Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Borṡi e Veressi 0 1723 269087 269080 2026-04-16T18:37:22Z N.Longo 12052 /* Veréssi */ + img 269087 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntava u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovavan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe militâri === * '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].<ref name="Ligurpress" /> Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === * '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> === Natüa === [[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]] * '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guèra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. <ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stèta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dètu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stèta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stèta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stètu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stète intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasùi === * ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stèta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da "picina vulisitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stèta fundâ a sucietê agricula<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stèta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teatri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]] * Cìne-teatru "Gassman": mudèrnu teatru a Borṡi, u se tröva in-ta Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a strutüa a g'ha üna sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista linguisticu u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, cu-i sö parlê ch'i g'han de cêe diferénse. A ogni moddu ste varietê, spécce cuélla de Borṡi, i se suméggia paéggiu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe i sö trêti, u l'è de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e u [[Lìgure centrâle|ligüre sentrâle]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu i dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a sajâ scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina veresìna a gh'è ascì ina sèrta [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuand'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-te frasiùi finarìne de [[Gura]] e de [[Ulle]] a l'è devöâ 'na variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] scimile a-u parlâ de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'a se tégne u festival teatrâle]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fèta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ veresìna da Ciassa<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'üna raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è asegnòn ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fètu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e du cumün intregu, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-u 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fèta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-i Cristi de cungréghe da ṡôna<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ a primma otta du [[1966]] pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê lucâle de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa l'antîga fèsta ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, ch'a veghéva a partecipasiùn de génte da l'intrega pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stèta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva a sfilâ di câri e di mascheri, ch'i mettévan in mustra i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]] ascì<ref name=":0" />. == Sport == Intu teritoriu du cumün se trövan paéggi sciti pe fâ de ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2023]] a l'è in-tu gîùn B da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=2012-12-12|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in tüttu, cun de dificultê cunpréṡe tra 4A e 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":4">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö a gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fèta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stèta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In particulâ, a munta da l'Aurelia sciü pe a regiùn da Varavêa e, doppu dûi chilometri de percursu panuramicu, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pasandu dunca i cunfìn du cumün pe muntà fin-a-a frasiùn finarìna de [[Gura]], dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fètu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stèta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stèta a prìmma a ésse fèta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] sk9ufi0mab4brgsf3djbq1f3rgangk5 269088 269087 2026-04-16T18:43:37Z N.Longo 12052 /* Stradde */ 269088 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntava u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovavan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe militâri === * '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].<ref name="Ligurpress" /> Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === * '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> === Natüa === [[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]] * '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guèra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. <ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stèta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dètu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stèta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stèta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stètu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stète intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasùi === * ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stèta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da "picina vulisitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stèta fundâ a sucietê agricula<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stèta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teatri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]] * Cìne-teatru "Gassman": mudèrnu teatru a Borṡi, u se tröva in-ta Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a strutüa a g'ha üna sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista linguisticu u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, cu-i sö parlê ch'i g'han de cêe diferénse. A ogni moddu ste varietê, spécce cuélla de Borṡi, i se suméggia paéggiu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe i sö trêti, u l'è de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e u [[Lìgure centrâle|ligüre sentrâle]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu i dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a sajâ scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina veresìna a gh'è ascì ina sèrta [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuand'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-te frasiùi finarìne de [[Gura]] e de [[Ulle]] a l'è devöâ 'na variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] scimile a-u parlâ de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'a se tégne u festival teatrâle]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fèta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ veresìna da Ciassa<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'üna raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è asegnòn ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fètu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e du cumün intregu, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-u 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fèta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-i Cristi de cungréghe da ṡôna<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ a primma otta du [[1966]] pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê lucâle de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa l'antîga fèsta ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, ch'a veghéva a partecipasiùn de génte da l'intrega pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stèta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva a sfilâ di câri e di mascheri, ch'i mettévan in mustra i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]] ascì<ref name=":0" />. == Sport == Intu teritoriu du cumün se trövan paéggi sciti pe fâ de ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2023]] a l'è in-tu gîùn B da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=2012-12-12|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in tüttu, cun de dificultê cunpréṡe tra 4A e 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":4">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fèta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stèta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fètu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stèta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stèta a prìmma a ésse fèta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] luc5s7o0xhxdlwtdpop45zlgvkael8o 269089 269088 2026-04-16T18:47:00Z N.Longo 12052 /* Sport */ + img 269089 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntava u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovavan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe militâri === * '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].<ref name="Ligurpress" /> Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === * '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> === Natüa === [[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]] * '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guèra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. <ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stèta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dètu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stèta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stèta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stètu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stète intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasùi === * ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stèta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da "picina vulisitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stèta fundâ a sucietê agricula<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stèta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teatri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]] * Cìne-teatru "Gassman": mudèrnu teatru a Borṡi, u se tröva in-ta Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a strutüa a g'ha üna sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista linguisticu u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, cu-i sö parlê ch'i g'han de cêe diferénse. A ogni moddu ste varietê, spécce cuélla de Borṡi, i se suméggia paéggiu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe i sö trêti, u l'è de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e u [[Lìgure centrâle|ligüre sentrâle]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu i dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a sajâ scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina veresìna a gh'è ascì ina sèrta [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuand'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-te frasiùi finarìne de [[Gura]] e de [[Ulle]] a l'è devöâ 'na variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] scimile a-u parlâ de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'a se tégne u festival teatrâle]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fèta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ veresìna da Ciassa<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'üna raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è asegnòn ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fètu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e du cumün intregu, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-u 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fèta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-i Cristi de cungréghe da ṡôna<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ a primma otta du [[1966]] pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê lucâle de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa l'antîga fèsta ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, ch'a veghéva a partecipasiùn de génte da l'intrega pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stèta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva a sfilâ di câri e di mascheri, ch'i mettévan in mustra i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]] ascì<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2023]] a l'è in-tu gîùn B da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=2012-12-12|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in tüttu, cun de dificultê cunpréṡe tra 4A e 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":4">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fèta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stèta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fètu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stèta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stèta a prìmma a ésse fèta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] 4blvv0mop39zrue3znj3t5xqzkmnb6k 269090 269089 2026-04-16T18:48:55Z N.Longo 12052 /* Sport */ up 269090 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntava u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovavan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe militâri === * '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].<ref name="Ligurpress" /> Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === * '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> === Natüa === [[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]] * '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guèra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. <ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stèta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dètu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stèta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stèta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stètu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stète intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasùi === * ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stèta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da "picina vulisitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stèta fundâ a sucietê agricula<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stèta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teatri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]] * Cìne-teatru "Gassman": mudèrnu teatru a Borṡi, u se tröva in-ta Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a strutüa a g'ha üna sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista linguisticu u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, cu-i sö parlê ch'i g'han de cêe diferénse. A ogni moddu ste varietê, spécce cuélla de Borṡi, i se suméggia paéggiu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe i sö trêti, u l'è de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e u [[Lìgure centrâle|ligüre sentrâle]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu i dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a sajâ scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina veresìna a gh'è ascì ina sèrta [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuand'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-te frasiùi finarìne de [[Gura]] e de [[Ulle]] a l'è devöâ 'na variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] scimile a-u parlâ de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'a se tégne u festival teatrâle]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fèta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ veresìna da Ciassa<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'üna raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è asegnòn ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fètu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e du cumün intregu, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-u 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fèta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-i Cristi de cungréghe da ṡôna<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ a primma otta du [[1966]] pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê lucâle de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa l'antîga fèsta ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, ch'a veghéva a partecipasiùn de génte da l'intrega pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stèta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva a sfilâ di câri e di mascheri, ch'i mettévan in mustra i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]] ascì<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=2012-12-12|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in tüttu, cun de dificultê cunpréṡe tra 4A e 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-16}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":4">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fèta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stèta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fètu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stèta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stèta a prìmma a ésse fèta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] dnz98cy31ohf0rly8tbca7uu5cbbz2b 269091 269090 2026-04-16T18:52:08Z N.Longo 12052 /* Sport */ 269091 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntava u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovavan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe militâri === * '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].<ref name="Ligurpress" /> Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === * '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> === Natüa === [[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]] * '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guèra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. <ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stèta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dètu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stèta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stèta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stètu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stète intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasùi === * ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stèta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da "picina vulisitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stèta fundâ a sucietê agricula<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stèta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teatri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]] * Cìne-teatru "Gassman": mudèrnu teatru a Borṡi, u se tröva in-ta Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a strutüa a g'ha üna sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista linguisticu u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, cu-i sö parlê ch'i g'han de cêe diferénse. A ogni moddu ste varietê, spécce cuélla de Borṡi, i se suméggia paéggiu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe i sö trêti, u l'è de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e u [[Lìgure centrâle|ligüre sentrâle]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu i dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a sajâ scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina veresìna a gh'è ascì ina sèrta [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuand'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-te frasiùi finarìne de [[Gura]] e de [[Ulle]] a l'è devöâ 'na variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] scimile a-u parlâ de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'a se tégne u festival teatrâle]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fèta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ veresìna da Ciassa<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'üna raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è asegnòn ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fètu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e du cumün intregu, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-u 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fèta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-i Cristi de cungréghe da ṡôna<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ a primma otta du [[1966]] pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê lucâle de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa l'antîga fèsta ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, ch'a veghéva a partecipasiùn de génte da l'intrega pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stèta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva a sfilâ di câri e di mascheri, ch'i mettévan in mustra i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]] ascì<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":4">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fèta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stèta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fètu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stèta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stèta a prìmma a ésse fèta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] 3033uk1cxz4ck9d4djwxf0otdies7nn 269092 269091 2026-04-16T18:59:40Z N.Longo 12052 /* Aministrasiùn */ 269092 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntava u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovavan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe militâri === * '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].<ref name="Ligurpress" /> Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === * '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> === Natüa === [[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]] * '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guèra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. <ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stèta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dètu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stèta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stèta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stètu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stète intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasùi === * ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stèta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da "picina vulisitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stèta fundâ a sucietê agricula<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stèta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teatri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]] * Cìne-teatru "Gassman": mudèrnu teatru a Borṡi, u se tröva in-ta Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a strutüa a g'ha üna sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista linguisticu u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, cu-i sö parlê ch'i g'han de cêe diferénse. A ogni moddu ste varietê, spécce cuélla de Borṡi, i se suméggia paéggiu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe i sö trêti, u l'è de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e u [[Lìgure centrâle|ligüre sentrâle]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu i dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a sajâ scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina veresìna a gh'è ascì ina sèrta [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuand'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-te frasiùi finarìne de [[Gura]] e de [[Ulle]] a l'è devöâ 'na variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] scimile a-u parlâ de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'a se tégne u festival teatrâle]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fèta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ veresìna da Ciassa<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'üna raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è asegnòn ascì u prémmiu "Veretium", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fètu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e du cumün intregu, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-u 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fèta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-i Cristi de cungréghe da ṡôna<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ a primma otta du [[1966]] pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê lucâle de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa l'antîga fèsta ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, ch'a veghéva a partecipasiùn de génte da l'intrega pudesterìa da Prìa. A Türba, ch'a l'è stèta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva a sfilâ di câri e di mascheri, ch'i mettévan in mustra i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]] ascì<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":4">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":4" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fèta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stèta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fètu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stèta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stèta a prìmma a ésse fèta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] b7cjnpgoalmay1zpdy65kxo6tlxjqi9 Zena (Genoa CFC) 0 1957 269103 265522 2026-04-17T00:30:48Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 269103 wikitext text/x-wiki {{Protètta}}{{Zeneize}} {{Squàddra de balón |nómme squàddra = Genoa CFC |nómmestémma = |nomiâgi = ''Grifone'', ''Grifo'', ''Zena'', ''Vecchio Balordo'' |squadra1 = |pattern_b1 = _genoa2425h |body1 = FFFFFF |pattern_la1 = _genoa2425h |leftarm1 = FFFFFF |pattern_ra1 = _genoa2425h |rightarm1 = FFFFFF |pattern_sh1 = _genoa2324h |shorts1 = 000054 |pattern_so1 = _genoa2324h |socks1 = 000054 |pattern_b2 = _genoa2425a |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = _genoa2425a |leftarm2 = FFFFFF |pattern_ra2 = _genoa2425a |rightarm2 = FFFFFF |pattern_sh2 = _genoa2425a |shorts2 = FFFFFF |pattern_so2 = _genoa2324a |socks2 = FFFFFF |body3 = _genoa2425t |pattern_la3 = _genoa2425t |leftarm3 = |pattern_b3 = _genoa2425t |body = |pattern_ra3 = _genoa2425t |rightarm3 = |shorts3 = 000000 |pattern_so3 = _genoa2425t |pattern_sh3 = _genoa2425t |socks3 = |colôri = {{Scìnbolo|600px Rossoblu con croce Rossa su sfondo Bianco.svg}} Rosso e blö |scìnboli = [[Grifone (araldica)|Grifone]] |ìnno = Un cantico per il mio Grifone |outô = Piero Campodonico e [[Gian Piero Reverberi]] |çitæ = [[Zena|Zêna]] |naçión = {{ITA}} |confederaçión = [[Union of European Football Associations|UEFA]] |federaçión = [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |bandêa = Flag of Italy.svg |stàdio = [[Stadio Luigi Ferraris|Luigi Ferraris]] |canpionòu = [[Serie A]] |ànnofondaçión = 1893 |propiêtâio = {{Bandêa|ROU}} Dan Șucu (77%)<br />{{Bandêa|USA}} 777 Partners (23%) |prescidénte = {{Bandêa|ROU}} Dan Șucu |alenatô = {{Bandêa|ITA}} [[Daniele De Rossi]] |capiénsa = 36.599<ref>{{Çitta web|léngoa=it|url=http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_italiani.pdf|tìtolo=Stadi di calcio - elenco degli impianti di calcio delle serie professionistiche italiane|editô=osservatoriosport.interno.gov.it|dæta=lùggio 2015|vìxita=2015-07-22|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150722075321/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_italiani.pdf|dataarchivio=2015-07-22}}</ref> |scîto = www.genoacfc.it |scudétti = 9 |cóppe Itàlia = 1 |tìtoli naçionâli = 6 [[Serie B|Canpionæ de Serie B]] |titoli internazionali = 1 [[Coppa Anglo-Italiana]]<br />2 [[Coppa delle Alpi|Coppe delle Alpi]]<br />1 [[Coppa dell'Amicizia italo-francese 1963|Coppa dell'Amicizia]] |stagión atoâle = Genoa Cricket and Football Club 2022-2023 }} O '''Zêna''' (veo nomme '''Genoa Cricket and Football Club 1893''') o l'è a squaddra de [[Zeugo do ballon|ballon]] ciù antiga da [[Liguria]] e d'[[Italia]]. O l'è stæto o primmo a guägnâ o campionato de ballon italian int'o [[1898]] e o l'è na squaddra de [[Zena|Zêna]]. A ciù grande rivalitæ a l'è co-a [[Sandöia]]. O Zena o l'ha zugòu o campionato [[2005]]-[[2006]] int'a Serie C pe a segunda votta inta so stöia a seguito de 'na façenda contestâ in gïo a unn-a partïa accattâ a-a fin do campionato de Serie B [[2004]]-[[2005]], quande o l'ëa primmo in clascifica e o l'ha zugòu contra o [[Venessia]]. A façenda da retrocescion do Zena a l'ha provocòu polemiche e mogogni a [[Zena|Zêna]]. === E origine: o ''Genoa Cricket and Athletic Club'' === O Genoa CFC o l'è stæto fondòu o [[7 seténbre|7 de Setembre]] [[1893]] a [[Zena]] in via Palestro 10 nûmero 4 in to consolato britannico da: * Charles De Grave Sells * S.Green, G.Blake * W.Rilley * D.G.Fawcus * H.M.Sandys * E.De Thierry * Johnathan Summerhill sr. * Johnathan Summerhill jr. * Charles Alfred Payton, baronetto de l'[[Impeo Britannego]] e Console Generale da Reginn-a Vittöia d'[[Inghiltæra]] a [[Zena]]. == Stöia da societæ == === Spensley e o gïo === Trei anni dòppo ([[1896]]) a fondaçion o se unîo a o gruppo o personaggio ciù importante da stoïa do Zena e unn-a de personn-e ciù importanti do ballon in Italia, [[James Richardson Spensley]]. Appascionòu de sport in genere in Inghiltæra o l'aveiva zugòu comme portê in to Sunderland. Spensley o l'ëa un mëgo arrivòu a [[Zena]] pe curâ i mainæ de näe de carbon, ma a sô pasciòn pe o zeugo a o portòu a mette in pê o settô do ballon do ''Genoa Cricket and Athletic Club'', tanto che o 2 Zenâ [[1899]] Spensley o convinçe i dirizenti da societæ a cangiâ o nomme in ''Genoa Cricket and Football Club''. In ciû o mego [[Inghiltæra|ingleize]] o convinçe i socci a fä inträ in to club anche i zeneixi o 10 Arvî [[1897]]. O 6 Zenâ [[1898]] a [[Pônte de Carræ]] davanti a 208 tifoxi se zeuga a primma partïa de ballon tra doe squaddre de doe diverse çitæ, tra o Zena e 'na formaçion mista de zugoei de [[Turin]] che guägnan pe un ''goal'' a zero. O 9 de Marso [[1898]], a Turin, o Zena o guägna a segonda partïa pe ûn a zero. === O primmo campionato === L'ea tûtto in po' troppo fito pe o primmo campionato offiçiâ da Federaçion Italiann-a de Football ch'a l'ëa stæta in to contempo fondâ o 15 e 26 de Marso [[1898]] da o Spensley e da ätri dirizenti torineixi. A fase finale do campionato a se zeuga a Turin in t'in giorno sôlo, l'eutto de Mazzo a-o Velodromo [[Umberto I]] de [[Turin]]. O campionato o l'è stæto zugòu da appenn-a quattro squaddre e scibèn no ghe segge di documenti offiçiæ parieiva che diverse partïe de qualificaçion seggian stæte zugæ durante l'anno. A finâ Zena-Internaçionä de Turin a l'è stæta guagnâ da-o Zena pe ûn a zero con un goal de Leaver. A-a societæ ghe vegne dæto unn-a coppa e a i zugoei unn-a medaggia. A quelli tempi no gh'ëa o ''scudetto''. Risûlta ch'o l'è stæto pròpio o Zena a primma squaddra de ballon a doeuviâlo in to [[1924]]. === O Zena do 1898 === O Zena o l'à zugòu a finâ dô 1898 con questa formaçion: Baird, Ghigliotti, De Galleani, E.Pasteur, Spensley, Bocciardo, Bertollo, Le Pelley, Dapples, Ghiglione e Leaver. A squaddra a l'ëa andæta a Turin con unn-a reserva sôlo e pâ ch'o no l'agge zugòu, quindi l'è poscibile che questa a segge stæta ascì a formaçion da primma partïa do campionato. Questa a l'è a lista di zugoei de ballon tra amighevvoli e finæ do primmo campionato: * Fausto Ghigliotti (portê e tersin mancin) * James Spensley (tersin e Capitan) * Ernesto De Galleani (tersin drïto) * Robert Al Leaver (äa mancinn-a) * Enrico Pasteur (median) * Henri Dapples (segonda amighevole e finâle do campionato solö) (çentro attacco) * Jhon Quertier Le Pelley (segonda amighevole e finâle do campionato solo) * J.Marshall (doe amighevoli) * L.Mackintosh (doe amighevoli) * F.Reed (primma amighevole sola) * G.Venturini (primma amighevole sola) * J.Chalmers (primma amighevole sola) * J.Tweedy (primma amighevole sola) * J.Wilkic (primma amighevole sola) * Shaffanser (segonda amighevole sola) * Passadoro (segonda amighevole sola) (attaccante) * William Baird (portê, o se fa mâ inta finâ) * Ettore Ghiggion (italian: Ghiglione) (finâle do campionato) * Scirvio Pè (italian: Silvio Piero) Bertollo (finâle de campionato) * Gioan (italian: Giovanni) Bocciardo (mëz'äa mancinn-a) === O primmo ''grande Zena'' === L'ëa ascì inandiòu o primmo ciclo do Zena, in ti anni dappêu a formula do campionato a l'è restâ de longo a mæxima, con sfie dirette durante l'anno e con unn-a finâle in ca di campioin in carega. Doe settemann-e doppo a vittoïa do segondo titolo, çinque zugoei do Zena fan parte da primma squaddra da naçionâle italiann-a che a Turin a perde doï a ûn contro a Svissëa. O Zena o guägna trei titoli da-o [[1898]] a-o [[1900]] e o se porta a ca a Coppa Fawcus pe a squaddra ch'a l'aveiva guagnòu trei campionati de fïa. O 25 Zenâ [[1901]] inscia proposta do sòcio Rosci, con 5 voti a favô e 4 contra, e magge do Zena da gianche e blêu vegnan cangiæ in rosse e blêu, comme i coï da bandëa britannega. Int'o neuvo secolo, da-o [[1902]] vegne formòu di giroin regionàli eliminatoi e allantô o torneo o comensa a vegnì gròsso e e squaddre son sempre de ciù. In te l' Ottobre 1902 pe a primma votta vegne fondòu o ''vivaio'' pe i zuêni de men de sezz'anni. Int'o [[1903]] o Zena o zeuga - primmo club italian - contra 'na societæ foresta a l'estero. O 27 de Arvî o Zena o guägna trei a zero contro o ''Football VeloClub Nizza'' in [[Fransa]], a partïa d'andata a Ponte Carrega a l'ëa finïa sei a zero pe o Zena. In to mæximo anno e in quello dòppo o Zena o guägna o campionato italian, tûtte e votte battendo trei a zero a [[Juventus Football Club|Juventus]]. [[Immaggine:Genoa-belin-Commons.jpg|thumb|right|300px|Un stemma di tifoxi]] In sti anni o Dapples o mette in palio unna coppa particolâ: a l'è a coscì dîta ''Balla Dapples''. O premmio o consciste in te na sfera d'argento de mæxime dimençioin e caratteristiche (con tanto de cuxitùe in rilevo) de un ballon da football. L'è diffissile capî ancheu o significòu e l'importança de sti trofei quande o campionato o l'êa sortanto unna parte piccinn-a da stagion sportïva. A ''Balla Dapples'' a l'êa assegnâ a a squaddra ch'a guägnava unna partïa e tutti poeivan sfidâ o vinçitô pe guägnâ a balla. E sfïe son duæ sei anni e a balla a l'è stæta disputâ inte 47 partïe. O 20 dexembre [[1909]] l'è stæto zugou l'urtima partïa pe a balla Dapples e o Zena o l'ha guagnâ pe de longo, doppo che l'aveivan avùa ''Milan'', ''Juventus'', ''Torino'', ''Pro Vercelli'', ''Andrea Doria'' e ''Unione Sportiva Milanese''. Int'o campionato de ballon do [[1915]] o Zena o guägna o seu settimo scudetto scibben che a [[Primma Guæra Mondiâ]] a l'avesse sospeizo o campionato e che a Federaçion do Zeugo do Ballon Italian (FIGC) a l'avesse assegnou o scudetto a-a squaddra primma clascificä do giron finâ de l'Italia do nord. Int'i campionati de ballon do [[1923]] e [[1924]] o Zena allenoö da Garbutt (o primmo ''mister'' da stöia do zeugo do ballon) o guägna o seu doi urtimi scudetti battendo in finâle a Lazio (4-1 e 2-0) e o Savoia (2-0 e 1-1). O Zena o l'aveiva guagno o seu deximo scudetto in to 1925, ma a fin da finâ do giron nord quando o Zena o l'ea a proeuvo a guägnâ pe doi a zero, di tifoxi do Bologna (guidæ da di gerarchi fascisti) son intræ in campo armæ de pistolle e han fæto sospende a partia. Doppo doe ripetiçioin o [[Bologna]] o guägna pe 2-0 a tersa partia zugä a sett'oe da mattin in campo neutro. Questo o l'è forse stæto o primmo episodio de ingerensa da politica in to zeugo do ballon: o Zena pe e seu origgini britanneghe o no l'ëa ben vistö da o regimme fascista che o gh'aveiva ä dreitûa cangioö o nomme da "Genoa Cricket and Football Club" inte l'italian ''Genova 1893''. === I primmi campionati de Serie A === O Zena o va vixin a guagnâ o campionato [[1927]]-[[1928|'28]] e o l'arrïa segondo, derê a o Turin. Int'o [[1929]]-[[1930|'30]] o l'è stæto zugoö o primmo [[Campionato italian do Zeugo do ballon|campionato naçionâ de ballon]], a [[Serie A]], e o Zena, guidoö da i attaccanti Banchero e Levratto (o "sfondou de ræ") o l'arrïa segondo a soi doi punti da l'Inter de Meazza. L'anno doppo o Zena o finisce quarto, scibèn ch'o l'avesse accattou da l'[[Argentinn-a]] un di ciù grendi zugoei da stöia do Zena, "El Filtrador" [[Guillermo Stabile]], capocannonê di primmi [[Campionati Mondiæ de Ballon]]. Stabile o l'è stæto perseguitoö da a desdiccia e o s'ëa rotto doe votte a gamba, a primma votta in te unna partïa amichevole in te un scontro co-o portê avversaio e a segonda votta l'anno doppo ch'o l'ëa tornou a zugâ. [[Immaggine:Associazione Calcio Genova 1893 - Coppa Italia 1936-37.jpg|200 px|thumb|O Zena ch'o l'ha guagnòu a Coppa Italia: Bacigalupo, Agosteo, Genta, Pastorino, Bigogno, Figliola, Arcari III, Perazzolo, Torti, Scarabello, Marchionneschi]] Int'o [[1933]]-[[1934|34]] pe a primma votta o Zena o vegne retrocesso int'a [[Serie B]], ma doppo un anno soö o ritorna int'a [[Serie A]] comme protagonista, grassie a i investimenti do prescidente Culiolo, o l'arrïa sesto in campionato e o guägna a [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Coppa Italia]] contro a Romma pe 1-0 a Firense o 6 de Zügno do [[1937]]. Int'o [[1938]] o Zena o l'arrïa terso, a soi trei punti de distacco da l'Inter e o guägna o primmo ''[[Derby (sport)|derby]]'' pe 1-0 contro a ''Liguria''. === Doppoguæra === Doppo o [[1945]] o Zena passa di brutti momenti, arrivando a-a dreitüa inta Serie C int'i [[anni 1970]] e int'a stagion [[2005/2006]]. Tuttavìa o riesce anche a zugâ inta [[Coppa Uefa]] pe doe votte: int'o [[1991]] e int'o [[2010]]. Int'o frattempo a nasce a [[Sandöia]], con chi o gh'avìa a ciù gran rivalitæ. Do [[2013]] o l'intra into [[Club of Pioneers]], l'asociaçion de ciù antighe squaddre de ballon a-o mondo<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141018235803/http://www.ilsecoloxix.it/p/sport/2013/09/20/AQGHOyR-club_genoa_pionieri.shtml|tìtolo=Il Genoa nel "club dei pionieri"|outô=Valerio Arrichiello|editô=''Il Secolo''|dæta=2013-09-10|léngoa=IT|vìxita=2025-02-23}}</ref>. === Clascifiche === [[Immaggine:Genoa Positions Chart.png|center|thumb|1000px|Grafico de stagioìn do Genoa CFC da-o 1898 a-o 2009-10]] == Sponsor int'a stòia == {| {{prettytable}} |- ! Anni ! Sponsor |- | [[1893]]-[[1981]] | <small>niscìun</small> |- | [[1981]]-[[1982]] | Seiko |- | [[1982]]-[[1985]] | Elah |- | [[1985]]-[[1989]] | Levante |- | [[1989]]-[[1992]] | Mita |- | [[1992]]-[[1994]] | Saiwa |- | [[1994]]-[[1995]] | Kenwood |- | [[1995]]-[[1996]] | Zugaja |- | [[1996]] - [[1997]] | Santal |- | [[1997]]-[[2000]] | Festival Croxee |- | [[2000]]-[[2002]] | Nuvia ch'a core |- | <small>arvî-mazzo</small> [[2003]] | Giocheria |- | [[2003]]-[[2005]] | Costa Croxee |- | [[2006]]-[[2009]] | Eurobet |- | [[2009]]-[[2010]] | Gaudí |- |[[2010]]-[[2014]] | iZi play |- |[[2014]]-[[2015]] |McVitie's |- |[[2015]]-[[2016]] |AT.P:CO/LeasePlan |- |[[2016]]-[[2017]] |Prénatal, Zentiva, Eviva, LeasePlan |- |[[2017]]-[[2018]] |Zentiva, Eviva, LeasePlan |- |[[2018]]-[[2019]] |Giocheria, Zentiva, LeasePlan |- |[[2019]]-[[2020]] |Zentiva, LeasePlan |} == Tifoxi == === Abbònæ === {| class="wikitable" !Anno !Nûmero de Abbònæ |- |1963-64 | style="text-align:center;" |3866 |- |1964-65 | style="text-align:center;" |3056 |- |1965-66 | style="text-align:center;" |2060 |- |1966-67 | style="text-align:center;" |1520 |- |1967-68 | style="text-align:center;" |1798 |- |1968-69 | style="text-align:center;" |2757 |- |1970-71 | style="text-align:center;" |3194 |- |1971-72 | style="text-align:center;" |3954 |- |1972-73 | style="text-align:center;" |6711 |- |1973-74 | style="text-align:center;" |8231 |- |1974-75 | style="text-align:center;" |5673 |- |1975-76 | style="text-align:center;" |6783 |- |1976-77 | style="text-align:center;" |8032 |- |1977-78 | style="text-align:center;" |9655 |- |1978-79 | style="text-align:center;" |4894 |- |1979-80 | style="text-align:center;" |7580 |- |1980-81 | style="text-align:center;" |6378 |- |1981-82 | style="text-align:center;" |8475 |- |1982-83 | style="text-align:center;" |12309 |- |1983-84 | style="text-align:center;" |10958 |- |1984-85 | style="text-align:center;" |7749 |- |1985-86 | style="text-align:center;" |9882 |- |1986-87 | style="text-align:center;" |6638 |- |1987-88 | style="text-align:center;" |5219 |- |1988-89 | style="text-align:center;" |9539 |- |1989-90 | style="text-align:center;" |17750 |- |1990-91 | style="text-align:center;" |17500 |- |1991-92 | style="text-align:center;" |23125 |- |1992-93 | style="text-align:center;" |19767 |- |1993-94 | style="text-align:center;" |18005 |- |1994-95 | style="text-align:center;" |16202 |- |1995-96 | style="text-align:center;" |7140 |- |1996-97 | style="text-align:center;" |6728 |- |1997-98 | style="text-align:center;" |7029 |- |1998-99 | style="text-align:center;" |9717 |- |1999-00 | style="text-align:center;" |8339 |- |2000-01 | style="text-align:center;" |11841 |- |2001-02 | style="text-align:center;" |11362 |- |2002-03 | style="text-align:center;" |6590 |- |2003-04 | style="text-align:center;" |12802 |- |2004-05 | style="text-align:center;" |14733 |- |2005-06 | style="text-align:center;" |15355 |- |2006-07 | style="text-align:center;" |14818 |- |2007-08 | style="text-align:center;" |21675 |- |2008-09 | style="text-align:center;" |22856 |- |2009-10 | style="text-align:center;" |24289 |- |2010-11 | style="text-align:center;" |19358 |- |2011-12 | style="text-align:center;" |17475 |- |2012-13 | style="text-align:center;" |16791 |- |2013-14 | style="text-align:center;" |16731 |- |2014-15 | style="text-align:center;" |16502 |- |2015-16 | style="text-align:center;" |17760 |- |2016-17 | style="text-align:center;" |18041 |- |2017-18 | style="text-align:center;" |17577 |- |2018-19 | style="text-align:center;" |18004 |- |2019-20 | style="text-align:center;" | 18.200 |- |2022-23 | style="text-align:center;" | 20.239 |- |2023-24 | style="text-align:center;" | 27.777 |- |2024-25 | style="text-align:center;" | 28.093 |} == A Gradinata Nord == ''Gradinata Nord'' o l'è o nomme do settô do [[Stadio Luigi Ferraris]] de [[Zena]] occupòu durante e gare casalinghe dai nuclei ciù aççeixi da tifozaja organizzä. Da quarche tempo a societæ a l'ha retiòu a maggetta co-o nùmmero 12, assegnàndola scimbolicamente a-a Gradinata Nord, considerä o "dozzeximo òmmo in campo". Da-o [[1973]] fin a-o [[1993]] a Gradinata Nord a l'è stæta dominä dal l'alôa prinçipä grùppo ultras genoàn: [[Fossa di Grifoin]], ch'o s'è desfæto pròpio l'anno do çentenâio da fondaçion do Zena. Òua i prinçipæ grùppi son: o ''5r'', ch'o comanda a Gradinata, i ''Vecchia Sestri'', i ''Via Boselli'', ''Genoa Club Sette Settembre'', o ''Parterre'', o ''Gruppo Andrea Verrina'' (nòtto comme ''G.A.V.''), a ''Brigata Spagna'' (in onô do ''Viçenso Spagnollo'') e o ''Genoa Club Figgi do Zena'' (int'i ''Distinti''). == Voxe corelæ == * [[Inno do Zena]] * [[Derby da Lanterna]] == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Colegamenti esterni == * [http://www.genoacfc.it Scito offiçiâ do Genoa C.F.C.] * [https://web.archive.org/web/20191207155652/http://forzagenoa.net/ Associaçion Club Genoani] * [http://www.fondazionegenoa.com Scito offiçiâ da Fondaçione Genoa] * [http://www.grifoni.org Grifon in t-a Ræ] * [http://www.grifoni.net Scito de i Grifon] * [https://web.archive.org/web/20030623163702/http://blugenoa.net/ San Giorgio Old Times Circle] * [http://www.druidi.it I Druidi: nostalgia ed epos a quarti rossoblù] * [https://web.archive.org/web/20181217161105/https://www.akaiaoi.com/ Akaiaoi - I coloi de Zena - Scito in scia stoïa Rossoblù] * [https://web.archive.org/web/20061029044007/http://www.genoaclubislanda.org/ Scito offiçiâ do Genoa Club Islanda "Luigi Ferraris"] * [https://web.archive.org/web/20190531093048/https://genoa1893.altervista.org/ Treuva Grifon - Tutto o Zena in Ræ] * [https://web.archive.org/web/20061022222504/http://www.grifoneinside.net/ Grifone@Inside - Pe chi o se sente "Grifon dentro"] * [https://web.archive.org/web/20120125012440/http://www.memorabiliacalcio.com/recensioni/comunicatostampa_librogenoa_071006.pdf O "Caso Genoa": o ''file'' do Zena in C] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Zena CFC| ]] jlrruf7ipp9bedugmsv5tzd0ax007g1 Emilio Azaretti 0 2080 269099 267299 2026-04-16T21:52:57Z Arbenganese 12552 /* Opere */ minusculu 269099 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu}} [[Immaggine:Emiliu Azaretti.jpg|thumb|U munümentu a Emiliu Azaretti a Ventemiglia|259x259px]] '''Emiliu Azaretti''' ([[Ventemiglia]], [[3 arvî|3 d'avrì]] d'u [[1902]] - [[Ventemiglia]], [[28 frevâ|28 de frevà]] d'u [[1991]]) u l'è staitu ün [[Scritô|scritù]] e [[Poeta|pueta]] in [[Lengoa ligure|lenga ligüre]], tra i fundatui d'a [[Cumpagnia d'i Ventemigliusi]]. == Biugrafia == U l'è nasciüu a [[Ventemiglia]] u 3 d'avrì d'u 1902, da Angelu e Emilia Rondelli. Purtai â fin i stüdi, intu [[1925]] u pigliava a leurea in chimica e farmaçia a l'[[Universcitæ di Studdi de Zena|Üniversità de Zena]] e u praticava a prufesciun de spassià, eredità dau paire, in via Cavour, insciu cantun de via d'a Stassiun. Inti primi ani d'u [[XX secolo|XX Seculu]], a çità de Ventemiglia a vantava a presensa d'in ritrövu cultürale püblicu, u Cafè Ligüre, in viale Principe Amedeu, ancöi cursu d'a Repüblica, duve "u sciù Emiliu" u parteçipava cun custansa ai debà cürai da l'emeritu prufesù Vieri Bongi. Apasciunau de dialetu e tradissiui d'u postu, intu [[1927]], u l'è staitu ün d'i fundatui d'a [[Cumpagnia d'i Ventemigliusi]], üna d'ê prime "famiglie" ligüri, cun [[A Campanassa]] de [[Sann-a|Savuna]] e [[A Compagna]] de [[Zena]]. 'St'assuciassiun a s'è pruposta a difesa d'u patrimoniu d'a lenga, d'a störia, d'i munümenti e d'u fulclure de Ventemiglia e d'a [[Intemelia|Zona Intemelia]] e elu u n'è staitu u Consule Rapresentante, cume di' u presidente, fina au [[1945]]. Intu [[1928]], inseme a [[Filipu Giliu Rostan]], u fundava a [[Cumpagnia d'u Teatru Ventemigliusu]], fiřudramatica dialetaře che tanta impurtansa a l'avereva avüu inte l'opera de recüperu e sarvagardia d'u patrimoniu lucale. Candu u regime, u s'è messu a amaregnà düramente e tradissiui, elu u s'è intestau de mantegne a sou indipendensa de pensceiru e a cuntügnà l'opera incumensà. Au cuménsu d'i [[Anni 1930|Ani Trenta]], cu' in abundante grüpu de amighi, apasciunai cume elu d'i dialeti intemelî, u l'à caciau e base pe' a fundassiun de l'[[Academia Ventemigliusa]] ch'a l'à daitu vita au muvimentu d'[[A Barma Grande]], ina mira ch'a l'à avüu u sou puntu de forsa inta pübřicassiun d'ina revista - sutatituřà l'[[Antulugia Intemelia]] - duv'i gh'àn culaburau scritui inti dialeti d'a zona cumpresa intra a [[Vàlle Argentìnn-a|Valata de l'Argentina]] e u [[Prinçipatu de Mu̍negu|Prinçipatu de Munegu]], aiscì se 'stu teritoriu u l'éira staitu devisu dau cunfin puliticu [[Italia|italu]]-[[Fransa|françese]]. Infra u [[1932]] e u [[1939]], de 'st'antulugia i sun staiti pübřicai séte vulümi, ch'i cuntegne ina vasta prudüssiun dialetale: puesie, prose, testi teatrali, mise a lögu de riçerche lenghistighe e etnugrafiche. In fegunda culaburassiun cun [[Filipu Giliu Rostan]], sute u pseudonimu de Yvan Dakhordiu, i fan paresce nümeruse pièçes dialetaři, in testi uriginali o redüti, duve gh'è da remarcà: ''L'amù u l'è ciü forte che u brussu'', ''U dottor Pepin Scurlussura'', ''Paulin u s'incala'', ''A verità a l'ufende'', ''A çena d'a leva'' (trasmessa d'â [[Rai|RAI]] inti [[Anni 1970|Ani Setanta]]). Ancu': ''A scöra d'i marî'', ''U se credeva d'essiru'', ''U rüvegu de bon cö'', ''Françé mera'', ''U spiritu de cuntradiçiun'', ''Bernà u bülu u se maria''. Intu [[1946]], in [[Svissea|Svissera]], u se mariava cun Matilde Pfister, ch'a gh'à daitu due figlie: Emilia e Gisella. Da paire cusciensiusu, candu l'è staitu u mumentu de destetà 'ste due garsune, u l'à dedicau ben ciü tempu â famiglia, metendu in po' da parte i tantiscimi interessi cultürali. Però, intu [[1961]], sprunau da Rostan, u reciamava a ina ciü atenta atività u sciàiru grüpu d'i Soci d'a Cumpagnia, invitanduři a arrepiglià e tradissiui, trasmetendu l'interessu ae generassiui giuvanili. Intantu u sbrilunava i autui dialetali de tüta a Zona Intemelia a repiglià l'atività, fandu pübřicà da [[Nino Lamboglia|Ninu Lamboglia]], l'ötavu nümeru d'[[A Barma Grande]]. Da chel'anu, fina au [[1974]], suta a sou ghida, i l'éira stampai autri sei vulümi d'a revista, ch'i cuntegne a prudüssiun dialetaře d'au dopugherra e i sun servii da sprùn pe' l'arrepiglià d'a literatüra dialetaře, che da chelu mumentu a l'à atrövau nümerusu seghitu. Aiscì dopu a scumparsa de Rostan u cuntügnava a pratica d'autù de testi teatrali, uriginali o redüti, ch'i nu' mancava de esse rapresentai d'â [[Cumpagnia d'u Teatru Ventemigliusu]] direta da [[Pierin Sismondini]]. 'Sti chi i tituři: ''Chi u l'è u mariu de Cesira'', ''Ina piga derré a l'Aureglia'', ''U Grungu'', ''I dui Custantin'', ''A pignata'', ''A rivincita de Pascà'', ''Pescavui de cana'', ''U cutelu de Pé u Manegu'', ''Chele nöte de setembre''. Intu [[1977]], pe' a celebrassiun d'u çencantenariu de fondassiun d'â Cumpagnia d'i Ventemigliusi, intu mezu ae autre mire, u creava i ''Centri di Cultura Dialettale'' ch'i l'àn u scopu de tramandà ai figliöi d'ê scöre u patrimoniu cultürale d'u dialetu. Diresüi da [[Rensu Villa]], inta Scöra elementare e dau prof. [[Massimo Cavalli]] inte Medie, i Centri i l'àn derulàu in'intensa atività surva tütu intu campu d'a cansun e d'a reçita dialetaře, utegnendu faitüranti afermassiui, aumancu fina a tüti i [[Anni 1980|Ani Ötanta]], aiscì suta a diressiun d'a duturessa Rita Zanolla. L'è staitu ancu' Azaretti a preparà i testi dialetaři pe' st'atività, adatandu pe' e scene, antighe e çelebri foure, cume: ''A foura d'u ratu e d'u galetu'', ''Giancaneve'', ''Çenerusela'', ''Marmelin'', ''U gatu ingiarmau''. De ciü, pe' i figliöi, u l'à messu inseme ina gramaticheta ilüstrà ''Imparamu u ventemigliusu'', nasciüa d'â culaburassiun cun Villa, e cumpendià da ina serie de audiucascete, lezüe in dialetu da amighi d'a Cumpagnia. Fin dai Ani Trenta u l'è staitu autù de pareglie cansun in dialetu, caicüna cumposta inte ocaixun d'ê edissiui d'a [[Bataglia d'ê Sciure]], müxicae e cögliüe intu cadernetu ''Cansun ventemigliuse'' püblicau d'â Cumpagnia intu [[1970]], primu d'ina serie de edissiui, aiscì prestigiuse. Â fin d'i Ani Setanta, i l'à cumesau a paresce i früti d'i longhi ani de stüdi e de riçerche, purtae avanti intu campu d'u dialetu e, d'urdinariu, presentae ai ''Colloques des langues dialectales'' urganisai a [[Mu̍negu|Munegu]]. Inte 'ste püblicassiui: ''Nomenclatura della fauna marina in dialetto ventimigliese'', paresciüa insciu ''Bollettino dell'Atlante Linguistico Mediterraneo'' e a culaburasciun au vulüme ''I Dialetti Liguri'' ch'u tegne i ati d'u Cunvegnu de Zena, faitu intu [[1973]]. U nu' fava mancà a sou culaburassiun â [[Rivista Ingauna e Intemelia|''Rivista Ingauna e Intemelia'']] de l'[[Institûto Internaçionâle di Stùdi Lìguri|Istituto Internazionale di Studi Liguri]], d'u cale u l'eira staitu Sociu fundatù e, fina au 1977, Presidente d'a Seziun Intemelia. Ma l'opera ch'a duveva daghe fama naziunale e internaziunale a l'è staita de següru ''L'evoluzione dei dialetti liguri esaminata attraverso la grammatica storica del ventimigliese'', paresciüa in due edissiui, üna derré l'autra, intu 1977 e intu [[1982]]. Intu meiximu anu, dopu ina longa opera de preparassiun, furnia dai za' nuinai ''Colloques'', intu Prinçipatu de Munegu, paresceva l'''[[Academia d'ë Lengue Dialetale|Académie des langues dialectales]]'' d'a cale u l'eira staitu patruçinatù, membru fundatù e vicepresidente. Intu [[1989]] vieva a lüixe l'ürtima deficurtùsa fatiga: ''Studi linguistici sull'anfizona Liguria-Provenza'', preparà in culaburassiun cu'a prof. [[Giulia Petracco Sicardi]], e cuntegnente in aprufundiu e magistrale sagiu insciu dialetu de l'[[L'Aoriveta|Auriveta]] (''Olivetta San Michele''). Dutau de sciamante spiritu puliticu, intu 1945, â fin d'a desastrusa [[Segonda Guæra Mondiâ|gherra]] ch'a l'àva redütu Ventemiglia a in bigu de macerie, u lançava l'idea d'â ''Zona franca intemelia'' ch'a l'averva dovüu recustrüì, aumancu dau puntu de vista ecunomicu-duganale, l'entità de l'antiga [[Cuntea de Ventemiglia|Cuntea]]. Pe' arrivà a 'stu scopu u l'à fundau ''L'Unione Democratica Federalista della Liguria Intemelia'' assuciassiun ch'a l'aveva u sou organu de infurmassiun intu giurnale lucale [[LA VOCE INTEMELIA|''La Voce Intemelia'']], ch'u n'è staitu u fundatù e diretù fina â morte. U prugetu d'a Zona Franca u nu' l'à avüu incumensu, ma u giurnale u l'à purtau avani e püblicassiun cume mensile d'infurmassiun e difesa d'i interessi lucali suta l'egida de l'[[Unione Intemelia|''Unione Intemelia'']]. Fundatù, intu [[1948]], d'a ''Commissione italo-francese per lo studio dei problemi di frontiera e del bacino del Roia'', u l'è staitu aiscì fundatù e presidente d'u ''Comitato per l'ammodernamento della S.S. 20 di Val Roia'', cume aiscì d'ê assuciassiui ''Difesa della spiaggia'' e ''Pescatori Marini''. Ispeitù unurariu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suprintendensa ai Munümenti]] fina au [[1971]], u l'è staitu aiscì, d'â fundassiun, membru d'a ''Commissione di arte sacra della diocesi di Ventimiglia''. Inti [[Anni 1960|Ani Sciüscianta]], elezüu cume indipendente, u l'à faitu parte de trei aministrassiui, üna derré l'autra: Cunseglié cumünale e Assesù ae Finanse e au Patrimoniu, ucüpanduse, tra l'autru, pe' l'istitüssione in Ventemiglia d'i Licei Classicu e Scientifigu e de l'Istitutu Tecnicu Cumerciale. Aiscì sou a pratica de prugetassiun e finansiamentu d'i travagli, pöi ciantai lì, d'u [[portu de Ventemiglia]]. U l'à travagliau cun custansa fina a candu e condissiui de salüte i ghe l'àn permessu, sareva a di' fina a pocu tempu avanti de möire, che l'è stau u 26 de frevà d'u 1991, inta sou ca' d'a [[Marina San Giüsepe]], lasciandu a mezu caiche interessante travagliu de cultüra d'u postu, cume u breviau d'a messa pe' u giurnu de [[San Segundu]], messa zü in [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliusu]]; travagliu ch'u l'è staitu publicau postümu d'â scignura Matilde. == Opere == === Puesie intu parlà intemeliu === * Sonetti giovanili * Dexideriu (ventemigliusu) * Aparissiun (ventemigliusu) * Stava a maire (Stabat Mater) (ventemigliusu) * Viva u scögliu (ventemigliusu) * Cume l'è belu tanghezà (ventemigliusu) * Ciancegura barlegura (ventemigliusu) * Viva carlevà (ventemigliusu) * Adiu cavu (ventemigliusu) * Pigliaru, pigliaru u ratu intu touru (ventemigliusu) * Fatene carà Paulin (ventemigliusu) * L'è a tü che vögliu ben (ventemigliusu) * L'è megliu ciüga' in ögliu (ventemigliusu) * U can e a sou sciumbria (ventemigliusu) * U tran-lümassa (ventemigliusu) * A begariçia (ventemigliusu) * Sciure e garsune (ventemigliusu) * Ma ghe n'ave' testa (ventemigliusu) * A cansun d'a zona franca (ventemigliusu) * A l'eira a regineta d'e valae (ventemigliusu) * Candu l'arriva u mazu (ventemigliusu) * A scařa (ventemigliusu) == Rime pupulari arrecampae == * Ana süsana (ventemigliusu) * Gian bragheta (ventemigliusu) * Sabu santu (ventemigliusu) * Süca pera' (ventemigliusu) * Pasca pifania (ventemigliusu) * Strofetta di canto popolare disperso (ventemigliusu) * In sciu' valun de Pigna (ventemigliusu) == Cumedie == * L'amu' u l'è ciü forte che u brussu (con Rostan: Ivan Dakordiu) * U "Dottor" Pepin Scurlussura (con Rostan: Ivan Dakordiu) * Paulin u s'incala (con Rostan: Ivan Dakordiu) * U meigu pe' forza (con Rostan: Ivan Dakordiu) * A scöra d'i marî (con Rostan: Ivan Dakordiu) * U rüvegu de bon cö (con Rostan: Ivan Dakordiu) * A verità a l'ufende (con Rostan: Ivan Dakordiu) * A çena d'a leva (con Rostan: Ivan Dakordiu) * Bernà u bülu u se maria * I dui Custantin * A pignata * A rivincita de Pascà * Pescavui de cana * U cutelu de pe' u manegeu * Chele nöte de setembre ... * Tütu pe' ina camixöra grixia * U se credeva d'essiru * Françe' Mera * U spiritu de cuntradiçiun * Dui marî in galera * Ina piga darrè a l'aureglia * Chi u l'è u mariu de Cesira == Teatru pe' i figliöi == * A foura d'u ratu e d'u galetu * Giancaneve e i séte nani * Çenerusela * A bela ch'a dorme intu boscu * Marmelin * U gatu ingiarmau * E buxie * Störie de pescavui * I ospiti d'unù === Editoriali === ;Libri * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|outô2=[[Filipu Giliu Rostan]]|tìtolo=A Barma Grande, Antulugia Intemelia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&resultForward=opac/cbl/brief.jsp&from=1&nentries=10&searchForm=opac/cbl/error.jsp&do_cmd=search_show_cmd&struct:3088=ricerca.parole_almeno_una:@or@&filter_nocheck:3088:Biblioteche=&item:5:Collezione::@and@=barma%20grande|ànno=1932-1974|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi - I.I.S.L|çitæ=Ventemiglia - A Burdighea|léngoa=LIJ|volùmme=Vul. 1-13}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|tìtolo=Quelques mots de la transhumance en dialecte de Buggio (Val Nervia) avec étude éthymologique|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0112535|ànno=19?|editô=s.e.|çitæ=Fransa|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|tìtolo=Luigi Notari: commemorazione tenuta al Museo Bicknell di Bordighera l'11 febbraio 1962|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0112973|ànno=1961|editô=I.I.S.L.|çitæ=A Burdighea|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|tìtolo=Les moulins à huile à Olivetta San Michele|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0112486|ànno=197?|editô=s.e.|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|tìtolo=Lo statuto della regione ligure|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0112667|ànno=1970|editô=s.d.|çitæ=Ventemiglia|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giacomo Devoto]]|tìtolo=Dialetti liguri|ànno=1974|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|outô2=Emiliu Azaretti|outô3=Giovanni Battista Besio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/0000007706}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Nicolò Besio|tìtolo=Vecchia San Remo, Ospedaletti, Bordighera, Ventimiglia: ricerche storico-fotografiche per San Remo e Ospedaletti|ànno=1976|editô=Valenti|çitæ=Zena|léngoa=IT|outô2=Enzo Bernardini|outô3=Emiliu Azaretti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0477143}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|tìtolo=L'evoluzione dei dialetti liguri esaminata attraverso la grammatica storica del Ventimigliese|ànno=1977 ([https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0056866 1° ed.]), 1982 ([https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00002257 2° ed])|editô=Casabianca|çitæ=Sanremu|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emiliu Azaretti|outô2=[[Rensu Villa]]|tìtolo=Imparamu u ventemigliusu|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/PUV0992738|ànno=1979|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Azaretti|tìtolo=Favole e storie in dialetto ventimigliese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0619787|ànno=1992|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=LIJ, IT|outô2=Anna Maria Crespi (disegni)}} * {{Çitta lìbbro|outô=Guido Pastor|outô2=Giulia Petracco Sicardi (presentaçiùn)|outô3=Emilio Azaretti (note)|tìtolo=Calòrie, legatàrie e maraveglie in parlata biijinòla|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0024073|ànno=1984|editô=Alzani|çitæ=Pinerolu|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=Emiliu Azaretti|tìtolo=Studi linguistici sull'anfizona Liguria-Provenza|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/MIL0121291|ànno=1989|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciandria|léngoa=IT|ISBN=88-76-94033-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Azaretti|tìtolo=Un dialetto di transizione fra area ligure e occitanica: Olivetta San Michele|url=https://books.google.com/books?id=BH5KjwEACAAJ|ànno=1990|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciandria|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Azaretti|tìtolo=La fauna marina nel dialetto ventimigliese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0248752|ànno=1992|editô=Cooperativa Grafica Genovese|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT}} * ''La voce intemelia'', organo d'informazione locale, fundatù e diretù fina au 1991. ;Articuli * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1961|tìtolo=Luigi Notari: commemorazione tenuta al Museo Bicknell di Bordighera l'11 febbraio 1962|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=Annu XVI|nùmero=1-2|pp=1-3|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0079977}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1968-1970|tìtolo=Nomenclatura della fauna marina in dialetto ventimigliese|revìsta=Bollettino dell'Atlante Linguistico Mediterraneo|volùmme=Vul. 10-12|pp=409-427|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1979|tìtolo=Nomenclatura peschereccia di origine greca nel dialetto ligure intemelio|revìsta=Bollettino dell'atlante linguistico mediterraneo|nùmero=21|pp=59-69|léngoa=LIJ, IT|url=http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/vecchiosito/Marina/Fauna_marina.htm#cini}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1984|tìtolo=Storia dei nomi balma/alma|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|pp=67-82|léngoa=IT|volùmme=Annu XXXIX|méize=Lügliu-Deixembre|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0106915}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1985|tìtolo=Testi trecenteschi in volgare albenganese|revìsta=Rivista di Studi Liguri|nùmero=1-3|pp=212-218|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0079977|méize=Zenà-Setembre}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1986|tìtolo=L'origine del nome articioca|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=1-4|léngoa=IT|volùmme=Annu XLI|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0107145|p=53}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1986|tìtolo=Toponomastica etimologica della costa di Ventimiglia|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=1-4|pp=48-53|léngoa=IT|volùmme=Annu XLI|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0107144}} * {{Çitta publicaçión|outô=Emiliu Azaretti|ànno=1990|tìtolo=I continuatori del latino tardo 'gradale' e la vera etimologia del Santo-Gral|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=1-4|pp=65-66|léngoa=IT|volùmme=Annu XLV|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0107351}} {{Letiatûa in lìgure‎}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Poêti italién|Azaretti, Emilio]] [[Categorîa:Dramatùrghi‎|Azaretti, Emilio]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Azaretti, Emilio]] t6ck396snom8visgwutvrvex4smri5v Griffo o croxe 0 3810 269105 255492 2026-04-17T11:39:43Z Amherst99 3024 Amherst99 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Griffo o Croxe]] a [[Griffo o croxe]] 255492 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Image:Quartaro.jpg|thumb|right|300px|Monæe con griffo e crôxe]] Zêugo ascì conosciûo cómme "tésta ò crôxe". == Descriçion e stöia == Nómme antighìscimo ch'o ne vêgne da unn-a de prìmme monæe de Zêna (XII-XIII sécolo), o [[quartâro]] de ràmmo (quàrto de [[denäru|denaro]] [[genovìn]]), ch'o l'àiva o [[Grìffo]] ranpànte de [[Zena|Zêna]] disegnòu in sciô revèrso, e a l'indrîto a crôxe cumùn a quaexi tutte e monæe cristiann-e do periodo. O nomme de 'sta modesta monetinn-a, ''quartaro'', o gh'é ascì scrîto inçimma (QVARTARO, opure QVATARO R) insémme a CVNRADVS pe' riciammâ o Re ch'o l'à permisso a-a çitæ de fâ monæe sò ( dixembre [[1138]] ). {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] [[Categorîa:Zeughi]] 3y734mu4m0zdiydfub7wrudwqu4klnc Rensu Villa 0 5087 269100 254708 2026-04-16T22:05:00Z Arbenganese 12552 /* Opere */ elencu 269100 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu}} '''Rensu Villa''' ([[Ventemiglia]], [[18 zenâ|18 de zenà]] d'u [[1930]] - [[A Burdighea]], [[20 novénbre|20 de nüvembre]] d'u [[1997]]) u l'è staitu ün [[Poeta|pueta]] [[Liguria|lìgüře]]. == Biugrafìa == Nasciüu â [[Murtuřa]] de [[Ventemiglia]], u [[18 zenâ |18 de zenà]] d'u [[1930]] da Natalin, ch'u fava u giardiné pe' [[Thomas Hanbury|Hanbury]], e so' mugliè ch'a l'agiütava cume custode intu [[Giardin butanici Hambury|famusu parcu]] de acrimatassiun de ciante raire e esotiche, duv'u u l'à bugiau i primi passi d'a sou futüra formassiun, duve tantu postu a pigliau l'amù pe' a sou terra. Dopu ave' stüdiau pe' ina ramà d'ani in Seminariu, u l'à faitu pöi i stüdi pe' utegne a cumpeténsa pe' insegnà e u l'à incumensau a sou vita de maistru inte scöre salesiane de [[Valecrösa]], duv'u fava aiscì l'uperatù cinematograficu, inta sala Don Bosco. U l'è staitu pöi maistru a [[Vilatela]], [[U Soudàn|Saudan]] e dopu tantu u l'è staitu trasferiu â Murtuřa. Inta sou carreira de maistru u l'à cüvertu aiscì u rolu de vicariu d'u Diretù Didaticu Fogliarini. Inti Organi culegiali d'a scöřa, u l'è staitu elezüu ciü d'ina vota rapresentante inte tüti i növi Culegi, fina au Cunsegliu sculasticu pruvinciale e a chelu de desciplina. A sou brilante carreira de maistru, segnà da nümerusi cumprimenti de Ispetui e d'agagni de cuncursi pe' meritu distintu, a l'è fenia intu 1988, cun 35 ani de servissiu. Intu mentre u l'aveva cunusciüu Franca Lagostena, ina piemuntese, culega de travagliu, ch'a sareva deventà a cumpagna d'a sou vita. Riservau inte chelu che l'eira a sou vita privà, Villa u nu' l'à pusciüu mai ascunde u grande argögliu ch'u tegneva pe' a famiglia e in modu particulare pe' a zuveniscima figlia Olga, che suvente u se purtava apressu aiscì inta vita püblica. Inturno â metà d'i [[Anni 1960|Ani Sciüscianta]], u maistru u l'aveva messu man a daghe sistema ae sou cunuscense de cultüra lucale, intrenandu e prime cunferense e i primi cursi de dialetu pe'i culeghi maisctri, stüdiandu a fundu l'ategiamentu che a scöřa a duveva e a purreva assüme inti cunfrunti d'u dialetu. U dexideriu de dedicasse au stüdiu d'u patrimoniu cultürale d'a sou terra, u l'à purtau inti cadri d'a [[Cumpagnia d'i Ventemigliusi]], assuciassiun fundà intu [[1927]], cun u scopu de cunservà e difundere e tradissiui cultürali ventemigliuse. In sen a ‘st'assuciassiun, u derulava fin dau [[1973]], in calità de presidente, u prestigiusu incarregu de Consoře rapresentante, standu derré da drente â cüra e â crescita de tüte e manifestassiui previste e au deföra, tegnendu i raporti cu'a [[Consulta Ligure|Consürta Ligüre]], sudalissiu de tüte e assuciassiui d'a nostra regiun ch'i l'opera pe' a sarvagardia d'a cultüra lucale. In culaburassiun cun u meigu Azaretti u l'à püblicau, intu [[1977]], l'ilüstrau insciu çincuanteximu aniversariu d'a Cumpagnia, u l'à fundau i "Centri de Cultüra dialetale" inte scöře elementari e medie d'a çità, prupunenduse de sarvagardà e trasmete ae növe generassiui i valuri d'a cultüra lucale. Inti Centri u l'à tegnüu cursi de sintassi e de gramatica, impegnanduse inte l'alestimentu de spetaculi teatrali â fin de l'anu. U l'à püblicau ''Imparamu u ventemigliusu'', libretu de gramatica d'u dialetu, cu' in pressiusu glussariu de termini dialetali. U l'à delongu mantegnüu raporti cu'e assuciassiui nasciüe pe' a difesa d'ê etnie lenghistiche, surtù d'urigine rumanza; metenduse cume sociu fundatù de l'"Association pour l'utilisation des langues regionales à l'école", ch'a l'à sede a [[Liegi]]. U l'eira membru de l'[[Academia d'ë Lengue Dialetale|''Academie des langues dialectales'']] de [[Prinçipatu de Mu̍negu|Munegu]], duve u l'à tegnüu nümerusi e apreixài interventi; in ciü de esse tra i ciü ativi Academeghi lucali, essendu staitu tra i primi ch'i l'àn cuntribüiu â renascita de l'Academia ventemigliusa, culaburandu au Cenacuřu e prüduxendu articuli pe' a rivista ''[[Intemelion]]''. U s'è daitu da turnu pe' culaburà cun a [[Bubliuteca Aprusiana|Bibřiuteca Aprusiana]] e cun l'[[Institûto Internaçionâle de Stùddi Lìguri|Istitütu de Stüdi Ligüri]], fandu parte d'u diretivu d'a Seziun Intemelia. Inti [[Anni 1980|Ani Ötanta]] u pübřicava ''I Nénari'' e ''E Dùdure'', dui caderni de fiřastroche e zöghi da figliö, cögliui inta tradissiun pupulare. Da veixin ai cumpunimenti pupulari, elu meiximu u s'apresentava ae gente in veste de rafinau pueta, maiscì reservau, mancu tantu marenconicu e de prufunda fede inte l'omu. E carateristeghe d'u sou puetà i gh'àn faitu piglià nümerusi premi, in ciü d'u prestigiusu Premiu Regiunale Ligüre, intu [[1987]]. Nu' tantu cunusciüa a l'è a sou puesia in lenga, messa inseme inti ani d'a zuventüra, pöi cugliüa intu libru ''Soliloqui''. U l'à faitu parte d'a giüria de nümerusi premi de puesia dialetale, pe' tüta a [[Liguria|Ligüria]], inseme au lucale ''U Giacurè''. U l'è staitu fautù d'a messa in opera de l'"Associazione Festival della Poesia e della Commedia intemelia" de [[Pigna]]. U l'à faitu parte d'u d'u sudařissiu "Amici dei Giardini Hanbury", tegnendu curdiali raporti cu'i ürtimi eredi d'a famiglia ingřlese. Â fin d'i Anni Ötanta, u l'à culaburau cu'a testata giurnalistega ''[[O Sécolo|Il Secolo XIX]]'', cu' ina serie de articuli inscia störia e u dialetu lucale, che dapöi, rivixitai dau meiximu autù i sun staiti pübřicai, intu [[1997]], int'in vulüme cu'u tituřu ''Dialetto ieri e oggi''. Intu mentru u l'eira diventau presciusu e infatigabiře culaburatù d'u mensile ''[[La Voce Intemelia]]'', duve dau [[1991]] u l'à recüvertu aiscì l'incarregu de diretù respunsabiře, dandu man ancu' de ciü â defüsiun pe' i risültati d'i soi custantu stüdi storeghi e de riçerca. Inte l'anu academicu 1985/86 u l'àva incumensau a mustrà inte l'Üniversità d'a Tersa Età, ch'a ghe furniva modu de fa' cunusce gli resvolti d'a çivirtà d'u postu. U l'à tegnüu custantemente cursi de lenga e literatüra lucali, fanduse agiütà da i atui d'a ''Cumpagnia d'u Teatru Ventemigliusu''. U nu' purreva mancà de fa' savé ae gentei tüti i segreti e e störie d'u nostru pauise, ch'u l'avesse cunusciüu, de faitu intu [[1985]] u pübricava ''I toponimi delle due Mortole, terrestri e marini, con un'appendice toponomastica dialettale del Giardino Botanico Hanbury''. Cu'u Dopolavoro ferroviario u l'à pübricau, intu [[1987]], u prestigiusu ''La Battaglia dei Fiori'', vulüme storegu-futugrafegu inscia maxima manifestassiun ventemigliusa. U l'à faitu parte de chelu manipuřu de riçercavui ch'i l'à indagau inte l'archiviu catastaře d'u periodu 1545 - 1554, riçerca ch'a l'à vistu a lüxe intu [[1996]], cu'u tituřu ''Il catasto della Magnifica Comunità di Ventimiglia - Famiglie, proprietà e territorio''. Lasciandu in prufundu vöiu inta vita cultürale de Ventemiglia, propiu intu mumentu che ‘sta lì a l'avereva avüu de besögnu de maiciü atenziui, u lasciava ‘stu mundu zögia 20 de nüvembre d'u 1997, â [[A Burdighea|Burdighea]]. U [[26 agosto|26 d'avustu]] d'u 1998, inta Geixa Granda, gh'è staitu cunsegnau, â memoria, u "San Segundin d'argentu", recunuscimentu che elu, fandu parte d'u cumitau assegnavù, u l'aveva vusciüu custantemente ch'u fusse cunsegnau a autre persune de meritu. == Opere == === Puesie intu parlà intemeliu === * U nostru parlà (murturatu) * Cume son (murturatu) * A mei ca' (murturatu) * Ina parola (murturatu) * Povera scciùmaira (murturatu) * Int'u fundu (murturatu) * L'omu d'a bàrma (murturatu) * Ventu (murturatu) * U russignó (murturatu) * A möra d'u tempu (murturatu) * U russese (murturatu) * A barcheta de parma (murturatu) * Deinà (murturatu) * U primu deina' (murturatu) * U fögu d'u bambin (murturatu) * L'aiga d'a riana (murturatu) * Duménega de ramurìve (murturatu) * U sepürtu (murturatu) * Àrburi (murturatu) * U furestu (murturatu) * Morte d'ina principessa matin de deixembre (murturatu) * I ani d'a vita (murturatu) * Candu u mei barcu ... (murturatu) * Vin de scciánchi (murturatu) * Carlevà (murturatu) * Int'ina seira scüra (murturatu) * Föglia d'autùnu (murturatu) * Marina de papé da sücaru (murturatu) * U rebissu (murturatu) * Nöte üvernenga (murturatu) * Paise d'ina vouta (murturatu) * Fame purtà (murturatu) * Nöte (murturatu) === Firastroche e rime intu parlà intemeliu === * A càmuřa (murturatu) * Me barba e me lala (murturatu) * Sciòrte a sciùra (murturatu) * Perché (murturatu) * L'anu növu (murturatu) * Faren maitravagliau (murturatu) * Cian cian, ch'u maroutu u porta u san (murturatu) === Rime pupulari arrecampae === * Luna runda (murturatu) * Vöřa purçeléta (murturatu) * Rulandu furiusu (murturatu) * Gh'eira ina vouta (murturatu) * I giurni d'a setemana (murturatu) * I mesi de l'anu (murturatu) * Ruca rucheta (murturatu) * Patamòla (murturatu) * Sona sona (murturatu) * Gian barata (murturatu) * Loche famu? (murturatu) === Editoriali === * {{Çitta lìbbro|outô=[[Emilio Azaretti|Emiliu Azaretti]]|outô2=Rensu Villa|tìtolo=Imparamu u ventemigliusu|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/PUV0992738|ànno=1979|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=I nenari: filastrocche e poesie nel dialetto della Mortola|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0313602|ànno=1980|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=E Dùdure: nuove filastrocche e poesie nel dialetto della Mortola|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/PUV0991833|ànno=1984|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=La Mortola: il paese, la chiesa, il giardino botanico|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20000355|ànno=1985|editô=Parrocchia di San Mauro Abate|çitæ=A Murtura|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=L'esperienza didattica dei centri di cultura dialettale nelle scuole di Ventimiglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0181967|ànno=s.d|editô=s.e.|çitæ=s.l.|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=Soliloqui: poesie 1954-57|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/PUV0882343|ànno=1987|editô=G. Alzani|çitæ=Pineròlu|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Danilo Gnech|outô2=Franco Miseria|outô3=Rensu Villa|tìtolo=La battaglia dei fiori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO01584072|ànno=1987|editô=G. Alzani|çitæ=Pineròlu|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=I toponimi delle due Mortole terrestri e marini: con un'appendice sulla toponomastica dialettale del Giardino Botanico Hanbury|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0050952|ànno=1990|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|outô2=Danilo Gnech (a cüra de)|tìtolo=Ventimiglia 1940-1945: ricordi di guerra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/PAL0125870|ànno=1995|editô=Cumün de Ventemiglia, Studio fotografico Mariani, Dopolavoro ferroviario|çitæ=Ventemiglia|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=Dialetto ieri e oggi: storia e geografia di alcune parole liguri-provenzali|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20000335|ànno=1996|editô=Cumpagnia d'i Ventemigliusi|çitæ=Ventemiglia|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Il catasto della magnifica comunità di Ventimiglia: famiglie, proprietà e territorio 1545-1554|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/BVE0117955|ànno=1996|editô=Academia Ventemigliusa|çitæ=Ventemiglia|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rensu Villa|tìtolo=Vin de sccianchi. Poesie 1980-1997|ànno=1997|editô=Le Mani|çitæ=Recu|léngoa=LIJ}} * ''La voce intemelia'', organo d'informazione locale, diretù dau 1991. {{Letiatûa in lìgure‎}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Villa, Rensu]] [[Categorîa:Poêti italién|Villa, Rensu]] ffipyboeb7k65oi2g4jrkuu9z6r82f5 1865 0 6980 269098 267642 2026-04-16T21:47:56Z Arbenganese 12552 numme 269098 wikitext text/x-wiki {{Anno|XVIII secolo|XIX secolo|XX secolo|1840|1850|1860|1870|1880|1861|1862|1863|1864|1865|1866|1867|1868|1869}} {{Anno in altri calendari}} [[Immaggine:Camogli-monumento Simone Schiaffino1.jpg|thumb|250 px|center|1865. [[Camuggi|Camoggi]], monuménto à [[Scimón Scciaffin]]]] == Fæti == === Euröpa === === Àzia === === Àfrica === === América === === Oustràlia, Òceània, Pöli === === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === {{clear}} {{Lunâio ànno|1865}} === Nasciûi === === Mòrti === <gallery> Immaggine:AbrahamLincolnOilPainting1869Restored.jpg|<small>George Peter Alexander Healy (1813-1894), ''[[Abraham Lincoln]]'' ([[12 frevâ]] [[1809]]-[[15 arvî]] 1865) 1869</small> Immaggine:Ignaz Semmelweis 1857 with signature.jpg|<small>[[Ignàc Filip Semmelweis]] ([[1 lûggio]] [[1818]]-[[13 agosto]] 1865), 1857</small> </gallery> {{clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Anni do XIX secolo|065]] 8sj9s1twi2ek7um1a43gyby3c2r6mbm Realtæ 0 15376 269101 185023 2026-04-16T22:30:46Z Michæ.152 13747 Ò anpliòu a pàgina 269101 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:FacingFactsWordCloud4.jpg|thumb|200px|right|Realtæ]] A '''realtæ''' a l'é a qualitæ e a condiçión de quéllo ch'o l'exìste ''in se et per se'' ò efettivaménte e concretaménte<ref>Treccani, Dizionario di filosofia: [https://www.treccani.it/enciclopedia/realta_(Dizionario-di-filosofia)/ Realtà]</ref>. L'òservaçión da realtæ a pónn-e de domànde ségge de [[filosofia|filozofîa]], ségge de [[Sciensa|scénsa]], ségge de [[Religion|religión]]. == Descriçión == O conçètto [[Filozofîa|filozòfico]] de realtæ o l'à doî scignificæ: o prìmmo o l'é quéllo ch'o s'identìfica séns'âtro con "reâle", into descrîve tùtto quéllo ch'o l'é; o segóndo o l'é quéllo ch'o l'ìndica in mòddo ciù speçìfico o caràtere ch'o fa scì chò-u reâle o ségge tâ, a seu qualitæ constitotîva e discriminànte. Into segóndo sénso, o conçêtto de realtæ o se contrapónn-e a quélli de neçesitæ e de poscibilitæ, sótta 'n segóndo aspêto a quéllo d'aparénsa e sótta 'n ùrtimo aspêto a quéllo d'idealitæ<ref>Treccani, Enciclopedia italiana: [https://www.treccani.it/enciclopedia/realta_(Enciclopedia-Italiana)/ Realtà]</ref>. A noçión de realtæ a l'é ligâ a-o problêma tipicaménte modèrno de l'existénsa do móndo de fêua. A partî da [[Descartes]], defæti, s'êa afermòu a têxi che i [[Ommo|òmmi]] conóscian sôlo e idêe, ö sæ e reprezentaçioìn mentâle de cöse<ref>Treccani, Enciclopedia on line: [https://www.treccani.it/enciclopedia/realta/ Realtà]</ref>. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Filozofîa]] l63558ahvicqe2tsaw4cog2vmcuvm3p 269104 269101 2026-04-17T11:15:23Z Luensu1959 1211 /* Descriçión */coresion 269104 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:FacingFactsWordCloud4.jpg|thumb|200px|right|Realtæ]] A '''realtæ''' a l'é a qualitæ e a condiçión de quéllo ch'o l'exìste ''in se et per se'' ò efettivaménte e concretaménte<ref>Treccani, Dizionario di filosofia: [https://www.treccani.it/enciclopedia/realta_(Dizionario-di-filosofia)/ Realtà]</ref>. L'òservaçión da realtæ a pónn-e de domànde ségge de [[filosofia|filozofîa]], ségge de [[Sciensa|scénsa]], ségge de [[Religion|religión]]. == Descriçión == O conçètto [[Filozofîa|filozòfico]] de realtæ o l'à doî scignificâti: o prìmmo o l'é quéllo ch'o s'identìfica séns'âtro con "reâle", into descrîve tùtto quéllo ch'o l'é; o segóndo o l'é quéllo ch'o l'ìndica in mòddo ciù speçìfico o caràtere ch'o fa scì chò-u reâle o ségge tâ, a seu qualitæ constitotîva e discriminànte. Into segóndo sénso, o conçêtto de realtæ o se contrapónn-e a quélli de neçesitæ e de poscibilitæ, sótta 'n segóndo aspêto a quéllo d'aparénsa e sótta 'n ùrtimo aspêto a quéllo d'idealitæ<ref>Treccani, Enciclopedia italiana: [https://www.treccani.it/enciclopedia/realta_(Enciclopedia-Italiana)/ Realtà]</ref>. A noçión de realtæ a l'é ligâ a-o problêma tipicaménte modèrno de l'existénsa do móndo de fêua. A partî da [[Descartes]], defæti, s'êa afermòu a têxi che i [[Ommo|òmmi]] conóscian sôlo e idêe, ö sæ e reprezentaçioìn mentâle de cöse<ref>Treccani, Enciclopedia on line: [https://www.treccani.it/enciclopedia/realta/ Realtà]</ref>. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Filozofîa]] 85wb3l9ls122hvr72nmpsyngzplrxok Ezöpo zenéize 0 17446 269094 265137 2026-04-16T19:24:54Z Michæ.152 13747 Ò conligòu a pàgina "Veitæ" 269094 wikitext text/x-wiki L''''Ezöpo Zenéize''' o l'é 'n'arecugéita de föe in [[Dialetto zeneize|zenéize]] do [[Martin Piaggio]] (1774-1843), pubricâ into [[1822]] e pöi inlarghîa inte 'na segónda ediçión do [[1829]]. [[File:Esopo Zeneize 1822.djvu|thumb|A prìmma ediçión de l’Ezöpo Zenéize (1822)]] == Contegnûo == O [[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]] o peu êse conscideròu l’iniçiatô da föa d’espresción lìgure e-o seu Ezöpo Zenéize o móstra ‘na ciæa ascendénsa seiçentésca e seteçentésca, ch’a l’à di modélli in de êuvie eorpêe scìmile. A despêto di giudìççi di crìtichi d’ancheu, cómme o [[Fiorenzo Toso|Toso]] e-o [[Coveri]], che ne méttan in evidénsa o banâle moralîximo conservatô e borghéize, e föe do Piàggio àn conosciûo ‘n’ància fortùnn-a popolâ. A prìmma ediçión de l’Ezöpo Zenéize do 1822 a contegnîva ‘na çinquanténn-a de föe ma, dæta a fortùnn-a do volùmme, into 1829 l’é stæto aprovòu ‘na nêuva ediçión asæ inlarghîa. E föe de l’ediçión definitîva són 107, ciù i vàrri conponiménti de prefaçión, introduçión e dédica. E conpoxiçioìn de l’outô, scibén che repìggian di modélli za vìsti a rêo e se dàn a-o lirîximo de mainêa, són rezultæ bónn-e a respónde a-o gùsto, dòppo tùtto ànche popolâ, da soçietæ zenéize dabén do ténpo e a atrovâ di letoî ànche inti cêti de mêzo alfabetizæ. E stöie do Piàggio àn reprezentòu e reprezéntan ancón, de vòtte inte ‘n mòddo incónscio ascì, un modéllo pe-i outoî che àn dapeu praticòu a föa inta “Ligùria lengoìstica”<ref>Anselmo Roveda: [https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-002-foe.pdf Le favole di Giuseppe Cava]</ref>. Ùnn-a de föe ciù avoxæ de sta êuvia, [[I doì aväi|''I doî avâri'']], a l’à inspiròu a famôza comédia do [[Gilberto Govi]] [[Pignasecca e Pignaverde|''Pignasecca e Pignaverde'']]. {{Çitaçión|'''''A mósca e o beu'''''<br> Unn-a mosca de stæ, stanca e afannâ,<br> In scë corne d'un beu a s'andò a pösâ,<br> E a ghe dìsse: "Se mai te peiso troppo<br> Dìmmeo, che me ne vaddo de galoppo."<br> "Sciolla!" rispose o bêu, "ti me fæ rîe,<br> E chi saveiva che ti fosci chìe?"<br> Quànti nésci gh’é a-o mondo, che ghe pä,<br> Scibben che son vescîghe, de pesâ.</br> ||'''''La mosca e il bue'''''<br> Una mosca d'estate, stanca e affannata,<br> sulle corna di un bue andò a posarsi,<br> e gli disse: "Se mai ti peso troppo<br> dimmelo, che me ne vado al galoppo."</br> "Sciocca!" rispose il bue, "mi fai ridere,<br> e chi lo sapeva che fossi qui?"<br> Quanti stupidi sono al mondo, cui sembra,<br> sebbene palloni gonfiati, di avere un peso.<br>|lingua=IT}} Into ''sûnetto de dedica'' che dòppo a ''Prefazion'' o l’àrve l’Esöpo Zenéize, l’outô o deciàra o fìn de l’êuvia, ch’a l’é rivòlta a-i genitoî e a tùtti quélli che stan aprêuvo a-a prìmma educaçión di figeu. Vêgne coscì mìsso de fìcco in lûxe o proponiménto pedagògico e moralìsta de sta arecugéita de föe, scrîte sénsa tròppe pretéize da ‘n poæ de famìggia crestiàn pe instradâ i figeu a êse “òbediénti, studiôxi e de bón cheu”. Pe finî, o Piàggio o crìtica e âtre stöie comùn che gîan, dæto che de spésso recôran a spaventàggi vêui ò a fantaxîe superstiçiôze (za inta ''Prefazion'' o l'avéiva mensonòu sti racónti pe figeu "che invece d'emendâli e rendili virtuosi, / i fan spellâ dä puïa, vegnî superstiziosi, / e restan pûscillanimi finn-a a ûnn-a çerta etæ"). {{Çitaçión|'''''Sûnetto de Dedica'''''<br> Pappè, mammè de Zena e ciù ûn caroggio,<br> E Voî che a primma cûa eì di Figgiêu,<br> Ve dedico, gradïlo de bon chêu,<br> Questo mæ Esopo, voeivo dî strofoggio.<br> Sento za battaggiâ campann-e a doggio<br> Da-i Critici! … che o critiche chi vêu,<br> Ché mi no vendo troffie pe raviêu,<br> Né spaccio per cannella do fenoggio.<br> Ho misso insemme, sensa pretenscion,<br> Da bon Poæ de famiggia, e bon Cristian,<br> Çent' ûnn-a Föa, ve e daggo comme son;<br> Fæle imprende a-i Figgiêu, che diventiän<br> Obbedienti, stûdiosi e d'ûn chêu bon,<br> Sensa ciù spaventâli cö Barban.<br>}} Inte l’''Introduzion'' ch’a vêgne aprêuvo o Piàggio o tràtta, inta seu vixón, a relaçión tra [[veitæ]] e föa, inta fórma de ‘na stöia dónde e dôe vêgnan personificæ. I òmmi defæti àn angóscia e poîa da Veitæ “nûa”, ma quànde quésta a vêgne covèrta da-e bèlle fórme da Föa, che scibén inventâ a l’é bén bén ciù agradîa, se stabilìsce ‘n rapòrto tra raxón e finçión ch’o l’aconténta tànto e persónn-e ciù cortivæ cómme quélle ciù sénce. {{Çitaçión|'''''A veitæ e a föa'''''<br> Sciortì ûn giorno a Veitæ<br> Da ûn posso tûtta nûa,<br> Coscì secca e sparûa, <br> E i êuggi stralûnæ, <br> Che quelli che l'ammiavan<br> Inspaximæ scappavan. <br> Pövea Veitæ! a cianzeiva, <br> Odiâ e schivâ a n'aveiva <br> Ciù faccia da mostrá, <br> Né lêugo dove andâ! <br> Se presentò da Lê<br> A Föa in punta de pê,<br> Riccamente vestïa,<br> De modda e ben guernïa<br> Con ciûmme e con diamanti<br> Fäsi, ma assæ brillanti:<br> Addio (a disse), Veitæ,<br> Ti ê chì! Cöse ti fæ<br> Sola pe-a stradda e nûa ?.... <br> Çerco (a disse) ventûa, <br> Son chì che tremmo e zeo, <br> Schivâ da tutti a reo,<br> Domando inûtilmente <br> Un pö d'allögio ä gente; <br> Nisciûn manco m'ammïa, <br> Me paeì ghe metto puïa, <br> Scappa finn-a i figgiêu: <br> Paziensa! Veddo ben, <br> Che da ûnn-a Vegia anchêu <br> Ciù ninte no s'otten!....<br> Rispose a Föa: Ti hæ torto <br> D'andâ do tûtto nûa, <br> Mi incangio quando sciorto <br> Son sempre in gran montûa, <br> M'aggaibbo con manëa, <br> E tutti me fan cëa; <br> Ma senti, Sêu bastarda, <br> Femmo ûnn-a Societæ: <br> Ti sccetta, e mi böxarda, <br> Cantiemo Föa e Veitæ: <br> Ti me vegniæ d'accanto <br> Coverta do mæ manto, <br> E mi in to compagnia, <br> Nisciûn me mandiä via: <br> I savii me soffriän, <br> E ti per causa mæ <br> I matti te sentiän <br> (Meno quelli lighæ); <br> Dove vorriemo andiemo, <br> E i gûsti contentiemo <br> Ti, grazie ä tò raxon, <br> Mi, grazie ä mæ finzion. <br> Sciù dunque prinçipiemmo, <br> Vegni, te crêuvo, andemmo.<br>}} == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Letiatûa in lìgure}} [[Categorîa:Conponiménti in lìgure]] 6og02mk8xsejps0kj6ehbosbsmlcn07 Caravaggio 0 18081 269095 269051 2026-04-16T19:29:58Z Ziv 17675 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg]] → [[File:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg]] → File replacement: Update to a version with more pixels ([[c:c:GR]]) 269095 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''. {{Biografia |inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg |px = 140px |descriçión = <small>Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])</small> |nàscita = Milan, 9 seténbre 1571 |mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610 |paize = [[Italia]] |profesción = [[pittô]] |move = }} == Vìtta == Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi. == Galerîa de òpere == <br><gallery> CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)<ref>Originale perduto, si conserva in copia.</ref> Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]]) Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese) The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]]) The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]]) Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595 (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]]) Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]]) The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]) Michelangelo Caravaggio 061.jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)<ref>Prima versione.</ref> Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]]) Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]]) Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]]) 1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art) Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])<ref>O rapresenta lê mæximo da zoeno.</ref> La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]]) Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi) Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]]) Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]]) Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]) David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]]) Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]]) Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]]) Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]) Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]]) Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]]) Caravaggio-Nativity(1600).jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)<ref>Depento arobou do 1969 e foscia perduo.</ref> The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]]) Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo) The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi) Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)<ref>Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.</ref> Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]) Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]]) CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti) Michelangelo Caravaggio 052.jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)<ref>Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.</ref> Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)<ref>Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre) John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])<ref>Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]]) Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]]) Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese) The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]) Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]]) Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]]) Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese) Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)<ref>In depoxito.</ref> CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone) Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]]) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]]) Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]]) Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]]) CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]]) Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery) CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]]) Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre) Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)<ref>Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.</ref> Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]]) Il cavadenti.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]]) Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]]) Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]]) Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale) Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]]) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art) Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese) Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese) Martyrdom of Saint Ursula by Caravaggio - Palazzo Zevallos.jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]<ref>Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].</ref> </gallery> == Nòtte == <references/> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle "cose naturali"|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}} *{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}} === Mostre === * ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951. * ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985. * ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987. * ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991. * ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995. * ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998. * ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000. * ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005. * ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009. * ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010. * ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010. * ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017. == Âtri progètti == {{interprogetto}} {{Pittûa (àrte)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Pitoî italién]] [[Categorîa:Pitoî do baròcco]] izo70gnqq18ocfuup4m5u34abmzsb2g 269096 269095 2026-04-16T19:57:09Z Ziv 17675 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - WGA04153.jpg]] → [[File:Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571 - 1610) - Christ on the mount of olives - 359 - Gemäldegalerie.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 269096 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''. {{Biografia |inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg |px = 140px |descriçión = <small>Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])</small> |nàscita = Milan, 9 seténbre 1571 |mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610 |paize = [[Italia]] |profesción = [[pittô]] |move = }} == Vìtta == Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi. == Galerîa de òpere == <br><gallery> CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)<ref>Originale perduto, si conserva in copia.</ref> Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]]) Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese) The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]]) The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]]) Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595 (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]]) Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]]) The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]) Michelangelo Caravaggio 061.jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)<ref>Prima versione.</ref> Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]]) Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]]) Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]]) 1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art) Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])<ref>O rapresenta lê mæximo da zoeno.</ref> La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]]) Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi) Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]]) Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]]) Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]) David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]]) Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]]) Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]]) Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]) Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]]) Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]]) Caravaggio-Nativity(1600).jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)<ref>Depento arobou do 1969 e foscia perduo.</ref> The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]]) Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo) The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi) Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)<ref>Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.</ref> Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]) Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]]) CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti) Michelangelo Caravaggio 052.jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)<ref>Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.</ref> Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)<ref>Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre) John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])<ref>Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]]) Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]]) Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese) The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]) Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]]) Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571 - 1610) - Christ on the mount of olives - 359 - Gemäldegalerie.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]]) Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese) Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)<ref>In depoxito.</ref> CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone) Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]]) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]]) Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]]) Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]]) CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]]) Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery) CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]]) Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre) Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)<ref>Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.</ref> Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]]) Il cavadenti.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]]) Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]]) Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]]) Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale) Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]]) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art) Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese) Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese) Martyrdom of Saint Ursula by Caravaggio - Palazzo Zevallos.jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]<ref>Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].</ref> </gallery> == Nòtte == <references/> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle "cose naturali"|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}} *{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}} === Mostre === * ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951. * ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985. * ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987. * ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991. * ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995. * ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998. * ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000. * ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005. * ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009. * ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010. * ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010. * ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017. == Âtri progètti == {{interprogetto}} {{Pittûa (àrte)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Pitoî italién]] [[Categorîa:Pitoî do baròcco]] n86zrkvldzd2xxrji5isp7461238o34 269097 269096 2026-04-16T20:16:08Z Ziv 17675 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio incredulity.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 269097 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''. {{Biografia |inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg |px = 140px |descriçión = <small>Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])</small> |nàscita = Milan, 9 seténbre 1571 |mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610 |paize = [[Italia]] |profesción = [[pittô]] |move = }} == Vìtta == Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi. == Galerîa de òpere == <br><gallery> CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)<ref>Originale perduto, si conserva in copia.</ref> Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]]) Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese) The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]]) The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]]) Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595 (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]]) Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]]) The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]) Michelangelo Caravaggio 061.jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)<ref>Prima versione.</ref> Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]]) Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]]) Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]]) 1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art) Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])<ref>O rapresenta lê mæximo da zoeno.</ref> La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]]) Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi) Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]]) Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]]) Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]) David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]]) Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]]) Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]]) Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]) Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]]) Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]]) Caravaggio-Nativity(1600).jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)<ref>Depento arobou do 1969 e foscia perduo.</ref> The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]]) Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo) Caravaggio incredulity.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi) Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)<ref>Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.</ref> Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]) Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]]) CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti) Michelangelo Caravaggio 052.jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)<ref>Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.</ref> Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)<ref>Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre) John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])<ref>Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]]) Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]]) Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese) The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]) Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]]) Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571 - 1610) - Christ on the mount of olives - 359 - Gemäldegalerie.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]]) Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese) Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)<ref>In depoxito.</ref> CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone) Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]]) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]]) Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]]) Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]]) CaravaggioDavidGoliathVienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]]) Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery) CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]]) Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre) Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)<ref>Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.</ref> Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]]) Il cavadenti.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]]) Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]]) Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]]) Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale) Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]]) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art) Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese) Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese) Martyrdom of Saint Ursula by Caravaggio - Palazzo Zevallos.jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]<ref>Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].</ref> </gallery> == Nòtte == <references/> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle "cose naturali"|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}} *{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}} === Mostre === * ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951. * ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985. * ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987. * ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991. * ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995. * ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998. * ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000. * ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005. * ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009. * ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010. * ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010. * ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017. == Âtri progètti == {{interprogetto}} {{Pittûa (àrte)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Pitoî italién]] [[Categorîa:Pitoî do baròcco]] pard347vr7hbikndfnpaquyk7k3w8gl Utente:N.Longo/Sandbox/Proculus 2 32688 269086 269072 2026-04-16T18:35:36Z N.Longo 12052 + 269086 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Proculus.jpg|miniatura|Imitasiùn de [[antuniniàn]], segunda munêa cunusciüa du Proculus]] U '''Proculus''' (<b>Pròculu</b>, [[Albingaunum]], [[III secolo|III seculu]] - ?, [[281]] ca) u l'è stètu in [[usurpatû rumàn]] ch'u s'è pruclamàu impe(r)atû cuntru de [[Probus (impe(r)atû)|Probus]] du [[281]], fòscia a ''[[Lugdunum]]'' ([[Lion|Liùn]]) o a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]]). U l'è cunusciüu numà che pe' quarche mensiùn fèta dai crunisti rumèi e pe'ina curta biugrafìa ch'a se tröva inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''. U sò curtu regnu e dunca e ciü pôche puscibilitè d'avé batüu de munêe i l'han purtàu a de l'interesse da parte di culesiunisti du [[Renascimento|Rinascimèntu]], cu'a difuxùn de pa(r)eggi dinèi fâsi sutt'au titulu impe(r)iâle de "Titus Aelius Proculus", repiàu dai stò(r)ichi. De lungu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], de imprese atribuìe au Proculus i l'han ti(r)àu l'interesse du scritû [[François Rabelais]]. U pensce(r)u in sciu sò curtu regnu u l'ha cumensàu a cangià da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a critica stò(r)ica a l'&#8203;''Historia Augusta'' ch'a l'ha cunscide(r)àu a sò biugrafìa cumme in'invensiùn, mèntre che i aspèrti de munêe i l'han cumensàu a refüà cumme fâse e munêe sutt'au numme de Titus Aelius Proculus. A ògni moddu, a descuvèrta, aa fìn du [[XX secolo|Növesèntu]], de ina sula munêa ve(r)a e, dapöi, de in'âtra, i l'han dètu ina cunfèrma aa sto(r)ia da sulevasiùn du Proculus inta [[Gallia]], cumme ünicu fètu stò(r)icu pruvàu. == Cuntestu == [[Immaggine:Carte des peuples francs (IIIe siècle)-pt.svg|miniatura|Mappa du ''limes'' inta Gallia de setentriùn, cu'e gènte franche (de vèrde) e germaniche aa mitè du seculu III]] Intu [[III secolo|III seculu]] l'[[Impêo Roman|Impe(r)u rumàn]] u l'é(r)a intu mezzu de ina [[Crisi du III seculu|gran crisi]], cun tanti militâri ch'i se sun isèi cuntru de l'impe(r)atû, ciü che i atacchi de gènte ae frunte(r)e de l'impe(r)u, cu'a [[Gallia]] ch'a l'axeva patìu di forti sachezzi da parte di [[Franchi]] e di [[Alemànni]]. Inte l'ürtimu quartu de stu seculu i impe(r)atûi da l'[[Illiria|Ili(r)ia]], ch'i ne vegnivan da l'armâ du [[Danubio|Danübiu]], i sun muntèi au pute(r)e e i sun sciurtìi a purtà turna de urdine, tantu drentu a l'impe(r)u che ai sò cunfìn. Ün de sti lì, u [[Probus]], u l'è stètu in càrega dau [[276]] au [[282]]. Du [[281]] u l'è intervegnüu cu'a sò armâ in Gallia e in sciu ''[[Limes Germanicus]]'', cumme mustràu dae munêe batüe dae secche de ''[[Ticinum]]'' ([[Pavia|Pavìa]]) e [[Romma|Rumma]], inte l'Italia, ciü che quella de ''[[Lugdunum]]''. De dòppu de ste munêe, batüe pe' finansià l'esercitu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 226 ss.}}</ref>, u n'è sciurtìu fina de âtre pe' regurdà a vito(r)ia in sce [[Pòpoli germànichi|gènte germaniche]] e du passaggiu du [[Ren]]<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 231-232}}</ref>. I usurpatûi da [[Gallia]] i sun stèti dunca batüi intu cursu de sta campagna lì<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 237}}</ref>. == E funte == === Funte scrìte === ==== Lista ==== I scrìti ch'i fan de mensiùi au Proculus i sun pôchi e pe'u ciü i nu ne dixen gua(r)i, cun pa(r)egge sto(r)ie du [[IV secolo|IV seculu]] ch'i ne scriven numma che pôche pa(r)olle. L'[[Eutropius]] u cunta che u [[Probus]] u l'ha batüu i usurpatûi "Proculus e [[Bonosus]] a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]])", sènsa dîne ninte de ciü<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eutropius|tìtolo=Breviarium historiae romanae|léngoa=LA|volùmme=IX, 17}}</ref>, mèntre l'[[Aurelius Victor]] u nu scrive mancu du Proculus, faxèndu de mensiùn numma che au Bonosus fra i desenemighi a Culònia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aurelius Victor|tìtolo=Liber de Caesaribus|editô=37|léngoa=LA}}</ref>. Inte l'&#8203;''[[Epitome de Caesaribus]]'', de votte atribuìa pe' erû a l'Aurelius Victor, u se ghe tröva pe' cuntru tantu u Proculus che u Bonosus<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pseudo-Aurelius Victor|tìtolo=Epitome de Caesaribus|léngoa=LA|volùmme=37}}</ref>. Du [[V secolo|V seculu]] u [[Paulus Orosius]] u nu ghe zunze gua(r)i, scrivèndu che "a ''Agrippina'' [u Probus] u l'ha batüu u Proculus e u Bonosus int'ina se(r)ie de bataje e u i l'ha massèi"<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Historiarum adversus paganos|url=https://sites.google.com/site/demontortoise2000/orosius_book7|léngoa=LA|volùmme=VII, 24}}</ref>. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a l'è l'ünica a dâne ina biugrafìa, scrìta dau [[Flavius Vospicus]], cuntempuraneu au [[Costantìn I|Custantìn I]], cu'a ''Vitta du Probus'' ch'a cunta de cumme "u Proculus e u Bonosus i l'axevan piàu u pute(r)e a Culònia, in Gallia, e i rivendicavan e pruvinse da ''[[Britannia (provìnsa romànn-a)|Britannia]]'', de l'&#8203;''[[Hispania]]'' e da ''[[Gallia narbonensis]]''"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XVIII|léngoa=LA|capìtolo=Probus}}</ref>. De dòppu de stu lì, u Flavius Vospicus u l'ha dedicàu in capitulu ciütòstu estesu au Proculus e a âtri trèi usurpatûi, dìtu de ''I quattru tirànni''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XII, XIII|léngoa=LA|capìtolo=Firmus, Saturninus, Proculus, et Bonosus}}</ref>. L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è l'ünica funte ch'a lighe u Proculus cun ''[[Lugdunum]]'' (au dì d'ancöi [[Lion|Liùn]]), mèntre i âtri scrìti i u metten de lungu cu'u Bonosus a ''Agrippina''<ref>{{Çitta|Chopelin & Souriac, 2019|p. 115}}</ref>. ==== Funte lete(r)a(r)ie ==== L'<nowiki/>''Historia Augusta'' a l'è stèta turna descuvèrta du [[Renascimento|Rinascimèntu]] e a s'è prestu spantegâ pe' mezzu da stampa. De de lì, ancù pe' pa(r)eggi seculi di stò(r)ichi impurtanti cumme l'[[Edward Gibbon]] e u [[Victor Duruy]] i nu l'han missu in discusciùn l'existènsa du [[Flavius Vospicus]] e mancu quella di âtri autûi de l'&#8203;''Historia Augusta'', cuscì cumme l'etè de sti scrìti, cunscide(r)èi de l'imprinsippiu du [[IV secolo|IV seculu]], pe' rivà a pià pe' bui tanti detaji pôcu segü(r)i<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|pp. XIII-XIV}}</ref>. Inte nòtte ch'u l'axeva piàu pe' scrive a sto(r)ia da sò sitè, u stò(r)icu [[Antoine Péricaud]], de [[Lion|Liùn]], u l'ha repiàu pa(r)eggiu francu a vitta du Proculus cumme scrìta dau Flavius Vospicus. Pe' rangià e dife(r)ènse fra i di autûi antìghi u l'ha scrìtu che u Proculus u se duveva êsse pruclamàu impe(r)atû a Liùn pe' pöi purtà a sêde du sò guvèrnu a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]''<ref>{{Çitta|Péricaud, 1838|p. 12}}</ref>. A cunscide(r)asiùn di stò(r)ichi pe' l'&#8203;''Historia Augusta'' a l'ha cumensàu a cangià a partì dau [[1889]], quandu l'[[Hermann Dessau]] u l'ha pruvàu che u Flavius Vospicus e i sò co-autûi i nu l'é(r)an mai existìi, ma ch'i sa(r)ean tütti di nummi fâsi pe'in ünicu autû, vegnüu de dòppu ma che u nu se cunusce u numme. Sta teurìa a l'è stèta de manimàn piâ pe' buna dai stò(r)ichi du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'i l'han ricunusciüu che stu scrìtu u nu l'è du tüttu stò(r)icu ma ch'u g'ha ina parte ch'a l'è inventâ<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XXXIV}}</ref>. A sto(r)ia a funsiuna dunca cumme fundasiùn pe'a fantasìa e a bürla, cun tanti reciammi a l'atensiùn du letû aspèrtu<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XLVI}}</ref>. Ciü de precisu, pe' cuntu du [[Ronald Syme]], tüttu u capitulu in sce ''I quattru tirànni'' u sa(r)ea du tüttu inventàu, cun l'autû ch'u se mustra cumme in imbrujùn "au mascimu da sò arte"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1105}}</ref>. === Munêe === E funte nu lete(r)a(r)ie i g'han fina ciü de prublemi: u nu se cunusce de iscrisiùi ch'i fassen de mensiùn au Proculus<ref name=":0">{{Çitta|Estiot, 2014|p. 207}}</ref> e a testimuniansa de munêe fète batte da vellu a nu l'è gua(r)i segü(r)a. Tütti i usurpatûi, fina daa sò pruclamasiùn, i l'han fètu batte de munêe cu'i sò segni de moddu de pagà e pròpie trüppe. Cu'a pasciùn di culesiunisti pe'e munêe antìghe ch'a l'é(r)a nasciüa intu [[Renascimento|Rinascimèntu]], spuncièi daa descuvèrta du tèstu de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' e ti(r)èi dae pôche munêe ch'e ne vegnen dai curti regni di usurpatûi, u l'è prestu sciurtìu di fâsi de quelle du Proculus<ref name=":0" />. [[Immaggine:Epitome thesauri antiquitatum, hoc est, impp. Rom. Orientalium et Occidentalium iconum - Proculus (cropped).jpg|miniatura|Ritrètu inventàu du Proculus du [[Jacopo Strada]] (edisiùn latìna du [[1557]] du sò scrìtu de nümismatica)]] Inti primmi scrìti in sce l'argumèntu u se truvava de gale(r)ìe de medaje di impe(r)atûi e di usurpatûi, fète fina cun di fâsi pe' impì i garbi inte sé(r)ie, ch'i l'é(r)an pöi repièi e purtèi avanti da in'edisiùn a l'âtra<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 210}}</ref>. De stu moddu, du [[1533]], l'artista e studiusu [[Jacopo Strada]] u l'axeva fètu pübricà a [[Lion|Liùn]] u sò &#8203;''Epitome du Thresor des antiquez'', ch'u l'é(r)a ina sé(r)ie de ritrèti de vé(r)e medaje di impe(r)atûi, cu'in disegnu du tüttu de fantasìa ch'u dixe êsse a cupia d'ina munêa du Proculus. Sta lì, a l'indrìtu, a mustra a scrìta {{Maioscolétto|procvlvs nob caes}}<ref group="n.">{{Maioscolétto|Proculus Nob(ilissimus) Caes(ar)}}, ch'u vö dì Proculus, u nobilìscimu Cesa(r)e, titulu che alantu(r)a u nu l'é(r)a pe' ninte duve(r)àu, a pröva ch'u l'è in fâsu.</ref>, cumpagnâ a l'invèrsu da {{Maioscolétto|fides militum}}, turna inventâ e ch'a ne vegne daa biugrafìa de l'&#8203;''Historia Augusta'' in sce stu persunaggiu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 211}}</ref>. Ciü avanti, du [[1579]], l'[[Hubert Goltzius]] e l'[[Adolph Occo]] i l'han pübricàu in [[Anvèrsa]] in catalugu de medaje rumâne ciascün. Intu travaju du Goltzius u cumpa(r)isce pe'u Proculus ina didascalìa ch'a pà intrega, ''Imp. C. T. Ael. Proculus P F Aug''<ref group="n.">Ch'u se lezze ''Imp(erator) C(aesar) T(itus) Ael(ius) Proculus P(ius) F(elix) Aug(ustus)''.</ref>, mèntre inte quellu de l'Occo u gh'è in süntu du regnu intitulàu au ''T. Aelius Proculus''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Adolph Occo|tìtolo=Impp. Romanorum numismata a Pompeio magno ad Heraclium ed. altera, multis nummorum millibus aucta|url=http://www.e-rara.ch/zuz/content/pageview/8061514|ànno=1601|çitæ=Augsburg|léngoa=FR|p=507}}</ref>, titulu ch'u l'ha purtàu pe' di seculi a ti(r)à avanti stu numme, du tüttu inventàu, du Proculus<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 213}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]] i culesiunisti i sun andèi avanti a mensunà a mèxima munêa du Proculus, faxèndu tantu de cupie de descrisiùi ciü antìghe che piandu a rife(r)imèntu di fâsi cunservèi inte culesiùi de medaje. U [[Jean-Jacques Chifflet]] u l'ha scrìtu du [[1647]] de ina munêa du Proculus ch'a l'axeva l'indrìtu cumme cuntàu dau Goltzius mèntre a l'invèrsu a mustra [[Marte (divinitæ)|Marte]]. U [[Francesco Mezzabarba Birago]] du [[1683]] u l'ha turna repiàu e descrisiùi de l'Occo e du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 214}}</ref>. Du [[1730]], u catalugu pübricàu dau [[Filippo Argelati]] u fa vegghe in disegnu de fantasìa cu'ina munêa du Proculus ch'a g'ha scrìtu ''Imp C. T. Proculus Aug''<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 215}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i nümismatichi i l'han pe' cuntru cumensàu a fà ciü atensiùn: u [[Joseph Eckhel]] du [[1797]] u l'ha mensunàu cun tanti dübbi a descrisiùn du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 216}}</ref>, mèntre intu paragrafu in sciu Proculus du sò catalugu l'[[Henry Cohen]] u l'ha refüàu tütte ste descrisiùi lì e u l'ha cunscide(r)àu u Golzius, u Chifflet e u Mezzabarba cumme "i autûi ch'i se me(r)itavan de mênu d'êsse credüi"<ref>{{Çitta web|url=http://www.virtualcohen.com/saturninus-ii|tìtolo=Proculus|léngoa=FR|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Antoine Péricaud|tìtolo=Notes et documents pour servir à l'histoire de Lyon|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54%C3%A021205k/f5.image.r=Proculus%20Lyon|ànno=1838|editô=Pélagaud, Lesné et Crozet|çitæ=Liùn|léngoa=FR|volùmme=Vul. 1|cid=Péricaud, 1838}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|outô2=André Chastagnol (tradusiùn e prefasiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Bouquins|ànno=1994, CLXXXII + 1244|editô=Robert Laffont|léngoa=FR, LA|cid=Chastagnol, 1994|ISBN=2-221-05734-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sylviane Estiot|tìtolo=Historiae Augustae Colloquium Nanceiense, Atti XII|url=https://www.academia.edu/1378031/Probus_et_les_tyrans_minuscules_Proculus_et_Bonosus_que_dit_la_monnaie_|ànno=2014|editô=Edipuglia|çitæ=Ba(r)i|léngoa=FR|capìtolo=Probus et les tyrans minuscules Proculus et Bonosus. Que dit la monnaie?|cid=Estiot, 2014}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Chopelin|outô2=Pierre-Jean Souriac|tìtolo=Nouvelle histoire de Lyon et de la métropole|colànn-a=Histoire des villes et des régions: histoire|ànno=2019|editô=Privat|léngoa=FR|cid=Chopelin & Souriac, 2019|ISBN=978-2-7089-8378-6}} ngybecm0wdm57arpho7v8w186ljo0q0 Veitæ 0 32704 269093 2026-04-16T19:03:42Z Michæ.152 13747 Ò creòu a pàgina "Veitæ" (con de seçioìn ancón da conpletâ) da-e vôxe de bâze; a fónte prinçipâ a l'é l'Enciclopedia di filosofia da Treccani. 269093 wikitext text/x-wiki A '''veitæ''' (in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''veritas''; in [[Grego antigo|grêgo antîgo]] ''ἀλήθεια'', ''aletheia'') a l'é o caràtere de quéllo ch'o l'é vêo, ö sæ confórme e coerénte con di prinçìppi dæti ò co-îna [[realtæ]] ògetîva, e in particolâ quéllo ch'o l'é vêo in sénso asolûto<ref>Treccani, Dizionario della filosofia: [https://www.treccani.it/enciclopedia/verita_(Dizionario-di-filosofia)/ Verità]</ref>. [[File:What is truth.jpg|thumb|''"Cös'a l'é a veitæ?"O Crìsto e-o Pilàtto'' (Nikolai Ge, [[1890]])]] Inta stöia da [[filozofîa]] o conçètto de veitæ o l'é stæto conçepîo a-o mànco inte dôe prospetîve, ùnn-a [[ontològica]], l'âtra streitaménte ligâ a-o discórso umàn. Inta prospetîva ontològica a veitæ a l'é tegnûa pe propietæ de drénto de l'êse; inte l'âtra prospetîva o conçètto o l'é stæto elaboròu in mòddi despægi e-e anàlixi chò-u tóccan dêvan êse spartîe inte dôe categorîe, a segónda che inténdan dâ 'na definiçión ò 'n critêio de veitæ. A riçèrca de 'n critêio de veitæ a l'é 'na pàrte fondamentâle do problêma [[gnoseològico]], ö sæ de quæ tîpo de evidénsa (senscìbile, inteletîva, indutîva, dedutîva) o peu constitoî a garançîa de 'na conoscénsa genoìnn-a. == Stöia do conçètto == === Inte l'Antighitæ === A paròlla [[Grego antigo|grêga]] pe veitæ, ''ἀλήθεια'' (''aletheia'') a vêgne da-a conbinaçión de α- de privaçión co-a réixe do vèrbo ''λανθάνω'' (''lanthanō'') "ascóndise, desmentegâ", co-o scignificòu dónca de "quéllo ch'o l'é descovèrto, desvelòu"<ref>LSJ: [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%80%CE%BB%CE%B7%CE%B8%CE%AE%CF%82#English_(Autenrieth) ἀληθής]</ref>. Inta coltûa grêga o conçètto filozòfico de veitæ o coménsa a definîse into córso do [[VI secolo a.C.|VI sécolo a.C.]], inti scrîti di naturalìsti e sôviatùtto into poêma do [[Parménide]], che pe prìmmo o ne svilùppa a contrapoxiçión con l'òpinión (''δόξα'', ''doxa''). Lê defæti o distìngoe dôe stràdde do penscêo: o sentê da Convinçión, ch'o va aprêuvo a-a Veitæ, o dîxe che quéllo ch'o l'é o no peu no êse, in càngio o sentê de l'àro o dîxe che quéllo ch'o no l'é o l'é. O [[Platon|Platón]], in sciâ scîa da dotrìnn-a do [[Socrate|Sòcrate]], o l'identìfica a veitæ con l'[[Idêa]], dotâ de 'n'existénsa ògetîva e ezénte da-o cangiaménto. Inta [[Repùbrica]], co-o seu avoxòu mîto da cavèrna, o filòzofo o pónn-e a Veitæ cómme l'ògètto da contenplaçión do móndo de Idêe, in contrapoxiçión a-a conoscénsa inluzöia do móndo senscìbile ch'o l'é cómme 'n'ónbra de quéllo. Pe de ciù, a-o Platón o remónta a prìmma formulaçión da veitæ cómme caraterìstica do discórso ch'o "dîxe i énti cómme són", a-a quæ corispónde quélla do fâso cómme propietæ do discórso "ch'o dîxe cómme no són". L'[[Aristòtele]] o repìggia sta definiçión inta seu [[Metafìxica]], dónde o sostêgne che "dî de quéllo ch'o l'é ch'o no l'é, ò de quéllo ch'o no l'é ch'o l'é, o l'é fâso; dî de quéllo ch'o l'é ch'o l'é, ò de quéllo ch'o no l'é ch'o no l'é, o l'é vêo". Sta definiçión a vegniâ o paradìgma de conçeçioìn "corispondentìstiche" da veitæ ma inti scrîti aristotélichi gh'é 'n'âtra idêa do vêo, cómme perfètto adataménto do penscêo (d'achìtto) a-o seu ògètto, da dónde vêgnan fêua i tèrmini chi-â conoscénsa discorscîva a conlîga ò a sepàra into giudìçio e into scilogìsmo. === Inte l'Etæ de Mêzo === === Inta Modernitæ === === Into Neuveçénto === == Anotaçioìn == <references /> == Pàgine corelæ == ;[[Realtæ]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Filozofîa]] d4dzflxcalivbjtbvx4bs8lxu2lyh3x 269102 269093 2026-04-16T22:33:08Z Michæ.152 13747 269102 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''veitæ''' (in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''veritas''; in [[Grego antigo|grêgo antîgo]] ''ἀλήθεια'', ''aletheia'') a l'é o caràtere de quéllo ch'o l'é vêo, ö sæ confórme e coerénte con di prinçìppi dæti ò co-îna [[realtæ]] ògetîva, e in particolâ quéllo ch'o l'é vêo in sénso asolûto<ref>Treccani, Dizionario della filosofia: [https://www.treccani.it/enciclopedia/verita_(Dizionario-di-filosofia)/ Verità]</ref>. [[File:What is truth.jpg|thumb|''"Cös'a l'é a veitæ?"O Crìsto e-o Pilàtto'' (Nikolai Ge, [[1890]])]] Inta stöia da [[filozofîa]] o conçètto de veitæ o l'é stæto conçepîo a-o mànco inte dôe prospetîve, ùnn-a [[ontològica]], l'âtra streitaménte ligâ a-o discórso umàn. Inta prospetîva ontològica a veitæ a l'é tegnûa pe propietæ de drénto de l'êse; inte l'âtra prospetîva o conçètto o l'é stæto elaboròu in mòddi despægi e-e anàlixi chò-u tóccan dêvan êse spartîe inte dôe categorîe, a segónda che inténdan dâ 'na definiçión ò 'n critêio de veitæ. A riçèrca de 'n critêio de veitæ a l'é 'na pàrte fondamentâle do problêma [[gnoseològico]], ö sæ de quæ tîpo de evidénsa (senscìbile, inteletîva, indutîva, dedutîva) o peu constitoî a garançîa de 'na conoscénsa genoìnn-a. == Stöia do conçètto == === Inte l'Antighitæ === A paròlla [[Grego antigo|grêga]] pe veitæ, ''ἀλήθεια'' (''aletheia'') a vêgne da-a conbinaçión de α- de privaçión co-a réixe do vèrbo ''λανθάνω'' (''lanthanō'') "ascóndise, desmentegâ", co-o scignificòu dónca de "quéllo ch'o l'é descovèrto, desvelòu"<ref>LSJ: [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%80%CE%BB%CE%B7%CE%B8%CE%AE%CF%82#English_(Autenrieth) ἀληθής]</ref>. Inta coltûa grêga o conçètto filozòfico de veitæ o coménsa a definîse into córso do [[VI secolo a.C.|VI sécolo a.C.]], inti scrîti di naturalìsti e sôviatùtto into poêma do [[Parménide]], che pe prìmmo o ne svilùppa a contrapoxiçión con l'òpinión (''δόξα'', ''doxa''). Lê defæti o distìngoe dôe stràdde do penscêo: o sentê da Convinçión, ch'o va aprêuvo a-a Veitæ, o dîxe che quéllo ch'o l'é o no peu no êse, in càngio o sentê de l'àro o dîxe che quéllo ch'o no l'é o l'é. O [[Platon|Platón]], in sciâ scîa da dotrìnn-a do [[Socrate|Sòcrate]], o l'identìfica a veitæ con l'[[Idêa]], dotâ de 'n'existénsa ògetîva e ezénte da-o cangiaménto. Inta [[Repùbrica]], co-o seu avoxòu mîto da cavèrna, o filòzofo o pónn-e a Veitæ cómme l'ògètto da contenplaçión do móndo de Idêe, in contrapoxiçión a-a conoscénsa inluzöia do móndo senscìbile ch'o l'é cómme 'n'ónbra de quéllo. Pe de ciù, a-o Platón o remónta a prìmma formulaçión da veitæ cómme caraterìstica do discórso ch'o "dîxe i énti cómme són", a-a quæ corispónde quélla do fâso cómme propietæ do discórso "ch'o dîxe cómme no són". L'[[Aristòtele]] o repìggia sta definiçión inta seu [[Metafìxica]], dónde o sostêgne che "dî de quéllo ch'o l'é ch'o no l'é, ò de quéllo ch'o no l'é ch'o l'é, o l'é fâso; dî de quéllo ch'o l'é ch'o l'é, ò de quéllo ch'o no l'é ch'o no l'é, o l'é vêo". Sta definiçión a vegniâ o paradìgma de conçeçioìn "corispondentìstiche" da veitæ ma inti scrîti aristotélichi gh'é 'n'âtra idêa do vêo, cómme perfètto adataménto do penscêo (d'achìtto) a-o seu ògètto, da dónde vêgnan fêua i tèrmini chi-â conoscénsa discorscîva a conlîga ò a sepàra into giudìçio e into scilogìsmo. === Inte l'Etæ de Mêzo === === Inta Modernitæ === === Into Neuveçénto === == Anotaçioìn == <references /> == Pàgine corelæ == ;[[Realtæ]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Filozofîa]] av3lu683fm0un3zo9225lk6b3e8lw89 Griffo o Croxe 0 32705 269106 2026-04-17T11:39:43Z Amherst99 3024 Amherst99 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Griffo o Croxe]] a [[Griffo o croxe]] 269106 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Griffo o croxe]] 5g4w5vzpqnmqkxq0q4x3b3q2926xpku