:Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST)
::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen &quot;stub&quot; für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST)

== file replacement ==

Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]
:Oh, herzlichen Dank für den Hinweis. Zu Borghetto di Borbera. Mach wie du möchtest. Richte dir den Artikel unter deinem BNR auf [[:als:Benutzer:Luensu1959]] ein. Du kannst ihn ja dort erst einmal auf Hochdeutsch verfassen und ich texte ihn dann für dich um. Ping mich dort an, wenn du soweit bist Ich könnte übrigens dasselbe mit meinem Dorf hier machen, ich sehe ich habe auf deinen Vorschlag nie geantwortet, das ging bei mir komplett unter. Entschuldige bitte dafür. Beste Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 18:13, 7 arv 2026 (CEST)
::Vielen Dank für dein nettes Angbebot! In der Zwischenzeit noch eine Korrektur:  update from '''a''' low quality version to '''another '''one with better quality [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:12, 9 arv 2026 (CEST)
:::Mille grazie! Hey, für jemand der nie Englisch in der Schule hatte ist meins zu mindestens nicht schlecht, aber ich habe jetzt meine Standarttexte die ich für den Austausch benutze mal durch Google Translate gejagt. Sie sind jetzt halt ein wenig anders, aber hoffentlich gramatikalisch korrekt. Du sag mal? Wie ausführlich sollte der Artikel eigentlich sein? Wenn er gut sein sollte dann würde es ev. fast mehr Sinn machen wenn du als Admin die Version von [[:de:Plasselb]] importierst. Dann stimmt es am Ende auch mit der Versionsgeschichte. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 14:48, 9 arv 2026 (CEST)</text>
      <sha1>46jjw3eu82q4d09gaeavgyewceldf39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268897</id>
      <parentid>268894</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <comment>/* file replacement */ Rispòsta</comment>
      <origin>268897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4977" sha1="gvc29fowqhdtw2zp6onn18kmhltiz8u" xml:space="preserve">== Hello dear visitor ==

[[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]]
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Welcome!''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Feel free to leave me a message here,&lt;br /&gt;but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.&lt;br /&gt;Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.''
''Have a nice day! Best regards,''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)&lt;/div&gt;

== Benvegnüa in scia Wiki Ligure ==

Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, &quot;bainvegnì&quot;, was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]].
:Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST)
::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen &quot;stub&quot; für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST)

== file replacement ==

Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]
:Oh, herzlichen Dank für den Hinweis. Zu Borghetto di Borbera. Mach wie du möchtest. Richte dir den Artikel unter deinem BNR auf [[:als:Benutzer:Luensu1959]] ein. Du kannst ihn ja dort erst einmal auf Hochdeutsch verfassen und ich texte ihn dann für dich um. Ping mich dort an, wenn du soweit bist Ich könnte übrigens dasselbe mit meinem Dorf hier machen, ich sehe ich habe auf deinen Vorschlag nie geantwortet, das ging bei mir komplett unter. Entschuldige bitte dafür. Beste Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 18:13, 7 arv 2026 (CEST)
::Vielen Dank für dein nettes Angbebot! In der Zwischenzeit noch eine Korrektur:  update from '''a''' low quality version to '''another '''one with better quality [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:12, 9 arv 2026 (CEST)
:::Mille grazie! Hey, für jemand der nie Englisch in der Schule hatte ist meins zu mindestens nicht schlecht, aber ich habe jetzt meine Standarttexte die ich für den Austausch benutze mal durch Google Translate gejagt. Sie sind jetzt halt ein wenig anders, aber hoffentlich gramatikalisch korrekt. Du sag mal? Wie ausführlich sollte der Artikel eigentlich sein? Wenn er gut sein sollte dann würde es ev. fast mehr Sinn machen wenn du als Admin die Version von [[:de:Plasselb]] importierst. Dann stimmt es am Ende auch mit der Versionsgeschichte. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 14:48, 9 arv 2026 (CEST)
::::Ich denke mir, die Stellen ''Geschichte und Sehenswürdigkeiten'' in der deutschen Version der Seite über dein Dorf wären schon genug, wenn ich sie in die genuesische Sprache übersetzen würde (die Seite ist sehr lang!). Genauso würde es genügen, wenn du die deutsche Seite von [https://de.wikipedia.org/wiki/Borghetto_di_Borbera Borghetto Borbera] als Basis für die entsprechende Seite auf Schwyzer Dütsch benutzen würdest. Und noch etwas: www.deepl.com ist ein besseres Übersetzungstool (kein Wunder, das sind ja Deutsche!). Ciao! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:17, 9 arv 2026 (CEST)</text>
      <sha1>gvc29fowqhdtw2zp6onn18kmhltiz8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268898</id>
      <parentid>268897</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <comment>/* file replacement */ Rispòsta</comment>
      <origin>268898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5129" sha1="9bl7xigh66p2xc4akapwymagborap9j" xml:space="preserve">== Hello dear visitor ==

[[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]]
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Welcome!''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Feel free to leave me a message here,&lt;br /&gt;but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.&lt;br /&gt;Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.''
''Have a nice day! Best regards,''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)&lt;/div&gt;

== Benvegnüa in scia Wiki Ligure ==

Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, &quot;bainvegnì&quot;, was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]].
:Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST)
::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen &quot;stub&quot; für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST)

== file replacement ==

Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]
:Oh, herzlichen Dank für den Hinweis. Zu Borghetto di Borbera. Mach wie du möchtest. Richte dir den Artikel unter deinem BNR auf [[:als:Benutzer:Luensu1959]] ein. Du kannst ihn ja dort erst einmal auf Hochdeutsch verfassen und ich texte ihn dann für dich um. Ping mich dort an, wenn du soweit bist Ich könnte übrigens dasselbe mit meinem Dorf hier machen, ich sehe ich habe auf deinen Vorschlag nie geantwortet, das ging bei mir komplett unter. Entschuldige bitte dafür. Beste Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 18:13, 7 arv 2026 (CEST)
::Vielen Dank für dein nettes Angbebot! In der Zwischenzeit noch eine Korrektur:  update from '''a''' low quality version to '''another '''one with better quality [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:12, 9 arv 2026 (CEST)
:::Mille grazie! Hey, für jemand der nie Englisch in der Schule hatte ist meins zu mindestens nicht schlecht, aber ich habe jetzt meine Standarttexte die ich für den Austausch benutze mal durch Google Translate gejagt. Sie sind jetzt halt ein wenig anders, aber hoffentlich gramatikalisch korrekt. Du sag mal? Wie ausführlich sollte der Artikel eigentlich sein? Wenn er gut sein sollte dann würde es ev. fast mehr Sinn machen wenn du als Admin die Version von [[:de:Plasselb]] importierst. Dann stimmt es am Ende auch mit der Versionsgeschichte. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 14:48, 9 arv 2026 (CEST)
::::Ich denke mir, die Stellen ''Geschichte und Sehenswürdigkeiten'' in der deutschen Version der Seite über dein Dorf wären schon genug, wenn ich sie in die genuesische Sprache übersetzen würde (die Seite ist sehr lang!). Genauso würde es genügen, wenn du die deutsche Seite von [https://de.wikipedia.org/wiki/Borghetto_di_Borbera Borghetto Borbera] als Basis für die entsprechende Seite auf Schwyzer Dütsch benutzen würdest. Und noch etwas: www.deepl.com ist ein besseres Übersetzungstool (kein Wunder, das sind ja Deutsche!). Ciao! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:17, 9 arv 2026 (CEST)
:::::Alles klar, dann habe ich eine gute Basis. Merci viumaus! [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 16:20, 9 arv 2026 (CEST)</text>
      <sha1>9bl7xigh66p2xc4akapwymagborap9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268899</id>
      <parentid>268898</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T14:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <comment>/* file replacement */ Rispòsta</comment>
      <origin>268899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5430" sha1="f93iiyuq7kdosc61njyrktmb49b7c5r" xml:space="preserve">== Hello dear visitor ==

[[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]]
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Welcome!''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Feel free to leave me a message here,&lt;br /&gt;but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.&lt;br /&gt;Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.''
''Have a nice day! Best regards,''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)&lt;/div&gt;

== Benvegnüa in scia Wiki Ligure ==

Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, &quot;bainvegnì&quot;, was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]].
:Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST)
::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen &quot;stub&quot; für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST)

== file replacement ==

Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]
:Oh, herzlichen Dank für den Hinweis. Zu Borghetto di Borbera. Mach wie du möchtest. Richte dir den Artikel unter deinem BNR auf [[:als:Benutzer:Luensu1959]] ein. Du kannst ihn ja dort erst einmal auf Hochdeutsch verfassen und ich texte ihn dann für dich um. Ping mich dort an, wenn du soweit bist Ich könnte übrigens dasselbe mit meinem Dorf hier machen, ich sehe ich habe auf deinen Vorschlag nie geantwortet, das ging bei mir komplett unter. Entschuldige bitte dafür. Beste Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 18:13, 7 arv 2026 (CEST)
::Vielen Dank für dein nettes Angbebot! In der Zwischenzeit noch eine Korrektur:  update from '''a''' low quality version to '''another '''one with better quality [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:12, 9 arv 2026 (CEST)
:::Mille grazie! Hey, für jemand der nie Englisch in der Schule hatte ist meins zu mindestens nicht schlecht, aber ich habe jetzt meine Standarttexte die ich für den Austausch benutze mal durch Google Translate gejagt. Sie sind jetzt halt ein wenig anders, aber hoffentlich gramatikalisch korrekt. Du sag mal? Wie ausführlich sollte der Artikel eigentlich sein? Wenn er gut sein sollte dann würde es ev. fast mehr Sinn machen wenn du als Admin die Version von [[:de:Plasselb]] importierst. Dann stimmt es am Ende auch mit der Versionsgeschichte. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 14:48, 9 arv 2026 (CEST)
::::Ich denke mir, die Stellen ''Geschichte und Sehenswürdigkeiten'' in der deutschen Version der Seite über dein Dorf wären schon genug, wenn ich sie in die genuesische Sprache übersetzen würde (die Seite ist sehr lang!). Genauso würde es genügen, wenn du die deutsche Seite von [https://de.wikipedia.org/wiki/Borghetto_di_Borbera Borghetto Borbera] als Basis für die entsprechende Seite auf Schwyzer Dütsch benutzen würdest. Und noch etwas: www.deepl.com ist ein besseres Übersetzungstool (kein Wunder, das sind ja Deutsche!). Ciao! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:17, 9 arv 2026 (CEST)
:::::Alles klar, dann habe ich eine gute Basis. Merci viumaus! [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 16:20, 9 arv 2026 (CEST)
::::::Merke: Ich glaube wir beide leben in veträumten Alpenkäffern, wobei mir dein Dorf definitiv besser gefällt. Ich mag die italenische Architekur, und die Zwiebeltürme der Kirchen, die man oft dort sieht. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 16:22, 9 arv 2026 (CEST)</text>
      <sha1>f93iiyuq7kdosc61njyrktmb49b7c5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>268916</id>
      <parentid>268899</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T09:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <comment>/* file replacement */ Rispòsta</comment>
      <origin>268916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5679" sha1="p1yxwn3z1k15b2bjogez9met21xyydj" xml:space="preserve">== Hello dear visitor ==

[[Image:Anna Purni.jpg|left|240px]]
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Welcome!''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;''Feel free to leave me a message here,&lt;br /&gt;but you will get a quicker response if you visit my [[:de:Benutzer Diskussion:Ziv|German Wikipedia]] or [[:Commons:User talk:Ziv|Commons Wikimedia]] user talk page.&lt;br /&gt;Preferably in English, and I will be happy to answer your questions.''
''Have a nice day! Best regards,''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;[[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 10:31, 31 màz 2025 (CEST)&lt;/div&gt;

== Benvegnüa in scia Wiki Ligure ==

Oder, wie es auf Räthoromanisch heißt, &quot;bainvegnì&quot;, was auch in der Region um Novi Ligure ([[Növe]])verstanden werden kann. Wir haben leider wenige Frauen, die für unsere Wiki schreiben, und freuen uns auf mehr Frauenbeteiligung. Please feel free to write something or create a page about your hometown in Switzerland, and I will correct/refine it. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:04, 3 zùg 2025 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]].
:Vielen Dank für deine herzliche Begrüssung. Du hast es erkannt, tatsächlich tauche ich hier nur auf, wenn ich entweder als Filemover oder Adminstratorin von Commons tätig werden muss. Ich kann mich sehr gerne mal später durch die Schweizer Ortsartikel scrollen. Leider wird es dann wohl schon eher so sein, dass ich sprachlich da nichts gross beitragen könnte, ausser ich arbeite mit einem Übersetzungstool, was vermutlich dazu führt, das du meine Texte komplett überarbeiten müsstest. Fürs erste, herzliche Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 11:15, 3 zùg 2025 (CEST)
::Ja, so ist es, und danke für deine Präzisierung. Trotzdem könntest du einen &quot;stub&quot; für deine Heimat (Dorf oder Stadt) einrichten, denn von der Schweiz ([[Svissea]]) haben wir sehr wenig. Ich werde selber einmal eine Seite für Adelboden einrichten, wo mein Schwiegersohn ein Haus besitzt. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:24, 3 zùg 2025 (CEST)

== file replacement ==

Grüezi! Und nochmal vielen Dank für deine wertvolle Arbeit auf der ligurischen Wiki! Darf ich bitte darauf hinweisen, dass der Satz, den du üblicherweise benutzt, eine leichte Korrektur braucht? Nämlich: update from '''an '''old version to a newer one with better quality. Bezüglich meines Dorfes Borghetto di Borbera möchte ich einmal eine Seite auf der alemannischen Wiki einrichten, deshalb würde ich dich dann um deine wichtige Unterstützung bitten! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:55, 7 arv 2026 (CEST)

:Hallo @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]]
:Oh, herzlichen Dank für den Hinweis. Zu Borghetto di Borbera. Mach wie du möchtest. Richte dir den Artikel unter deinem BNR auf [[:als:Benutzer:Luensu1959]] ein. Du kannst ihn ja dort erst einmal auf Hochdeutsch verfassen und ich texte ihn dann für dich um. Ping mich dort an, wenn du soweit bist Ich könnte übrigens dasselbe mit meinem Dorf hier machen, ich sehe ich habe auf deinen Vorschlag nie geantwortet, das ging bei mir komplett unter. Entschuldige bitte dafür. Beste Grüsse, [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 18:13, 7 arv 2026 (CEST)
::Vielen Dank für dein nettes Angbebot! In der Zwischenzeit noch eine Korrektur:  update from '''a''' low quality version to '''another '''one with better quality [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:12, 9 arv 2026 (CEST)
:::Mille grazie! Hey, für jemand der nie Englisch in der Schule hatte ist meins zu mindestens nicht schlecht, aber ich habe jetzt meine Standarttexte die ich für den Austausch benutze mal durch Google Translate gejagt. Sie sind jetzt halt ein wenig anders, aber hoffentlich gramatikalisch korrekt. Du sag mal? Wie ausführlich sollte der Artikel eigentlich sein? Wenn er gut sein sollte dann würde es ev. fast mehr Sinn machen wenn du als Admin die Version von [[:de:Plasselb]] importierst. Dann stimmt es am Ende auch mit der Versionsgeschichte. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 14:48, 9 arv 2026 (CEST)
::::Ich denke mir, die Stellen ''Geschichte und Sehenswürdigkeiten'' in der deutschen Version der Seite über dein Dorf wären schon genug, wenn ich sie in die genuesische Sprache übersetzen würde (die Seite ist sehr lang!). Genauso würde es genügen, wenn du die deutsche Seite von [https://de.wikipedia.org/wiki/Borghetto_di_Borbera Borghetto Borbera] als Basis für die entsprechende Seite auf Schwyzer Dütsch benutzen würdest. Und noch etwas: www.deepl.com ist ein besseres Übersetzungstool (kein Wunder, das sind ja Deutsche!). Ciao! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:17, 9 arv 2026 (CEST)
:::::Alles klar, dann habe ich eine gute Basis. Merci viumaus! [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 16:20, 9 arv 2026 (CEST)
::::::Merke: Ich glaube wir beide leben in veträumten Alpenkäffern, wobei mir dein Dorf definitiv besser gefällt. Ich mag die italenische Architekur, und die Zwiebeltürme der Kirchen, die man oft dort sieht. [[Utente:Ziv|Ziv]] ([[Discûscioîn ûtente:Ziv|discuscioìn]]) 16:22, 9 arv 2026 (CEST)
:::::::Danke, leider sind wir hier bei kleineren Bergen, denn auf dem ligurischen Apennin erreicht der höchste Gipfel lediglich 1600m... [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:45, 10 arv 2026 (CEST)</text>
      <sha1>p1yxwn3z1k15b2bjogez9met21xyydj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caterina Bargi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32271</id>
    <revision>
      <id>268900</id>
      <parentid>268497</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Francesc2307</username>
        <id>18560</id>
      </contributor>
      <comment>Agg</comment>
      <origin>268900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8600" sha1="nic9ile2ak58rww6pzzo34zlmb5g2qx" xml:space="preserve">[[Immaggine:Caterina Bargi (cropped).jpg|miniatura|A Caterina Bargi do [[2025]]]]
'''Caterina Bargi''' ([[Zena]], [[25 dexénbre|25 dexembre]] [[1995]]) a l'é unna zugheuia de ballon zeneise, attaccante do Zena, donde a l'é a primma de sempre pe numero de gol.

== Carriera ==
A Caterina (Catainìn) Bargi a l'à comensou à zugâ a-o [[Zeugo do ballon|ballon]] à l'etæ de 8 anni. Piggia parte coscì a-o Torneo Ravano, un evento donde tutte e scheue elementari de [[Zena]] peuan registrâ de squaddre fæte da figgeu.

Do 2011 a l'à fæto stramuo a-a Sestrese Athletic, parteçipando a-o campionato de Serie A2 into gruppo C, zugando sorviatutto inta squaddra junior, ma fando ancon o seu inandio inta Serie A2 inta saxon, quande a l'à segnou o seu primmo gol inte un campionato naçionale. Inta saxon dòppo a l'é restâ co-o club do ponente, che o l'à piggiou o nomme de Real Arenzano, e a l'à continuou a zugâ inta Serie A2.

Inte quattro saxoin apreuvo a Bargi a l'à zugou con l'Amicissia Lagaccio into campionato de Serie B, ch'o l'é tornou à ëse o segondo livello do campionato italian, dæto che l'A2 a l'é stæta abolia. À l'Amicissia Lagaccio a s'é stabilia into ròllo de l'attaccante, con vegnî a megio marcatoa into gruppo A da Serie B inta saxon 2016-2017, con 22 gol fæti.

==== Da-o seu inandio inta Serie A con Empoli ====
Inta saxon do 2017 a Bargi a l'à fæto stramuo à Empoli, un club aloa promòsso pe-a primma vòtta inta Serie A. 

Inta seu primma saxon in Serie A, a l'à piggiou o campo inte tutte e partie da Liga e a l'à fæto quattro gol, e donca a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de l'anno pe-a squaddra toscaña. A Bargi a l'à fæto o seu primmo gol in Serie A o primmo giorno do campionato contra o San Zaccaria, coscì comme o primmo gol de l'Empoli in Serie A. 

In sciâ fin da saxon, l'Empoli o l'é stæto relegou inta Serie B e a Bargi a l'é tornâ à Zena, a-o Campomorone Lady.

Chì a Caterina a l'à zugou pe træ saxoin da-a fia, tutte e træ zugando into Gruppo A da Serie C, stabilio inte l'estæ do 2018 comme o terso livello do campionato italian e organizzou à livello da region.

Inta fase de preparaçion pe-a saxon 2020-2021, a l'à patio unna rottua do ligamento croxou, ch'a l'à obrigâ à stâ lontan da-i campi de zeugo fin a-o marso 2021, quande a l'é tornâ pe-a partia de campionato contra l'Independiente Ivrea. Da aloa in avanti, a Bargi a zeughià 7 de urtime 8 partie da competiçion, con fâ di gol inte ògni partia, pe un totale de 14 gol.

==== Zena ====
Inte l'estæ do 2022, a Caterina Bargi a l'é intrâ into Zena CFC, con terminâ a seu primma saxon into rossobleu con 19 gol inta Liga e 2 gol inta Coppa Italia, con piggiâ coscì o ròllo de sostëgno tecnico pe-o Luca De Guglielmi pe-a squaddra de figge sotta i 17 anni do Grifon.

Inta saxon 2023-2024, ciù de ëse unna zugheuia de ballon, a l'é stæta ascì ascistente allenatoa do Zena dònne sotta i 15 anni e da-o marso do 2024&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}&lt;/ref&gt; a l'à ottegnuo o diplöma de allenatoa UEFA B.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}&lt;/ref&gt; Inta mæxima saxon, con 22 gol into complescivo, a l'à guägnou ascì a clascificaçion di ciù megie marcatoe do campionato insemme à Valeria Pirone.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bresciatoday.it/sport/calcio/risultati/serie-b-femminile/-/marcatori/|tìtolo=Classifica Marcatori Serie B femminile 2023-2024|léngoa=IT|vìxita=2024-05-19}}&lt;/ref&gt;

A-i 16 de marso do 2025, graçie a-o gol fæto inta desfæta pe 2-1 feua contra a Ternana, a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de tutti i tempi inte l'istöia do ballon de dònne do Zena, con inganciâ a Giulia Parodi ch'a l'ea in sce 59 gol.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/caterina-bargi-raggiunge-quota-59-gol-con-la-maglia-del-genoa-women/|tìtolo=Caterina Bargi raggiunge quota 59 gol con la maglia del Genoa Women|outô=PianetaGenoa1893.net|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2025/03/16/genoa-women-caterina-bargi-diventa-la-migliore-marcatrice-di-sempre/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi diventa la migliore marcatrice di sempre|outô=Alessio Semino|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; In sciâ fin da stagion a l'à ottegnuo a promoçion inta massima divixon.

A-i 22 d'agosto do 2025 a l'à fæto o seu inandio inta Serie A Women's Cup con unna desfæta pe 2-1 contra l'Inter. A-i 7 de settembre do 2025, into segondo giorno de partia da neuva coppa, giorno do nataliçio do Zena ascì, a l'é intrâ comme sostituta into 69° menuto e a l'à fæto a seu primma ræ into torneo e a seu primma ræ profescionale inte l'86° menuto (Como Women-Zena 1-1).

A-i 5 d'otôbre a l'à fæto a seu primma partia pe-o Zena inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2. A-i 17 d'otôbre a l'è arrivâ a 100 partîe zeugæ pe-o Zena e inta mæxima partîa o Zena a l'à gouagnou a seu primma partîa de Serie A de sempre.

A-i 9 novembre a l'à fæto a seu primma ræ pe-o Zena inta Serie A inta vittöia pe 1-0 contro o Parma.&lt;ref&gt;https://www.primocanale.it/sport/60183-genoa-women-bargi-gol-vittoria-parma-serie-a-salvezza.html&lt;/ref&gt;

=== Balon in sce l'æña ===
A l'é stæta ascì convocâ into zugno do 2023 da-a squaddra italiaña de balon in sce l'æña de dònne,&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2023/06/14/genoa-women-caterina-bargi-convocata-dalla-nazionale-femminile-di-beach-soccer/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi convocata dalla Nazionale femminile di Beach Soccer|dæta=14 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt; pe-a quæ a l'à zugou inti Zeughi Europei previsti pe quello meise, donde l'Italia a l'é finia inta quinta poxiçion. A Caterina a l'à fæto o primmo gol italian do torneo, inta stöia, into 26° menuto da partia Ucraiña-Italia 2-1, a-i 28 de zugno do 2023&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/bargi-a-segno-alleuropeo-di-beach-soccer-ma-la-nazionale-perde/|tìtolo=Bargi a segno all’Europeo di beach soccer ma la Nazionale perde|dæta=29 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt; (o seu solo gol).

== Statistica ==

=== Presense e gol inte squaddre ===
''E statistiche son stæte aggiornæ a-i 9 de aprile do 2026.''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:99%;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Saxon
! rowspan=&quot;2&quot; |Squaddra
! colspan=&quot;3&quot; |Campionato
! colspan=&quot;3&quot; |Coppe naçionali
! colspan=&quot;3&quot; |Coppe continentali
! colspan=&quot;3&quot; |Atre coppe
! colspan=&quot;2&quot; |Totale
|-
!Comp
!Pres
!Ræ
!Comp
!Pres
!Ræ
!Comp
!Pres
!Ræ
!Comp
!Pres
!Ræ
!Pres
!Ræ
|-
|2017-2018
|{{Bandêa|ITA}} Empoli
|A
|22
|4
|CI
|4
|6
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|26
|10
|-
|2018-2019
| rowspan=&quot;3&quot; |{{Bandêa|ITA}} Campomorone Lady
|C
|20
|31
|CIC
|5
|6
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|25
|37
|-
|2019-2020
|C
|15
|20
|CIC
|3
|3
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|18
|23
|-
|2020-2021
|C
|10
|14
|CIC
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|10
|14
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale Campomorone Lady
!45
!65
!
!8
!9
!
!-
!-
!
!-
!-
!53
!74
|-
|2021-2022
|{{Bandêa|ITA}} Sandöia
|A
|6
|1
|CI
|3
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|9
|1
|-
|2022-2023
| rowspan=&quot;4&quot; |{{Bandêa|ITA}} Zena
|B
|30
|19
|CI
|2
|2
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|32
|21
|-
|2023-2024
|B
|29
|22
|CI
|1
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|30
|22
|-
|2024-2025
|B
|30
|20
|CI
|1
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|31
|20
|-
|2025-2026
|A
| 17
| 1
|CI
| 2
| 1
|
| -
| -
|AWC
|3
|1
|22
|3
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale Zena
!106
!62
!
!6
!3
!
!-
!-
!
!3
!1
!115
!66
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale carriera
!179+
!132+
!
!21+
!17+
!
!-
!-
!
!3
!1
!203+
!151+
|}

== Vittöie ==
=== De squaddra ===
* Promoçion inta Serie A: 1
:Zena: 2024-2025

=== Personâ ===
* Mascima marcatôa da Serie B: 1

: 2023-2024 &lt;small&gt;(22 gol)&lt;/small&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Voxe ligæ ==
[[Alessandra Massa]]

== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Gente de Liguria]]
[[Categorîa:Zeugo do ballon]]</text>
      <sha1>nic9ile2ak58rww6pzzo34zlmb5g2qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alessandra Massa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32290</id>
    <revision>
      <id>268901</id>
      <parentid>268498</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T15:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Francesc2307</username>
        <id>18560</id>
      </contributor>
      <comment>Agg</comment>
      <origin>268901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6618" sha1="ebnrd0kqhg91vvcc8086gp15gkyb2ld" xml:space="preserve">'''Alessandra Massa''' ([[Zena|Zêna]], [[17 marso]] [[2002]]) a l'é 'na zughêua da balón zeneize, atacànte do Zêna, ch'a l'à portòu pe primma a fàscia da capitànio da squàddra e ch'a l'à segnòu o primmo gòl inta stöia da squàddra.

== Cariêra ==
A Alessandra Massa a gh'à 'na pascion pe-o balón scinn-a da figinn-a e a l'é 'na tifôza do Zêna CFC.
A l'é cresciûa comme zughêua da balón inti ranghi de zoêne da Sant'Euzébio e dòppo (2016) a l'à stramuòu a-o Zêna, scìnn-a che a no l'à razónto a primma squàddra do Zêna, into 2019.

Da-o moménto che a Giâda Abate a l'ea ocupâ co-a squàddra naçionâle italiann-a U16, a Massa a l'é vegnûa a primma zughêua do Zêna à portâ a fascia da capitànio inta stöia do club, inta primma partîa de senpre (Superba-Zêna 0-5, ai 20 de ottobre do 2019).

Into marso do 2019 o club de zoêne do Zêna o s'é abonòu a-o Tornêo de Viaréggio, un di ciù inportànti tornéi de balón da zoventù do mondo, ch'o l'à amìsso in sciâ fin i club de dònne. Chì a Alessandra a l'à zugòu tutte e træ partîe da fâse de gruppo co-o Zêna, scinn-a quande o Zêna o l'é stæto eliminòu pe doe sconfitte (contra a Fiorentinn-a e l'Inter) e 'na vitöia (contra o Spezza).

Inta seu primma staxón inta squàddra adùlta do Zêna, a l'à fæto 11 gol inte l'Ecelénza 2019/2020, vegnìndo a êse a segónda mêgio marcatôa da squàddra, dòppo a Giulia Parodi. O Zêna o guâgnià o canpionato, con otegnî 10 vitöie in scê 10 e ëse promosso inta Serie C.

Into frevâ do 2020 o Zêna o l'à zugòu torna o Torneo de Viaréggio, guâgnando contra o Westchester pe 2-0, paregiàndo pe 2-2 co-a Fiorentinn-a e pe 1-1 co-o Sassuolo ma o l'é stæto eliminòu da-a Romma inta semifinâle. In sciâ fin do tornêo a Alessandra a l'é stæta votâ inte megio 11 zughêue de l'ediçion.

In sciâ fin da staxón a l'é anæta in prèstito a-a Romma, 'na squàddra de Serie A donde a Massa a l'à fæto unn-a sola partîa inta squàddra de grènde, inta Coppa Italia 2020/2021, faxéndo 'n gol inta fâze eliminatöia. A squàddra a guägnià o torneo in sciâ fin de l'anno. Co-a squàddra de zoêne da Romma, a Alessandra Massa a l'à guâgno doî titoli naçionâi, guâgnando a finâle pe-o Scudétto do 2020 (repòsta pe vîa do covid) e guâgnando torna o canpionâto do 2021.

Inta staxón 2021/2022 a Alessandra a l'é ritornâ inta Serie B, zugàndo 'na staxón pe-a San Marino Academy e faxéndo 4 gol inte 28 apariçioìn (a zughêua con ciù partîe da squàddra de quélla staxón), dapeu a l'é anæta à zugâ into ChievoVerona, torna into segóndo livello italiàn de balón feminîle. Chi a l'à fæto 4 ræ in 17 partîe. Tutte e dôe e esperiénse son stæte fæte in prèstito da-o Zêna.

Inta stæ do 2023 a Massa a l'é ritornâ à Zêna, zugàndo 17 partîe e con fâ 3 gol primma ch'a se procurésse 'na grave lexón a-o ligaménto croxòu inte l'arvî do 2024.

A no l'à zugòu pe 322 giórni, fin a-o seu ritórno a-i 3 de marso do 2025, quànde a l'é vegnûa da-a panchinn-a a-i 76 menûti de 'n 0-0 contra o Bologna. A l'à segnòu pe-a primma vòtta dòppo a ferîa a-i 10 de marzo do 2025 (Genoa-Brescia 3-0).

In sciâ fin da stagión 2024-2025 a l'à otegnûo co-o Zêna a primma promoçión stòrica do club inta Serie A. A-i 22 d'agósto do 2025 a l'à fæto o seu exòrdio comme zughêua profescionâle inta nêuva Serie A Women's Cup, inta partîa perdûa contra l'Inter pe 1-2.

A-i 5 d'otôbre a l'à fæto o seu exòrdio inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2; e a-i 18 d'otôbre a l'à guagnou a seu primma partîa de Serie A (Genoa-Ternana 3-1 a-a Sciorba).

== Cariêra internaçionale ==
Into frevâ do 2018 a l'é stæta convocâ da-a Nazzarena Grilli pe 'n tornêo inta región de l'Algarve do Portugâ co-a squàddra naçionâle de Under-16. Lì, a Alessandra a l'à zugòu inte træ partîe – contra l'Olanda, o Portugâ e a Germània – tra-i 15 e i 19 de frevâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=46564&amp;squadraId=28 |tìtolo=Alessandra Massa FIGC|outô=FIGC|dæta=2025-09-25|léngoa=IT|vìxita=2025-09-25}}&lt;/ref&gt;

== Conquìste ==
A l'à fæto o primmo gol offiçiâle inta stöia do Zêna.

Dæto ch'a l'à guâgno tutte e partîe da stagión 2019-2020 co-o Zêna e tutte e partîe da stagión 2020-2021 co-a Romma, a l'é diventâ a primma zughêua dònna inta stöia italiann-a à goâgnâ tutte e partîe da stagión con doî club despægi.

Dæto ch'a l'é ariêscia à fâ 'n gòl dóppo 4 menûti into seu inàndio pe-a Romma, a l'é a marcatôa ciù velôce inta stöia da squàddra adulta de dònne. Se includémmo tutta a stöia do club, a l'é clascificâ segónda, derê a-o Siniša Mihajlović, ch'o l'à segnòu 3 menuti into seu exòrdio pe-a squàddra maschîle.

No sôlo a l'é stæta a primma capitànn-a inta stöia do Zêna (20 d'otôbre do 2019, Superba-Zêna 0-5), ma a-i 21 de seténbre do 2025 a l'é vegnûa ascì a primma capitànn-a sotta a quæ o Zêna o l'à guâgno 'na partîa profescionâle (Hellas Verona-Zêna 0-4).

== Statística ==
''Fin a-i 9 de aprile do 2026''
{| class=&quot;wikitable center&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Staxón
! rowspan=&quot;2&quot; |Squaddra
! colspan=&quot;3&quot; |Campionato
! colspan=&quot;3&quot; |Cóppe naçionali
! colspan=&quot;3&quot; |Cóppe continentali
! colspan=&quot;3&quot; |Âtre cóppe
! colspan=&quot;2&quot; |Totale
|-
!Camp
!Pres
!Ræ
!Camp
!Pres
!Ræ
!Camp
!Pres
!Ræ
!Camp
!Pres
!Ræ
!Pres
!Ræ
|-
|2019-2020
|{{Bandêa|ITA}} Zêna
|Ec
| 8
| 13
|CIE
| 4
| 4
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| 12
| 17
|-
|2020-2021
|{{Bandêa|ITA}} Romma
|A
|0
|0
|CI
| 1
| 1
| -
| -
| -
|SI
| 0
| 0
|1
|1
|-
|2021-2022
|{{Bandêa|ITA}} San Marino Academia
|B
|26
|4
|CI
|2
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|28
|4
|-
|2022-2023
|{{Bandêa|ITA}} ChievoVerona
|B
|16
|4
|CI
|4
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|20
|4
|-
|2023-2024
| rowspan=&quot;3&quot; |{{Bandêa|ITA}} Zêna
|B
|19
|3
|CI
|0
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|19
|3
|-
|2024-2025
|B
|10
|1
|CI
|0
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|10
|1
|-
|2025-2026
|A
|16
|0
|CI
|2
|0
| -
| -
| -
| AWC
| 3
| 0
| 21
| 0
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale Zêna
!53
!17
!
!6
!4
!
!
!
!
!3
!0
!62
!21
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale cariêra|| 95 || 25 || || 13 || 5 || || - || - || || 3 || 0 || 111 ||30
|}

== Vittöie ==
* Zêna
: Ecelénza 2019/2020

* Romma
: Scudétto Primmaveia 2019/2020
: Scudétto Primmaveia 2020/2021
: Cóppa Italia 2020/2021

== Nótte ==
&lt;references /&gt;

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Gente de Liguria]]
[[Categorîa:Zeugo do ballon]]</text>
      <sha1>ebnrd0kqhg91vvcc8086gp15gkyb2ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:配合比全额更好（说说而已）</title>
    <ns>2</ns>
    <id>32690</id>
    <revision>
      <id>268914</id>
      <timestamp>2026-04-10T03:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>配合比全额更好（说说而已）</username>
        <id>19685</id>
      </contributor>
      <comment>Pàgina creâ con &quot;Ciao!Mi son 配合比全额更好（说说而已）.&quot;</comment>
      <origin>268914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="ti3eqc9hgicex3vr3es9hmpm1mbd8r2" xml:space="preserve">Ciao!Mi son 配合比全额更好（说说而已）.</text>
      <sha1>ti3eqc9hgicex3vr3es9hmpm1mbd8r2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>