Borṡi e Veressi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Borṡi e Veressi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1723</id>
    <revision>
      <id>269161</id>
      <parentid>269145</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39342" sha1="i01kuo30k12jlk45w6gsz3ac4ohe8im" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]]
* '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stêta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasùi ===
* ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stêta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da &quot;picina vulisitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stêta fundâ a sucietê agricula&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'', de Veréssi: in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö, a l'è stêta creâ u giurnu doppu l'agricula de Borṡi, a-i 25 de ṡügnu du [[1893]]. A l'è nasciüa cumme asuciasiùin pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, diventê in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe; aùa a cüa üna série de manifestasiùi cumme, in particulâ, a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teatri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]]
* Cìne-teatru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teatru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teatru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>i01kuo30k12jlk45w6gsz3ac4ohe8im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269162</id>
      <parentid>269161</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39349" sha1="0z891nsj9th1doe9s4uu9t12412ldgn" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]]
* '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stêta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasùi ===
* ''Società agricola'', de Borṡi: a l'è stêta fundâ, a-u 24 de ṡügnu du [[1893]], da-i cuntadìn de Borṡi pe méggiu inandiâ a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u vegnìva fermòn ün vagùn in-ta culissa da &quot;picina vulisitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], cuscì caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stêta fundâ a sucietê agricula&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'' : sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teatri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]]
* Cìne-teatru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teatru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teatru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>0z891nsj9th1doe9s4uu9t12412ldgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269163</id>
      <parentid>269162</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39358" sha1="4qbkqwvbbjng3ckbwmimxh81s82mllt" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]]
* '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stêta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse pe i mercòi de [[Zena|Ṡéna]], [[Turin|Türìn]] e [[Milan]], e dunca, pe gestì e pratiche e i vagùi, a l'è stêta fundâ a sucietê agricula&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teatri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]]
* Cìne-teatru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teatru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teatru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>4qbkqwvbbjng3ckbwmimxh81s82mllt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269164</id>
      <parentid>269163</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39348" sha1="nr7y68de2bfs1k0ixomf95qkj4ioim6" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi pàiṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in ànnu in ànnu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâ neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], ànnu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâ e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuàju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Vista de l'internu de gròtte de Borṡi]]
* '''Gròtte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cun in svilüppu de 1600 m e in dislivellu de 36 m, averta a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cun in percursu de 800 m. Scuèrte pe câxu in-tu [[1933]], da trei figiö borṡìn, e prìmme indagini ciü aprufundìe e sun stête fête de dòppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|ànni '20]] u s'êa scavòn però in pussu, in seguitu a-a decixùn da parte du pudestê borṡin de slargâ u cursu du turente Batuéṡṡa, che ancùa aù in-ti periudi de cîna u spaìsce drentu a-e cavitê da grótta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da Gêxa de San Pê. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=E Grótte de Borṡi e Veréssu|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe a ciü parte sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'attivitê ciü inpurtante a l'è de lungu stêta cuélla agrìcula, tantu che i borṡìn i sun ancùa dìti i &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. Da Veréssi a gh'è pe cuntru a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

In-ta frasiùn veresìna i gh'êan ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Pria de Veressi|marmu o prìa röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn; in particulâ e trê câve ciü inpurtanti i l'êan cuélla da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca Civica: a l'è a bibliutêca cumünâle e a se tröva in-te 'na cà afaciâ sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, vegnindu menâ a l'inprincìpiu da vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'a gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecàju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], du [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla pèssi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi i ghe sun e scöe di trèi livèlli de aṡilu, elementâri e médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn püblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, e âtre scöe i sun invêxe in-te 'n edifissiu diferénte, de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teatri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teatru de Borṡi]]
* Cìne-teatru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teatru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teatru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutà pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn teatrâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê antìghe müatêe de Sevore, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntà fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>nr7y68de2bfs1k0ixomf95qkj4ioim6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shock</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8892</id>
    <revision>
      <id>269170</id>
      <parentid>269139</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T08:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>template zeneize</comment>
      <origin>269170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2381" sha1="9pvv1d53xhz8fa5b7vy3i732uyncd1m" xml:space="preserve">{{Zeneize}}
O '''Shock''' o l'è un squilibrio fra i vaxi sanguigni e o sangue che o l'è contegnüo a-o sö interno. Se ha un forte abbassamento da [[prescion arteriosa]], che o fa patî i tesciüi, perchè riçeiven unna minore irrorasion sanguigna.
== Descriçion ==
Se distingue diversci tipi de shock.

=== Shock da ipovolemia ===
L'ipovolemia a l'è unna diminusion da quantitæ de [[sangue]] circolante, dovüa a emorragie gravi, a edemi, a ustioin interessanti gran parte da superfiçie cutanea, a disidrataçion ([[diarrea]], etc.)

=== Shock da vasodilataçion ===
In te questo caxo o volümme de sangue o no l'è diminuio, ma l'è aumentou o calibro di [[Vaxo sanguignio|vaxi sanguigni]], pe cause settiche (infeçioin gravi), allergiche (shock anafilattico) o neurogene (traumi, farmaci, dolô).

=== Shock cardiogeno ===
A l'è un'insufficensa in to travaggio do [[Cheu|cö]], inteiso comme pompa. E cause pöan esse e patologie cardiache (mouttie de valvolemiocarditi, etc.) o l'[[embolia polmonare]]. Fa parte do shock cardiogeno anche o shock da elettriçitæ che se ha in caxo de folgoraçion.
O paçiente con varî traumi o varie frattüe o l'è sempre potençialmente a rischio de shock.

=== Scintomi do shock ===
Pallore; [[cianoxi]] di lerfi o de estremitæ; pelle freida e ümmia; süô freido; brividi; pôso debole e frequente; respio superfiçiale; patanscio. Se l'infortünou o l'è cosciente, o pö presentase mollo e apatico comme anche agitou. O shock o l'è unna serie de scintomi gravi e progressivi e o va sempre previsto in te o caxo de traumi o incidenti gravi.

=== Primmo soccorso ===
* Ciammä o 118
* Eliminä e cause (pe esempio, bloccä e emorragie)
* Stende a vittima con e gambe erte in posizion antishock (ma no in caxo de [[trauma cranico]], e manco in stato de [[gravidansa]] avansä)
* Crovî a vittima, ma no coscì tanto da fala süä
* No fä beive [[caffè]], ni [[alcool]], ni stimolanti
* No mette borse dell'[[ægua]] cada o atre fonti de calore.

Se l'infortünou o l'è incosciente, aloa o va misso in posiçion laterale de següessa.

== Bibliografia ==
* CRI: Comitato tecnico per l'educazione Sanitaria, ''Nozioni di Primo Soccorso e Protezione Civile''.

== Vôxe corelæ ==
* [[Presciôn oncotica]]
* [[Globuli gianchi]]

== Colegaménti esterni ==
{{interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Mëxinn-a]]</text>
      <sha1>9pvv1d53xhz8fa5b7vy3i732uyncd1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269171</id>
      <parentid>269170</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T08:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ò azonto 'na fòto</comment>
      <origin>269171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2579" sha1="h5c29cm63kjai8bzv3v8jbh147t9ued" xml:space="preserve">{{Zeneize}}
[[File:Ffw stegen herbstübung 6.JPG|thumb|Ffw stegen herbstübung 6|O giüsto poxiçionamento e a proteçion da l'ipotermia son de mesüe importanti in caxo de shock (inmagine de un eserciçio).]]
O '''Shock''' o l'è un squilibrio fra i vaxi sanguigni e o sangue che o l'è contegnüo a-o sö interno. Se ha un forte abbassamento da [[prescion arteriosa]], che o fa patî i tesciüi, perchè riçeiven unna minore irrorasion sanguigna.
== Descriçion ==
Se distingue diversci tipi de shock.

=== Shock da ipovolemia ===
L'ipovolemia a l'è unna diminusion da quantitæ de [[sangue]] circolante, dovüa a emorragie gravi, a edemi, a ustioin interessanti gran parte da superfiçie cutanea, a disidrataçion ([[diarrea]], etc.)

=== Shock da vasodilataçion ===
In te questo caxo o volümme de sangue o no l'è diminuio, ma l'è aumentou o calibro di [[Vaxo sanguignio|vaxi sanguigni]], pe cause settiche (infeçioin gravi), allergiche (shock anafilattico) o neurogene (traumi, farmaci, dolô).

=== Shock cardiogeno ===
A l'è un'insufficensa in to travaggio do [[Cheu|cö]], inteiso comme pompa. E cause pöan esse e patologie cardiache (mouttie de valvolemiocarditi, etc.) o l'[[embolia polmonare]]. Fa parte do shock cardiogeno anche o shock da elettriçitæ che se ha in caxo de folgoraçion.
O paçiente con varî traumi o varie frattüe o l'è sempre potençialmente a rischio de shock.

=== Scintomi do shock ===
Pallore; [[cianoxi]] di lerfi o de estremitæ; pelle freida e ümmia; süô freido; brividi; pôso debole e frequente; respio superfiçiale; patanscio. Se l'infortünou o l'è cosciente, o pö presentase mollo e apatico comme anche agitou. O shock o l'è unna serie de scintomi gravi e progressivi e o va sempre previsto in te o caxo de traumi o incidenti gravi.

=== Primmo soccorso ===
* Ciammä o 118
* Eliminä e cause (pe esempio, bloccä e emorragie)
* Stende a vittima con e gambe erte in posizion antishock (ma no in caxo de [[trauma cranico]], e manco in stato de [[gravidansa]] avansä)
* Crovî a vittima, ma no coscì tanto da fala süä
* No fä beive [[caffè]], ni [[alcool]], ni stimolanti
* No mette borse dell'[[ægua]] cada o atre fonti de calore.

Se l'infortünou o l'è incosciente, aloa o va misso in posiçion laterale de següessa.

== Bibliografia ==
* CRI: Comitato tecnico per l'educazione Sanitaria, ''Nozioni di Primo Soccorso e Protezione Civile''.

== Vôxe corelæ ==
* [[Presciôn oncotica]]
* [[Globuli gianchi]]

== Colegaménti esterni ==
{{interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Mëxinn-a]]</text>
      <sha1>h5c29cm63kjai8bzv3v8jbh147t9ued</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:N.Longo/Sandbox/Proculus</title>
    <ns>2</ns>
    <id>32688</id>
    <revision>
      <id>269160</id>
      <parentid>269142</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>269160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17767" sha1="3zm11k6hai60ezlm40k0yd8fwble899" xml:space="preserve">[[Immaggine:Proculus.jpg|miniatura|Imitasiùn de [[antuniniàn]], segunda munêa cunusciüa du Proculus]]
U '''Proculus''' (&lt;b&gt;Pròculu&lt;/b&gt;, [[Albingaunum]], [[III secolo|III seculu]] - ?, [[281]] ca) u l'è stètu in [[usurpatû rumàn]] ch'u s'è pruclamàu impe(r)atû cuntru de [[Probus (impe(r)atû)|Probus]] du [[281]], fòscia a ''[[Lugdunum]]'' ([[Lion|Liùn]]) o a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]]). U l'è cunusciüu numà che pe' quarche mensiùn fèta dai crunisti rumèi e pe'ina curta biugrafìa ch'a se tröva inte l'&amp;#8203;''[[Historia Augusta]]''. U sò curtu regnu e dunca e ciü pôche puscibilitè d'avé batüu de munêe i l'han purtàu a de l'interesse da parte di culesiunisti du [[Renascimento|Rinascimèntu]], cu'a difuxùn de pa(r)eggi dinèi fâsi sutt'au titulu impe(r)iâle de &quot;Titus Aelius Proculus&quot;, repiàu dai stò(r)ichi.

De lungu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], de imprese atribuìe au Proculus i l'han ti(r)àu l'interesse du scritû [[François Rabelais]]. U pensce(r)u in sciu sò curtu regnu u l'ha cumensàu a cangià da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a critica stò(r)ica a l'&amp;#8203;''Historia Augusta'' ch'a l'ha cunscide(r)àu a sò biugrafìa cumme in'invensiùn, mèntre che i aspèrti de munêe i l'han cumensàu a refüà cumme fâse e munêe sutt'au numme de Titus Aelius Proculus. A ògni moddu, a descuvèrta, aa fìn du [[XX secolo|Növesèntu]], de ina sula munêa ve(r)a e, dapöi, de in'âtra, i l'han dètu ina cunfèrma aa sto(r)ia da sulevasiùn du Proculus inta [[Gallia]], cumme ünicu fètu stò(r)icu pruvàu.

== Cuntestu ==
[[Immaggine:Carte des peuples francs (IIIe siècle)-pt.svg|miniatura|Mappa du ''limes'' inta Gallia de setentriùn, cu'e gènte franche (de vèrde) e germaniche aa mitè du seculu III]]
Intu [[III secolo|III seculu]] l'[[Impêo Roman|Impe(r)u rumàn]] u l'é(r)a intu mezzu de ina [[Crisi du III seculu|gran crisi]], cun tanti militâri ch'i se sun isèi cuntru de l'impe(r)atû, ciü che i atacchi de gènte ae frunte(r)e de l'impe(r)u, cu'a [[Gallia]] ch'a l'axeva patìu di forti sachezzi da parte di [[Franchi]] e di [[Alemànni]]. Inte l'ürtimu quartu de stu seculu i impe(r)atûi da l'[[Illiria|Ili(r)ia]], ch'i ne vegnivan da l'armâ du [[Danubio|Danübiu]], i sun muntèi au pute(r)e e i sun sciurtìi a purtà turna de urdine, tantu drentu a l'impe(r)u che ai sò cunfìn. Ün de sti lì, u [[Probus]], u l'è stètu in càrega dau [[276]] au [[282]]. Du [[281]] u l'è intervegnüu cu'a sò armâ in Gallia e in sciu ''[[Limes Germanicus]]'', cumme mustràu dae munêe batüe dae secche de ''[[Ticinum]]'' ([[Pavia|Pavìa]]) e [[Romma|Rumma]], inte l'Italia, ciü che quella de ''[[Lugdunum]]''. De dòppu de ste munêe, batüe pe' finansià l'esercitu&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 226 ss.}}&lt;/ref&gt;, u n'è sciurtìu fina de âtre pe' regurdà a vito(r)ia in sce [[Pòpoli germànichi|gènte germaniche]] e du passaggiu du [[Ren]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 231-232}}&lt;/ref&gt;. I usurpatûi da [[Gallia]] i sun stèti dunca batüi intu cursu de sta campagna lì&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 237}}&lt;/ref&gt;.

== E funte ==
=== Funte scrìte ===
==== Lista ====
I scrìti ch'i fan de mensiùi au Proculus i sun pôchi e pe'u ciü i nu ne dixen gua(r)i, cun pa(r)egge sto(r)ie du [[IV secolo|IV seculu]] ch'i ne scriven numma che pôche pa(r)olle. L'[[Eutropius]] u cunta che u [[Probus]] u l'ha batüu i usurpatûi &quot;Proculus e [[Bonosus]] a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]])&quot;, sènsa dîne ninte de ciü&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eutropius|tìtolo=Breviarium historiae romanae|léngoa=LA|volùmme=IX, 17}}&lt;/ref&gt;, mèntre l'[[Aurelius Victor]] u nu scrive mancu du Proculus, faxèndu de mensiùn numma che au Bonosus fra i desenemighi a Culònia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Aurelius Victor|tìtolo=Liber de Caesaribus|editô=37|léngoa=LA}}&lt;/ref&gt;. Inte l'&amp;#8203;''[[Epitome de Caesaribus]]'', de votte atribuìa pe' erû a l'Aurelius Victor, u se ghe tröva pe' cuntru tantu u Proculus che u Bonosus&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pseudo-Aurelius Victor|tìtolo=Epitome de Caesaribus|léngoa=LA|volùmme=37}}&lt;/ref&gt;. Du [[V secolo|V seculu]] u [[Paulus Orosius]] u nu ghe zunze gua(r)i, scrivèndu che &quot;a ''Agrippina'' [u Probus] u l'ha batüu u Proculus e u Bonosus int'ina se(r)ie de bataje e u i l'ha massèi&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Historiarum adversus paganos|url=https://sites.google.com/site/demontortoise2000/orosius_book7|léngoa=LA|volùmme=VII, 24}}&lt;/ref&gt;. L'&amp;#8203;''[[Historia Augusta]]'' a l'è l'ünica a dâne ina biugrafìa, scrìta dau [[Flavius Vospicus]], cuntempuraneu au [[Costantìn I|Custantìn I]], cu'a ''Vitta du Probus'' ch'a cunta de cumme &quot;u Proculus e u Bonosus i l'axevan piàu u pute(r)e a Culònia, in Gallia, e i rivendicavan e pruvinse da ''[[Britannia (provìnsa romànn-a)|Britannia]]'', de l'&amp;#8203;''[[Hispania]]'' e da ''[[Gallia narbonensis]]''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XVIII|léngoa=LA|capìtolo=Probus}}&lt;/ref&gt;. De dòppu de stu lì, u Flavius Vospicus u l'ha dedicàu in capitulu ciütòstu estesu au Proculus e a âtri trèi usurpatûi, dìtu de ''I quattru tirànni''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XII, XIII|léngoa=LA|capìtolo=Firmus, Saturninus, Proculus, et Bonosus}}&lt;/ref&gt;. L'&amp;#8203;''Historia Augusta'' a l'è l'ünica funte ch'a lighe u Proculus cun ''[[Lugdunum]]'' (au dì d'ancöi [[Lion|Liùn]]), mèntre i âtri scrìti i u metten de lungu cu'u Bonosus a ''Agrippina''&lt;ref&gt;{{Çitta|Chopelin &amp; Souriac, 2019|p. 115}}&lt;/ref&gt;.

==== Funte lete(r)a(r)ie ====
L'&lt;nowiki/&gt;''Historia Augusta'' a l'è stèta turna descuvèrta du [[Renascimento|Rinascimèntu]] e a s'è prestu spantegâ pe' mezzu da stampa. De de lì, ancù pe' pa(r)eggi seculi di stò(r)ichi impurtanti cumme l'[[Edward Gibbon]] e u [[Victor Duruy]] i nu l'han missu in discusciùn l'existènsa du [[Flavius Vospicus]] e mancu quella di âtri autûi de l'&amp;#8203;''Historia Augusta'', cuscì cumme l'etè de sti scrìti, cunscide(r)èi de l'imprinsippiu du [[IV secolo|IV seculu]], pe' rivà a pià pe' bui tanti detaji pôcu segü(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|Chastagnol, 1994|pp. XIII-XIV}}&lt;/ref&gt;. Inte nòtte ch'u l'axeva piàu pe' scrive a sto(r)ia da sò sitè, u stò(r)icu [[Antoine Péricaud]], de [[Lion|Liùn]], u l'ha repiàu pa(r)eggiu francu a vitta du Proculus cumme scrìta dau Flavius Vospicus. Pe' rangià e dife(r)ènse fra i di autûi antìghi u l'ha scrìtu che u Proculus u se duveva êsse pruclamàu impe(r)atû a Liùn pe' pöi purtà a sêde du sò guvèrnu a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Péricaud, 1838|p. 12}}&lt;/ref&gt;.

A cunscide(r)asiùn di stò(r)ichi pe' l'&amp;#8203;''Historia Augusta'' a l'ha cumensàu a cangià a partì dau [[1889]], quandu l'[[Hermann Dessau]] u l'ha pruvàu che u Flavius Vospicus e i sò co-autûi i nu l'é(r)an mai existìi, ma ch'i sa(r)ean tütti di nummi fâsi pe'in ünicu autû, vegnüu de dòppu ma che u nu se cunusce u numme. Sta teurìa a l'è stèta de manimàn piâ pe' buna dai stò(r)ichi du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'i l'han ricunusciüu che stu scrìtu u nu l'è du tüttu stò(r)icu ma ch'u g'ha ina parte ch'a l'è inventâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XXXIV}}&lt;/ref&gt;. A sto(r)ia a funsiuna dunca cumme fundasiùn pe'a fantasìa e a bürla, cun tanti reciammi a l'atensiùn du letû aspèrtu&lt;ref&gt;{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XLVI}}&lt;/ref&gt;. Ciü de precisu, pe' cuntu du [[Ronald Syme]], tüttu u capitulu in sce ''I quattru tirànni'' u sa(r)ea du tüttu inventàu, cun l'autû ch'u se mustra cumme in imbrujùn &quot;au mascimu da sò arte&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1105}}&lt;/ref&gt;.

=== Munêe ===
E funte nu lete(r)a(r)ie i g'han fina ciü de prublemi: u nu se cunusce de iscrisiùi ch'i fassen de mensiùn au Proculus&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 207}}&lt;/ref&gt; e a testimuniansa de munêe fète batte da vellu a nu l'è gua(r)i segü(r)a. Tütti i usurpatûi, fina daa sò pruclamasiùn, i l'han fètu batte de munêe cu'i sò segni de moddu de pagà e pròpie trüppe. Cu'a pasciùn di culesiunisti pe'e munêe antìghe ch'a l'é(r)a nasciüa intu [[Renascimento|Rinascimèntu]], spuncièi daa descuvèrta du tèstu de l'&amp;#8203;''[[Historia Augusta]]'' e ti(r)èi dae pôche munêe ch'e ne vegnen dai curti regni di usurpatûi, u l'è prestu sciurtìu di fâsi de quelle du Proculus&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Immaggine:Epitome thesauri antiquitatum, hoc est, impp. Rom. Orientalium et Occidentalium iconum - Proculus (cropped).jpg|miniatura|Ritrètu inventàu du Proculus du [[Jacopo Strada]] (edisiùn latìna du [[1557]] du sò scrìtu de nümismatica)]]
Inti primmi scrìti in sce l'argumèntu u se truvava de gale(r)ìe de medaje di impe(r)atûi e di usurpatûi, fète fina cun di fâsi pe' impì i garbi inte sé(r)ie, ch'i l'é(r)an pöi repièi e purtèi avanti da in'edisiùn a l'âtra&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 210}}&lt;/ref&gt;. De stu moddu, du [[1533]], l'artista e studiusu [[Jacopo Strada]] u l'axeva fètu pübricà a [[Lion|Liùn]] u sò &amp;#8203;''Epitome du Thresor des antiquez'', ch'u l'é(r)a ina sé(r)ie de ritrèti de vé(r)e medaje di impe(r)atûi, cu'in disegnu du tüttu de fantasìa ch'u dixe êsse a cupia d'ina munêa du Proculus. Sta lì, a l'indrìtu, a mustra a scrìta {{Maioscolétto|procvlvs nob caes}}&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;{{Maioscolétto|Proculus Nob(ilissimus) Caes(ar)}}, ch'u vö dì Proculus, u nobilìscimu Cesa(r)e, titulu che alantu(r)a u nu l'é(r)a pe' ninte duve(r)àu, a pröva ch'u l'è in fâsu.&lt;/ref&gt;, cumpagnâ a l'invèrsu da {{Maioscolétto|fides militum}}, turna inventâ e ch'a ne vegne daa biugrafìa de l'&amp;#8203;''Historia Augusta'' in sce stu persunaggiu&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 211}}&lt;/ref&gt;. Ciü avanti, du [[1579]], l'[[Hubert Goltzius]] e l'[[Adolph Occo]] i l'han pübricàu in [[Anvèrsa]] in catalugu de medaje rumâne ciascün. Intu travaju du Goltzius u cumpa(r)isce pe'u Proculus ina didascalìa ch'a pà intrega, ''Imp. C. T. Ael. Proculus P F Aug''&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Ch'u se lezze ''Imp(erator) C(aesar) T(itus) Ael(ius) Proculus P(ius) F(elix) Aug(ustus)''.&lt;/ref&gt;, mèntre inte quellu de l'Occo u gh'è in süntu du regnu intitulàu au ''T. Aelius Proculus''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Adolph Occo|tìtolo=Impp. Romanorum numismata a Pompeio magno ad Heraclium ed. altera, multis nummorum millibus aucta|url=http://www.e-rara.ch/zuz/content/pageview/8061514|ànno=1601|çitæ=Augsburg|léngoa=FR|p=507}}&lt;/ref&gt;, titulu ch'u l'ha purtàu pe' di seculi a ti(r)à avanti stu numme, du tüttu inventàu, du Proculus&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 213}}&lt;/ref&gt;.

Du [[XVII secolo|Seisèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]] i culesiunisti i sun andèi avanti a mensunà a mèxima munêa du Proculus, faxèndu tantu de cupie de descrisiùi ciü antìghe che piandu a rife(r)imèntu di fâsi cunservèi inte culesiùi de medaje. U [[Jean-Jacques Chifflet]] u l'ha scrìtu du [[1647]] de ina munêa du Proculus ch'a l'axeva l'indrìtu cumme cuntàu dau Goltzius mèntre a l'invèrsu a mustra [[Marte (divinitæ)|Marte]]. U [[Francesco Mezzabarba Birago]] du [[1683]] u l'ha turna repiàu e descrisiùi de l'Occo e du Chifflet&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 214}}&lt;/ref&gt;. Du [[1730]], u catalugu pübricàu dau [[Filippo Argelati]] u fa vegghe in disegnu de fantasìa cu'ina munêa du Proculus ch'a g'ha scrìtu ''Imp C. T. Proculus Aug''&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 215}}&lt;/ref&gt;. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i nümismatichi i l'han pe' cuntru cumensàu a fà ciü atensiùn: u [[Joseph Eckhel]] du [[1797]] u l'ha mensunàu cun tanti dübbi a descrisiùn du Chifflet&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 216}}&lt;/ref&gt;, mèntre intu paragrafu in sciu Proculus du sò catalugu l'[[Henry Cohen]] u l'ha refüàu tütte ste descrisiùi lì e u l'ha cunscide(r)àu u Golzius, u Chifflet e u Mezzabarba cumme &quot;i autûi ch'i se me(r)itavan de mênu d'êsse credüi&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.virtualcohen.com/saturninus-ii|tìtolo=Proculus|léngoa=FR|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

A Silviane Estiot, a ògni moddu, a l'ha truvàu inte culesiùi de munêe di müsei de [[Grenoble]], de [[Pariggi]] e de [[Lion|Liùn]] u mèximu [[antuniniàn]] fâsu cu'a tésta du Proculus che podâse che u Goltzius e u Chifflet i l'aggen vistu. Vella a scrive de sta munêa cumme: a l'indrìtu, in büstu du Proculus cun di drappi e ch'u pòrta a [[Corónn-a radiâ (inpêio romàn)|cu(r)una cu'i raggi]], cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c t ael procvlvs}}; a l'invèrsu u Marte in pèi ch'u tegne inta mancìna ina lancia cu'a punta gi(r)â versu u bassu e in trufeu, cu'a scrìta {{Maioscolétto|virtus avg}}. A studiusa a l'atribuisce stu fâsu aa mitè du Sinquesèntu, fèta da quarchedün ch'u rifurniva i culesiunisti d'alantu(r)a de munêe ch'i mustravan di usurpatûi&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 216-217}}&lt;/ref&gt;.

A primma munêa a êsse ricunusciüa cumme ve(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta|Nollé, 2002|pp. 669-674}}&lt;/ref&gt; a l'è stèta catâ du [[1991]] dau [[Staatliche Münzsammlung München|Müseu Nümismaticu de Munegu de Bave(r)a]]. Sta lì, a l'indrìtu a se mustra cu'in büstu du Proculus ch'u pòrta a cu(r)una cu'i raggi e ina cu(r)assa, cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c proculus aug}}, mèntre a l'invèrsu u gh'è, fòscia, a [[Vito(r)ia (alegurìa)|Vito(r)ia]] in pèi ch'a mi(r)a aa mancìna, ch'a tegne in man ina cu(r)una e in lungu scettru, cu'a scrìta {{Maioscolétto|(vi)ctoria au(g)}}&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 217}}&lt;/ref&gt;. Mèntre che u büstu a l'indrìtu u l'è fètu cumme inte âtre munêe batüe alantu(r)a, a figü(r)a a l'invèrsu a nu l'è du tüttu cue(r)ènte, scicumme che a Vito(r)ia a l'è mustrâ sènsa de a(r)e e cu'in scettru cuscì lungu da nu êsse fra i atribüi ricurènti pe'a Vito(r)ia. U pò êsse che sta munêa a ne vegnisse da ina secca clandestìna, fèta fòscia pe' cupià ina munêa ufisiâle&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 225-226}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Proculus Antoninian (obverse).jpg|miniatura|U segundu antuniniàn du Proculus, 2,96&amp;nbsp;g, diametru mascimu de 19,27&amp;nbsp;mm.]]
Ina munêa d'argèntu ch'a l'è stèta identificâ cumme a segunda ch'a se cunusce a êsse batüa dau Proculus a l'è stèta truvâ ai 7 de nuvèmbre du [[2012]] cu'in sercametalli nu gua(r)i distante da [[Stamford Bridge]], in [[Inghiltæra|Inghiltèra]], int'in terén&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://regton-detectors.com/2012/11/22/article-history-changing-coin-or-a-15c-forgery-debate-over-roman-artefact-found-in-field-by-metal-detecting-friends/|tìtolo=History-changing coin or a 15C forgery? Debate over 'Roman' artefact found in field by metal-detecting friends|outô=Emily Andrews|dæta=16 nuvèmbre 2012|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;. Cunscide(r)â ve(r)a pe'a sò patina, a g'ha di mutivi e de scrìte ch'i sun pa(r)eggi franchi a l'âtra munêa cunusciüa, a pröva du fètu ch'e ne vegnen daa mèxima secca, bèn che meju centrèi a l'invèrsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/proculus/i.html|tìtolo=Browsing Roman Imperial Coins of Proculus|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;. Sta munêa a l'è stèta missa a l'incantu a [[Londra|Lundra]] ai 10 d'arvì du [[2013]] e a l'è stèta vendüa in [[Germania]] ai 9 de dixèmbre du [[2013]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://coinsweekly.com/the-usurper-proculus-and-his-coinage/|tìtolo=The usurper Proculus and his coinage|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;.

== Vitta ==
L'autû de l'&amp;#8203;''[[Historia Augusta]]'' u l'è u(r)amài cunusciüu pe'u sò güstu pe'a bürla e l'invensiùn, spunciâ dae memo(r)ie de sò tante letü(r)e&lt;ref&gt;{{Çitta|Estiot, 2014|p. 205}}&lt;/ref&gt;. L'analixi stò(r)ica du sò scrìtu a vegne dunca ina risèrca fra i tanti rimandi ch'u l'ha fètu ai scritûi latìn ch'i sun vegnüi primma. Defèti, l'[[André Chastagnol]] u pènsa che e infurmasiùi in scia vitta du Proculus, de sò mujé, de sò imprese e di sò custümmi e seccen tütte de invensiùi&lt;ref&gt;{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1109}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Antoine Péricaud|tìtolo=Notes et documents pour servir à l'histoire de Lyon|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54%C3%A021205k/f5.image.r=Proculus%20Lyon|ànno=1838|editô=Pélagaud, Lesné et Crozet|çitæ=Liùn|léngoa=FR|volùmme=Vul. 1|cid=Péricaud, 1838}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|outô2=André Chastagnol (tradusiùn e prefasiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Bouquins|ànno=1994, CLXXXII + 1244|editô=Robert Laffont|léngoa=FR, LA|cid=Chastagnol, 1994|ISBN=2-221-05734-1}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Johannes Nollé|ànno=2002|tìtolo=Münzen und Alte Geschichte 1: Die erste Münze des Kaisers Proculus: ein neues Bild von einem Usurpator|revìsta=Antike Welt 33|pp=669-674|léngoa=DE|url=https://www.academia.edu/8318361/M%C3%BCnzen_und_Alte_Geschichte_1_Die_erste_M%C3%BCnze_des_Kaisers_Proculus_ein_neues_Bild_von_einem_Usurpator_Antike_Welt_33_2002_669_674|cid=Nollé, 2002}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sylviane Estiot|tìtolo=Historiae Augustae Colloquium Nanceiense, Atti XII|url=https://www.academia.edu/1378031/Probus_et_les_tyrans_minuscules_Proculus_et_Bonosus_que_dit_la_monnaie_|ànno=2014|editô=Edipuglia|çitæ=Ba(r)i|léngoa=FR|capìtolo=Probus et les tyrans minuscules Proculus et Bonosus. Que dit la monnaie?|cid=Estiot, 2014}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Paul Chopelin|outô2=Pierre-Jean Souriac|tìtolo=Nouvelle histoire de Lyon et de la métropole|colànn-a=Histoire des villes et des régions: histoire|ànno=2019|editô=Privat|léngoa=FR|cid=Chopelin &amp; Souriac, 2019|ISBN=978-2-7089-8378-6}}</text>
      <sha1>3zm11k6hai60ezlm40k0yd8fwble899</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cheu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32707</id>
    <revision>
      <id>269165</id>
      <parentid>269159</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ò conligòu &quot;vertebræ&quot; (Vertebrata)</comment>
      <origin>269165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9948" sha1="is3mb6a7ah1somm8b39ljug6mnz6wa7" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''cheu''' o l'é 'n òrgano moscolâre vêuo ch'o constitoìsce o çéntro motô de l'aparâto çircolatöio&lt;ref&gt;Treccani, Thesaurus: [https://www.treccani.it/vocabolario/cuore_res-098f9b2c-df3c-11eb-94e0-00271042e8d9/ Cuore]&lt;/ref&gt;. O spóncia o [[sàngoe]] inti [[vertebræ]] craniòti e inte l'[[Ommo|òmmo]] o s'atrêuva tra-i doî pormoìn, davànti a-o fî da schénn-a e derê a l'òsso do pêto. O l'à 'na fórma scìmile a quélla de 'n cöno e o l'é constitoîo da quàttro càmie, doî àtri e doî vertìcoli. 

[[File:Human heart male adult autopsy.jpg|thumb|Un cheu umàn da 'n'outopsîa|centro]]

== Anatomîa ==
O cheu o s'atrêuva into [[mediàstino]] davànti, tra-i doî [[pormoìn]], sôvia o [[diafràmma]], davànti a-o [[fî da schénn-a]], derê a l'[[òsso do pêto]]. O l'à ciù ò mêno a fórma de 'n cöno e o l'é constitoîo da quàttro càmie, doî àtri e doî ventrìcoli, spartî da-o sètto interatriâle e da-o sètto interventricolâre. O cheu o l'à un schéletro fiôzo, mìsso tra-i àtri e-i ventrìcoli, con quàttro anélli che fórman i pertûxi de vàlvole. E vàlvole do cheu són de lengoétte fiôze che contròllan o pasàggio do sàngoe e i moviménti di seu oêxìn se realìzzan in mòddo pascîvo, ö sæ pe-a diferénsa de presción tra-e dôe pàrte che quéste sepàran. 

A miâgia do cheu a l'é formâ in sostànsa da 'na scciàssa tónega de [[móscolo]], dîta miocàrdio: o miocàrdio o l'é ingugéito da l'epicàrdio (o fugétto viscerâle do pericàrdio sierôzo) e drénto o l'é tapesòu da l'endocàrdio. O cheu o l’é dotòu de ‘n scistêma de conduçión, formòu da ‘na ræ de çélole specializæ che géneran e transméttan l’inpùlso elétrico a-i àtri e a-i ventrìcoli pe prodûe a contraçión: sto scistêma o l’é constitoîo da-o gróppo senoatriâle, un relais, o gróppo atrioverticolâre e-o fàscio de His.

Ògni àtrio o comùnica co-o rispetîvo ventrìcolo pe mêzo de 'n pertûzo atrioverticolâre, dotòu de 'na vàlvola, ch'a permétte o pasàggio do sàngoe sôlo da l'àtrio a vèrso o ventrìcolo e no a-a revèrsa: a mancìnn-a a vàlvola a l'é dîta bicùspide ò mitrâle, a drîta tricùspide. Ògni ventrìcolo o prezénta 'n pertûzo arteriôzo ascì, pe comunicâ a mancìnn-a con l'aòrta e a drîta con l'artêia pormonâia, e sti pasàggi són regolæ da træ vàlvole dîte semilunâie ò sigmoidêe. Pe cóntra, no gh'é de vàlvole che sepàran i àtri da-e seu vénn-e, ö sæ da-e vénn-e câve de sôvia e de sótta pe l'àtrio de drîta e da-e vénn-e pormonâie pe l'âtrio de mancìnn-a.

A l'àtrio drîto l'arîva o sàngoe da-o çìrcolo scistémico pe mêzo da vénn-a câva de sôvia, ch'a vêgne da-o çìrcolo do çervéllo, e-a vénn-a câva de sótta, ch'a l'arechéugge o sàngoe da-e âtre pàrte do còrpo. Da pe-a vàlvola tricùspide o sàngoe o pàssa dónca da l'àtrio a-o ventrìcolo drîto, dónde o l'é pöi ponpòu pe-a vàlvola pormonâia a l'artêia pormonâia. Da-o pormón, o sàngoe rìcco de [[Oscigeno|òscìgeno]] o tórna a-o cheu co-a vénn-a pormonâia e o pàssa da l'àtrio a-o ventrìcolo mancìn da pe-a vàlvola bicùspide. In sciâ fìn o sàngoe o l'é ponpòu da-o ventrìcolo mancìn a-o çìrcolo scistémico da pe-a vàlvola aòrtica inte l'aòrta. A particolâ dispoxiçión de fîe moscolâre do cheu into vortex cordis (&quot;remoìn do cheu&quot;) o permétte 'na bónn-a emisción do sàngoe da-i ventrìcoli vèrso l'artêia pormonâia a mancìnn-a e vèrso l'aòrta a drîta.

De là do çìrcolo fonçionâle ch'o spóncia o sàngoe a tùtto o còrpo, o cheu o l'é dotòu de 'n çìrcolo de drénto ascì pe-o seu mæximo sostentaménto, constitoîo da-e artêie e da-e vénn-e coronâie. 

&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Immagine:Gray505.png|Anatomîa do cheu]]
Immagine:Diagram of the human heart.svg|Reprezentaçión da strutûa de drénto do cheu
&lt;/gallery&gt;

== Fixiologîa ==
O cheu o travàggia cómme 'na pónpa e o l’exégoe a seu ativitæ inte dôe fâze, ö sæ 'n periòdo dónde o s'ìnpe de sàngoe (diàstole) e dòppo 'n periòdo dónd'o o mànda vîa (scìstole). Tùtto l'òrgàno o se conpòrta cómme 'n sinciçio fonçionâle, dæto che e [[Çélola|çélole]] travàggian cómme 'na sôla unitæ de contraçión. E çélole do móscolo do cheu (cardiomiocîti) àn quàttro caraterìstiche fonçionâle speçìfiche:
# batmotropìsmo: pêuan êse invexendæ e prodûe di potençiâli d'açión pe inandiâ 'n fenòmeno elétrico ch'o se trasmétte
# cronotropìsmo: fonçiónn-an in mòddo outònomo, ö sæ prodûan 'n invexéndo rìtmico indipendénte da l'inervaçión de fêua, scibén ch'a l'é controlâ da quésta
# dromotropìsmo: són bónn-e a condûe o fenòmeno elétrico a tùtta a màssa do cheu
# inotropìsmo: pêuan acobiâ o fenòmeno elétrico a quéllo mecànico, ö sæ a contraçión
E [[Çélola|çélole]] do cheu vêgnan divîze inte dôe popolaçioìn, ö sæ o miocàrdio speçìfico, co-e çélole di gróppi e di fàsci che prodûan e spàntegan o stìmolo elétrico, e o miocàrdio de travàggio, co-e çélole che rispóndan a l’invexéndo co-îna contraçión produtîva.

[[File:Cardiac-Cycle-Animated.gif|thumb|O cìclo do cheu]]

Scibén chò-u cheu o bàtte in mòddo outònomo, o l'é bón a adatâ a seu ativitæ a-a domànda de l'òrganîximo. Pe sta raxón l'inervaçión do [[scistêma nervôzo outònomo]] e dötréi [[ormoìn]] infloénsan a frequénsa de batûe, a veloçitæ de propagaçión e-a fòrsa de contraçión. A divixón parascinpàtica, pe mêzo do nèrvo vâgo, a l'innèrva o cheu pe regolâ l'ativitæ do gróppo senoatriâle e do gróppo atrioverticolâre; in càngio a divixón ortoscinpàtica a l'exèrçita 'n'açión ciù difûza in sce tùtta a strutûa do cheu, za ch'a l'innèrva e miâge de càmie cardìache ascì. Defæti, a frequénsa prodûta da-e célole ''pacemaker'' a l'é regolâ pe ciæo asbasciaménto da mæxima da pàrte da divixón parascinpàtica.

O gróppo senoatriâle o l'é o ''pacemaker'' naturâle do cheu, mìsso into sórco terminâle da miâgia do cheu, vixìn a-a zontûa tra-a vénn-a câva de sôvia e l'àtrio drîto. Con tùtto che in câxo de dànno a-o ''pacemaker'' prinçipâ o gróppo atrioverticolâre o peu exerçitâ 'n ròllo de conpénso, a seu vêa fonçión fixiològica a l'é quélla de ralentâ a veloçitæ de conduçión di stìmoli. Dafæti a scìstole di àtri e quélla di ventrìcoli àn da avegnî in ténpi despægi e dónca gh'é de bezéugno de 'n scistêma ch'o ritàrde o segnâ de contraçión ch'o vêgne da-o gróppo senoatriâle vèrso i ventrìcoli. Pe de ciù, sto scistêma o l'à 'n ròllo de &quot;coaieu&quot;, dæto che into câxo de 'n invexéndo stramezuòu do gróppo senoatriâle (fibrilaçión atriâle) o permétte de amermâlo into pasàggio vèrso i ventrìcoli. 

L'[[eletrocardiogràmma]] (ECG) o l'é 'na técnica ch'a permétte a reprezentaçioìn gràfica de l'[[Elettriçitæ|ativitæ elétrica]] do cheu con l'identificâ moménti despægi de deflesción, che pêuan êse positîvi o negatîvi. Inte l'ECG se distìngoe l'ónda P e-o træto PQ (intervàllo PQ), o conplèsso QRS, o træto ST e l'ónda T (intervallo QT). L’ónda P a reprezénta l’invexéndo di àtri, o conplèsso QRS a depolarizaçión di ventrìcoli e l’ónda R a ripolarizaçión di ventrìcoli. In azónta a-e deflescioìn, l'ECG o se bâza in sce tréi tîpi de derivaçioìn prinçipæ che stùdian l'ativitæ elétrica do cheu da pónti de vìsta despægi, ö sæ e derviaçioìn de Eithoven, de Goldberg e de Wilson.

In pónto da mecànica do cheu, in condiçioìn de ripözo, o ténpo che i ventrìcoli se strénzan, sàiva a dî a scìstole (0,27 segóndi), o dûa a meitæ do ténpo che se mòllan, sàiva a dî a diàstole (0,53 segóndi). E fâze de l’açión do ventrìcolo do cheu (riferîe a quéllo de mancìnn-a) són quàttro e vêgnan aprêuvo a l’invexéndo elétrico di àtri e di ventrìcoli: inta diàstole gh’é e fâze de tensción e sponción, inta diàstole quélle de relàscio e inpiménto. Quànde o ventrìcolo o l’é do tùtto pìn o l’arîva a-o coscì dîto volùmme telediastòlico (120-140 ml) e co-a scìstole ch’a vêgne aprêuvo o làscia ciù ò mêno 70 ml a l’aòrta: dòppo a contraçión o mantêgne dónca ‘na çèrta quantitæ de sàngoe ch’a l’é dîta volùmme telescistòlico (50-70 ml).

== Patologîa ==
A moutîa ciù frequénte do cheu a l'é a cardiopatîa ischémica, caxonâ sôviatùtto da l'atapâse de coronâie pe l'[[aterosclerôxi]]. De conseguénsa se stabilìsce 'na condiçión dónde o moscolo do cheu o riçéive mêno sàngoe, ch'a peu sfoxâ inta soferénsa metabòlica e inta disfonçión ventricolâre, tranxitöia o ireverscìbile ([[ischemîa]] e [[córpo]]). Di càngi anatomo-fonçionâli pêuan interesâ o móscolo do cheu a-o prinçìpio ma in caxón ascì de l’insciamaçión speçìfica in sciâ bâze de ‘n’[[infeçión]] (endocardîte e miocardîte) ò de moutîe scistémiche. Dötréi proçèsci de degeneraçión pêuan tocâ e vàlvole do cheu, co-a conpàrsa de sténoxi valvolâre ò de insuficénsa valvolâre. De moutîe speçìfiche pêuan interesâ o scistêma de conduçión elétrica do cheu. Pe finî, tànte moutîe do cheu pêuan caxonâ ‘na condiçión de ridûta contraçión do ventrìcolo mancìn e sfoxâ into quàddro clìnico de insuficénsa cardìaca. 

[[File:Myocardial infarction 2015.jpg|thumb|Seçión de cheu fisòu ch’a móstra o dànno caxonòu da ‘n córpo. Se peu òservâ a mòrte do tesciûo do cheu into ventrìcolo mancìn e into sètto interventricolâre (tratezòu), co-o rèsto do ventrìcolo ingrosciòu (*).|centro]]

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Vôxe corelæ ==
;[[Shock]]

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Mëxinn-a]]</text>
      <sha1>is3mb6a7ah1somm8b39ljug6mnz6wa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Arbenganese/Sandbox/Bligar</title>
    <ns>2</ns>
    <id>32708</id>
    <revision>
      <id>269166</id>
      <parentid>269153</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Grascettu</comment>
      <origin>269166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7454" sha1="kw18gx175e9zmpt2ogim4p1wtmf6hk8" xml:space="preserve">'''''Pa''ř'''''là bliga'''''ř'''''encu''''''''

U bligařencu u l’è ün pařlà ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlà c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin, u se fa cunsuce přesempiu u modu cum’a se dixe a -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola, fin a vegnì üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autracunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marchesi Doria de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunservau ente u pařlà.

Carateřistiche

Ciü tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlà ventemigliuřsu:

* A desinensa di verbi aa primma peřsuna plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti entemeli, faitu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialetti ciü a levante 
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesempiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciü tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciü a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunate. U se pènsa a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciü carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciü’ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlà de  Baiardu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciü ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciü a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciü’ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciü debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlà ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciü “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunserva -o-ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiusi u puřea ese üna testimuniansa du scentař  du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeinaudu, ciü che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciü l’üřtima scillaba.


GRAFIA

Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 


Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>kw18gx175e9zmpt2ogim4p1wtmf6hk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269167</id>
      <parentid>269166</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fix style</comment>
      <origin>269167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7424" sha1="etl9ilvy1nfbbum8z0p143q0ef3mykk" xml:space="preserve">'''Pařlà bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlà ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlà c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin, u se fa cunsuce přesempiu u modu cum’a se dixe a -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola, fin a vegnì üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autracunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marchesi Doria de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunservau ente u pařlà.

== Carateřistiche ==
Ciü tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlà ventemigliuřsu:

* A desinensa di verbi aa primma peřsuna plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti entemeli, faitu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialetti ciü a levante 
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesempiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciü tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciü a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunate. U se pènsa a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciü carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciü’ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlà de  Baiardu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciü ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciü a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciü’ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciü debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlà ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciü “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunserva -o-ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiusi u puřea ese üna testimuniansa du scentař  du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeinaudu, ciü che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciü l’üřtima scillaba.
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 


Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>etl9ilvy1nfbbum8z0p143q0ef3mykk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269168</id>
      <parentid>269167</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Par.</comment>
      <origin>269168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7438" sha1="2u5c4lwcla5fqk2rl876jbw9tdnh6k1" xml:space="preserve">'''Pařlà bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlà ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlà c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin, u se fa cunsuce přesempiu u modu cum’a se dixe a -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola, fin a vegnì üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autracunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marchesi Doria de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunservau ente u pařlà.

== Carateřistiche ==
Ciü tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlà ventemigliuřsu:

* A desinensa di verbi aa primma peřsuna plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti entemeli, faitu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialetti ciü a levante 
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesempiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciü tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciü a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunate. U se pènsa a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciü carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciü’ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlà de  Baiardu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciü ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciü a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciü’ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciü debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlà ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciü “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunserva -o-ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiusi u puřea ese üna testimuniansa du scentař  du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeinaudu, ciü che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciü l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 


Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>2u5c4lwcla5fqk2rl876jbw9tdnh6k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269169</id>
      <parentid>269168</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ň</comment>
      <origin>269169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7439" sha1="8om7hhx02n607bkn86f9pb66lzcsa6o" xml:space="preserve">'''Pařlà bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlà ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlà c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin, u se fa cunsuce přesempiu u modu cum’a se dixe a -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola, fin a vegnì üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autracunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marchesi Doria de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunservau ente u pařlà.

== Carateřistiche ==
Ciü tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlà ventemigliuřsu:

* A desinensa di verbi aa primma peřsuna plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti entemeli, faitu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialetti ciü a levante 
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesempiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciü tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciü a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunate. U se pènsa a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciü carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciü’ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlà de  Baiardu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciü ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciü a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciü’ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciü debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlà ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciü “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunserva -o-ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiusi u puřea ese üna testimuniansa du scentař  du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciü che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciü l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 


Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>8om7hhx02n607bkn86f9pb66lzcsa6o</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>