Berzezzi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>269432</id>
      <parentid>269431</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä */ rev link, a cappi</comment>
      <origin>269432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12999" sha1="h6kyk3m70nt9gtk2713j1wh57zjq7nj" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'Àrea Marina Prutètta Îzua de Berzezzi p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu “chansonnier” parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme “cantu melódicu a l'italiäna”, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan “u canta a-a Buti”. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä “Primmu amù” int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia “Michelangelo”, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in
grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e
naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn “Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä” e 'na Cartina temàtica.

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö “A Baterìa”, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>h6kyk3m70nt9gtk2713j1wh57zjq7nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269433</id>
      <parentid>269432</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cultüa */ +</comment>
      <origin>269433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14199" sha1="rt501lmawz3eq4a7rf274dnf6o8x8gn" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'Àrea Marina Prutètta Îzua de Berzezzi p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu “chansonnier” parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme “cantu melódicu a l'italiäna”, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan “u canta a-a Buti”. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä “Primmu amù” int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia “Michelangelo”, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in
grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e
naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn “Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä” e 'na Cartina temàtica.

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö “A Baterìa”, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica “Achille Cabiati” ===
A bibliuteca cìvica “Achille Cabiati” a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de
Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè
culturäli.
A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-
i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn
int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre
l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra
e varie bibliuteche.
A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere
martedì, zöggia, venerdì e sabbu).
A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu “L’Îzua”,
’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI
“F.lli Faggi”.
A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi
culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de
Berzezzi.

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>rt501lmawz3eq4a7rf274dnf6o8x8gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269434</id>
      <parentid>269433</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliuteca Cìvica “Achille Cabiati” */ +</comment>
      <origin>269434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14202" sha1="7gxhkx7nwjuk63ipsmg9w7nu6jb8373" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'Àrea Marina Prutètta Îzua de Berzezzi p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu “chansonnier” parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme “cantu melódicu a l'italiäna”, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan “u canta a-a Buti”. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä “Primmu amù” int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia “Michelangelo”, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in
grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn “Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä” e 'na Cartina temàtica.

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö “A Baterìa”, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica “Achille Cabiati” ===
A bibliuteca cìvica “Achille Cabiati” a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de
Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè
culturäli.

A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra
e varie bibliuteche.

A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere
martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu “L’Îzua”, ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI “F.lli Faggi”. A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi
culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de
Berzezzi.

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>7gxhkx7nwjuk63ipsmg9w7nu6jb8373</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269435</id>
      <parentid>269434</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Cultüa */ a cappi</comment>
      <origin>269435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14202" sha1="totv1rgnjccbjhp1fq5g3wbn03ko86p" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'Àrea Marina Prutètta Îzua de Berzezzi p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu “chansonnier” parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme “cantu melódicu a l'italiäna”, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan “u canta a-a Buti”. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä “Primmu amù” int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia “Michelangelo”, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in
grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn “Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä” e 'na Cartina temàtica.

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö “A Baterìa”, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica “Achille Cabiati” ===
A bibliuteca cìvica “Achille Cabiati” a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu “L’Îzua”, ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI “F.lli Faggi”. A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi.

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>totv1rgnjccbjhp1fq5g3wbn03ko86p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269436</id>
      <parentid>269435</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Giüstou i apostrufi &lt;’&gt;, sensa cangi de cuntegnüu</comment>
      <origin>269436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14158" sha1="gahu7ehyxivqemcvw8xuvrlidhhouhr" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'Àrea Marina Prutètta Îzua de Berzezzi p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L’Îzua&quot;, ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi.

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>gahu7ehyxivqemcvw8xuvrlidhhouhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269442</id>
      <parentid>269436</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Giografìa */ wl russu</comment>
      <origin>269442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14164" sha1="hhfsmp9mdp2vjlk2nrctyyyqbtvxihm" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L’Îzua&quot;, ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi.

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>hhfsmp9mdp2vjlk2nrctyyyqbtvxihm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269460</id>
      <parentid>269442</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ref</comment>
      <origin>269460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14359" sha1="itdu08tgf1r5wqansks2km9u5wj56ak" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giürisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giürisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== Ture ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L’Îzua&quot;, ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi.

== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>itdu08tgf1r5wqansks2km9u5wj56ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borṡi e Veressi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1723</id>
    <revision>
      <id>269440</id>
      <parentid>269418</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Natüa */</comment>
      <origin>269440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45006" sha1="6qjc85nljk50ygdmfaoa1gtheerfzj7" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palàssu Cucchi''', rescidensa da nobile famìggia veresìna di Cucchi, in-tu burgu de Veréssi. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ in edicula de prêgiu, dedicâ a-a Madònna e surmuntâ da l'arma de sta famìggia chi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Ina sâla de grotte de Borṡi]]
* '''Grotte de Vâdemìn''', cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>6qjc85nljk50ygdmfaoa1gtheerfzj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269441</id>
      <parentid>269440</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Architetüe sivìli */</comment>
      <origin>269441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45081" sha1="egxgvfeluuyx9jzikbbhxhsff94zbny" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''', a Cröṡa, u l'è ina custrusiùn in prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡôna carscica surva e chè da burgâ. Pa ch'a strutüa, in tenpu furnìa de pale a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de turetta d'avistamentu o de fàru, vista a scarsa preṡensa de venti, limitê a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Ina sâla de grotte de Borṡi]]
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>egxgvfeluuyx9jzikbbhxhsff94zbny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269443</id>
      <parentid>269441</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Architetüe sivìli */</comment>
      <origin>269443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45122" sha1="2nj7o1b0aq88f431baw3j1e6iuee197" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Ina sâla de grotte de Borṡi]]
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>2nj7o1b0aq88f431baw3j1e6iuee197</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269447</id>
      <parentid>269443</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* Architetüe sivìli */ + img</comment>
      <origin>269447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45309" sha1="8ahr9gbgrgublwnf8ysuv531gmqechy" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe sivìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
&lt;/gallery&gt;
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
[[File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|thumb|Ina sâla de grotte de Borṡi]]
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>8ahr9gbgrgublwnf8ysuv531gmqechy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269450</id>
      <parentid>269447</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Natüa */ + img</comment>
      <origin>269450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45470" sha1="lo07o2griufn6636ifcoqe2u5ka3wgz" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|Data istituzione = 1933
|Altitudine = 10
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''Tûre bastiunâ''' in sciü-a stràdda de San Stêva, a Borṡi, parte de l'òpera de difeṡa vusciüa da-i pudestê pe cuntu da Repübbrica de Ṡena in-tu [[1564]].&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Inisialmente in puṡisiùn avansâ versu a maîna, a-u dì d'ancö inglubâ in-te chè du burgu, in-ta sö parte de punente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112007|tìtolo=Tûre versu l'oatòju de San Stêva|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
&lt;/gallery&gt;
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;

=== Natüa ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A &quot;Sâla du Preṡéppiu&quot;
&lt;/gallery&gt;
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>lo07o2griufn6636ifcoqe2u5ka3wgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moâssànn-a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19909</id>
    <revision>
      <id>269437</id>
      <parentid>269429</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geografia àntropica */ coreçioìn piccinn-e</comment>
      <origin>269437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34698" sha1="c3gi7wr6dx1f63c1detl9xzh5ovbz2a" xml:space="preserve">{{Zeneize}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Moâssànn-a
|Panorama = Genova Molassana panorama.jpg
|Didascalia = Panoramma de Moâssann-a co-i seu ponti
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Tipo = ecs commun, quartê
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = Zena
|Data istituzione = 1861
|Data soppressione = 1928
|Abitanti = 24868
|Aggiornamento abitanti = 2016
|Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçipio IV Vallâ do Besagno]]
|Mappa = Municipi di Genova.png
|Didascalia mappa = Mappa di [[monicìppi de Zêna|muniçippi de Zena]]
}}
'''Moâssann-a''' (''Molassana'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) o l'é un quartê da çittæ de [[Zena]] ch'o s'attreuva inta [[Val Besàgnu|Vallâ do Besagno]].

O l'ea un commun independente scin a-o [[1926]], quande, insemme à dixeutto atri commun inte l'aia de Zena, o l'é stæto incorpoou into commun de Zena pe formâ a coscì dita [[Grande Zena]], da quæ a l'é vegnua à ëse 'n distreito. Inta neuva divixon in vigô da-o [[2005]], a fa parte do Muniçipio IV Valbisagno, insemme a-i quartê de [[Struppa]] e [[Stagén]].

== Geografia ==
O vegio distreito de Moâssann-a, ch'o creuve 16,61&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, di quæ 5,12 son urbanizzæ, o l'é compòsto da-e unitæ urbañe de Moâssann-a, [[Montesignan]] e [[Santo Zêuggio (Zena)|Santo Zêuggio]], che insemme gh'an unna popolaçion de 23.509 abitanti (dæti aggiornæ a-i 31 de dexembre 2012). L'aia de Montesignan, ch'a comprende ascì [[San Gotardo (Zena)|San Gotardo]], con 12.344 abitanti, a l'é a ciù popolâ; l'aia de Moâssann-a a l'à 8.793 rexidenti e Santo Zêuggio 2.372.

=== Territöio ===
[[File:Genova panorama Molassana.jpg|thumb|Panoramma de Moâssann-a|sinistra]]
Moâssann-a a confinn-a co-o commun de [[Monteuggio]] à nòrdeste, o quartê de [[Struppa]] à levante, [[Marasci]] à sudde, [[Stagén]] à suddoveste, [[Sant'Orçeise]] à nòrdeveste, e o distreito do Porçevia de [[Rieu]] pe unn-a streita curta.

O vegio distreito o l'òccupa unn-a porçion da [[Val Besàgnu|vallâ do Bezagno]] de mezo, ch'a s'estende in sciâ riva drita a-a cresta ch'a curmina into Monte Arpe e a separa a Vallâ do Bezagno da-a [[Valadda do Ponçeivia|Vallâ do Porçevia]], e a-a cresta à manciña ch'a separa a Vallâ do Bezagno da-a Vallâ de Sturla. A prinçipâ vallâ laterâ a l'é quella do [[Geiou]], 'n affluente à drita do Bezagno, ch'o monta in sciô Monte Alpe e o sciòrte into sciumme Bezagno giusto into çentro de Moâssann-a, colocou in sciô cian da vallâ.

L'aia urbaña de Moâssann-a a comprende un muggio de fraçioin desperse traverso a vallâ do Geiou, un affluente do Bezagno, tanto che Montesignan e Santo Zêuggio, 'n tempo fraçioin da muniçipalitæ de [[Bävai]], son collocæ in sciâ banda manciña da Vallâ do Bezagno.

L'aia çentrâ de Moâssann-a a comprende unn-a parte ciù bassa longo a riva do ruscello, con di quartê sorviatutto da classe operäia, e unn-a seçion de colliñe ch'a constituisce a ciù vegia parte da çittæ, da-a rente a-a gexa de Santa Maria Assunta. Moâssann-a a deive a-a seu dispoxiçion distintiva a seu tardia urbanizzaçion, ch'a consciste ancon de fraçioin ch'aspëtan da campagna missi à fronte à di moderni blòcchi edili pubrichi. Un suburbio rexidençiâ, sciben che da classe operäia, a tegne ancon di-i aspeti contadin inte zöne de collinn-a.

A parte ciù bassa, originaiamente un borgo piccin, avanti ciammou Olmo, çentrou d'in gio à unna cappella dedicâ à San Rocco (oua o quartê geneâ do Gruppo Scout &quot;Genova 20&quot;), a l'ea unna fermâ in sciâ stradda pe Piaxensa, collocâ a-a confluensa do ruscello Geiou co-o ruscello Bezagno. A-a giornâ d'ancheu, allargou da-o desviluppo dòppo a guæra, o l'é o cheu do quartê. O sciumme Geiou, o seu urtimo tratto, o l'à creou unn-a grande ciassa animâ. Giusto à montâ, in sce Via Sertoli, inta zöna popolarmente conosciua comme &quot;Arizona&quot; (i un muggio de carri che portavan i ben domesteghi di-i neuvi rexidenti an ispirou sto nomme, piggiou in prestito da-i cini western), gh'é un muggio de grendi blòcchi de edifiçi pubrichi. Tiæ sciù di [[anni 1930]], ean a-o prinçipio destinæ a-i rexidenti do çentro istòrico de Zena, che i seu quartê originäi ean stæti derruæ, inte l'aia d'in gio à [[Ciassa de Pontexello (Zena)|Ciassa Pontexello]] (Cian de Sant'Andrîa). 

Pròpio into cheu do quartê, l'istòrica fabrica de pittua Boero a l'à fonçionou pe ciù de çinquant'anni. Do [[2007]] a l'à annonçiou a seu deçixon de stramuâ e seu struttue de produçion à [[Tortonn-a]] do [[2010]]. Apreuvo à sta deçixon, un progetto pe reconvertî l'aia o l'é stæto lançou. O progetto, presentou do [[2007]] da-i propietäi Boero, o comprendeiva a construçion de edifiçi rexidençiæ, 'n supermercou, pòsti commerçiæ, unn'aia verde con di spaçi pe i pedoìn, parcheggio e serviçi pubrichi, compreiso un aoditöio e unn-a biblioteca. Do zugno [[2017]] un supermercou o l'é stæto inauguou inte l'aria, e do mazzo [[2022]] i atri desviluppi son stæti completæ, compreixi quarche edifiçio rescidençiâ con di appartamenti destinæ à l'ediliçia soçiâ. 

E colliñe derê a-o quartê offrivan a poscibilitæ de piggiâ varie stradde pe escurscioin: montâ in sciâ vallâ do Geiou se peu montâ a-o passo do Creto e a-o Monte Alpe, ò a-i Proéi Casen ò arrivâ a-e roiñe de Castelusso. Un di percorsci ciù interesànti o l'é o percorso de pria de Luxerna de l'condûto istòrico ch'o corre o ciù tanto da seu stradda chì.

== Stöia ==
Inte l'anno [[1000]] i paixi da valadda favan parte da tegnua vescovile dita &quot;Izoa do Vesco&quot; che a l'appartegniva a-a famiggia di [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi]], ch'ean in contrasto co-a [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]].

Do [[XV secolo]], Moâssann-a e [[Struppa]] son vegnue à ëse de entitæ amministrative separæ, pe ëse dappeu incorporæ into commun de [[Zena]] do [[1926]]. Moâssann-a a l'é arrestâ into baçî formou da-a Vallâ de Geiou, co-i seu pàixi piccin e çentri in sciâ stradda pe Creto e a Screia da unn-a pàrte e pe a [[Valadda do Ponçeivia|Vallâ de Porçevia]] da l'atro canto. A çittæ prinçipâ a l'é vegnua à ëse o gruppo de case da-a rente a-a gexa de Santa Maria de l'Assunçion, mensunâ into registro arçiepiscopâ do [[1143]], ma de seguo ciù vegia, inta quæ de prie tombali ean conservæ da l'epoca imperiâ.

{{Çitaçión|… e poi, sul monte, Pino soprano e Pino sottano, ambi sotto la parrocchia di S. Giacobo, e fanno circa novanta fuochi: e quanto allo spirituale appartengono a Bisagno, e quanto al temporale sono della Podestaria di Polcevera. E poi viene la rettoria di Morassana, con fuochi quarantasette.|Agostino Giustiniani, &quot;Annali della Repubblica di Genova&quot;, 1537}}

Apreuvo a-a seu poxiçion, Moâssann-a a l'é stæta pe di secoli unn'importante gionçion de stradde, donde converzeivan e stradde da Zena, da-o levante (pe [[Bävai]]), da-a [[Vallâ do Screia]] (pe-o passo do Creto), da-a [[Valadda do Ponçeivia|Vallâ do Porçevia]] (pe-a Croçiera de Pin), da-a Vallâ de Bezagno erta e da-a [[Vallâ da Trebbia|Vallâ de Trebbia]].

Da-o prinçipio do [[XIX secolo]], a vegia ræ de stradde a l'ea vegnua inadeguâ pe-e neuve esigense portæ da l'industrializzaçion ch'a l'ea apreuvo à cresce. À comensâ da l'epoca napoleònica, e sorviatutto dòppo l'annescion da [[Repùbrica Lìgure|Repubrica Ligure]] a-o [[Regno de Sardegna|Regno de Savoia]], l'é comensou a neuva construçion de stradde. A construçion da stradda naçionâ da Zena à [[Piaçensa|Piaxensa]] a l'ea comensâ do [[1809]], e a no l'é stæta completâ scin a-o [[1870]]. O pàise de l'Olmo, in sciâ ciaña donde s'increuxan i sciûmmi Geiou e Bezagno, ch'o l'ea longo a neuva stradda, o l'à comensou à desviluppâse d'in gîo a-a staçion da posta. O l'é vegnuo à ëse a-a spedia o çentro ciù popolou do muniçipio e 'n pòsto de incroxo pe-i rexidenti di vari pàixi in sciâ çimma da-a colliña. In sciâ fin o l'à scompassou i atri doî çentri istòrichi, quello d'in gio a-a Gexa de l'Assunçion e quello à Pino, un fæto confermou da-a recollocaçion do municipio à valle.

Unn-a stöia de notiçie da fin do [[XVIII secolo]] a conta de 'n'incorscion à Moâssann-a inte'nn-a festa religiosa do malemmo Giöxeppe Musso, co-o nommiagio &quot;o Diao&quot;. I banditi an arröbou a-i parteçipanti inte unn-a procescion de dinæ e de giöie. L'inçidente o l'à avuo unn-a gran resonansa locale e o l'é arrestou inta memöia di pòpoli pe tanti anni.

Co-o decreto reale-lezze n. 74 do 14 de zenâ do [[1926]], into quaddro da creaçion da coscì dita [[Grande Zena]], o commun o l'é stæto abolio e aggregou con 18 atri à quello de Zena, e a seu neuva entitæ amministrativa a l'é vegnua à fonçionâ a-o 1 de luggio do 1926. Into periodo dòppo-guæra l'imprescionante espanscion de l'edifiçio e a stabiliçion de struttue commersiæ e de produçion an cangiou definitivamente o moro do quartê, sorviatutto inte zöne da-a bassa vallâ.

== Scimboli ==

=== Stemma ===
[[Immaggine:Stemma de Moassann-a.png|miniatura|Stemma do commun de Moâssann-a]]

== Pòsti de interesse ==

=== Architettue religiose ===
Into quartê de Moâssann-a gh'é sette gexe parocchiæ cattòliche, tutte d'origine antiga; quattro de questi appartëgnan a-o Vicariato de Medio-Erto Bezagno e trei ([[Santo Zêuggio (Zena)|Santo Zêuggio]], [[Montesignan]] e [[San Gotardo (Zena)|San Gotardo]]) a-o Vicariato de Marasci-Stagén, tutti doî che fan parte de l'[[Arcidiòçexi de Zena]].

* Gexa parocchiâ de Santa Màia de l'Assunçion: I primmi registri istòrichi da-a gexa à Moâssann-a remontan a-o [[1143]], quande a l'é stæta mensunâ into registro arçiepiscopâ comme dependente da-a [[Gexa de San Scî (Struppa)|paròcchia de San Scî de Struppa]], ma se credde che unn-a cappella, ciù tardi derruâ, a l'existesse in sce quello scito fin da-o [[XI secolo]]. No se sa quande a gexa de l'Assunçion a l'é stæta tiâ sciù comme paròcchia (gh'é de preuve d'un rettô do [[1268]], ma a l'é attestâ sôo che comme sede da paròcchia int'un documento do [[1481]]); i registri da parròcchia comensan do [[1602]]. Renovâ do [[XVII secolo]], a l'à patio laddronissi e danni gravi inte guære do 1746-1747. O vegio campanin o l'é stæto restörou do [[1880]]. A gexa a l'à unn'unica navâ con sette artæ; Tra e varie euvie d'arte conservæ gh'é unn-a statua de legno da Madonna do Rosaïo, da scheua Maragliano, e unn-a pittua ch'o descrive o Batteximo de Cristo attribuio à [[Antönio Maria Vassallo]]. Inta gexa gh'ea 'n tempo quarche antighitæ de l'epoca romann-a: unn-a testa de marmao de l'imperatô [[Vitellio]], e i remazûggi de 'n sarcòfago roman con de figue à bassorilievo da dea [[Minerva]] e un fauno, a-a giornâ d'ancheu conservæ respettivamente into [[museo d'archiologia ligure]] de [[Pêgi]] e into museo Palaçio Gexo. O cortî da gexa o l'é aggibbou con 'n caratteristico [[Riseu (mozàico)|risseu]] de prie de mâ.
* Gexa de San Ròcco de Moâssann-a. Da-o [[XVII secolo|17° secolo]], unn-a cappella dedicâ à San Ròcco a l'existeiva inta bassa Moâssann-a. O l'é stæto renovou e alargou do [[1937]] e elevou à unn-a paròcchia da-o Cardinâ [[Giuseppe Siri|Giöxeppe Siri]] do [[1963]]. Apreuvo a-a crescente popolaçion do quartê di-i [[anni 1960]], l'é stæto deçiso de tiâ sciù unn-a vea gexa da-a rente a-a vegia cappella. A neuva gexa, tiâ sciù de ciumento armou e progettâ da l'architetto [[Giorgio Gnudi|Zòrzo Gnudi]], a l'é stæta consacrâ da-o cardinâ Siri a-i 4 de marso do [[1967]].
* Gexa parrocchiâ de San Giacòmo Maggiô, inta pàise omònimo.
* Gexa parrocchiâ de San Pê Apòstolo. O primmo documento ch'o se refeisce à l'existensa d'unn-a gexa à Pin o remonta a-o [[1183]]. A gexa, co-o titolo de San Zane do Castello, a l'é mensunâ espressamente inte 'n atro documento do [[1201]], comme unn-a dependensa da gexa de Sant'Orçeise. Do [[1514]] o l'à acquistou o titolo de San Pê; no se sa quande a l'é vegnua à ëse unn-a paròcchia autònoma, ma sto fæto o l'é avvegnuo probabilmente a-a meitæ do [[XVI secolo|16° secolo]]. A gexa, consacrâ do [[1641]], a l'é stæta gravemente dannezzâ e arröbâ da-e truppe austriache inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guæra do 1746-1747]]. Restörou, o l'é stæto consacrou torna da l'Arçivescòvo [[Zane Lercari]] a-i 19 d'ötovie do [[1772]]. Ancon ciù restöri son stæti fæti in sciâ facciâ do [[1886]], tànto che o travaggio de consolidaçion in scî fondamenti o l'é stæto fæto de no guæi.
* A gexa parrocchiâ de Santo Zêuggio, into [[Santo Zeuggio (Zena)|quartê do mæximo nomme]], à unn-a mainea despægia da-e atre gexe à Moassaña, a fa parte do vicariou Marasci-Stagén, insemme à quello de Montesignan. Comme e ciù tante gexe zeneixi, a l'é stæta mensunâ pe-a primma vòtta do [[1143]] comme a cappella de Santo Zêuggio de Luco, dependente da-a gexa parrocchiâ de San Scî &quot;''de Molaciana''&quot;. 'N ospiçio pe peregrin o l'ea attaccou a-a cappella. Dapeu a l'é vegnua à ëse unn-a paròcchia independente do [[XV secolo|15° secolo]] ([[1401]] segondo quarche fonte, [[1481]] segondo de atre), vegnindo à ëse unn-a dependensa da gexa de San Michê Arcangeo à Montesignan. A l'é stæta elevâ à unn-a condiçion de paròcchia torna do [[1929]], pe decretto do Cardinâ [[Carlo Dalmaçio Minoretti]].
* Vegia gexa de San Michê Arcangeo de Montesignan. A primma gexa inte l'aia de [[Montesignan]] a l'ea collocâ inta borgâ de Mermi e a l'é mensunâ inti papê do [[1212]] comme unna paròcchia autònoma, con giurisdiçion in sce [[Terpi]] e Montesignan; da-o [[XV secolo|15° secolo]] a l'à esteiso ascì a seu giurisdiçion in sce [[Santo Zeuggio (Zena)|Santo Zêuggio]]. Sta gexa chì, ch'a l'ea donde o campo de sport &quot;Angeo Baiardo&quot; o l'é oua, a l'é stæta gravemente dannezzâ da 'n derruo de tæra e tiâ sciù torna do [[XVIII secolo|18° secolo]], ma 'n neuvo derruo de tæra do [[1818]] o l'à fæto che a derruesse in pàrte e quello ch'o l'ea arrestou o l'é stæto derruou quarche dexennio apreuvo; o titolo de paròcchia o l'é stæto dapeu stramuou à l'ötöio da Madònna del Càrmine de Terpi, che dapeu o l'é stæto ingrandio e trasformou inte'nn-a gexa paròcchiâ, e inricchio con di arredi sacri e de decoraçioin da-e gexe zeneixi soppresse. Drento a-a gexa s'é conservou unn-a pittua ch'o depenze San Michê Arcangeo attribuio a-o pittô fiamingo [[Cornelis de Wael]], unna statua de legno da Màdonna do Carmine do [[Giobatta Bissone]] e di-i affreschi do [[Giöxeppe Passano]].
*Gexa parrocchiâ de San Gotardo. Into quartê de [[San Gotardo (Zena)|San Gotardo]] gh'ea unn-a vòtta unn-a gexa dedicâ à San Martin, ciammâ San Martino de' Corsi, mensunâ pe-a primma vòtta into registro arçiepiscopâ do [[1143]]. Segondo i istòrichi do [[XIX secolo|secolo XIX]] [[Angelo Remondini|Angeo]] e [[Marcello Remondini|Marçello Remondini]], a gexa de San Martin, insemme a-o seu ospiâ, a s'attreuvava in sciâ stradda pe-o [[passo do Trensasco]], inta localitæ de Creuxu (da-o quæ o topònimo “Corsi”), tanto che ciù in basso inta vallâ gh'ea unn-a modesta cappella dedicâ à San Gottardo. Segondo o [[Zane Carraro]], præve e istòrico, gh'ea in cangio sôo che unna gexa, ch'a correspondeiva a-a cappella d'ancheu, che verso o [[XVI secolo|secolo XVI]] a l'à cangiou o seu nomme da San Martin à San Gotardo, quarcösa de ben ben despægio inte l'aia zeneize; a dedicaçion a-o santo bavareise probabilemente a testimonia o transito de peregrin che ne vegnivan da l'Euröpa do Nòrde. Sta cappella chì, dependente da San Bertomê de Stagén e a quæ presensa a l'é documentâ da-o [[1580]], a l'é stæta elevâ à unn-a paròcchia a-i 15 de luggio do [[1891]], pe decretto de l'Arçivesco [[Sarvatô Magnasco]]. Di [[anni 1960]], apreuvo a-a crescente popolaçion do quartê, a construçion d'unn-a neuva gexa a l'é stæta deçisa. A primma pria de sta neuva gexa, ch'a sta da-a rente a-a preçedente cappella, a l'é stæta missa a-i 26 de marzo do [[1961]], in presensa do Cardinâ [[Giuseppe Siri|Giöxeppe Siri]]. Doî anni apreuvo, a-i 18 de marso do [[1963]], o mæximo Siri o l'à inaugurou a neuva gexa. Inta gexa a gh'é unn-a statua de marmao de San Gotardo, 'na vòtta collocâ inta [[Cattedrale de San Loenso|Catedrale de San Loenso]].

=== Architettue civili ===

==== Condûto istorico ====
L'aia de Moâssann-a a l'é stæta istòricamente ligâ a-a çittæ e a-o seu pòrto scin da-i tempi d'antighitæ. O quartê o l'é, de fæto, traversou da l'antigo conduto ch'o forniva Zena, tiàndo l'ægua da-o [[Bezagno (sciumme)|sciumme Bezagno]] giusto de l'erto à [[Prou (Zena)|Prou]], inta zöna conosciua comme &quot;A Preisa&quot; (into muniçipio de [[Bargaggi]]). L'istòrico condûto (ciammou localemente &quot;o condûto&quot;) o va pe-a ciù parte apreuvo a-a stradda de quello che da-i antighi tempi romen o portava l'ægua a-a çittæ da sta zöna, con piggiâ da-e vivagne inte l'aia ch'a confina co-i distreiti de Moâssann-a e Struppa.

Despæge struttue de sto condûto se peuan attrovâ inte l'aia de Moâssann-a: a ciù imprescionante e megio conservâ a l'é o ponte Scifon in sciô [[Geiou (sciumme)|sciumme Geiou]], ciæamente vixibile da-o çentro de Moâssann-a. Con i seu 23 erchi de pria e unn-a longhixe totale de 648 metri, o stramuava l'ægua da Moâssann-a Ærta à Pin Sottan. A construçion do ponte (o primmo ponte à scifon inte l'istöia, pe-o quæ i inzegnê zeneixi an avuo de contatto ascì co-o [[Galileo Galilei]]) a l'é stæta deçisa do [[1660]] ma missa in deuvia 'n secolo ciù apreuvo (tra-o [[1772]] e o [[1777]]) segondo un progétto de l'architetto [[Claudio Storace|Clàudio Storace]]. L'obiettivo o l'ea de accurtî o percorso do condûto, che originaiamente o corriva inta vallâ do Geiou traverso 'n longo e tortuoso percorso inte 'na zöna propensa a-e derrue de tæra, che rendeiva a manutençion ben ben cäa.

A-o prinçipio ean installæ de cannæ de færo in sciô ponte, ma no poeivan rexiste a-a prescion. Dapeu l'é stæto deçiso de sostituîli con de cannæ de marmao, con trasformâ into mæximo tempo o ponte à scifon inte'n ponte-cannâ, ma i neuvi cannæ no son mai stæti installæ e son arrestæ abbandonæ into letto do sciumme. Do [[1831]], en stæti installæ di neuvi cannæ de ghisa, che son ancon ciæamente vixibili in sciô ponte a-a giornâ d'ancheu.

Di [[anni 2000]], o ponte (comme a vexinn-a &quot;Cà di Filtri&quot;, ch'a forniva l'accesso a-o condûto pe-e ispeçioin) o l'é stæto renovou comme parte do restöro de l'istòrico condûto, 'n veo capolavô de l'inzegneria antiga. Unn'atra struttua ben conservâ a l'é o ponte-cannâ do [[XVII secolo|17° secolo]] (longo 69 metri) in çimma a-a vallâ do Geiou, pöco assæ 2&amp;nbsp;km da Moâssann-a, ch'a fava pàrte da seçion do condûto chittou co-a construçion do neuvo ponte. A ciù vegia pàrte do condûto da vallâ do Geiou, a-a giornâ d'ancheu, a no l'é ciù vixibile pe l'espanscion ediliçia e ascoso da-a vegetaçion scciassa.

=== Architettue militare ===

==== Castellusso ====
Tra i monumenti d'interesse istòrico gh'en e roinn-e do coscì dito &quot;Castellusso&quot;, colocou à 307 metri in çimma do livello do mâ in sce 'n speron de pria ch'a l'ammia a [[Val Besàgnu|Vallâ do Bezagno]] e unn-a pàrte da Vallâ do Geiou. O l'ea un di ciù antighi bastioin de defeisa into territöio zeneize, no compreiso into çircuito di [[fòrti de Zena]] ma ch'o remontava a-a fin do [[X secolo|10° secolo]]. Sta primma struttua de defeisa de l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mezo]] a serviva à guardâ o tegnua vescovîle e e stradde che traversavan a Vallâ do Bezagno contra e incorscioin di-i sæxin. O Castellusso o conscisteiva inte unn-a tore quaddrâ, unn-a tore çentrâ semiçircolâ, e unn-a miagia d'in gio.

==== Assosto anti-aereo ====
Ascì inte l'aia de Moâssann-a Ærta, into bòsco de d'ato à Via Olivo, gh'é unn-a barma piccinn-a scorpia inta ròcca, deuviâ inta [[Segonda Guæra Mondiâ]] comme refugio pe-i raid aerei. A gallaia a l'é longa 50 metri pöco assæ, ærta 2 metri, e ancia 2 metri, con træ intræ, sôo che unn-a de quæ a l'é de lengê deslenguâ da-o sottobòsco. Unn-a speçie de salamandra a vive inta barma.

=== Äie naturale ===

==== Proei Casén ====
À nòrde da cresta in sciâ quæ a Cartazena a s'attreuva gh'en i Proei Casén (250&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ), inta Vallâ do Geiou ærta, a-i pê do Monte Arpe (800&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ, a çimma ciù erta inte l'aia de Moâssann-a). L'aia a consciste inte unn-a grànde, ciatta prateria (18.000&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; pöco assæ ), o resultato de 'n'antiga derruâ ch'a l'à digou a Vallâ do Geiou quarcösa comme doî miggiæa d'anni avanti, con formâ un lago. Co-o tempo, o lago o s'é impio, e l'aia a l'é vegnua à ëse unn-a prateria. Graçie a-o terren permeabile, e ægue do [[Geiou (sciumme)|sciumme Geiou]], giusto à valle da-e cascæ, s'infiltran e sciortan sotta o prou, sôo che pe vegnî feua torna à valle da-o boschetto de castagne. Inta fòrte cheita d'ægua, a permeabilitæ do terren a no peu manezzâ o scignificativo afflusso d'ægua, con permette a-o sciumme de scorî in sciô de d'ato e de inondâ temporaneamente l'aia.

==== Tære rosse ====
Giusto de sotta à Castellusso, à 270&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ, gh'é 'na'aia piccinn-a ciammâ 2Tære rosse&quot; caratterizzâ da 'n esploxon de &quot;Argilliti de Monteuggio&quot; rosse, priva de vegetaçion, che crean 'n ambiente suggestîvo, ascì apreuvo a-o contrasto d'in gio a-o verde.

=== Atro ===

==== Giardin pubrich &quot;Zòrzo Falco&quot; ====
I giardin pubrichi che piggian o nomme da-o [[Zòrzo Falco]] son collocæ da-a rente a-o çentro de Moâssann-a, in sciâ riva mancinn-a do sciumme Geiou, tra o Làrgo Poulo Boccàrdo e a Via Sertoli, e son 'n popolâ pòsto de riunioin pe-i rexidenti. I giardin, che de spesso ospitan di eventi de quartê comme mercoei à l'ærta e attivitæ pe figgeu, se spanzan longitudinalmente e son caratterizzæ da-a presensa de variezzæ ciante ligure, compreixi i grendi erboi de [[tiggio]], i [[Pin marittimo|pin marittimi]], i [[Öfeuggio|öfeuggi]]. Da-a rente à l'intrâ sudde, doî cannæ de marmao che favan parte do condûto istòrico de Zena son vixibili; o monumento a-i Partizen che son cheiti inta [[Rexistensa]] o l'é collocou ascì lì. In collaboraçion co-o Muniçipio IV - Media Val Bezagno, da-o [[2010]] i Giardin do &quot;G. Falco&quot; son stæti mantegnui e sostegnui da-o Gruppo Scout AGESCI &quot;Zena XX&quot;, ch'o î deuvia comme un ateliê de quartê averto pe offrî a-i figgeu de attivitæ de çittainansa attiva. 'N cartellon collocou da-a rente a-i scæn che pòrtan a-a gexa de San Ròcco o l'é mantegnuo da-i scout che ô deuvian pe fâ pubbriçitæ pe di eventi e pe promeuve o scout.

==== Giardin pubrichi &quot;Mauriçio Orengo&quot; ====
I giardin pubrichi do &quot;Mauriçio Orengo&quot; son collocæ in Via Bernardini e piggian o nomme da-o fondatô do gruppo scout de Moâssann-a (Zena XX), pöche dozzenn-e de metri da-a cappella de l'Olmo. In sostansa, creuvan 'n garage into intærrou e o l'offre di spaçi a l'averto pe-a çittadinansa, con di parchi de zeugo pe figgeu, di scioî, de banchinn-e e 'n edifiçio piccin ch'o l'alloggiâ o quartê geneâ de Moâssann-a do [[Club arpin italian|CAI]].

== Geografia antròpica ==

=== Montesignan ===
[[Immaggine:Genova Molassana Montesignano 02.jpg|miniatura|Panoramma de Montesignan]]
Montesignan o l'é 'n quartê in sciâ çimma da collinn-a in sciâ riva mancinn-a do [[Bezagno (sciumme)|sciumme Bezagno]]. Fin a-o [[1926]] a fava parte da muniçipalitæ de [[Bävai]], e dapeu a l'é stæta incorpoâ into distreito de Moâssann-a. O lesto boom de construçion dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ]], co-a construçion de 'n muggio de progetti de ediliçia pubrica, o l'à fæto che a popolaçion de sta localitæ a scompassesse quella de Moâssann-a.

A localitæ, ch'a comprende ascì e fraçioin de [[Terpi]] e [[Mermi]], oua incorporæ inte unn-a scingola agglomeraçion urbann-a, a l'é mensunâ pe-a primma vòtta inte 'n documento do [[1061]] comme ''Monte Asenino'' e do [[1142]] comme ''Monteasciano'', ma l'origine de sti antighi topònimi a no l'é segua.

Do [[XVIII secolo|18° secolo]], un muggio de ville son stæte tiæ sciù inte l'aia da de famigge patriçie zeneixi, compreiso o Palaço Durazzo, d'in gio a-o quæ quarchedunn-a de ste antighe rexidense a sorviavive ancon. L'aia a l'é stæta tiâ drento a-e guære do 1746-1747 ([[Goæra de sucescion aostriaca|Guæra da Succescion Austriaca]]) e do 1800 a-i tempi de l'[[Asédio de Zêna (1800)|ascidio de Zena]], quande di volontäi da Vallâ do Bezagno an sostegnuo i sordatti franseixi do Geneâ [[Andrîa Masêna|André Masséna]] inta defeisa da collinn-a de Montesignan e do ponte de Carræ. O ponte de Carræ (traduto pe errô comme ''Ponte Carrega'' in italian) o l'é stæto tiou sciù inte urtime dëxenn-e d'anni do [[XVIII secolo|18° secolo]], in sciâ domanda di rexidenti, pe conligâ Montesignan a-a riva drita do Bezagno, sensa sostituîlo. O ponte, adatto pe-o passaggio de carri pesantemente carregæ - da-o quæ o seu nomme - o l'é stæto restörou do [[1907]] e oua o l'é deuviou comme ponte pe pedoin. O l'é ciù curto che quande o l'é stæto tiou sciù apreuvo che e moderne stradde in sciô sciumme e l'espanscion de l'edifiçi into cian da vallâ an restreito o letto do sciumme, con rende neçessäio derruâ quarche erco.

=== Santo Zêuggio ===
[[Immaggine:S Eusebio (Genova) - Nevicata del 4-3-2005.jpg|sinistra|miniatura|Santo Zêuggio co-a neive]]
Santo Zêuggio a l'é unn-a fraçion rescidençiâ in çimma à unn-a collinn-a (222&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ) in sciâ banda mancinn-a da [[Val Besàgnu|vallâ do Bezagno]], ciù erta che Montesignan. Comme Montesignan, scin a-o [[1926]] o l'ea un borgo do commun de [[Bävai]]. 'N antigo çentro in sciâ stradda da-a vallâ do Bezagno a-a banda à levante de Zena, 'n tempo ciammou ''Luco'', i benedettin se son stabilî lì do [[XI secolo|11° secolo]] dòppo avei lasciou l'antiga [[Abbaçia de San Scî (Struppa)|abbaçia de San Scî a Struppa]] a-o clero ordinäio. A primma notiçia da gexa de Santo Zêuggio a remonta a-o [[XIII secolo]]; za unn-a paròcchia autònoma, a-o prinçipio do [[XV secolo|15° secolo]] a l'é vegnua à ëse unn-a dependensa de San Michê de Montesignan, e sôo che quattro secoli apreuvo, do [[1929]], a l'é stæta tiâ sciù torna comme parròcchia. Fin à pöche dëxenn-e d'anni avanti o l'ea 'n pàise agricolo, 'n pòsto de villezzo pe-e famigge zeneixi. Gh'é ben ben de ville tiæ sciù do [[XIX secolo]] e a primma meitæ do [[XX secolo|secolo XX]] e ben ben de ostaie, ancon frequentæ da-i zeneixi a-a giornâ d'ancheu. Dapeu da [[Segonda Guæra Mondiâ]], Santo Zêuggio o l'à visto ascì unn-a scignificativa espanscion inta construçion, in parte formâ da di grendi blòcchi de edifiçi pòpolæ, che an reiso neçessäio arvî de neuve stradde che ô conligavan a-o fondo da vallâ, con sostituî e vegie crêuze.

=== San Gotardo ===
[[Immaggine:Genova San Gottardo.jpg|miniatura|Vista de San Gotardo]]
San Gotardo, oua compreiso inte l'aia urbann-a de Montesignan, o l'ea parte de [[Stagén]] da-o [[XV secolo|15° secolo]] scin a-a primma meitæ do [[XX secolo|20° secolo]], quande o l'é stæto incorporou into distreito de Moâssann-a. O l'é 'n quartê moderno colocou longo a [[stradda statâ 45]], a-o ponto donde a stradda ch'a pòrta sciù a-o [[passo de Trensasco]] a comensa, 'n tempo un ligamme importante co-a stradda da sâ e a [[Valadda do Ponçeivia|Vallâ do Porçevia]].

À despeto da seu apparensa moderna (i ciù tanti edifiçi son stæti tiæ sciù do [[XX secolo|20° secolo]]), San Gotardo o l'à de antighe origine; un tempo o se ciammava San Martin de Creuxi (''San Martino de' Corsi'' in italian) e o l'é mensunou inti papê do [[1138]], quande unn-a gexa con un ospiâ de peregrin da-a rente a l'ea lì longo a stradda de [[Trensasco]]. Incluso into distreito de Moâssann-a inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mezo]], o l'é stæto incorporou à Stagén dòppo che l'epidemia da peste do [[1473]] a l'à caxonou a depopolaçion de l'aia. Pe caxon de sto avvegnimento, e ascì apreuvo à l'avertua contemporanea de neuve stradde tra Zena e a [[Cianûa padann-a|Vallâ do Pò]], San Martin de Creuxi o l'à perso l'importansa. Dapeu, quande o pàise a l'é tornou à popolâ, no ciù in sciâ collinn-a ma into fondo da vallâ, o topònimo antigo o l'é stæto sostituio da-o nomme do santo a-o quæ a gexa piccinn-a into frattempo a l'ea stæta dedicâ.

=== I Carpi ===
I Carpi o l'é un pàise piccin in sciâ çimma de collinn-a in sciâ riva drita do [[Geiou (sciumme)|sciumme Geiou]], ch'o piggia o nomme da unn-a famiggia do pòsto. Inti tempi passæ, l'Ostaia gianca (''L'Osteria della Bianca'' in italian) a l'ea collocâ da-a rente a-a cappella, conosciua pe-i seu pasti de domenega de bazann-e e salamme co-o vin Carpi ch'o l'aromava de sorfano, e 'n pòsto de riunioin pe-i cantadoî zeneixi appascionæ. O se peu razzonze da unn-a stradda ch'a comensa inta vallâ do Geiou, ò à pê pe mezo de l'antiga crêuza ch'a portava à Pin Sopran e a-a [[Valadda do Ponçeivia|vallâ do Porçevia]]. O l'é 'n insediamento compatto ch'o consciste de case vegie, oua completamente renovæ. A cappella piccinn-a dedicâ a-i Santi Ròcco e Nicolò a l'é stæta restörâ do [[2006]]. Da-a rente a-o paise gh'en di orti, di erboi da fruta, e de vigne; 'n tempo se produiva 'n vin gianco avvoxou, sciben che inte de quantitæ modeste.

=== Cartazena ===
[[Immaggine:Genova Molassana Cartagenova.jpg|miniatura|Panoramma de Cartazena]]
Cartazena, a ciù popolâ di borghi de Moâssann-a inta vallâ do Geiou, a l'é collocâ à 244&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ, in sciâ collinn-a in sciâ riva mancinn-a do sciumme. In passou ciammou ''Cartagena'', se peu razzonze da-o çentro de Moâssann-a con piggiâ pe San Feliçe. A localitæ a l'à l'apparensa de 'n villaggio compatto, con de case ben ben vexinn-e unn-a à l'atra, ciassette piccinn-e e antighi treuggi. 'N tempo a l'ea a-o çentro d'unn-a spessa ræ de stradde piccinn-e che conligavan o cian da vallâ do Geiou co-a stradda pe [[Cretto]] e [[Monteuggio]]. Cartazena a comprende o villaggio piccin de Trei Còste, giusto à valle da-a fraçion ma raggiungibile sôo che à pê.

=== Geiou ===
O villaggio, ch'o piggia o nomme da-o ruscello ch'o sciorte into [[Bezagno (sciumme)|Bezagno]] into çentro de Moâssann-a, o l'é colocou in sce unn-a collinn-a in sciâ riva mancinn-a da vallâ e o se peu razzonze sôo che à pê: a stradda ch'a monta in sciâ vallâ do Geiou a finisce dòppo doî chilòmetri davanti a-o ponte-cannâ do [[XVII secolo]]. O villaggio o l'é compòsto da piccinn-e case à terrassa; gh'é unn-a cappella dedicâ à San Bernardo, averta sôo che a-o giorno do santo patrono.

=== Pin Sottàn ===
[[Immaggine:Genova Molassana Pino Sottano.jpg|sinistra|miniatura|Vista do Pin Sottàn]]
Pin Sottàn, giusto de d'ato a-o çentro de Moâssann-a, longo a stradda ch'a conliga a [[Val Besàgnu|vallâ do Bezagno]] co-a [[Valadda do Ponçeivia|vallâ do Porçevia]], a-a giornâ d'ancheu o se presenta comme 'na'aia rexidençiâ moderna, con di eleganti edifiçi de appartamenti e case à terrassa. O çentro istòrico da localitæ, arrecuggeito d'in gio a-o palaçio tiou sciù do [[XVII secolo|17° secolo]] da-a [[Duràsso (famìggia)|famiggia Durazzo]], oua unn-a cà de penscion, o se peu razzonze con anâ apreuvo à unn-a allea ch'o se rammifica da-a stradda. 'N tempo l'unica connescion co-o fondo da vallâ a l'ea a crêuza ch'a comensava in sciâ riva drita do Geiou. A villa di Durazzo a l'é aggibbâ con di freschi do [[Menego Parodi]] e o [[Bertomê Guidobono]].

=== Pin Sopran ===
[[Immaggine:Genova Molassana Pino Soprano.jpg|miniatura|Panoramma de Pin Sopran]]
A stradda da Moâssann-a, dòppo avei passou o Pin Sottàn, a monta in sciâ collinn-a verso o Pin Sopran (314&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ) e o passo da Croçiera di Pin (340&amp;nbsp;m in çimma do livello do mâ), donde a-a giornâ d'ancheu unn-a gallaia a pòrta à [[Torrassa (Sant'Orçeise)|Torrassa]] e [[Casaneua (Sant'Orçeise)|Casaneua]], into commun de [[Sant'Orçeise]]. Sta stradda chì a l'ea ben ben importante inti tempi antighi, dæto ch'a serviva da ligamme tra a [[Val Besàgnu|Vallâ do Bezagno]] e a stradda do sâ ch'a passava pe Torrassa, ch'a ne vegniva da-o [[pòrto de Zena]] e a se dirizzeiva verso o [[Piemonte]]. Gh'é unn-a staçion in sciâ [[Ferovia Zena-Casella|stradda ferrâ Zena-Casella]], e l'aria a l'é ascì servia da-a linia [[AMT]] 481.

=== San Giacomo ===
San Giacomo o l'é un villaggio desperso in sciâ çimma de collinn-a in sciâ riva drita do [[Geiou (sciumme)|sciumme Geiou]], longo a crêuza ch'a montava a-o passo Pin. O çentro prinçipâ do paise o l'é arrecuggeito d'in gio a-a gexa de San Giacomo Maggiô, 'n antigo ötöio fondou do [[1347]] e dapeu convertio inte unn-a gexa. Da-a seu ciassa, gh'é unn-a vista stramesuâ da vallâ do Geiou. Inta ciassa gh'é 'n busto de marmao do [[Pappa Zane XXIII]], scorpio da un monumento da-o [[Costanzo Ciano|Costanso Ciano]] ch'o l'é stæto derruou dòppo a cheita do [[Fascismo]].

== Manifestaçioin ==
{{Seçión vêua}}

== Feste e fee ==
{{Seçión vêua}}

== Communicaçioin ==
Moâssann-a l'é colocâ longo a [[Stradda Statâ 45 da Vallâ do Trebbia|Stradda Statâ da Vallâ do Trebbia 45]], ch'a conliga [[Zena]] à [[Piaxensa]] pe mezo do [[Passo da Scoffæra]]. Sta stradda longa e tortuosa, inta seu seçion ligure, a conliga e muniçipalitæ de [[Bargaggi]], [[Dägna]], [[Toriggia]], e i pàixi de l'erta [[Vallâ do Trebbia]] con Zena, e traverso a gallaia de Bargaggi-Ferræ, co-a [[Vallâ da Fontann-a Bonn-a]] erta. A-a giornâ d'ancheu, unn-a stradda urbann-a spedia, tiâ sciù di [[anni 1980]], a corre longo a riva mancinn-a do [[Bezagno (sciumme)|sciumme Bezagno]], con contornâ o quartê de Moâsann-a; sta stradda a l'é conligâ a-o çentro do quartê da-o Ponte Alexander Fleming, inauguou do [[1984]]. A ciù vexinn-a intrâ de l'autostradda a l'é quella de Zena-Est (into quartê de [[Stagén]]) in sce l'[[Autostradda A12 (Italia)|autostradda A12]], à 4,5&amp;nbsp;km pöco assæ da Moâssann-a.

== Atri progetti == 
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Quartê de Zêna]]</text>
      <sha1>c3gi7wr6dx1f63c1detl9xzh5ovbz2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscioîn ûtente:N.Longo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>20231</id>
    <revision>
      <id>269439</id>
      <parentid>269291</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigenibinion</username>
        <id>18345</id>
      </contributor>
      <comment>/* &quot;Spam&quot; */ nêuva seçión</comment>
      <origin>269439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10979" sha1="58ljjlvo233xfa86jkcucxh30hail6z" xml:space="preserve">{{Archìvio
|nome= Discûscioîn archiviæ
|testo= &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;[[Discûscioîn ûtente:N.Longo/Archìvio|Archìvio]]&lt;/div&gt;
|background= #eee8aa
|width = 300px
}}

== Vetrina di Arasce ==
Ciao, ho visto che la voce di Arasce a l'è in vedrìnn-a. Grazie per averla accettata, ti volevo dire che quell'account Huntington&amp;Flutz non è un mio sockpuppet, ma è un mio amico che conosco IRL (ligure anche lui) che mi ha seguito nella creazione e redazione della voce. Volevo solo dirtelo per le future candidature. Ciao ciao e buona continuazione. [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  20:08, 24 agó 2024 (CEST)

:Ah inoltre, se ti peu, ti chiedo se potresti togliere dalla pagina principale le due voci in vetrina che in realtà non lo sono e mettere Arasce. E un altra cosa: Avevo intenzione di fare delle icone specifiche per le varianti do zeneise, dopo magari ti faccio vedere insieme agli altri. Buona continuazione. [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  20:23, 24 agó 2024 (CEST)

::Cuxu o nu cuxu, bene che manchino i requisiti minimi per il voto ma va da sè, per un minimo di buon senso, che le utenze che non prendono parte al progetto non li abbiano. L'home page se ne discuterà al momento opportuno e no, totalmente inutile e fuori luogo inventarsi disegnini che secondo non chiare associazioni mentali dovrebbero rappresentare una grafia (???, ma p'in dabun sciü). Più che sufficiente il ricorso terzo e consolidato all'araldica civica, quando disponibile e limitatamente per variante, com'è sempre stato. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 20:54, 24 agó 2024 (CEST)
:::Madonna mia... Per la roba dell'amico te l'ho detta solo per dirti che non è un mio sockpuppet, se ci sarà l'occasione di farlo contribuire lo farò... Per l'home page va bene, quando ne avrò la voglia chiederò. Per i &quot;disegnini&quot; intendevo delle immagini con lo stemma di Zena (com'è adesso) con una semplice etichetta in basso a destra con le iniziali della grafia, per fare un minimo di distinzione... Ma fa niente, m'è già passata lo voglia. [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  21:48, 24 agó 2024 (CEST)

:::Saiò 'n po abelinòu ma mi no veddo a pagina de Arasce in scia vedrinn-a (in cangio de &quot;Cirolla&quot;). No saieiva megio métila in scio riquaddro &quot;Da leze&quot;? Fra e atre cöse mi ò propòsto a-o Zòrzo Oddón de mette a covertìnn-a do seu libbro &quot;O pappagallo de moneghe&quot; o anche de &quot;L'Eneide&quot; in scia vedrìnn-a (in cangio de I Evangei). Cöse ti ne pensi ti? Bezorieiva ascì ringraçiâlo pe tütto o travaggio che òua le o fa pe a nòstra Wiki. --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 02:53, 25 agó 2024 (CEST)

::::Sarea ben meju, avanti de scrivere serte sciurtie ... {{ping|Luensu1959}} p'a vedrina au mumentu a gh'emmu u mudellu dedicau inta pagina d'Arasce (se ti ghe miri gh'è a steletta in simma, e, se ti gh'entri inta mexima pagina inte ätre wiki, a cumparisce inta lista di interwiki a noscia cu'a steletta); a pagina prinsipà da vedrina a l'è [[Wikipedia:Vedrìnn-a|chi]], cumme ghe ne sarà abasta de pagina - a direa 3-4 - a veggu de repijà da ätre wiki u scistema pe musciäre a rutasiùn inta pagina prinsipà, da serie che ogni x ure a ne cunparisce üna diferente, bona! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 09:18, 25 agó 2024 (CEST)
:::::Inoltre, quel &quot;serte sciurtie&quot; è riferito alla mia proposta? [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  00:22, 26 agó 2024 (CEST)
::::@[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] La home page ha due sistemi di Vetrina, uno per la &quot;vedrìnn-a&quot; e uno per le voci &quot;da leze&quot;, secondo me si dovrebbe togliere una delle due per non fare confusione, e per ora aggiungere quella di Arasce. Alternativamente, nella parte &quot;da leze&quot; si possono mettere le &quot;voci di qualità&quot;. [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  11:04, 25 agó 2024 (CEST)

{{ping|Ashoppio}}
Mi ò curòu a pagina prinçipâ pe di anni... no poemmo fâ pròpio comme e Wikipedie ciù importanti. Emmo trovòu in bón equilibrio e donca mi penso che òua a megio cösa saieiva, comme o dixe o Nicolò, de trovâ 'n scistema pe fâ 'na rotaçion in scia parte &quot;Da leze&quot;. In sciâ drita ghe metemmo de spesso e grendi novitæ editoriali, libbri neuvi scriti in zeneize ò anche vegi (A Compagna a l'é fra e atre cöse apreuvo a restaurâ o ciù antigo diçionâio zeneize-italiàn do secolo XVIII. Scignorìa! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 01:21, 26 agó 2024 (CEST) --[[Speçiale:Contribûti/2601:445:880:BA10:8D8B:A71A:585D:C77D|2601:445:880:BA10:8D8B:A71A:585D:C77D]] 00:55, 26 agó 2024 (CEST)

:E grassie, manco l'home page andasse avanti da anni senza un'idea sul modo di gestirla :) [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 01:08, 26 agó 2024 (CEST)
:@[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] Scusami, forse non ho capito bene, di base che problema c'è a togliere quelle voci che in vetrina non ci sono? [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  10:29, 26 agó 2024 (CEST)
::Me despiaxe, ma mi no acapiscio a teu domanda. A ògni mòddo, in questo caxo pe mi va bén comm'o decide o Nicolò. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 02:12, 27 agó 2024 (CEST)
:::@[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] Forse non ho capito cosa hai scritto te in Ligure. Potresti ripeterlo in italiano per favore? [[Utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla&quot;&gt;ash&lt;/span&gt;]][[Discussioni utente:Ashoppio|&lt;span style=&quot;font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue&quot;&gt;oppio&lt;/span&gt; ⭐️⭐️]]  03:10, 27 agó 2024 (CEST)

== licensa ==

Salûo! Cumme detto prima, hai carregou di file cun licensa GFDL. L'articoli in Wikipedia sun under licensa CC BY-SA 4.0 e quela licensa regèrta che i òpòri derivòti sei cû dispunibili cun a stessa licensa. Peuxi daû 'n'êa e cùrreggi a licensa? [[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 21:23, 18 fre 2025 (CET)

== Aiuto ==
Ciao. Mi dispiace disturbarti con questo, ma vorrei chiederti se potresti per favore tradurre questo in ligure?
Il glosa è una lingua ausiliaria artificiale progettata per la comunicazione internazionale. Ha diverse caratteristiche:
* La sua pronuncia è regolare e la sua ortografia è fonetica.
* La sua struttura è molto semplice e basata sul significato.
* È una lingua analitica senza inflessioni o generi. Un piccolo numero di parole gestisce le relazioni grammaticali.
* Soprattutto, il glosa è neutrale e veramente internazionale grazie all'uso delle radici latine e greche, che sono usate nel vocabolario scientifico internazionale.
Grazie --[[Utente:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Discûscioîn ûtente:Caro de Segeda|discuscioìn]]) 10:02, 15 agó 2025 (CEST)

== Translation request ==

Hello, N.Longo. 

Can you translate and upload the articles [[:it:Campi Flegrei]], [[:it:Vesuvio]], [[:it:Etna]] and [[:it:Bazardüzü]] in Ligurian Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 22:57, 16 màr 2026 (CET)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 arv 2026 (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== &quot;Spam&quot; ==

Hello. I chose your language to translate to because I can mostly understand all Romance, even if I only speak a few. If there were too many mistakes, please tell Google to remove it from Translate, similarly to how some other Italian languages are missing from it. Your wiki also lacks some basic templates and categories. Best regards. [[Utente:Trigenibinion|Trigenibinion]] ([[Discûscioîn ûtente:Trigenibinion|discuscioìn]]) 21:56, 3 màz 2026 (CEST)</text>
      <sha1>58ljjlvo233xfa86jkcucxh30hail6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Val Masino (comune)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25117</id>
    <revision>
      <id>269461</id>
      <parentid>215545</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>269461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1190" sha1="jf435ievjof9hlffxxwng4twe6zdvm3" xml:space="preserve">'''Val Masino''' (''Val Màsen'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Sondrio]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Val Masino
|Panorama = Path_(190880861).jpeg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Sondrio
|Amministratore locale = Simone Songini
|Partito = lìsta cìvica
|Data elezione = 11-6-2017
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Ardenno]], [[Bregaglia]] (CH-GR), [[Buglio in Monte]], [[Chiesa in Valmalenco]], [[Civo]], [[Novate Mezzola]]
|Nome abitanti = (it) ''Valmasinesi''
|Patrono = 
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Val_Masino_(province_of_Sondrio,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Val Masino inta provìnsa de Sondrio.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sondrio}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Sondrio]]</text>
      <sha1>jf435ievjof9hlffxxwng4twe6zdvm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valdidentro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25119</id>
    <revision>
      <id>269462</id>
      <parentid>215547</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>269462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="ekxspqf97nzkpl9pgpwaa02zqjz3r1g" xml:space="preserve">'''Valdidentro''' (''Val de Dint'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Sondrio]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Valdidentro
|Panorama = Valdidentro_dall'_alto.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Sondrio
|Amministratore locale = Massimiliano Trabucchi
|Partito = lìsta cìvica ''Valdidentro Venti27''
|Data elezione = 12-6-2017
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Bormio]], [[Grosio]], [[Livigno]], [[Poschiavo]] (CH-GR), [[Valdisotto]], [[Val Müstair]] (CH-GR), [[Zernez]] (CH-GR)
|Nome abitanti = (lmo) ''Peneglia ò Premaiot''
|Patrono = 
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Valdidentro_(province_of_Sondrio,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Valdidentro inta provìnsa de Sondrio.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sondrio}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Sondrio]]</text>
      <sha1>ekxspqf97nzkpl9pgpwaa02zqjz3r1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valdisotto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25120</id>
    <revision>
      <id>269463</id>
      <parentid>215550</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>269463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1218" sha1="fb3uwupj2vsem5t7bksaa29497m054r" xml:space="preserve">'''Valdisotto''' (''Val de Sot'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Sondrio]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Valdisotto
|Panorama = Frana del 1987 vista dalle baite di boero - panoramio.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Sondrio
|Amministratore locale = Alessandro Pedrini
|Partito = lìsta cìvica ''Vivere Valdisotto''
|Data elezione = 12-6-2017
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Bormio]], [[Grosio]], [[Sondalo]], [[Valdidentro]], [[Valfurva]]
|Nome abitanti = (it) ''Cepinaschi'', ''Tolini''
|Patrono = 
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Valdisotto_(province_of_Sondrio,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Valdisotto inta provìnsa de Sondrio.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sondrio}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Sondrio]]</text>
      <sha1>fb3uwupj2vsem5t7bksaa29497m054r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îzua de Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27474</id>
    <revision>
      <id>269456</id>
      <parentid>264698</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ó---&gt;ä</comment>
      <origin>269456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14155" sha1="tahuelc59g46t03c23qvfrnkglrux0x" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
[[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]]
L''''îzua de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in îzua ch'a se tröva vixìn a-a còsta ligüre d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punénte]], de 'rinpèttu a-u cumün de [[Berzezzi]] int'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]].

== Geugrafia e anbiénte ==
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark = 
|cat_fuorimappa = 
|noerr = 
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief = 
|max_height = 
|width = 
|float = center
|caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria
|border = 
|link = 
|marksize = 8
|long = 8.444661
|label = Îzua de Sant'Eugeniu
|lat = 44.234392
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 42.5
|longitùdinePrìmmi = 26
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 3
|latitùdinePrìmmi = 14
|latitùdineGràddi = 44
|background = 
|position = right
|label_size = 90
|sinottico = 
}}
L'îzua, che a fà parte da-a ''Riserva natüräle regiunäle de Berezzi,'' a l'ha ina còsta ruciùza méddiu-äta, ch'a se issa insc'ou mä fin a 53 metri de artéçça màscima, e a cunta 0,03 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; de superficcie, pé stu fètu chi a l'è quarta îzua ligüre pé estensciùn doppu [[A Parmàia|A Parmèa]], [[Ìsua Gainâa|A Gainäa]] e l'îzua d'u Tìn.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiénte natüräle u l'inclüdde framénti de ''màccia mediteranea''. Insc'e rocche bagnè da-e ùnde se trövàn u ''fenuggiu de mä'' e u ''Limonium cordatum'', ascì assèmme a de àtre spéce cumme a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli aturnu a-a l'îzua i g'han carateristiche puxitìve da-u puntu de vìsta biulògicu.

Pé 'sta mutivaçiùn chi a zona de mä ch'a a se tröva da vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä àia maìnn-a prutètta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt; d'a l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnà d'ancö a situaçiùn de l'îzua a nu l'è stabile. A pupulaçiùn d'i gabbién a l'è aumentä in mòddu sprupuxitä e st'auméntu u se riflètte insc'e carateristiche chimicu-fixiche d'u terén e insc'a vegetaçiùn chi prezente. Cumensàndu da di datti storici d'u [[1907]], u s'è pusciüu cunstatà che a biudiverscitè, specialménte fra e sciue a l'ha duvüu cuntà ina pèrdita d'u ciü d'u 60%.

== Stòja ==
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]]
Insce l'îzua u gh'è i ségni de i prìmmi insiediaménti d'i [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna. Insc'a simma u gh'è ascì ina tùre de avistaméntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa d'u [[IV secolo|IV seculu]] dedicä a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'îzuottu a l'ha pigiä in antigu numme de ''îzua de Sant'Eugeniu.'' Cu-u passà d'u ténpu a segunda de e lucalitè a l'è stèta ascì ciamä ''îzuetta da Ligüria'', ''îzua de Spoturnu'', ''îzua de Nôi'', ''îzua de Vuè'', e ascì (cun u numme ch'u s'è mantegnüu) ''îzua de Berzezzi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

=== A tùre ===
[[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]]
Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}&lt;/ref&gt; de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== U munasté de Sant'Eugeniu ===
Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua.

A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.&lt;/ref&gt;, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;

Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa.
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]]

Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a ''diocexi de Nôi''. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu.

=== Növi prupriétàri e rexidénsa privä ===
Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]].

In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. 

Stu &quot;piferä&quot;, segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä.

== Ativitè sutt’ègua ==
In te vixinànse de l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), de quäle i fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra e sitè de Nôi e Berzezzi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

==== U Piferä ====
U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin.

==== A Franä ====
A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci.

==== U Canalùn ====
U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi.

== Galerìa de inmagini ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da Berzezzi, insce a vìa Aurelia
File:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi
File:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893
File:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asèmme a mainn-a da-a ''[[Via Julia Augusta]]''
File:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua de Sant'Eugeniu a-u tramùntu
File:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani
File:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

==Ätri prugètti==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]</text>
      <sha1>tahuelc59g46t03c23qvfrnkglrux0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269457</id>
      <parentid>269456</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Galerìa de inmagini */ rev</comment>
      <origin>269457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14171" sha1="ttarwci2kzjvkxogwgvv7c0ofii5ddz" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
[[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]]
L''''îzua de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in îzua ch'a se tröva vixìn a-a còsta ligüre d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punénte]], de 'rinpèttu a-u cumün de [[Berzezzi]] int'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]].

== Geugrafia e anbiénte ==
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark = 
|cat_fuorimappa = 
|noerr = 
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief = 
|max_height = 
|width = 
|float = center
|caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria
|border = 
|link = 
|marksize = 8
|long = 8.444661
|label = Îzua de Sant'Eugeniu
|lat = 44.234392
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 42.5
|longitùdinePrìmmi = 26
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 3
|latitùdinePrìmmi = 14
|latitùdineGràddi = 44
|background = 
|position = right
|label_size = 90
|sinottico = 
}}
L'îzua, che a fà parte da-a ''Riserva natüräle regiunäle de Berezzi,'' a l'ha ina còsta ruciùza méddiu-äta, ch'a se issa insc'ou mä fin a 53 metri de artéçça màscima, e a cunta 0,03 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; de superficcie, pé stu fètu chi a l'è quarta îzua ligüre pé estensciùn doppu [[A Parmàia|A Parmèa]], [[Ìsua Gainâa|A Gainäa]] e l'îzua d'u Tìn.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiénte natüräle u l'inclüdde framénti de ''màccia mediteranea''. Insc'e rocche bagnè da-e ùnde se trövàn u ''fenuggiu de mä'' e u ''Limonium cordatum'', ascì assèmme a de àtre spéce cumme a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli aturnu a-a l'îzua i g'han carateristiche puxitìve da-u puntu de vìsta biulògicu.

Pé 'sta mutivaçiùn chi a zona de mä ch'a a se tröva da vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä àia maìnn-a prutètta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt; d'a l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnà d'ancö a situaçiùn de l'îzua a nu l'è stabile. A pupulaçiùn d'i gabbién a l'è aumentä in mòddu sprupuxitä e st'auméntu u se riflètte insc'e carateristiche chimicu-fixiche d'u terén e insc'a vegetaçiùn chi prezente. Cumensàndu da di datti storici d'u [[1907]], u s'è pusciüu cunstatà che a biudiverscitè, specialménte fra e sciue a l'ha duvüu cuntà ina pèrdita d'u ciü d'u 60%.

== Stòja ==
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]]
Insce l'îzua u gh'è i ségni de i prìmmi insiediaménti d'i [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna. Insc'a simma u gh'è ascì ina tùre de avistaméntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa d'u [[IV secolo|IV seculu]] dedicä a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'îzuottu a l'ha pigiä in antigu numme de ''îzua de Sant'Eugeniu.'' Cu-u passà d'u ténpu a segunda de e lucalitè a l'è stèta ascì ciamä ''îzuetta da Ligüria'', ''îzua de Spoturnu'', ''îzua de Nôi'', ''îzua de Vuè'', e ascì (cun u numme ch'u s'è mantegnüu) ''îzua de Berzezzi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

=== A tùre ===
[[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]]
Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}&lt;/ref&gt; de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== U munasté de Sant'Eugeniu ===
Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua.

A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.&lt;/ref&gt;, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;

Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa.
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]]

Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a ''diocexi de Nôi''. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu.

=== Növi prupriétàri e rexidénsa privä ===
Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]].

In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. 

Stu &quot;piferä&quot;, segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä.

== Ativitè sutt’ègua ==
In te vixinànse de l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), de quäle i fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra e sitè de Nôi e Berzezzi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

==== U Piferä ====
U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin.

==== A Franä ====
A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci.

==== U Canalùn ====
U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi.

== Galerìa de immagini ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia
Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi
Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893
Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu
Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani
Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

==Ätri prugètti==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]</text>
      <sha1>ttarwci2kzjvkxogwgvv7c0ofii5ddz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269459</id>
      <parentid>269457</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Rev</comment>
      <origin>269459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14147" sha1="hpdlnddqxt2nsjfilkwlk5ww5640xpj" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
[[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]]
L''''îzua de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in îzua ch'a se tröva vixìn a-a còsta ligüre d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punénte]], de 'rinpèttu a-u cumün de [[Berzezzi]] int'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]].

== Geugrafia e anbiénte ==
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark = 
|cat_fuorimappa = 
|noerr = 
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief = 
|max_height = 
|width = 
|float = center
|caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria
|border = 
|link = 
|marksize = 8
|long = 8.444661
|label = Îzua de Sant'Eugeniu
|lat = 44.234392
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 42.5
|longitùdinePrìmmi = 26
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 3
|latitùdinePrìmmi = 14
|latitùdineGràddi = 44
|background = 
|position = right
|label_size = 90
|sinottico = 
}}
L'îzua, che a fà parte da-a ''Riserva natüräle regiunäle de Berezzi,'' a l'ha ina còsta ruciùza méddiu-äta, ch'a se issa insc'ou mä fin a 53 metri de artéçça màscima, e a cunta 0,03 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; de superficcie, pé stu fètu chi a l'è quarta îzua ligüre pé estensciùn doppu [[A Parmàia|A Parmèa]], [[Ìsua Gainâa|A Gainäa]] e l'îzua d'u Tìn.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiénte natüräle u l'inclüdde framénti de ''màccia mediteranea''. Insc'e rocche bagnè da-e ùnde se trövàn u ''fenuggiu de mä'' e u ''Limonium cordatum'', ascì assèmme a de àtre spéce cumme a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli aturnu a-a l'îzua i g'han carateristiche puxitìve da-u puntu de vìsta biulògicu.

Pé 'sta mutivaçiùn chi a zona de mä ch'a a se tröva da vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä àia maìnn-a prutètta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt; d'a l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnà d'ancö a situaçiùn de l'îzua a nu l'è stabile. A pupulaçiùn d'i gabbién a l'è aumentä in mòddu sprupuxitä e st'auméntu u se riflètte insc'e carateristiche chimicu-fixiche d'u terén e insc'a vegetaçiùn chi prezente. Cumensàndu da di datti storici d'u [[1907]], u s'è pusciüu cunstatà che a biudiverscitè, specialménte fra e sciue a l'ha duvüu cuntà ina pèrdita d'u ciü d'u 60%.

== Stòja ==
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]]
Insce l'îzua u gh'è i ségni de i prìmmi insiediaménti d'i [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna. Insc'a simma u gh'è ascì ina tùre de avistaméntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa d'u [[IV secolo|IV seculu]] dedicä a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'îzuottu a l'ha pigiä in antigu numme de ''îzua de Sant'Eugeniu.'' Cu-u passà d'u ténpu a segunda de e lucalitè a l'è stèta ascì ciamä ''îzuetta da Ligüria'', ''îzua de Spoturnu'', ''îzua de Nôi'', ''îzua de Vuè'', e ascì (cun u numme ch'u s'è mantegnüu) ''îzua de Berzezzi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

=== A tùre ===
[[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]]
Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}&lt;/ref&gt; de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== U munasté de Sant'Eugeniu ===
Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua.

A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.&lt;/ref&gt;, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;

Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa.
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]]

Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a ''diocexi de Nôi''. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu.

=== Növi prupriétàri e rexidénsa privä ===
Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]].

In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. 

Stu &quot;piferä&quot;, segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä.

== Ativitè sut’ègua ==
Da vixìn a l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), ch'i ne fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra Nôi e Berzezzi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

==== U Piferä ====
U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin.

==== A Franä ====
A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci.

==== U Canalùn ====
U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi.

== Galerìa de immagini ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia
Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi
Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893
Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu
Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani
Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

==Ätri prugètti==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]</text>
      <sha1>hpdlnddqxt2nsjfilkwlk5ww5640xpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32724</id>
    <revision>
      <id>269444</id>
      <timestamp>2026-05-03T21:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Travaggiu du sciù Rossello, de Berzezzi</comment>
      <origin>269444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5750" sha1="dz0h2f3xij4jd7zm7qf7ufud23ax29a" xml:space="preserve">'''L’Àrea Marina Prutètta'''

L’Àrea Marina Prutètta (AMP) “Îzua de Berzezzi”, a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int’u Cumüne de Berzezzi, a l’ha ’na superficce de 2 Kmq, cun ’n’estensciùn ch’a và d’a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l’îzua. 

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: ’n conu ruciuzu, ricuvèrtu d’a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

L’AMP a l’è stèta istituìa da-u Ministeru de l’Anbiente e d’a Tutela d’u Teritoju e d’u Mä int’u 2007 cun l’obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d’u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d’u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d’e ativitè tradisiunäli, d’e cultüe lucäli, d’u turizmu ch’u rispette l’anbiente.  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l’AMP, u l’ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int’a gestiùn integrä d’u teritoju e int’e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn ’nsc’ou teritoju d’a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l’Àrea Marina Prutètta, d’e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (“Fundäli Nôi – Berzezzi” e “Îzua de Berzezzi – Punta d’i Preni”), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l’adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de “Bandêa Blö d’e Spiagge” testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int’a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d’u teritoju.  

L’îzua de Berzezzi, vêu e proppiu cö de l’AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l’è ’n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d’a Punta d’u Maé ’nsc’â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut’ègua a fä imèrsciuìn inte l’AMP, a l’è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte ’n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d’a gariga e d’a maccia mediterànea, tìpiche d’e coste ruciuze, a-e scügee sut’ègua cuvèrte da l’aiga ''Cystoseira'' (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d’u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut’ègua.     

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d’i ciü caraterìstici e frequenti “abitanti” d’e ègue in gìu a l’îzua.  

Lungu a costa sun prezenti d’e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l’àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi, p’â richessa d’a pupulasiùn biulógica int’a pärte sut’ègua e p’ou stüddiu d’e variasiuìn d’i livelli d’u mä avegnüe int’e ürtime migè de anni. 

L’AMP Îzua de Berzezzi a l’è inurtre pärte integrante d’u santuäju Pelagos, a ciü vasta zona prutètta d’u Mä Mediteràniu dedicä a-a tutela d’i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p’ê caraterìstiche murfulógiche d’i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l’è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e ’na cunfurmasiùn d’u teritoju föa da-u cumüne, l’AMP e u teritoju d’u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l’äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l’ärcu de l’annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d’a nostra costa, u vegne instalä u “Senté blö”, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d’e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d’u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a ’na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a ’n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu ’n’àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d’i ciü lunghi percursci d’u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d’e ativitè a l’avèrtu lighè a-u mä.      

Int’a Zona A (rizèrva integräle) de l’AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l’anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut’ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu’i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l’AMP.  

A pesca ricreativa a l’è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l’AMP. 

A pesca sut’ègua u l’è vietä in tütta l’AMP. 

A tèra ’na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d’u teritoju ch’u mìa ’nsce l’AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d’u Punente Lìgure) e l’àrea de l’antigu Castelä d’u Munte Sant’Élena.</text>
      <sha1>dz0h2f3xij4jd7zm7qf7ufud23ax29a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269445</id>
      <parentid>269444</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>dui paragrafi (title)</comment>
      <origin>269445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5750" sha1="464v5f8f5l9nn8wzhadb6391sp0wzwc" xml:space="preserve">L’'''Àrea Marina Prutètta (AMP) “Îzua de Berzezzi”''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int’u Cumüne de Berzezzi, a l’ha ’na superficce de 2 Kmq, cun ’n’estensciùn ch’a và d’a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l’îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: ’n conu ruciuzu, ricuvèrtu d’a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L’AMP a l’è stèta istituìa da-u Ministeru de l’Anbiente e d’a Tutela d’u Teritoju e d’u Mä int’u 2007 cun l’obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d’u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d’u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d’e ativitè tradisiunäli, d’e cultüe lucäli, d’u turizmu ch’u rispette l’anbiente.  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l’AMP, u l’ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int’a gestiùn integrä d’u teritoju e int’e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn ’nsc’ou teritoju d’a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l’Àrea Marina Prutètta, d’e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (“Fundäli Nôi – Berzezzi” e “Îzua de Berzezzi – Punta d’i Preni”), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l’adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de “Bandêa Blö d’e Spiagge” testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int’a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d’u teritoju. 

== Teritoju ==
L’[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l’AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l’è ’n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d’a Punta d’u Maé ’nsc’â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut’ègua a fä imèrsciuìn inte l’AMP, a l’è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte ’n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d’a gariga e d’a maccia mediterànea, tìpiche d’e coste ruciuze, a-e scügee sut’ègua cuvèrte da l’aiga ''Cystoseira'' (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d’u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut’ègua.     

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d’i ciü caraterìstici e frequenti “abitanti” d’e ègue in gìu a l’îzua.  

Lungu a costa sun prezenti d’e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l’àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi, p’â richessa d’a pupulasiùn biulógica int’a pärte sut’ègua e p’ou stüddiu d’e variasiuìn d’i livelli d’u mä avegnüe int’e ürtime migè de anni. 

L’AMP Îzua de Berzezzi a l’è inurtre pärte integrante d’u santuäju Pelagos, a ciü vasta zona prutètta d’u Mä Mediteràniu dedicä a-a tutela d’i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p’ê caraterìstiche murfulógiche d’i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l’è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e ’na cunfurmasiùn d’u teritoju föa da-u cumüne, l’AMP e u teritoju d’u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l’äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l’ärcu de l’annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d’a nostra costa, u vegne instalä u “Senté blö”, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d’e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d’u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a ’na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a ’n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu ’n’àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d’i ciü lunghi percursci d’u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d’e ativitè a l’avèrtu lighè a-u mä.      

Int’a Zona A (rizèrva integräle) de l’AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l’anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut’ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu’i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l’AMP.  

A pesca ricreativa a l’è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l’AMP. 

A pesca sut’ègua u l’è vietä in tütta l’AMP. 

A tèra ’na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d’u teritoju ch’u mìa ’nsce l’AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d’u Punente Lìgure) e l’àrea de l’antigu Castelä d’u Munte Sant’Élena.</text>
      <sha1>464v5f8f5l9nn8wzhadb6391sp0wzwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269446</id>
      <parentid>269445</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Teritoju */ Giüstou i apostrufi &lt;’&gt;, sensa cangi de cuntegnüu</comment>
      <origin>269446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5735" sha1="l75jgzq4mojhb3w94sybydlp5bi3fdm" xml:space="preserve">L’'''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int’u Cumüne de Berzezzi, a l’ha ’na superficce de 2 Kmq, cun ’n’estensciùn ch’a và d’a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l’îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: ’n conu ruciuzu, ricuvèrtu d’a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L’AMP a l’è stèta istituìa da-u Ministeru de l’Anbiente e d’a Tutela d’u Teritoju e d’u Mä int’u 2007 cun l’obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d’u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d’u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d’e ativitè tradisiunäli, d’e cultüe lucäli, d’u turizmu ch’u rispette l’anbiente.  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l’AMP, u l’ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int’a gestiùn integrä d’u teritoju e int’e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn ’nsc’ou teritoju d’a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l’Àrea Marina Prutètta, d’e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d’i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l’adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d’e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int’a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d’u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L’[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l’AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l’è ’n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d’a Punta d’u Maé ’nsc’â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut’ègua a fä imèrsciuìn inte l’AMP, a l’è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte ’n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d’a gariga e d’a maccia mediterànea, tìpiche d’e coste ruciuze, a-e scügee sut’ègua cuvèrte da l’aiga ''Cystoseira'' (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d’u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut’ègua.     

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d’i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d’e ègue in gìu a l’îzua.  

Lungu a costa sun prezenti d’e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l’àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi, p’â richessa d’a pupulasiùn biulógica int’a pärte sut’ègua e p’ou stüddiu d’e variasiuìn d’i livelli d’u mä avegnüe int’e ürtime migè de anni. 

L’AMP Îzua de Berzezzi a l’è inurtre pärte integrante d’u santuäju Pelagos, a ciü vasta zona prutètta d’u Mä Mediteràniu dedicä a-a tutela d’i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p’ê caraterìstiche murfulógiche d’i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l’è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e ’na cunfurmasiùn d’u teritoju föa da-u cumüne, l’AMP e u teritoju d’u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l’äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l’ärcu de l’annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d’a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d’e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d’u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a ’na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a ’n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu ’n’àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d’i ciü lunghi percursci d’u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d’e ativitè a l’avèrtu lighè a-u mä.      

Int’a Zona A (rizèrva integräle) de l’AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l’anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut’ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu’i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l’AMP.  

A pesca ricreativa a l’è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l’AMP. 

A pesca sut’ègua u l’è vietä in tütta l’AMP. 

A tèra ’na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d’u teritoju ch’u mìa ’nsce l’AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d’u Punente Lìgure) e l’àrea de l’antigu Castelä d’u Munte Sant’Élena.</text>
      <sha1>l75jgzq4mojhb3w94sybydlp5bi3fdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269448</id>
      <parentid>269446</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Giüstou i apostrufi &lt;’&gt;, sensa cangi de cuntegnüu</comment>
      <origin>269448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5493" sha1="fobs94i3gfa7ax8m7qhg6w8abmwn054" xml:space="preserve">L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u Cumüne de Berzezzi, a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä int'u 2007 cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira'' (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.     

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u santuäju Pelagos, a ciü vasta zona prutètta d'u Mä Mediteràniu dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.</text>
      <sha1>fobs94i3gfa7ax8m7qhg6w8abmwn054</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269449</id>
      <parentid>269448</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stoja */ +</comment>
      <origin>269449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5574" sha1="itrxhal3xarnyedjafwr1fnzxk92jzp" xml:space="preserve">L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira'' (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.     

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

== Note ==</text>
      <sha1>itrxhal3xarnyedjafwr1fnzxk92jzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269451</id>
      <parentid>269449</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>notte varie</comment>
      <origin>269451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6385" sha1="hm848b4xgmezf0qr8ctp4xyxqyu9fuq" xml:space="preserve">L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}&lt;/ref&gt; (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}&lt;/ref&gt; 

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}&lt;/ref&gt;, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}

== Note ==</text>
      <sha1>hm848b4xgmezf0qr8ctp4xyxqyu9fuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269452</id>
      <parentid>269451</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>{{berzezìn}}</comment>
      <origin>269452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="qielg83zv6ug20fxavj13anbarpojy0" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}&lt;/ref&gt; (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}&lt;/ref&gt; 

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}&lt;/ref&gt;, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}

== Note ==</text>
      <sha1>qielg83zv6ug20fxavj13anbarpojy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269453</id>
      <parentid>269452</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Note */ references</comment>
      <origin>269453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="0km97t1gwj8jj99jde7ouxks1rfjmp7" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}&lt;/ref&gt; (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}&lt;/ref&gt; 

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}&lt;/ref&gt;, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}

== Note ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>0km97t1gwj8jj99jde7ouxks1rfjmp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269454</id>
      <parentid>269453</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Note */ cat</comment>
      <origin>269454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6510" sha1="8dl81ocpm3qhu3wlpoqhlm01tgr7g2b" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}&lt;/ref&gt; (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}&lt;/ref&gt; 

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}&lt;/ref&gt;, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}

== Note ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Àree protètte]]</text>
      <sha1>8dl81ocpm3qhu3wlpoqhlm01tgr7g2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269455</id>
      <parentid>269454</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+fotox</comment>
      <origin>269455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6571" sha1="8sc7i2hdne5alcn1hye2njf1m5o1e5m" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|L'[[Îzua de Berzezzi]]]]
L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}&lt;/ref&gt; (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}&lt;/ref&gt; 

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}&lt;/ref&gt;, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}

== Note ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Àree protètte]]</text>
      <sha1>8sc7i2hdne5alcn1hye2njf1m5o1e5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269458</id>
      <parentid>269455</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teritoju e natüa */ +1 foto</comment>
      <origin>269458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6655" sha1="0jgsc68pbmbs61wrxpcxavpxcbl9btb" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|L'[[Îzua de Berzezzi]]]]
L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) &quot;Îzua de Berzezzi&quot;''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.

U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.

== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;  

U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn (&quot;Fundäli Nôi – Berzezzi&quot; e &quot;Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni&quot;), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de &quot;Bandêa Blö d'e Spiagge&quot; testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. 

== Teritoju e natüa ==
[[Immaggine:Grotta di Bergeggi.jpg|sinistra|miniatura|A Grotta Marina de Berzezzi]]
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.

Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   

Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}&lt;/ref&gt; (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}&lt;/ref&gt; 

Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti &quot;abitanti&quot; d'e ègue in gìu a l'îzua.  &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}&lt;/ref&gt;, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. 

L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.

Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.  

Da-i primmi de mazzu a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u &quot;Senté blö&quot;, u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.      

Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.

E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.  

A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. 

A pesca sut'ègua u l'è vietä in tütta l'AMP. 

A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.

== Ätri prugètti ==

* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}

== Note ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Àree protètte]]</text>
      <sha1>0jgsc68pbmbs61wrxpcxavpxcbl9btb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>