Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1576 269720 267727 2026-05-14T18:50:11Z N.Longo 12052 wl 269720 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Sann-a |Panorama = Sann-a.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Sann-a da-a [[Madonna du Munte (Sann-a)|Madonna d'u Munte]]</div> |Tipo = [[Comun|cumüne]] |Stemma = Savona-Stemma.svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Marco Russo |Partito = indipendente de centru-mancinn-a |Data elezione = 20-10-2021 |Abitanti = 58433 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dètu Istat] - Populaçiùn rescidente a-i 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Cadebunn-a, E Furnäxe, Lavagnöa, [[Leze]], Marmuäsi, Masc-ciu, Muntemôu, San Benärdu, San Bèrtumé d'u Boscu, Santuäju, Simavalle, [[Zinöa]]<ref>{{Çitta|Noberasco, 1932|pp. 7-9}}</ref> |Divisioni confinanti = [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbisöa]], [[Còiri|Cairi]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[L'Atè|L'Âtä]], [[Vuè]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1481 |Nome abitanti = Savuneixi<br />Ciciolli/Ciciullè <small>([[Blazón popolâre|surv.]])</small> |Patrono = [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Madonna d'a Mizeicordia]] |Festivo = 18 de märsu |Mappa = Map of comune of Savona (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusiçiùn de Sann-a int'a sö [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia]]. }} '''Sann-a'''{{#tag:ref|Dìta ''Savunn-a'' ascì<ref>{{Çitta|Noberasco, 1932|p. 7}}</ref>, ''Sànn-a'' o ''Savónn-a'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Vocabolario Genovese-Italiano|url=https://books.google.it/books?id=J52aLIR9kSwC&pg=PA688|ediçión=1|ànno=1851|editô=Fratelli Pagano|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=688}}</ref>, ''Savuna'' in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|p=66}}</ref> e [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.it/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Savùna'' in carcareize<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Melano|tìtolo=Lessico del dialetto carcarese|ànno=Seténbre 2013|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|p=191}}</ref>, ''Savùna'' o ''Sanna'' in [[Dialéttu priéze|prieize]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/dizionario-di-pietra-ligure-italiano-pietrese-comune-di-|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumüne da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=70}}</ref>, ''Savuina'' in caireize<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mair Parry|tìtolo=Parluma 'd Còiri. Sociolinguistica e Grammatica del dialetto di Cairo Montenotte|ànno=Agósto 2005|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|p=303}}</ref>, ''Sauna'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeize (d'Arbenga)]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>|group=n.}} a l'è ina [[Çitæ|çitè]] e [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 58.433 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, tèrsa int'a regiùn pe abitanti e cappulögu d'a [[Pruvincia de Sann-a|sö pruvincia]]. Afaciä insc'ou [[Mâ Ligure|Mä Ligüre]], Sann-a a l'è u centru ciü inpurtante pe pupulaçiùn d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]] e, utre che çitè de mä, a l'è ligä ascì a l'intrutèra pe mezu d'u passu d'a [[Còlle de Cadebonn-a|Buchetta d'Artä]], ch'u marca u cunfìn tra [[Arpi|Arpe]] e [[Appennìn|Apennìn]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.britannica.com/place/Savona-Italy|tìtolo=Savona - Encyclopædia Britannica|léngoa=EN|vìxita=2024-03-01}}</ref>. Antiga çitè d'i [[Liguri Antighi|Ligüri]] [[Sabaççi]], d'u [[205 a.C.]] aleä d'i [[Cartàgine|cartagineixi]] cuntra i [[Popolo roman|rumäni]] e cunquistä da sti chi d'u [[180 a.C.]], alantùa a l'ea ciamä ''[[Savo]]''. Int'u [[VII secolo|VII seculu]], Sann-a a l'è stèta sachezä da-i [[Longobàrdi|Lungubärdi]] ma a s'è fitu repigiä, pe vegnì int'u [[IX secolo|IX seculu]] sede de [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi]] e, d'u [[1191]], [[Cumüne de Sann-a|Cumüne]], liberu da-u cuntrollu [[Marca aleramica|aleramicu]]. Pasóu u [[XIV secolo|XIV seculu]], mumentu de mascimu splendù cun i [[Pappa Scistu IV|Pappi Scistu IV]] e [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]] [[D'a Ruvia (famiggia)|d'a Ruvia]], u scuntru seculä cun [[Zena]] u l'è finiu d'u [[1528]] cun a reiza a l'[[Dria Doia|Andria Doja]], ch'u l'ha fètu interä u [[Portu de Sann-a|portu]] e tiä sciü a furtessa d'u [[Priamä]]. Doppu i anni de [[Repùbrica de Zena|duminaçiùn zeneize]], d'u [[1805]] a l'intra inte l'[[Prìmmo Inpêro françéize|inperu napuleonicu]] cumme cappulögu d'u [[dipartimentu de Muntenötte]], pe finì int'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] d'u [[1815]]. Int'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiä]] a çitè a l'ha patiu di [[Bunbardamenti de Sann-a|pezanti bunbardamenti]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/savona/|tìtolo=Savona - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-03-04}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Sav%C3%B3na%20(citt%C3%A0).html|tìtolo=Savóna (città)|léngoa=IT|vìxita=2024-03-04}}</ref>. A-a giurnä d'ancö l'ecunumìa de Sann-a a l'è bazä insc'ou sö portu e a gh'è ancùn na çèrta ativitè indüstriäle, scibén che u türizmu u l'è vegnüu de lungu ciü inpurtante<ref name=":1" /><ref name=":2" />. A çitè a l'è u gruppu tra e vie ch'i curiscian lungu a [[Rivêa|Rivea]], ch'i sun l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|stradda ferä Zena-Vintimiggia]], e l'[[Outostràdda A10|Autustradda A10]], e quelle vèrsu u [[Piemonte|Piemunte]]; ch'i sun a [[Stradda statäle 29 d'u Colle de Cadebunn-a|SS29 de Cadebunn-a]], a [[Feruvîa Turìn-Sann-a|feruvia Türìn-Sann-a]] cun a [[Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro|diramaçiùn pe Lüsciandria]], e l'[[Outostràdda A26|Autustradda A26]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Cun u grande desvilüppu du [[XX secolo|XX seculu]], Sann-a a l'ha furmóu n'[[Area metrupulitann-a de Sann-a|area metrupulitann-a]] cunpreiza tra [[Vuè]], [[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöa]] e i cumüni de l'intrutèra, pe na pupulaçiùn de tostu 115.000 abitanti in tüttu<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Geugrafia == [[File:Savona Panorama.jpg|thumb|upright=3|center|Panuramma de Sann-a pigióu da-u [[Priamä]]]] A çittæ a se tröa in-scia [[Rivêa de Ponénte|Rivéa Ligüre de Punènte]], äa cunfluènxa di sciümmi [[Lavanestra]] e [[Letimbru]] (numme artificiò dætu int'o Seisentu au Lavagnöa). E spiaxe de Sann-a han ottegnüo a Bandéa Blö d'Európa int'o [[2002]], [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2006]] e [[2007]] . Anche u portu türistegu du [[Cü de Bö]] (a Végia Dàrsena; fòscia da u [[Lengua françéise|Françeize]] ''Quai de bois'', da u vegiu [[Mö de Casce]] du X seculu) u l'a otegnüo u ricunuscimentu int'i mæximi anni. == Stoja == Antigu çentru di [[Liguri Antighi|Ligüri Sabasî]], a çittae a l'è stæta alleä de [[Cartagine]] int'a [[segunda guêra punica]], cuntra [[Romma|Rumma]] (za alleä de [[Zena]]). Doppu differénti avegniménti alterni, Rumma a suttumette a-a fin Sann-a a l'inçirca int'u [[180 a.C.|180 d.C.]] e a-a denominn-a ''Savo'', ''Oppidum Alpinum''. Cun l'inprinçipio de migrasiùin de populi Germanici, Sann-a a l'intra in decadensa e a vegne distrüta du tüttu int'u [[641]] da u re lungubärdu [[Rotari]]. Sann-a a se retìa sciü sutta äi [[Franchi]] de [[Carlomagno|Cärlumagnu]], divégne cuntéa, e a riprende a mercantezä in-sciu mä. Doppu aspre lotte cu-i [[piräti saraceni]], ch'i obligàn a l'imbastì diverse turi de avìstamento, a se custituisce Liberu Cumüne int'u [[1191]] (''Hoc habet ex Coelis, q. sit Saona fidelis'' u seiâ u mottu mediêväle du Liberu Cumüne). Int'u XI seculu Sann-a, a l'inprinçipiu alleä cu a [[Repubbrica de Zena]], a l'intraprende düe lotte ma anche forti intréççi cun lé, specialmente cu a famiggia di [[Campufregusu]], che cun di sö espunenti ([[Zane Fregoso (1405-1448)|Giänu I de Campofregoso]] ma, in particoläre, [[Tomaxo Fregoso|Tumäsu de Campofregoso]]) a çerca d'inciantäghe inn-a scigniurìa persunä. E lotte cun Zena i finiàn tragicamente pé Sann-a int'u [[1528]], cun a definitiva cunquista de [[Dria Doia|Andrea Dóia]]. Stu fæto ö provòca 'na quantitæ de mórti e a demuliçoin de l'antighiscima acropöli cun a [[Catedräle de Santa Maria de Castellu]] (Santa Maria Assunta o, ascì, Santa Maria Maggiû) e in nümerö de custrussiuìn civili e religiuse, fin'anch'äa ciü grande pôrte de töri de famigge nobili. U disastru ecònomicu u vegne però dal'interamentu du pòrtu (ch'u se stimma o fuisse, int'u primmo Trexento, int'i primmi 5 du [[Mâ Mediterraneo]] pe capacitæ de pescaggio de grosse nävi da caregu). Au pòstu du 21% circa du tesciüu urban d'a çitae, demulìu leteralmente pria insce pria e reimpiegó pe'nterä u bacin purtuäle, a séià custruìa l'impunente [[Furtessa du Prìamar]], insc'ei rüderi de l'antïgu ''Oppidum'' romàn. Da stu mumentu in avanti Sann-a a segue u destin dä Repubbrica de Zena. Stòicamente a l'a visciüu u sö mumento de mascimu splendùre ecunòmicu intr'a ä fin du [[XIII secolo|XIII]] e a meitè du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma anch'ö a l'è ricurdä da qarched'un anche cumme "a çittæ di Pappi". Ünn-a de famiggie ciü blasunnæ d'a çittæ, i Della Rovere, a n'a avüu ben duì: Françesco della Rovere, ch'u seià Pappa [[Sisto IV]], e sö neu Giulian della Rovere, pappa cun u numme de [[Giulio II]]. Prufitandu d'a parentella cun i Della Rovere, anche i Riario l'aviàn impurtanti puziçiuìn de putére, cumme [[Giömu Riario]], ch'u divegnià [[Segnù de Imula]] e de [[Furlì]]. Sisto IV ö l'è stætu Pappa da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistinn-a]] (inn-a [[Cappélla Sistinn-a (Sann-a)|segunda Cappélla Sistinn-a]] a l'è propriu a Sann-a, cumme mausuleu di vëgi dö pappa), Giulio II ö "mecenate" de [[Michelangelo Buonarroti]] e de [[Raffaello Sanzio]]. Sutta Giulio II i cuminçan o sö servixu e [[Guärdie Svissere]], ch'ancùn inch'ö i portan in-sce a divisa o blâsùn da ruvia savuneize. Int'u Setteçentu a çittae a recuminça quarche ativité mainä. Cun i növi cummerci a sciuìsce turna l'ärte, e Sann-a a se abelissce de palassî scignurili, ville e gexie. Int'u [[1809]] a çittae a riçeive Pappa [[Pio VII]], prixonné de [[Napolion Bonaparte|Napuleun Buonapärte]], da ö quäle l'antîga [[Fossavaria]] a l'è battezzä [[Via Pia]]. Cun Rumma e [[Avignón|Avignùn]], Sann-a - cappulögu du [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimentu françeize n°108 u de Muntenötte]] - a l'è stæta a 3a ünica ätra sede üficiäle da storia da [[Gexa (organizzaçion)|Gexia]]. Int'u [[1815]] u [[Congresso de Vienna|Cungressu de Vienna]] u stabiliâ, cuntra u vurèi d'u Guvernu legittimu (sensa ûn ezercitu pe poreise fä varei), e cuntra u vurèi du Populu, l'annesciùn d'a cürtiscima Repübbrica Ligüre (zügnu-dixembre [[1814]]) ai territóri du Reamme de [[Sardegna]], cu-u quäle a intrià in t'o növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Rêgnu d'Itallia]] da o 1861. [[Vittorio Emanuele II|Vitóiu Emanuele II]] u l'aiva definìu pochi anni primma u populu "Canaglia Genovese", dunque u n'u gh'aea quellu ch'u se ciamieiva ûn raportu de amù fra o Re növu e a sö Gente. Sutta l'amministrasiùn Napuleonica du prêfettu [[Gilbert Chabrol de Volvic]], a çitae a vedde ûnn-a lenta ma següa repreisa, ch'a l'avià cumme nôdu vitäle a vegnüa da ferruvia e pœ, in t'u 1861, l'avertüa du stabilimèntu de ferrée ''Tardy & Benech'', semensa da revuluçiùn indüstriäle savuneize. A stòia da ''siderürgia'' int'a ''fidelissima'' a finià sölamente 130 anni ciü tärdi. In t'a [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiäle]] a sitae a l'a subìu pesantiscimi bumbardamenti aérei ufficialmente pe a presénsa de indüstrie belliche e dö pòrto, ch'i l'an pruvucou grävi danni, specie ai antighi quartê da zona pòrtuäle. Intensiscimu u l'è stætu u bumbardamentu navâ du [[14 zûgno|14 zugnu]] [[1940]] quande Sann-a, inütilmente difeiza da e batterie in-scia còsta e da ûn trénu armou appustou a [[D'Ätu d'Arbissöa]], a l'è stæta bersaggiu de ciü de çinquesentu córpi d'artiglierìa sparæ dä a marinn-a françeize. Int'u dopuguëra e scìnno äi anni setanta a çittæe a sè svilüppä cumme çentru industriâ e marittimö. A l'è in trasfurmasiùn aspirandö a êse polö d'attraçiun türistega dai anni növanta, doppu vint'anni de stagnaçiun duvüi äa prufönda crisi indüstriâ cun a fin de diversi stabilimenti. Int'u periudu tra u trenta de arvì [[1974]] e mazzu du [[1975]] Sann-a a l'è stæta vittima de "Bumbe de Sann-a" cioè de attentöti terruristici che faxeivan pàrte de ûn prögetto Naçionale. Äa giurnä de inchö Sann-a a l'è a porta prinçipäle de inträta ai löghi turistici de l'intrutæra e da Rivéa de e Pärme, e cittæ türistica a l'é mêxima. Sann-a a l'è anche 'n impörtante aprôdu pe cruxæe du Mâ Mediterraneo. === Onoreficènçe === [[Immaggine:Medaglia d'oro al valor militare.svg|right|100px]] A Çittæ de Sann-a a l'è stæta decorâ cun a Medaggia d'Oö aö Valöre Militâ , ö 19 settembre [[1974]], cun a seguènte mutivaçoin: {{Çitaçión|E genti de Sann-a, fidéli a u spirritu che u n'anemò e imprèise e l'impegnu patriotticu in t'a primma rescôssa risurgimentäle, a l'a reagìu a l’ocüpasiùn de forse armae tedésche, opunendu a-a preputènte suprafasiùn nazifascista inn-a lotta tantu curagiusa quantu ostinò. Squaddre de vuluntàri armae i sun staete organizae, alimentae e ascistìe da-a populasiùn lucäle in t'a sitae e insc-ê i bricchi de l'intrutêra e, pe ciü de 19 meixi, i l'an imbastìu in'intensa attivitae de minaccia e luguramentu a u presidiu nemigu d'a regiùn. I nu sun varsciüi a frenä sci generusu slanciu ni a precariêtae di mêsi, ni a prepunderansa de forse aversäie, ni a barbarie a-a quäle queste i ispirävan a sö própria ópéra de represciùn cun arèsti de massa, depurtasiùi, turtüe füxilasiùi, massäcri de 'nuxenti e distrusiùi. U gran cuntribütu de sangue ofertu da i vuluntari e dai sitadìn vittime d'e rapresaglie, i sacrifisî e-e suferense suppurtae sun testimunianse de n'assulüa ostinasiùn a nu subì a vergögna d'a tirannìa, de dedisiùn a-a Patria, de tenäcia in t'a fideltae ai ciü äti ideäli de libertae e de giüstisia.|8 settembre 1943 - aprile 1945}} (8 settembre [[1943]] - arvî [[1945]]) == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Sànn-a}} === Persunn-e lighè a Sann-a === * [[Gio Agostino Abate]], Crunista * [[Francesco Accornero]], Piuniere da a indüstria * [[Attilio Acquarone]], Müsicista e cumpusitû * [[Ambrogio Aonzo]], Mêgu e filantrupu * [[Valerio Baçigalô]], purté zugou d'a [[Naçionâ de balon de l'Italia]] * [[Antonio Baglietto]], Patrióta * [[Anton Giulio Barrili]], Garibaldìn, scrîtû, puéta e giurnalista * [[Tomaso Belloro]], Storicu e eruditu * [[Angelo Bevilacqua]] ("Gin"), Eróe d'a [[Resistença]] * [[Isidoro Bonini]], Inzegnê * [[fra Giovanni Bono]], Piuniere d'a stampa e agustiniàn * [[Paolo Boselli]], [[Prescidente do Conseggio de i Menestri]], [[Menistro do Governo|menistro]]. * [[Antonio Botta]], Biou Veggente da a [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Madónna de Misericórdia]] * [[Francesco Bourninquez]], Pionie da a industria * [[Cesare Crugni]], Scultô cappuscôa da [[Scultomaieutica]] * [[Vittore Branca]], letterô, [[filologo]], accademico de i Lincei * [[Libero Briganti]], Eróe d'a [[Resistença]] * [[Antonio Brilla]], Scultô * [[Paolo Gerolamo Brusco]], [[Pittô]] * [[Domenico Buscaglia]], Pittô * [[Cristoffa Combo|Cristoforo Colombo]], Navegatô e Esploratô * [[Giovanni Caboto]], Navegatô e Esploratô * [[Zane Fregoso (1405-1448)|Giano I di Campofregoso]], [[Duxi de Zena|doge de Zena]] * [[Zane Fregoso (1455-1525)|Giano II di Campofregoso]], Scignöo de Sann-a e doge de Zena * [[Tomaxo Fregoso|Tumäsu di Campofregoso]], Scignöo de Sann-a e ciù votte doge de Zena * [[Canepa]] (f.lli), Piunieri da a industria da [[fruta candïa]] * [[Carissimo & Crotti]] Inzegnei, inventoi do scistemma funivïaio de i [[carbon]] * [[Gio Batta Cassinis]], Zuista e ommo politico * [[Giuseppe Cava]], (Beppin da Ca') Poeta * [[Gilbert Chabrol de Volvic]], [[Prefetto]] dappeu da a [[Senna (sciumme françeise)|Senna]] * [[Gabriælo Ciabrea|Gabriello Chiabrera]], [[letterô]] * [[Luigi Corsi]], [[Senatô]] do [[Regno Italian|Regno]] e [[scindaco]] * [[Renata Cuneo]], Scultrice * [[Michele da Cuneo]], o Michele da Cunio, Navegatô * [[Do Carétto (famìggia)|Del Carretto]], Marcheixi de Sann-a e de Finà * Francesco Della Rovere, Papa [[Sisto IV]] * Giuliano Della Rovere, Papa [[Giulio II]] * [[Bonifacio Del Vasto]], [[Marcheise]] * [[Emanuele Dellepiane]], Industriâ da a acconsa * [[Lazzaro De Maestri]], Pittô * [[Ansado De Mai]], [[Ammiraggio]] * [[Andria Antonio Doberti]] o De Oberti, Müxicista * [[Carlo Donat Cattin]], [[politico]] * [[Daniele Fabiano]], Pittô, architetto * [[Fabio Fazio]], conduttô da a [[televixon]] * [[Mario Fazio]], [[giornalista]] e studioso * [[Pietro Formica]], Biou * [[Antonio Forzano]], patrióta e Müsicista * [[Giuseppe Frascheri]], Pittô * [[Giovanni Battista Frumento]], Scultô * [[Pietro Gara]], Storico * [[Tomaso Garassino]] e [[Vincenzo Garassino]], Intarsiatoï * [[Pippo Garibaldi]], Politico, filantrupu [[soçialista]], [[avvocou]] * [[Pier Gerolamo Gentilricci]], letterô, poeta, storico e filosofo * [[Vincenzo Gioberti]], [[Abate]], [[deputô]] * [[Pietro Giuria]], patrióta, letterô, poeta * [[Domenico Giuria]], Numismatico * [[Orazio Grassi]], Sciensô gesuita antagonista de [[Galileo Galilei|Galileo]] e artista * [[Grondona]], (f.lli), Piunieri da a indüstria edile * [[Ernesto Guala]], Scombattente * [[Enrico Guercio]], Marcheise e consigliere imperiâ * [[Bartolomeo Guidobono]], Pittô * [[Incisa]], famiggia patriçia * [[Gio Policarpo Lamberti]], Erudito, filantrupu e benefattô * [[Gerolamo Lavagna]], Miscionäio * [[Virgilio Felice Levratto]], Zugou çentrattaccu d'a [[Nasiunäle de Futbàll]] * [[Lottero (famìggia)|Lottero]] (fam.) Mercanti e navegatoï * [[Martinengo (famìggia)|Martinengo]] (fam.) Patrioti e letterati * [[Arturo Martini]], Scultô * [[Bernardo Mattiauda]], Zuista e letterô * [[Giöxeppe Mazzin|Giuseppe Mazzini]], patrióta, fu prexonê a Sann-a * [[Migliardi & Vené]], Piunieri da a indüstria meccanica * [[Alfonso Maria Mistrangelo]], [[cardinâ]] zà [[arcivescovo]] de Firense e letterô scolopio * [[Agostino Monti]], Cronista e storico * [[Domenico Nano]], scrïtô e poeta * [[Rinaldo Negri]], Piuniere da a indüstria elettrica * [[Giuseppe Nervi]], Zuista e letterô * [[Filippo Noberaso]], Storico * [[Beato Ottaviano]], religioso * [[Pietro Paleocapa]], Inzegnê e [[Menistro do Governo|menistro]] * [[Leon Pancaldo]], Navegatô * [[Christian Panucci]], zugou de balon * [[Sandro Pertini]], VII [[Prescidénti da Repubbrica Italiann-a|Prescidente da Repubbrica]] * [[Giuseppe Pizzardo]], [[cardinâ]] * [[Vittorio Poggi]] e [[Poggio Poggi]], Storici e letterati * [[Leopoldo Ponzone]], letterô * [[Paolo Pozzobonello]], Astronomo, discepolo de [[Galileo Galilei]] * [[Luigi Sambolino]], Piuniere da a indüstria tipografica * [[Giovanni Agostino Ratti]], e [[Càrlo Giöxèppe Ràtto|Carlo Giuseppe Ratti]], Pittoï * [[Pippo Rebagliati]], patrióta, scindacalista, scombattente * [[Urbano Rella]], Capitan de Galea, eróe da a [[Bataggia de Leppanto|battaggia de Lepanto]] * [[Riario]], famiggia patriçia dappeu ramificâ a [[Pesaro]] * [[Gio Stefano Robatto]], [[Pittô]] * [[Mario Rossello]], Pittô * [[Giancarlo Ruffino]], [[Senatô]] * [[Carlo Rosselli]] e [[Nello Rosselli]], Politici do [[Regno Italian|Regno]] e scrïtoï * [[Sacco]], Famiggia de magistrati e mercanti * [[Ambrogio Salineri]] e [[Giulio Salineri]], Archeologi e letterati * [[San Nazario]], predicò e se ritirò a Sann-a * [[Sansoni]], casatta patriçia * [[Santa Maria Giuseppa Rossello]], Fondatrice da a Congregaçione de e [[Monega|moneghe]] de Nostra Scignòa da a Mesericordia * [[Giuseppe Saredo]], Zuista e [[Senatô]] * [[Guglielmo savonese]], Magistrato Capitan do Popolo * [[Camillo Sbarbaro]], Poeta * [[Pietro Sbarbaro]], Öotô, giornalista, polemista * [[Pietro Scotti]], Economista e [[Senatô]] do [[Regno Italian|Regno]] * [[Ignazio Scotto]], Intarsiatô * [[Giovanni Servettaz]], Inzegnê, Piuniere da a indüstria metallurgica * [[Silvestre & Allemand]], Piunieri da [[fruta candïa]] * [[Benedetto Maria Solari]], Teologo * [[Sormano (famìggia)|Sormano]], Fam. de architetti e scultoï * [[Cesare Tallone]], Pittô * [[Giuseppe Tardy e Stefano Benech]], Piunieri da a indüstria metallurgica [[Tardy & Benech]] * [[Massimo Tammaro]], capo formaçion de e ''[[Frecce Azzurre]]'' * [[Tomaso Torteroli]], Storico * [[Lorenzo Traversagni]], Umanista, scrïtô * [[Filippo Turati]], letterô soçialista e [[deputô]] * [[Franco Varaldo]], [[Senatô]] * [[Vegerio]], famiggia patriçia * [[Giovanni Vincenzo Verzellino]], Cronista e storico * [[Giuseppe Viglienzoni]] e [[Angelo Viglienzoni]], Industriaï do [[veddro]] * [[Angelo Visca]], Anatomista * [[Benedetto Walter]], Petroliè * [[Francesco Zunini]], Mêgu, patrióta, filantrupu e politico * [[Franco Zunino]], politico == Posti de'nteresse == === Architetüe religiuse === Sann-a a l'è a sede vescuvile d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi|Diocesi de Sann-a/Nöi]]. U [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuariu de Sann-a]] u rivéste da seculi in-a impurtansa particuläre, cun i pelegrinaggi d'ogni pärte de l'Itallia. A Madónna de Sann-a a l'è staeta incurunä da [[Pio VII]] - prexuné de [[Napolion Bonaparte|Napuleun Buonaparte]] a Sann-a - int'o [[1815]]. Sann-a a l'è stæta cun [[Pio VII]] sede ufficiäle dö [[Papätu]], cumme [[Romma|Rumma]] e [[Avignón|Avignùn]], scibén pe' in periudu sci cürtu.[[File:Cattedrale di savona.JPG|thumb|250px|A catedrâle de Sann-a]] * Cattedräle de l'Assunta: a l'è staeta custruìa pé via de demulisiuìn zeneixi de l'antìga Catedräle insc'ou Colle d'u Prìamar. A cunserva au sö internu divèrse ópere de riguardu (timpanu d'u purtäle, funte batéximäle, cruxe de märmu, pürpitu, tütti de l'antìga Catedräle d'u Prìamar). Taccòu a-a gexia u gh'è u müseu d'u tesóru, dunde u se pö amiä di quaddri de na çerta impurtansa (Mêstru de Hoogstraeten, [[Tùccio de Àndria|Tuccio D'Andria]], [[Lùcco Cangiâxo|Luca Cangiaxo]], [[Ludovico Brea]], [[Zâne Mazón|Giovanni Mazone]]) e interesanti ogetti d'ärte säcra (cianæe, pasturäli, reliquai ecc..). Tra i ciü belli d'Italia e, a dîta d'i mascimi cunuscitûri italièn de arte scultorea lignea, cunsciderandu u sö periudu de realizasiùn tra i ciü rari e belli d'Európa, u se pö amiä u magnificu côru ligneu, anche lé de l'antìga Catedräle insc'ou Collea e òua deré a l'âtä maggiù. * [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuàriu d'a Madonna d'a Mizeicordia]] o Santuàriu de Sann-a, tiò sciü doppu l'Apparisiùn au Beätu [[Antógnu Bótta]], in t'u [[1536]]. Taccòu a-a gexia u gh'è in müseu ch'u chögge ogetti d'ärte säcra e ''[[ex voto]]''. * Cappélla Sistinn-a de Sann-a: ünica ätra existente utre a-a çelebre [[Cappélla Sistinn-a]] de [[Romma|Rumma]], vusciüa da u [[Pappa Scistu IV|Pappa Savuneize Scistu IV]], d'a famiggia [[D'a Ruvie (famiggia)|d'a Ruvie]] cumme munümentu de sepultüa di sö vêgi. Restòurò ch'u nu l'è tanti anni. * Âtóiu de Nóstra Scignùa d'u Castellu, proclamòu munuméntu nasiunäle, u óspita u monümentäle politticu pittüö da [[Vincenzo Foppa]] e Ludovico Brea int'u [[1490]]. Interesànti anche due impunenti càsce prucesciunäli. * Gexia de San Dalmasiu a Lavagnöa, a cuntégne in [[Polìttico|politticu]] pregévule de [[Bernabê da Módena]]. * Âtóiu d'u Cristu Resortu: u l'è puscìbile amiä dréntu in pregévule côru ligneu d'u quattrusentu de schöa tedésca, e inn-a càscia prucesciunäle de [[Antönio Màia Maragiàn|Anton Maria Maragliàn]]. * Gexia de Sant'Andria: d'u Settesentu, a cunserva dréntu inn-a bella Madonna cu-u figgiö de [[Defendénte Ferâri|Defendente Ferrari]]. * Certusa de Loreto: custruìa da [[Steva Embruno]] in t'u [[1480]] e, pói, ingrandìa. A l'è staeta foscia tiä sciü insc'ou precedente Castellu de Loreto. * [[Madonna du Munte (Sann-a)|Gêxia d'a Madonna du Munte]]. * E gexie de [[Leze]]. === Architetüe civili === [[Immaggine:Savona, palazzo delle piane o delle palle, di a. martinengo, 1910-11, 01.jpg|miniatura|250x250px|U Palassiu d'e Balle, a-u fundu de Cursu Italia]] * U [[Palasso Della Rovere|Palassiu Della Rovere]]: ópera de l'architettu [[Giuliàn da Sangallo|Giulian da Sangallo]]. U l'è faetu custruì da u cardinäle Giulian della Rovere, che pói u saiâ pappa Giulio II (in occaxùn d'a sö elesiùn au puntefegä, i saiàn misse in te diverse miagge d'a sitae de lapidi e ärme ruveresche, e ciantae èrbi de rûvie pe-e stradde mêstre); l'inprinsipiu d'i trâvaggi l'è daetu u 4 frêvä [[1495]] sutt'a-a suvrintendensa de [[Urban Vegerio]], sö prûcüatù; in t'u [[1496]] i vêgnan cattae de ca' a l'ingìu pe ingrandî u Palassiu, che peró u restià incumpiüu (se ghe fae câxu, miae e culonne de l'intrâta: i l'aviévan duvüu êse pärte de in cuntestu, cumplêtu de ärma ruveresca, ea.). U prugettu u l'è du fiurentìn Giuliàn da Sangallo, ''magister petrarum et picator'', giüttò da [[Mattê De Bixono]], ''magister picator sive picha pietra''. In t'u [[1500]] a u da Sangallo e a sö néu Bernardo i Ansièn d'a sitae i acórdan a sitadinansa savuneize in benemerensa d'u prugèttu. U sélebre architettu (1445-1516) u custruìsce ascì, pe' [[Loenzo o Magnifico]], e ville fiurentinn-e de [[Poggio Imperiale]] e de [[Poggio a Caiano]]. Sempre d'o Sangallo i sun diversi trâvaggi a [[Romma|Rumma]] e a [[Peruggia|Perüggia]]. Fra i ätri, a l'è staeta aluggiò in te stu palassiu a Reginn-a de Spagna [[Germana de Foix]], muggié de [[Ferdinando II d'Aragona]] (che u l'e staetu ospite in t'u [[Castéllu Növu]]), da u [[26 zûgno|26 zugnu]] [[1507]] (in occaxiun d'u vertixe eurupéu - [[Cunvegnu de Sann-a]]). * U [[Palassiu Gavotti]]: int'a ciassa Chabrol, d'ancö a sede d'a [[Pinacuteca çivica de Sann-a|Pinacuteca çivica]]. * U [[Palassiu d'e Balle]], o [[Palassiu Delle Piane]], in stile ''[[liberty]]''. * U [[Palassiu d'i Pavùi]], in [[Via Paleocapa]] e de güstu ''liberty''. * [[Villa Zanelli]]: a-a maina de [[Leze]], tiä sciü d'u [[1907]]. A l'è tra i ezenpi ciü inpurtanti de architetüa ''liberty'' in Italia. * [[Villa Cangiäxu (Sann-a)|Villa Cangiäxu]]: int'u quarté d'a Ciann-a, gh'è staetu u [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] e u [[Pàppa Pîo VII|Pappa Piu VII]]. * U [[Punte de Prìa (Sann-a)|punte de Prìa]]: u se tröva a u cunfìn d'i cumüni de Sann-a, [[Vuè]] e [[Cuggiæn|Cüggèn]], u l'è staetu custruìu in t'u 1434. foscia in se bäsi rumäne. Doppu a recentìscima, cumpléta demulisiùn d'a pärte a punente d'a strûtüa (rampa d'inträta e poggiù de l'arcä), u munüméntu u l'è staetu snatürö cun inn-a segunda arcä de ciüméntu, in te l'annu 2000. * U [[Punte de San Giacumu (Sann-a)|punte de San Giacumu]]: insc'ou cólle cu-u maeximu numme, u l'è staetu faetu custruì da Pappa [[Sistu IV]] in t'u 1482 pe ünì u Muntexellu au colle d'u [[Mangiaguadagno]] (inchö Colle de San Giacomo). === Architetüe militäri === [[File:Fortezza del Priamar dalle alture Savonesi.JPG|thumb|250x250px|Panuramma de Sann-a cu-a furtessa du Priamar]] * A [[Tûre Leon Pancaldo]] (Tûre di Pilóti o a "Turetta"). Puzisiunô in Ciassa Leon Pancaldo, custruìa in t'u XIV seculu a l'incruxiu strategicu du portiu, a lìè divegnüa l'embléma da sitae. * A [[Tûre du Brandäle]] (a "Campanassa") cun e vexinn-e tûre Corsi e Riario (Guarnero) e u Palassiù de l'Anziania, cun pärte d'u cumplèssu de San Pê u Vêgiu, che pe brêve mumentu a l'è staeta Catedräle pruvisóia. * A [[Furtessa d'u Prìamar]]: (parolla de etimulugia ben dibattüa) custruìa insc'ou Colle du Prìamar dai Zeneixi da u 1542, doppu a cunquista definitiva d'a sitae in t'u 1528. A inglóba ascì a Loggia d'u Castéllu de Santa Maria o Castéllu Növu, d'u 1417. * U [[Castellu d'u Sperùn]]: d'u castéllu mediêvöle u rèsta qarche tóccu de miagge insc'ou Muntexellu, deré a u teätru Gabriellu Ciabréa ([[Gabriello Chiabrera]]). * U [[Castellu de San Zorzu]]: tersu castéllu mediêvöle d'a sitae, u l'è supravisciüu scinn-a'u XVII seculu, quande un scciöppu d'a Santabarboa u l'a destrütu cumpletamente faxendu ascì 850 mórti. Quéllu che u ne restäva de e fundamenta u l'è staetu demulìu a l'inprinsipiù d'u 2007. === Munumenti === * Tütti i giurni, da e ue 18:00, chi se tröva in Ciassa Goffredo Mameli u se ferma p'aricurdäse d'i cadüti de tütte e guère ai 21 rintucchi d'a campann-a, un per lettera de l'alfabeto itallian, premiò dai sitadìn cumme munumentu a-a Paxe. === Müséi === * [[Çivicu Müséu Archeulogicu e d'a Çitè (Sann-a)|Çivicu Müséu Archeulogicu e d'a Çitè]]: u müséu archeulogicu d'a çitè de Sann-a, u se tröva int'u [[Palassiu d'a Loggia (Sann-a)|Palassiu d'a Loggia]], drentu a-u [[Priamä]], dund'u l'è stètu inaugüróu a-u 7 d'arvì d'u [[1990]]. U percursu de vixita u l'è sciü duì cién, in ùrdine de tenpu: a-u cian terén se trövan de testimuĝn̂anse de l'etè rumäna e bizantinn-a, truvè in particulä int'i scävi d'u Priamä, a-u primmu cian i ghe sun di repèrti de l'Etè de Mezu, ch'i vegne ascì da-a çitè vegia, caciä zü cu-a realizaçiùn da furtessa<ref>{{Çitta web|url=https://www.museoarcheosavona.it/il-museo/|tìtolo=Màr - Il Museo|léngoa=EN, IT|vìxita=2024-03-15}}</ref>. * [[Müséu d'arte de Palassiu Gavotti]]: scistêma de müséi e culeçiuìn cunservè drentu a-u [[Palassiu Gavotti (Sann-a)|palassiu ch'u gh'à dètu u numme]], inte Ciassa Chabrol, u müséu d'arte u se cunpunn-e d'a [[Pinacutêca Civica (Sann-a)|Pinacutêca Civica]], d'a Culeçiùn Milani/Cardazzo e, missu int'u vixìn [[Palassiu du Munte de Pietè (Sann-a)|palassiu du Munte de Pietè]], d'u [[Müséu d'a Ceramica (Sann-a)|Müséu d'a Ceramica]]<ref>{{Çitta web|url=http://musa.savona.it/|tìtolo=MUSA - Civici musei Savona|léngoa=IT|vìxita=2024-03-22}}</ref>. * [[Müséu d'u Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia]]: u müséu d'u [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuäju d'a Madonna de Sann-a]], u se tröva inte l'äa tra u [[Palasettu Türsci (Sann-a)|palasettu Türsci]] e l'[[Uspiççiu d'i Póvėi (Sann-a)|Uspiççiu d'i Póvėi]]. U l'è stètu inaugüróu d'u [[1959]] e u l'ha pigióu a sö scistemaçiùn d'ancö d'u [[2009]], furmä da-e due culeçiuìn d'u storicu Müséu d'u Tesôu e d'i quaddri de l'[[Eso Peluzzi]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.santuariosavona.eu/il-museo/|tìtolo=Santuario di N.S. di Misericordia - Il Museo|léngoa=IT|vìxita=2024-03-25}}</ref>. * [[Müséu d'u Tesôu d'a Catedräle (Sann-a)|Müséu d'u Tesôu d'a Catedräle]]: u müséu d'u Tesôu d'a [[Catedräle de Sann-a]], u l'è stètu alestìu d'u [[1982]] int'e stansie d'a vegia maserìa. Int'e sö culeçiuìn, u müséu da catedräle u gh'ha de opere ch'i van da-u [[XIII secolo|Düxéntu]] au [[XVIII secolo|Setteçéntu]], cun quaddri, scultüe, paramenti e ogetti säcri<ref>{{Çitta web|url=https://cattedralesavona.it/museo-del-tesoro/|tìtolo=Complesso museale della Cattedrale e Cappella Sistina - Museo del Tesoro|léngoa=IT|vìxita=2024-03-25}}</ref>. * [[Quaddrerìa du Semenäju Vescuvì (Sann-a)|Quaddrerìa du Semenäju Vescuvì]]: int'u palassiu d'u [[Semenäju vescuvì (Sann-a)|Semenäju]], a cögge na çentanä de pitüe p'ou ciü de scöa ligüre, cun artisti cumme u [[Gioâchìn Axòu|Giuaccìn Axóu]], u [[Zâne Batìsta Carlón|Giuan Battista Carlùn]], [[Zâne Benéito Castigión|Giuan Beneitu Castigiùn]] ditu ''U Greghettu'', [[Antönio Trâvo|Antognu Travi]], [[Càrlo Giöxèppe Ràtto|Carlu Giüxèppe Ratti]], [[Paulu Giömu Bruscu]]. Pe-a scultüa a gh'è, prezenpiu, n'interessante cruxe de leĝn̂u d'u [[XV secolo|Quattruçéntu]] de scöa catalann-a<ref>{{Çitta web|url=https://visitsavona.com/it/musei.html?details&lid=2&pid=25|tìtolo=Quadreria del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-03-25}}</ref>. * [[Müséu All About Apple|Müséu ''All About Apple'']]: fundóu d'u [[2002]], u cögge e mette in mustra i aparecchi fabrichè da-a [[Apple]] int'a sö stoja e, inte stu anbitu, u l'è u müséu ciü inpurtante a-u mundu, cun tostu 9.000 repèrti ch'i sun cunservè chi<ref>{{Çitta web|url=https://visitsavona.com/it/musei.html?details&lid=2&pid=15|tìtolo=Museo All About Apple|léngoa=IT|vìxita=2024-03-25}}</ref>. == Ecònumia == Ö pòrto de Sann-a ö l'è estremamente impurtante int'e l'ecunumìa dö cappulögu. Difæti, pe' impurtansa, traffegö de mercansìe e cumme aprôdu de crûxæë, l'è ö segundö dä [[Liguria]] doppu [[Zena]]. Tütto ö cumprensóiu purtuäle, trâvaggiandu in sinergia, ö ófre impurtanti sbucchi au mä pë e indüstrie do ''Hinterland'' piemuntèise e lumbärdu. Sann-a a l'è inn-a çittæe attiviscima int'o settöre crûxeristigo, cun a sö modèrna ed efiçiente staçiùn marittima de reçente costruìa, in ''Project Financing'' co a cömpagnia de navegasiùn Costa, dunde fan atualménte scâ diverse ätre cumpagnìe. A Staçiùn Marittima a l'è stæta prugettà da l'architettö catalàn Ricardo Bofill. A strûtüa a riseìve tütti i anni çirca 800.000 türisti. A quésti se dêvan zunze i passeggeri (quaexi 2.000.000 int'a sûla aestae - annä 2006) ch'i se imbärcan da ö Terminäle Traghètti de [[Pórtiu Vuè]]. Int'i anni settanta, primma da grande crisi industriäle da chimica e de l'açò, Sann-a a l'è rivä a êse a 7a çittae d'Italia pe' redditö pro-capite. Rilevante ö l'è ascì u setture tersiàriu e ö turìximu cun destìn lucäle. == Cultüa == === Istruçiùn === {{Seçión vêua}} === Dialettu savuneize === {{Véddi ascì|Dialettu savuneize|càngio variànte=U meximu argumentu in detaggiu}} {{Seçión vêua}} == Manifestaçiuìn == * A [[Prucessciùn du Venerdì Santu (Sann-a)|Prucessciùn du Venerdì Santu]]: a se tégne u Venerdì Santu d'i anni päri. A l'è unn-a de ciü impurtanti d'Europa pe' via de sö Casce d'u [[Maragliàn]] * A Sfiläta storica d'u Liberu Cumüne, u 10 de arvì * A Pôsa in mä d'i lümìn: in t'a seiann-a d'u 14 agustu. U mä u l'è illüminö da miggiae de lümìn galegianti insce l'aegua. * I föghi de stae: föghi artificiäli a tempu de müxica. * U Primmu Mazzu: tradisiunäle curteu de mêsi e lavuratûri purtuäli pe-e vie du centru sittadìn. * U [[Confêugo|Cunfögu]]: a duménega primma d'a [[Vigìlia de Denâ|vigiĝÎia de Natäle]], int'a [[Ciassa Scistu IV (Sann-a)|Ciassa Scistu IV]], u se tegne l'antighiscimu çerimuniäle de çende u "çeppu augüräle", zà praticóu int'u [[XIV secolo|XIV seculu]], e tiäne föa previxuìn pe l'annu a vegnì. A manifestaçiùn d'u cunfögu, repigiä d'u [[1933]] da l'asuciaçiùn ''[[A Campanassa]]'', a l'è abellìa da in curteu storicu ch'u parte da-u Brandä<ref>{{Çitta web|url=https://www.acampanassa.it/il-confuoco/|tìtolo=U Cunfögu|léngoa=IT|vìxita=2023-12-17}}</ref>. == Fèste e fée == * U 18 märsu a l'è a Madónna d'a Misericordia, Matrunn-a de Sann-a. Se séndan gran pire in t'u Letimbro in t'a nötte d'a vigilia. Pe a sitae i se sendan i lümin e e lüminäie. A festa a riva a u mascimu con a Prucessciùn au [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuarriu de Sann-a]]. * A Festa de Santa Ritta u 22 de mazzu. A l'è in t'u quartê cu-u meximu numme in mercô cui banchetti tradisiunäli pe a vendita de röse. * A Festa de Santa Luçia u 13 de dixembre. Gran mercô in t'a a sitae (via Paleocapa). == Sport == === Futbòll === A squaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] locäle ciü seguìa a l'è quélla du [[Savona Calcio 1907|Sann-a]] (''Savona Calcio''). Intra i ciü grandi campiuìn Savuneixi i van ricurdae Valerio Bacigalupo (naçionäle) e Felice Levratto (vegnüu famöso pe a putensa dö sö tìu, che suvénte ö sgarbäva e rèi (ch'i nu l'éan ancùn de nylon). Ö sport de Sann-a ö vanta inn-a [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Coppa Italia]] cun ö Vuè (1922). Ö Sann-a ö l'è rivò, primma dö Girun Ünico, aö quärto pósto in [[Serie A]]. Ai giörni nóstri ö Sann-a ö zöga inta Primma Divixion. === Ballaneuo === Sann-a a vanta inn-a squaddra de [[Ballaneuo|balla-nöu]] da anni int'a serie A1: a ''Rari Nantes Savona''. Int'a sö stóia a l'a vintö: ''3 Scudetti'' (1991 - 1992 - 2005); ''2 Cöppe LEN'' (2005 - 2011, l'equivalente d'a "Cöppa UEFA" du futbàll); ''3 Cöppe Italia'' (1990 - 1991 - 1993). === Ciclismu === U 6 zügnu [[1991]] a 11a tappa du Gìu d'Italia [[1991]] a l'è rivà a Sann-a cun a vitòia de Max Sciandri. [[Eddy Merckx]] u l'è legó aä Ligüria pe' l'avégniméntu foscia ciü misteriusu da sö carriéra: int'o [[1969]], cun indóssu a maggia rösa du Gìu d'Itallia, u l'è trûvó puxitivu a l'antidóping doppu a tappa de Sann-a e u vêgne squalificó. U abandunn-a a gära cianzendu sensa riêscì a dä spiegaçiuìn. I culpevulisti i trövan a spiegaçiùn de inn-a superiuritè cuscì fórte insce i ätri. I inucentisti i sustégnan l'idéa du cumplóttu anche perchè i curridùi, in te stu periòdu dä stóia du ciclismu, i accettävan ancùn buttiggétte da beive da u pübblicu, ch'i purèivan dunque cuntêgne quarsciasci cóssa. == Amministrasiùn == {{Seçión vêua}} == Comunicaçiuìn == === Stradde === {{Seçión vêua}} === Feruvìe === {{Véddi ascì|Staçiùn de Sann-a|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaggiu}} {{Seçión vêua}} === Portu === {{Seçión vêua}} == Cuiuxitæ == * Sann-a a l'è cunusciüa e a l'è famûsa anche cumme ''çitae du [[chinottu]]'', cun inna speciale variêtae lucäle. A-a fin du XIX seculu a l'ea u magiùre çentru d'espurtasiùn mundiàle pe stu tipu de agrümme. * In t'o Trexento Sann-a a l'a avüu in mumento ch'a l'aeiva inn-a populasiùn stimä a ~ u 150% de quella de Rumma. == Galleria fotugrafica == <gallery> Stemmadellarovere.jpg|L'embléma dë i della Rovere Ca de Culumbu.jpg|A cà de Dumenicu Culumbu, puè de [[Cristoforo Colombo|Cristofuru]] Sann-a.jpg|Sann-a da a [[Madonna du Munte|Madonna dö Mönte]] </gallery> == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Filippo Noberasco|ànno=1932|tìtolo=Toponimi del Comune di Savona|revìsta=Atti della Società Savonese di Storia Patria|editô=Tipografia Savonese|çitæ=Sann-a|volùmme=XIV|léngoa=IT|cid=Noberasco, 1932}} == Vuxi currelæ == * [[A Spèza]] * [[Imperia]] == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} {{Protètta}} [[Categorîa:Sann-a| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] pkx5hnza7ucbjfs95em7kwkka6epr71 0 1719 269711 269706 2026-05-14T13:07:42Z Arbenganese 12552 Ü->u 269711 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi" |Data elezione = 4-10-2021 |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |Nome abitanti = Berzezìn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Berzézzi}} === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] ’na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte ’n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p’ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l’[[Etæ do Brónzo|etè d’u brunzu]] e [[Etæ do færo|d’u fèru]] cun ’na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch’a purtià poi a-a nàscita d’i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d’i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de ’na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a ’n incendiu ch’u l’ha interesä a zona int’u [[1982]], u l’è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d’e munèe, ogètti d’üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d’a lavurasiùn d’u fèru ma ascì d’u brunzu int’u scîtu, cu’u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l’è stètu poi abandunä pe ’n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int’e guère francu-piemunteixi d’u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p’â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch’a circuscrive a çimma d’u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l’elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int’a pärte ciü in èrtu u l’è puscìbbile nutä a prezensa de ’na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a ’na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Ture === * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu "L’Îzua", ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi. == Manifestaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministraçiùn == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Note == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] 9j4yxfukxnuxsea84exkyitksl0ozmv 269712 269711 2026-05-14T13:08:30Z Arbenganese 12552 à 269712 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi" |Data elezione = 4-10-2021 |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |Nome abitanti = Berzezìn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleocristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] ’na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte ’n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p’ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l’[[Etæ do Brónzo|etè d’u brunzu]] e [[Etæ do færo|d’u fèru]] cun ’na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch’a purtià poi a-a nàscita d’i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d’i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de ’na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a ’n incendiu ch’u l’ha interesä a zona int’u [[1982]], u l’è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d’e munèe, ogètti d’üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d’a lavurasiùn d’u fèru ma ascì d’u brunzu int’u scîtu, cu’u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l’è stètu poi abandunä pe ’n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int’e guère francu-piemunteixi d’u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p’â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch’a circuscrive a çimma d’u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l’elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int’a pärte ciü in èrtu u l’è puscìbbile nutä a prezensa de ’na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a ’na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Ture === * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu "L’Îzua", ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi. == Manifestaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministraçiùn == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Note == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] m187wtnvk172jhcm36s5o412ujeklv5 269713 269712 2026-05-14T13:10:09Z Arbenganese 12552 rev 269713 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi" |Data elezione = 4-10-2021 |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |Nome abitanti = Berzezìn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'a cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] ’na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte ’n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p’ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l’[[Etæ do Brónzo|etè d’u brunzu]] e [[Etæ do færo|d’u fèru]] cun ’na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch’a purtià poi a-a nàscita d’i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d’i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de ’na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a ’n incendiu ch’u l’ha interesä a zona int’u [[1982]], u l’è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d’e munèe, ogètti d’üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d’a lavurasiùn d’u fèru ma ascì d’u brunzu int’u scîtu, cu’u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l’è stètu poi abandunä pe ’n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int’e guère francu-piemunteixi d’u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p’â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch’a circuscrive a çimma d’u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l’elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int’a pärte ciü in èrtu u l’è puscìbbile nutä a prezensa de ’na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a ’na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Ture === * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu "L’Îzua", ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi. == Manifestaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministraçiùn == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Note == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] kuuptbzouejlxzmthisrnjediyb1lqz 269714 269713 2026-05-14T13:13:24Z Arbenganese 12552 Rev 269714 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi" |Data elezione = 4-10-2021 |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |Nome abitanti = Berzezìn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] ’na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte ’n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p’ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l’[[Etæ do Brónzo|etè d’u brunzu]] e [[Etæ do færo|d’u fèru]] cun ’na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch’a purtià poi a-a nàscita d’i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d’i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de ’na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a ’n incendiu ch’u l’ha interesä a zona int’u [[1982]], u l’è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d’e munèe, ogètti d’üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d’a lavurasiùn d’u fèru ma ascì d’u brunzu int’u scîtu, cu’u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l’è stètu poi abandunä pe ’n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int’e guère francu-piemunteixi d’u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p’â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch’a circuscrive a çimma d’u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l’elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int’a pärte ciü in èrtu u l’è puscìbbile nutä a prezensa de ’na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a ’na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l’è a bibliuteca pübblica d’u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l’intèrnu de ’n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l’ha ’n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d’i libbri, cunsultasiùn int’i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l’adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l’ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l’è avèrta cun orari setimanäli ch’i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l’intèrnu d’a bibliuteca u gh’è a sede de l’Organizasiùn de Vuluntariätu "L’Îzua", ’n’asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa ’nsc’ou teritoju e a Seçiùn de l’ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l’è ’n puntu de riferimentu p’â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int’u Cumüne de Berzezzi. == Manifestaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministraçiùn == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Note == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] ec8lljwgaptf34xvppdo3d2j3ekpnuk 269741 269714 2026-05-14T20:21:31Z Arbenganese 12552 Giüstàu i apostrufi <’>, sensa cangi de cuntegnüu 269741 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi" |Data elezione = 4-10-2021 |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |Nome abitanti = Berzezìn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Manifestaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministraçiùn == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Note == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] q6mani79u7taul8x20y2gh5gbz24tl0 0 1725 269723 267409 2026-05-14T18:54:22Z N.Longo 12052 /* Architetüe religius̠e */ wl 269723 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}} {{Divisione amministrativa |Nome = Côrxi |Tipo = [[comùn|cumüne]] |Panorama = Calice Ligure-municipio.jpg |Didascalia = <div align="center">U municipiu de Côrxi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Alessandro Comi |Partito = lista cìvica "Condividere Calice" |Data elezione = 6-6-2016 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 2 |Abitanti = 1699 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 30-10-2023 |Sottodivisioni = [[Carbüa]]<ref name=":1" /> |Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Finô]], [[Màllae|Màllare]], [[Orcu Feìn]], [[Riôtu]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1437 |Nome abitanti = de Côrxi |Patrono = [[San Nichioso|San Nicolla de Bari]] |Festivo = primma duménega de mas̠u |Mappa = Map of comune of Calice Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Côrxi in-ta pruvinsa de Savuna. }} '''Côrxi''' (''Càrxi'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Calice Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 1.699 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafia == [[Immaggine:Alpi Liguri a Calice Ligure.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da canô de Carbüa cun-a [[Rocca de Pèrti]] in-sciu sfundu.]] Côrxi u se truva in-te üna de valè a munte de [[Finô]], cun-u sö céntru che u l'è in-scia cunfluénsa da [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] in-ta [[Pora (sciüméra)|Pora]]. U sö teritoriu u s'esténde tra-a média canô du Pora e a valô ciü picenina und'a se truva a frasiùn de [[Carbüa]]. De Côrxi a fa parte ascì a ciü picina valô d'Es̠e, ch'a se truva a punénte du céntru, in-scia stradda pe [[Gura]]. A parte ciü ôta da canô du Pora a l'è pe cuntra in-tu cumüne de [[Riôtu]] méntre, in-te cuélla de Carbüa, i teritori de Côrxi i rivan fìn a-a custéra di munti, che chi a se issa fina a-a simma du [[Bric da Cöggia]] (1041&nbsp;m). A setentriùn da custéra, in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], u cumüne de Côrxi u s'esténde fina in-ta picina canô dund'u gh'è u pais̠e de Cravarés̠s̠a, d'ancö abandunô. Cumme mensunó dedôtu, u cursu d'ègua ciü inpurtante ch'u passa in-tu teritoriu de Côrxi u l'è a [[sciüméra Pora]], ch'a u travèrsa in diresiùn nord-ovèst/süd-èst pe fenî a caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]. In-ta sö pursiùn a Côrxi a Pora a cöie l'ègua de ciü rién, ma survatüttu da [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]], ch'a se ghe caccia d'in-sciu sö fiancu scinistru e, da-a drita, u Riàn Gerìn, ch'u scure in-ta canô d'Es̠e. === Frasiùi === In-tu cumüne de Côrxi a l'è recunusciüa sulu che üna frasiùn, [[Carbüa]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://comune.calice-ligure.sv.it/Portals/1946/SiscomArchivio/Statuto/2341Statuto_comunale.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-03}}</ref>, ch'a l'à fètu cumüne pe sö cuntu fìn du [[1805]]. A sö otta, Cabüa a l'è spartia in-te ciü cuntrè, ch'i sùn Cà di Bèrti, Cà di Buretti, Cà di Ciri, Cà di Richeri, Cà di Ramundi, u Cantu de Surva e de Sutta, Inubriccu e San Benôrdu. Föra di dui céntri i ghe sùn ascì de ôtre cuntrè, cumme Es̠e, méssa in-ta picina canô a punénte de capulögu e furmô da ciü grüppi de cà, a Costa in-sci cunfìn cun [[Riôtu]] e Canpu Gréndu in-sce cuélli cun [[Finô]]. === Cunfìn === Côrxi u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Màllae|Màllare]] a setentriùn, cun [[Orcu Feìn]] a levante, cun [[Finô]] e [[U Tû]] a meridiùn e cun [[Riôtu]] a punénte. == Storia == === Antighité e Eté de Més̠u === L'area de Côrxi e di cumüni vexìn a l'éra s̠a abitô in-tu [[Paleolitico|Paleulìticu]], cun pupulasiùi ch'i se sùn delungu dedichè a l'agricultüra, cumme testimunió da-a grénda difus̠iùn de pais̠i picìn, pe méiu cuntrulô u teritoriu. Sulu in-te di tenpi ciü resénti, pe-a sö pus̠isiùn in-ta valô e in-scia stradda pe-u mô, a cuntrô de Côrxi a l'è vegnüa cuélla ciü inpurtante. A ogni moddu, a s̠öna a l'éra de següru s̠a abitô ciü o menu 8000 agni fa, cuand'u l'éra abitó u vilàggiu truvó vexìn a-a géxa de San Bastianìn a Pèrti, d'ancö in-tu cumüne de Finô. Du periudu di [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]] a testimuniansa ciü famus̠a a l'è però cuélla du "Vilàggiu de Agnime", ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-i teritori di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Guidaalpaese?IDDettaglio=49169|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. In-te l'eté rumôna i nu gh'éran di gréndi céntri, cun-a ciü parte di retruvaménti ch'i sùn lighè a l'inpurtante ''[[via Julia Augusta]]'', durbia du [[12 a.C.|12]]-[[13 a.C.]], che foscia a pasôva ascì in-tu teritoriu de Côrxi. In-tu detaggiu i sùn stèti truvòi i rèsti de ün punte in-ta lücalité de Mordeglia, cunusciüu cumme ''Pons Paule'' in-te l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]<ref name=":0" />. De tüttu u periudu sucesivu i nu ghe sùn de grénde testimunianse da Côrxi, che, cumme u rèstu du Finô, u l'è pasó da-a [[Marca Aleramica|môrca Aleràmica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî in-tu növu stètu du [[Marchexùn de Finô]] a-a sö creasiùn du [[1162]] cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]. In-ta [[guéra du Finô]] u burgu de Côrxi u l'à dètu pröva da sö federté a-u marchéis̠e [[Galioto do Caretto|Galiottu I]] tantu che lé, du [[1449]], u l'à regaló a-a parocchia üna ricca cuppa d'argentu decurô cun-u stemma di [[Do Carétto (famìggia)|Du Caréttu]] e e rapres̠entasiùi de San Nicolla e San Martìn, i patrùi de parocchie de Côrxi e de Carbüa<ref name=":0" />. === Eté mudèrna e cuntenpuranea === Però, du [[1546]], u guvèrnu du marchéis̠e [[Arfunsu II du Carettu|Arfunsu II]] u l'è stètu tantu mô e opresivu da fô partî propriu da Côrxi üna sulevasiùn. Segundu üna tradisiùn du postu sta revurta a l'è stèta incuménsô da-u Tognu Capelìn, ün poveru cuntadìn, che u giurnu primma du mariés̠s̠u, a-u postu da sö muié, pe-u ''ius primae noctis'' u l'axéva purtó ün ôs̠e, marciandu in tésta a üna senténa de ribelli. In realté a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], delungu interesô a ciapô u cuntrullu du Marchexùn, a l'axéva mandó di mers̠enôri da-a [[Germania]] a giütô a revurta. Però, cun-a morte de l'urtimu marchés̠e [[Sforsa Dria du Carettu|Sforsa Dria]] du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêro spagnòllo|inperu spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]<ref name=":0" />. In-te guére napuleòniche u frunte tra-i franséis̠i e austru-piemuntéis̠i pe varie otte u l'è pasó pe Côrxi, cun üna primma deschinô de trüppe di [[Savoia]], pe ciü o menu déxemilla ommi, in-te l'avrî du [[1794]], p'ése i però batüi da-i francés̠i, che inte l'otubre du méximu annu i l'àn saches̠ó u pais̠e. A scituasiùn a l'è cangiô de pocu in-te l'annu de doppu, fìn a-u rivu du s̠enerô [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e a sö vitöria in-ta [[Batàggia de Lêua|battaia de Löa]], in-tu nuvénbre du [[1795]]. De ciü, in-te l'avrî du [[1796]], u l'è pasó propriu pe-a canô du Pora, pe Côrxi e dunca pe [[Riôtu]], a culonna du s̠enerô [[Pierre François Charles Augereau|Augereau]] che, cun-u giütu de ün cuntadìn da s̠öna - in cangiu de üna lira - u l'è muntó fìn a-a [[Colla de San Giacumu]] pe poi chinô in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], und'u gh'éra u rèstu de trüppe franséis̠i<ref name=":0" />. Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu da Maremula, cun capulögu a-[[a Prìa]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'inperu franséis̠e, Côrxi u l'è stètu inseriu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. In-tu méximu annu, u [[1805]], a Côrxi u l'è stètu tacó u cumüne vexìn de Carbüa, d'ancö a sö ünica frasiùn<ref name=":0" />. In-tu [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Côrxi e a [[Liguria|Ligüria]] intregu i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e dunca inserii fìn du [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Séna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. U numme uficiô ''Calice Ligure'' u l'è stètu adutó a-i [[9 zûgno|9 de s̠ügnu]] du [[1930]]. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guéra mundiô]] a Côrxi i se sùn tegnüi di scuntri tra de trüppe du Batagiùn San Marcu e i partigién, cun üns̠e de sti lì ch'i sùn stèti fucilé in-ta s̠öna de Ciàn di Corsi<ref name=":0" />. Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô<ref>{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Càrxi}} === Minuranse fulône === Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixénbre du 2023, a Côrxi i gh'éran 50 rexidénti fulén. === Cugnummi ciü difüs̠i === I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Olivieri'', ''Pampararo'', ''Massa'', ''Bertone'' e ''Canepa''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}</ref>. === Persune lighè cun Côrxi === * [[Vincenzo Richeri]] (Côrxi, [[11 marso|11 de môrsu]] du [[1852]] - [[Finô]], [[21 dexénbre|21 de dixénbre]] du [[1936]]): capitàn de marina e poi amiraggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.enciclopediabresciana.it/enciclopedia/index.php?title=RICHERI_Vincenzo|tìtolo=RICHERI Vincenzo|outô=Antonio Fappani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>. * [[Nicolò Massa]] (Côrxi, 26 d'otubre du [[1854]] - [[Zena|S̠ena]], [[24 zenâ|24 de zenô]] du [[1894]]): cunpuxitû, pianista e diretû d'orchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Flavio Menardi Noguera|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nicolo-massa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2008|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 71|capìtolo=MASSA, Nicolò}}</ref>. * [[Emilio Scanavino]] ([[Zena|S̠ena]], [[28 frevâ|28 de frevô]] du [[1922]] - [[Milan|Milàn]], [[28 novénbre|28 de nuvénbre]] du [[1986]]): pitû e scurtû, u l'à arbiu ün ''atelier'' a Côrxi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Santaniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-scanavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 91|capìtolo=SCANAVINO, Emilio}}</ref>. == Sciti de interesse == === Architetüe religius̠e === U teritoriu de Côrxi u l'è spartiu, da-u [[3 agosto|3 d'agustu]] du [[1465]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/carbuta|tìtolo=Carbuta|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>, tra-i prévi de due parocchie, ch'i se truvan sutta a-a [[Diocexi de Sann-a-Noi|dioces̠i de Savuna-Nori]]. Defèti i ghe sùn a parocchia du pais̠e, che a l'à a sö séde in-ta géxa de San Nicolla, e cuélla da frasiùn ciü grénda, [[Carbüa]], sutta a-a géxa de San Martìn. ;Parocchia de Côrxi <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Calice Ligure-chiesa san nicolò-facciata.jpg|A géxa de San Nicolla Calice Ligure-chiesa santa libera.jpg|A capélla de Santa Lìbera Calice Ligure-oratorio san carlo borromeo-facciata.jpg|L'uratoriu de San Carlu </gallery> * Géxa de San Nicolla: custruia du [[XIII secolo|Duxéntu]], a l'è a séde da parocchia de Côrxi. A l'è stèta mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1356]] e a l'è stèta interesô da ciü largaménti. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn fèta tra-u [[1773]] e u [[1785]], segundu ün stile ''rococò'' ch'u regurda cuéllu de l'arénte oratoiu, de vint'agni ciü végiu. * Oratoiu de San Carlu: séde da cunfratèrnita da-u mèximu numme, u se truva acostu a-a géxa de San Nicolla. A l'inprinsipiu l'oratoiu u l'éra dedicó ascì a San Nicolla, pe poi cangiô de titulu tra-u [[XVI secolo|Sincueséntu]] e u [[XVII secolo|Séiséntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da custrusiùn realis̠ô tra-u [[1756]] e u [[1763]], doppu che cuélla ciü antiga a l'éra stèta tacô a-a géxa, ancura in recustrusiùn. * Santuôriu da Madonna da Guôrdia: u l'è scituó in scia riva du briccu surva a-a lücalité d'Es̠e, ch'a se truva a punénte du céntru du pais̠e. U l'è stètu custruiu tra-u [[1859]] e l'annu doppu, pe poi ése ancura largó du [[1926]] e ün ôtra otta du [[1960]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/16-cappelle-campestri/40-santuario-di-nostra-signora-della-guardia|tìtolo=Santuario di Nostra Signora della Guardia|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Capélla de Santa Lìbera: fundô du [[1550]] in-scia stradda pe [[Riôtu]] cumme capélla da Madonna da Rocca, a l'è stèta recustruia in-te sö furme d'ancö tra-u [[1722]] e u [[1723]] in-sce prugèttu du [[Francesco Bagutti]]. Dutô de ün pòrtegu, a gh'à üna cianta scuadrô cun due capelétte in-sci fianchi de l'artô, cun-e decurasiùi du dréntu ch'i sùn in-tu stile ''rococò''<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/55475|tìtolo=Cappella di Santa Libera|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>. * Capélla de San Benôrdu: in-ta cuntrô de San Benôrdu d'Es̠e. * Capélla du Bùn Cunséiu: de proprieté in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] da famia Giacheri, a se truva a Es̠e<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/16-cappelle-campestri/36-cappella-del-buon-consiglio-eze|tìtolo=Cappella del Buon Consiglio|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Capélla de San Gius̠éppe: capélla ch'a se truva in-ta cuntrô de Canpu Gréndu. * Capélla da Madonna da Mis̠ericordia: in-ta frasiùn d'Es̠e, de sutta du stradùn. ;Parocchia de Carbüa * Géxa de San Martìn: a géxa da parocchia de Carbüa, a sö custrusiùn a l'è cumensô a-i 24 de s̠ügnu du [[1699]] in-sce prugèttu de maestranse ch'i ne vegnivan da-e parte de [[Commo|Comu]], p'ése dunca benedia a-i 24 de lüu du [[1707]]<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/galma/Carbuta_relill.pdf|tìtolo=Oratorio di Carbuta dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}</ref>. * Géxa de San Roccu: scituô in-ta lücalité de Cà de Ramundi, a se truva in simma a-a colla d'unde a china a SP27 vèrsu a canô de [[Orco e Fegin|Feìn]]. * Oratoiu di Santi Cosma e Damiàn: oratoiu da parocchia de Carbüa, u se truva arénte a-a géxa, dund'u l'è stètu tiró sciü du [[1753]]<ref name=":2" />. * Capélla de San Benôrdu: in-ta cuntrô de San Benôrdu de Carbüa, faciô in-scia via végia. * Capélla de San Giàcumu: a l'è a capélla da cuntrô de Cà di Ciri, a ciü bassa tra cuélle de Carbüa<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_phocagallery&view=category&id=5%3Ai-disegni-di-qbazarq&itemid=12|tìtolo=Calice Ligure - I disegni di "Bazar"|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-09}}</ref>. * Capélla de San Giuanne Batista: a se truva in-tu pais̠e abandunô de Cravarés̠s̠a, s̠untô a-a regiùn du Ciàn di Corsi sulu cun di senté. * Capélla da Madonna de Grasie: in-sciu stradùn de Ciàn di Corsi. * Capélla de Santa Rus̠alia: in-ta cuntrô du Cantu de Surva, a Carbüa. === Architetüe civili === * Palassu du Cumüne: a séde du munisipiu fìn a-a giurnô d'ancö, u l'è stètu tiró sciü tra-u [[1936]] e u [[1938]]. Fìn a-u [[1962]] chi i gh'éran ascì e scöre elementôri<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&view=article&id=11:il-palazzo-comunale&catid=3:storia-del-paese&Itemid=14|tìtolo=Il Palazzo Comunale|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Palassu di Bas̠adonne: a Carbüa, in-scia via végia ch'a traversôva a frasiùn, u l'è üna custrusiùn du [[XVII secolo|Seiséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112017|tìtolo=Palazzo Basadonne|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>. * Palassu Bolla: mensunó s̠a de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], u pia u numme da l'urtimu prupietôriu, méntre a l'inprinsipiu u l'éra üna proprieté da famia Cesio, pasô poi a-i Panparôtu<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&view=article&id=24:palazzo-bolla&catid=3:storia-del-paese&Itemid=14|tìtolo=Palazzo Bolla|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Palassu Cesio: u l'è üna de ciü antighe custrusiùi de Côrxi, ch'a remunta a primma du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Da-u [[1906]] fìn a-u [[1938]] u l'è stètu u municipiu du pais̠e<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&view=article&id=25:palazzo-cesio&catid=3:storia-del-paese&Itemid=14|tìtolo=Palazzo Cesio|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Palassu di Raimundi: in-ta cuntrô da Costa, a munte du pais̠e, u l'è üna cà da scignuri de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] ch'a l'è stèta abandunô. A cunprénde ascì üna capelétta patrissia<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112016|tìtolo=Palazzo dei Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>, dedicô ai Santi Angeri Cüstodi<ref name=":3" />. * Cà du Cunsure: custrusiùn in-scia via végia de Finô, de prupieté da-i primmi de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] da famìa di Massa. Tra-i sö prupietôri, a l'è stèta a cà du Nicolò Massa, diplumàticu cun l'incàregu de cunsure in Bras̠î, ch'u gh'à dètu cuscì u numme. Da-u [[1982]] a l'è vegnüa a séde de ün céntru cultürôle e, nu guéri doppu, du müs̠éu d'arte cuntenpuranea da Cà du Cunsure<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208379.pdf|tìtolo=Casa del Console - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>. * Cà de Richeri: antiga prupieté da famìa di Cesio, a se faccia in-scia via végia de Finô. A l'è üna custrusiùn a trèi cién e podôse che e sö fundasiùi i remuntan a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]-[[XV secolo|Cuattruséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210745|tìtolo=Richeri ex Cesio|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>. * Cà di Scanavìn: tiró sciü in-ta segunda meité de l'Öttuséntu, insemme a-e ôtre cà da scignuri faciè in-scia növa via de Finô. A custrusiùn, a trèi cién, a l'è ün réru es̠énpiu de cà cun ortu supravisciüu tostu pe intregu fìn a-a giurnô d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208378.pdf|tìtolo=Casa Scanavino - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}</ref>. === Müs̠ei === * Müs̠eu de arte cuntenpuranea da Cà du Cunsure: creó in-ti agni Settanta in-ta custrusiùn da-u mèximu numme, u l'è ligó a-u pitû [[Emilio Scanavino|Miliu Scanavìn]], che du [[1964]] u l'éra vegnüu a stô a Côrxi, purtandu cun lé üna picina culonia de artisti<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Guidaalpaese?IDDettaglio=49162|tìtolo=Il museo|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Ecunumia == L'agricultüra a l'è steta, fina a ténpi resénti, l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Côrxi, survatüttu a cultivasiùn de èrburi da früta cumme [[Pèrsego|pèrseghi]] e [[Çetron|setrùi]], [[Oîvo|orive]] e [[Vìgna|vigne]]. Pe l'inpurtanssa de l'agricultüra u l'è stetu realisó in-tu pasó u scistema de cané, dite bealére o béi, ch'u l'è ancura in funsiùn. I gh'éran de ativité lighè a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a üna côva de [[grafite]], ch'a se truvôva in-ta lücalité de Cravarés̠s̠a e a-a giurnô d'ancö du tüttu abandunô. Tanti i l'éran i abitanti de Côrxi ch'i travaiôvan in-te industrie de Finô ascì, pe-u ciü in-tu stabiliméntu da ''[[Piaggio Aerospace]]'' a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]. A Côrxi u gh'è ün parcu de pôre eoliche ascì, tra-i primmi da [[Liguria|Ligüria]], scituó in simma a-a custéra di munti tra-u Ciàn di Corsi e u Bric da Cöggia e furmó da sincue inpianti, pe üna puténsa de ciü o menu 2,5 MW. == Cultüra == === Dialettu === {{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}} A Côrxi a l'è parlô üna variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e parló survatüttu a [[Finô]], cun de diferénse da-e parlè da rivéra. == Manifestasiùi == * Sagra du pésciu: a s̠ügnu, a l'è organis̠ô da l'asuciasùn du postu i "''Zueni de Corxi''"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211027152834/https://www.liguriainfesta.com/sagre/sagra-del-pesce-a-calice-ligure.htm|tìtolo=Sagra del pesce a Calice Ligure|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Fèste e fére == * Fèsta de San Nicolla: due otte l'annu, u [[6 dexénbre|6 de dixénbre]] e a primma duménega de mas̠u. A primma dôta a l'è cuélla da fèsta religius̠a, celebrô da tütta a [[Gexa (organizzaçion)|Géxa]], cun-a segunda ch'a l'è üna fèsta sulu de Côrxi e und'a gh'è a s̠elebrasiùn sulénne. St'üs̠ansa chi a l'è incuménsô du [[1872]], annu cuand'a l'è stèta realis̠ô a növa statua du santu (dita "di ricchi") bénben ciü grénda de cuélla végia, decidendu che dixénbre u fusse però ün méis̠e da-u ténpu troppu grammu pe-a fèsta ciü inpurtante du pais̠e e che dunca a se duvéisse celebrô ciü tardi<ref>{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/14-feste-religiose/27-festa-patronale-si-san-nicolo|tìtolo=Festa patronale di San Nicolò|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Fèsta de San Giuanne Batista: a se tegne tütti i anni u [[29 agosto|29 d'agustu]], in-ta gexétta da lücalité de Cravarés̠s̠a. A l'è u sulu giurnu cuande sta frasiùn chi, abandunô du [[1964]] doppu ch'a l'è stèta serô a minéra de grafite, a turna a vive e a incise de génte<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2019/09/03/news/il-paese-che-non-c-e-piu-e-rivive-una-volta-l-anno-per-il-patrono-1.37407593|tìtolo=Il paese che non c'è più e rivive una volta l'anno per il patrono|outô=Pier Paolo Cervone|dæta=2019-11-03|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.paesifantasma.it/Paesi/cravarezza.html|tìtolo=Cravarezza - La grafite per sfamarsi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Calice Ligure-centro storico.jpg|miniatura|250x250px|Ün caruggiu de Côrxi, in-scia via veggia de Finô.]] === Scindici de Côrxi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}} {{ComuniAmminPrec|3=Filippo Cesio|1831|1836|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Cesio|1844|1847|5=Scìndicu|4=|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Cesio|1848|1850|5=Scìndicu|4=|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Massa|1850|1877|5=Scìndicu|4=|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=-|-|-|5=-|4=|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Luigi Bianchi|6 s̠ügnu 1985|8 s̠ügnu 1990|5=Scìndicu|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Luigi Bolla|8 s̠ügnu 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Enrico Richeri|24 avri 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-sinistra|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Enrico Richeri|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=DS|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Decia|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=''Insieme per Calice''<br/>(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Livio Sterla|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=''Nel cuore Calice''<br />(lista cìvica de céntru-drita)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Salvatore Paonessa|26 mas̠u 2014|5 frevô 2016|5=Scìndicu|4=''Nel cuore Calice''<br />(lista cìvica de céntru-drita)|6=<ref group="n.">Mortu in càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Livio Sterla|24 frevô 2016|6 s̠ügnu 2016|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=''Nel cuore Calice''<br />(lista cìvica de céntru-drita)|6=<ref>[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2016/20160058/16A01832.htm Subentró cun D.P.R 24 frevô 2016, publicó in-scia G.U. n. 58 du 10 marsu 2016]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Alessandro Comi|6 s̠ügnu 2016|4 otubre 2021|5=Scìndicu|4=''Condividere Calice''<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Alessandro Comi|4 otubre 2021|''in càrega''|5=Scìndicu|4=''Condividere Calice''<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de comunicasiùn == === Stradde === Côrxi u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a ciü inpurtante a l'è a SP17, ch'a s̠unta u pais̠e cun [[Riôtu]], a setentriùn, e cun [[Finô]], a meridiùn. I ghe sùn ascì a SP46 pe [[Gura]], a punénte, e a SP23 che, pasandu pe-a frasiùn de [[Carbüa]], a va primma versu [[Orco e Fegin|Feìn]] - cangiandu de numme in-te l'urtimu töccu in SP27 - e poi a segue a custéra di munti fìn a-u cunfin cun [[Bormia|Burmia]]. In-ta valô de Côrxi u gh'è ün cas̠ellu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ascì, ciü o menu 2&nbsp;km a meridiùn du céntru du pais̠e. == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugràfiche <references responsive="" /> == Ôtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=http://www.comune.calice-ligure.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Côrxi| ]] epu7lq0ahy681lffhhis1fhshdh51dp 0 1728 269722 267410 2026-05-14T18:53:35Z N.Longo 12052 /* Architetüre religius̠e */ wl 269722 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-ta varieté du Burgu}} {{Divisione amministrativa |Nome = Finô |Panorama = Finalborgo dal castello.jpg |Didascalia = Vista du Burgu e, ciü luntàn, da Marina ascì |Bandiera = Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Angelo Berlangieri |Partito = Lista cìvica "Berlangieri Sindaco" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |Data istituzione = [[1927]] |Abitanti = 11076 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = [[E Môgne]], [[Gura]], [[Lacremô]], [[Muntixélu]], [[Ölle]], [[Pèrti]], [[San Benardìn]], [[Varigotti]], [[Vèrs̠i]] |Divisioni confinanti = [[Borṡi e Veressi|Bors̠i e Verési]], [[Côrxi]], [[Nöi|Nori]], [[Orcu Feìn]], [[U Tû]], [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] |Gradi giorno = 1340 |Nome abitanti = Finarìn<br />Finaléis̠i (neol.)<br />Finùn (sv) |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuanne Batista]] |Festivo = [[24 zûgno|24 de sügnu]] |Mappa = Map of comune of Finale Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Finô in-ta pruvinsa de Savuna. }} '''Finô''' (''Finâ'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Finarum'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] e ''Finale Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 11.076 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], u cuintu ciü gréndu doppu [[Sann-a|Savuna]], [[Arbenga|Arbénga]], [[Còiri|Coiri]] e [[Väze|Varas̠s̠e]], spartiu in-te varie cuntrè d'ancö tachè insemme. Sité ricca de storia, a sö frasiùn du Burgu, che a l'è stèta da-u [[1162]] fìn a-u [[1797]] a capitô de l'antigu stôtu du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], a l'è a-a giurnô d'ancö recunusciüa cumme ün di pais̠i ciü bèlli de l'Italia<ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo - Aria da marchesi|léngoa=IT|vìxita=2021-05-23}}</ref>. == Geugrafia == === Teritoriu === <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Immaggine:Views from Finale Ligure 01.jpg|Vista, da scinistra a drita, di côi du Casteléttu, de San Dunùn e de Punta Crena Immaggine:Primavera a Varigotti 8.jpg|Punta Créna cun l'ansa di Saracìn Immaggine:Piazza Renato Wuillermin, 17024 Finale Ligure SV, Italy - panoramio.jpg|U côu da Crôvas̠òppa </gallery> Finô u se tröva in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], pe-a parte cunpréis̠a tra-i côi da Crôvas̠òppa e de Nori. De ciü, a costa finarina faciô in-sciu Mô Ligüre a l'è spartia in-te sincue töcchi da ôtri côi. Parténdu da punénte a primma parte a l'è l'aréna da Marina, tra-a Crôvas̠òppa e u Gùttoru, surmuntô da-a furtéssa du Castelfrancu. A levante du Castelfrancu a gh'è a marina de Pia ch'a riva fìn a-u côu du Casteléttu, a sö otta separùn da-u côu San Dunùn da l'aréna cu-u mèximu numme. A-a fìn a gh'è a marina de Varigotti, cunpresa tra-i côi de San Dunùn e de Nori, e divis̠a a meité da-u Côu de Punta Crena. L'area a levante de Punta Crena a cunprende cuarche sèrte tra-e aréne ciü cunusciüe de tütta a Rivéra de Punénte, cumme l'ansa di Saracìn<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/spiaggia-libera/spiaggia-libera-baia-dei|tìtolo=Spiaggia libera Baia dei Saraceni|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-04}}</ref> e l'aréna du Môpassu<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/spiaggia-libera/spiaggia-libera-malpasso|tìtolo=Spiaggia libera del Malpasso|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-04}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Torrente pora a finalborgo.png|A Pora a-u Burgu, cun-e sö müraie in-scia scinistra Torrente aquila a finalborgo.png|L'Acuila a-u Burgu Final pia antico ponte sulla sciusa.png|A Susà cun-u punte véggiu de Pia </gallery> Finô u l'è traversùn da tréi sciümére: a Pora e l'Acuila, sö afluénte, e a Susà, ch'i se caccian in-tu Mô Ligüre rispetivaménte a-a Marina e a Pia. E canè de ste sciümére i sùn separè da vari bricchi e u gh'è ascì, a levante du céntru du pais̠e, l'ôtuciàn de Môgne, cun de grénde e inpurtanti ôrme und'i sùn stète truvè de testimunianse da pres̠énsa de l'ommu primitivu in-ta regiùn. === Frasiòi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="120"> Finalmarina - Ricordo di Finalmarina (1900).jpg|A Marina in-te üna cartulina du 1900 Calvisio panorama.png|Vista da canô de Lacremô Gorra.png|A ciassa prinsipô de Gura Perti (Finale Ligure)-panorama (2014).jpg|Vista de Pèrti, cun-a géxa de San S̠ébbiu Finale-Ligurie-Drone-8 (26762131563).jpg|Vista de Pia SanBernardino.JPG|San Benardìn Primavera a Varigotti 7.jpg|Panuramma de Varigotti Verzi e Rocca di Corno.jpg|Vèrs̠i cun-a Rocca de Curnu </gallery> U céntru du cumüne de Finô u l'è spartiu in-te frasiòi stòriche du Burgu, de Pia e da Marina, tachè asemme du [[1927]]. Gh'è ascì de ôtre frasiòi, végi cumüni d'ancö taché a Finô, cumme [[Lacremô]], [[Vèrs̠i]] e [[Varigotti]] (cumüni fìn a-u [[1896]], cun Pia), [[Gura]] e [[Ölle]] (pasé sutta a-u Burgu a-i [[14 arvî|14 d'avrî]] du [[1869]]), [[Pèrti]] (cun-u Burgu da-u [[1877]]), ciü che [[E Môgne]], [[Muntixélu]] e [[San Benardìn]]. In-tu detaggiu, Finô u l'è furmùn da-i pais̠i de: * [[A Marina (Finô)|A Marina]]: cumüne pe sö cuntu fina du [[1927]], a l'è d'antiga fundasiùn, cun de urigine rumône e da l'inpurtante funsiùn de ''Ripa maris'' pe-u Finô in-te tütta a sö storia. A Marina a l'à piùn a sö strutüra de pais̠e de [[Rivêa|Rivéra]] du [[XV secolo|Cuattru]]-[[XVI secolo|Sincueséntu]], cun due fire de chè lungu a-u mô ch'i partan da-a ''platea magna'', e, du [[XVII secolo|Seiséntu]], a gh'è stèta tirô sciü a [[Colegiôta de San Giuanne Batista (Finô)|baxilica de San Giuanne]], üna de due colegiôte de Finô<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/finalmarina/|tìtolo=Finalmarina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[E Môgne]]: regiùn furmô da ün gréndu ôtuciàn, ricca de testimunianse de l'eté preistorica e ascì rumôna. Da-u puntu de vista religius̠u E Môgne i sun sutta a-a parocchia de Pia e i gh'àn üna sö géxa, [[Gexa de San Giacumu (Finô)|dedicô a San Giacumu]]<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/manie|tìtolo=Manie|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Gura]]: frasiùn che, cun [[Ölle]], a l'à fètu cumüne fina du [[1869]], a l'è in simma a-i bricchi ch'i spartiscian Finô da [[Borṡi e Veressi|Bors̠i]], in-scia stradda du Melognu. Gura a fà parocchia pe sö cuntu e a cunsèrva e ruvine da sö [[Géxa véggia de San Bertumé (Gura)|géxa véggia]], dedicô cumme a [[Géxa növa de San Bertumé (Gura)|növa a San Bertumé]], fèta du [[XIV secolo|Trexéntu]]<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/gorra|tìtolo=Gorra|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Lacremô]]: custruiu in-scia riva de levante du [[Munte Tolla]], in-ta canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]], u pais̠e véggiu u l'è mesciunùn fina du [[XIII secolo|Duxéntu]], cun de custrusiòi ch'i remuntan fina a-u [[XV secolo|Cuattruséntu]]. A Lacremô, ch'u gh'à a furma tipica di pais̠i de canpagna, u se pö ancura vé a géxa véggia de San Cipriàn, serô a-u funsiòi, méntre cuélla döverô a-a giurnô d'ancö a se truva in-tu pais̠e növu, Carvis̠iu, a-u fundu da canô<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/calvisio-vecchia/|tìtolo=Calvisio Vecchia|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Muntixélu]]: cuntrô in-scia riva scinistra da canô de l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]], a gh'à üna géxa, [[Gexa de San Dalmassiu (Finô)|intitulô a San Dalmassiu]], ch'a fa parocchia, fèta du [[XIV secolo|Trexéntu]] ma recustruia du [[1934]]<ref>{{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/le-localita/frazioni/monticello/|tìtolo=Monticello|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Ölle]]: cumüne cun [[Gura]] fina du [[1869]], u l'è a frasiùn finarina ciü a punénte e u l'è spartiu in-te varie cuntrè ch'i pian u numme da-e famie ch'i ghe staxèivan. Ölle u fa parocchia e a [[Gexa de San Giuanne Decolùn (Ölle)|sö géxa]], du [[1634]], a l'è intitulô a San Giuanne Decolùn<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/fr/node/9279|tìtolo=Anello di Olle|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Pèrti]]: antigu pais̠e de fundasiùn rumôna, frecuentùn ascì in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Mes̠u]] pe-a pres̠énsa de l'antigu ''[[Castrum Perticae]]''. A géxa da sö parocchia, [[Gexa de San S̠ébbiu (Perti)|intitulô a San S̠ébbiu]], a l'è üna de ciü antighe du Finô, fundô de l'[[XI secolo|XI séculu]] in simma a de strutüre rumône; de ciü, chi u se truva a famus̠a géxa dita "[[Gexa di sincue canpanìn|di sincue canpanìn]]"<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/perti|tìtolo=Perti|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Pia]]: ün di tréi cumüni che, du [[1927]], i se sun ünii in-ta fundasiùn de cuéllu de Finô, a se truva a-u fundu da canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]] e u sö s̠vilüppu u l'è ligùn a l'[[Abasia de Santa Maìn (Finô)|abasia benedetina de Santa Maìn]], mensciunô s̠a du [[1170]] e recustruia in-te sö furme d'ancö du [[XVIII secolo|Setteséntu]]<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/finalpia|tìtolo=Finalpia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[San Benardìn (Finô)|San Benardìn]]: cuntrô de canpagna, a l'è custruia in-sce l'ôtuciàn tra-e valè de l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]] e du [[Pora (sciüméra)|Pora]] e, ciü che a [[Gexa de San Benardìn (Finô)|gexétta de San Benardìn]], se ghe pö truvô a [[cà-ture de Belénda]], du [[XIV secolo|Trexéntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/le-localita/frazioni/san-bernardino/|tìtolo=San Bernardino|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[U Burgu (Finô)|U Burgu]]: céntru aministrativu du [[Marchexùn de Finô|Marchexùn]], u ''Burgus Finarii'' u l'è de fundasiùn medievôle, fèta a-a cunfruénsa du [[Pora (sciüméra)|Pora]] cun l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]] pe oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] in-ti agni tra u [[XII secolo|Milleséntu]] e u [[XIII secolo|Duxéntu]]. U Burgu, tüttu serùn in-te sö müraie, u gh'à üna cianta a stradde e caruggi perpendiculôri und'i se durbiscian de ciasette e chi a se truva a segunda colegiôta de Finô, [[Colegiôta de San Biôxu (Finô)|San Biôxu]]<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Varigotti]]: burgu du [[XV secolo|Cuattruséntu]], u s'è s̠vilupùn a punénte d'ün ''[[Castrum de Varigotti|castrum]]'' ciü antigu, a diféis̠a du portu natürôle da Bôia di Saracìn, e u l'à fètu cumüne fina du [[1869]]. In-scia riva a munte de Punta Créna a gh'è l'[[Géxa végia de San Luénsu (Varigotti)|antiga géxa de San Lurénsu]], custituia du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII séculu]], méntre a [[Géxa de San Luénsu (Varigotti)|paruchiôle mudèrna]], dedicô a-u mèximu santu, a ne végne da üna recustrusiùn du [[XVIII secolo|Setteséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/varigotti/|tìtolo=Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}</ref>. * [[Vèrs̠i]]: pais̠e in-sce üna de coste in-ta riva scinistra da canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]], u l'à fètu cumüne pe sö cuntu fina du [[1869]] e gh'à de urigine benbén antighe, tantu ch'u l'è mesciunùn fina in-te ün papé du [[1268]]. A sö géxa, [[Gexa de San S̠enô (Vèrs̠i)|intitulô a San S̠enô]], a l'è in-ta parocchia de Lacremô e a l'è stèta fundô du [[XV secolo|Cuattruséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/verzi/|tìtolo=Verzi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}</ref>. === Cunfìn === U cumüne de Finô u cunfina cun [[Borṡi e Veressi|Bors̠i e Verési]] e [[U Tû]] a punénte, cun [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] vèrsu munte e cun [[Nöi|Nori]] a levante; a meridiùn u l'è bagnùn da-u Mô Lìgüre. == Storia == === Preistoria === [[Immaggine:Arma delle Manie.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista de l'ôrma de Môgne]] In-tu Finô i ghe sùn de testimunianse da pres̠énsa de l'ommu fina da-u [[Paleolitico|Paleoliticu]], cumme se védde da-i retruvaménti in-te ôrme da regiùn, cumme cuélla de Aréne Càndide, dita ascì l'[[Armassa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/caverna-delle-arene-candide/|tìtolo=Caverna delle Arene Candide|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. In-te st'ôrma chi u l'è stètu truvùn ün di sepürti ciü antighi d'[[Euròpa|Europa]], ch'u remunta a ciü o ménu 25.000 agni fa, cunusciüu cummu u sepürtu du "[[S̠uénu Prìnsipe]]". A particularité de stu sepürtu chi, d'ün fiö de 15-16 anni, a l'è a richéssa du sö curedu e a cunpletéssa du retruvaméntu, fètu u primmu de mas̠u du [[1942]] da-a scuaddra du prufesü [[Luigi Bernabò Brea]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/preistoria/il-giovane-principe/|tìtolo=Il Giovane Principe|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. Ôtri retruvaménti, ciü resénti, i riva da-a cuscì dita tôna de fôie<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/caverna-delle-fate/|tìtolo=Caverna delle Fate|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>, parte da grénda [[ôrma de Môgne]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/arma-delle-manie/|tìtolo=Arma delle Mànie|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>, e turna in-te l'Armassa, und'u l'è stètu truvùn ün semetéiu primitivu cun chins̠e sepürti. Tantu inpurtanti i sùn ascì e dexéne de scrite fète in-sce de lastre ciatte de pria, cunusciüe cumme ciappi, cumme u [[Ciappu de Cunche]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-delle-conche/|tìtolo=Ciappo delle Conche|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>, u [[Ciappu da Sô]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-del-sale/|tìtolo=Ciappo del Sale|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref> e u [[Ciappu di Séixi]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-dei-ceci/|tìtolo=Ciappo dei Ceci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. A-a giurnô d'ancö, a ciü parte di repèrti truvé in-ta regiùn a l'è cunservô e in mustra in-tu müs̠eu da sité, scituùn in-tu cunvéntu de Santa Caterina, a-u Burgu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130128211247/http://www.comunefinaleligure.it/pagina.asp?id=18|tìtolo=La Città - la storia|outô=Cumüne de Finô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-03}}</ref>. === Eté antiga === [[Immaggine:Castrum Perticae1.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|E ruvine du ''Castrum Perticae'', a Pèrti]] U teritoriu du cumüne de Finô u l'è stètu cuntrulùn da varie pupulasiòi in-tu cursu di seculi. S̠a primma de l'eté di Rumôni sta s̠öna a l'éra ün inpurtante area de cumèrci, scicumme a l'éra a-i cunfìn tra-i teritori di [[Liguri Antighi|ligüri]] [[Sabaççi|Sabassi]] e [[Ingauni]]<ref name=":0" />. De stu periudu chi a testimuniansa ciü famus̠a a l'è de següru cuélla du "Vilaggiu de Àgnime", céntru furtificùn in simma a-a [[Rocca de Pèrti]] e frecuentùn tra-u [[IX secolo a.C.|IX]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], descuvèrtu du [[1959]] da üna spedisiùn de l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Institütu Internasiunôle de Stüddi Ligüri]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>.[[Immaggine:Ponte romano sulla via Giulia Augusta.jpg|miniatura|250x250px|U punte rumônu ditu "de fôie", ün di sincue in-ta canô du Riàn Ponci e l'ünicu che se pö ancura traversô]]De l'eté rumôna i ghe sùn di bèlli rèsti, scibén ch'a nu gh'éra ancura di céntri inpurtanti, s̠unté a-e stradde ch'i traversôvan a regiùn, survatüttu a ''[[Via Julia Augusta]]'' che, custruia pe oréi de l'inperatû [[Aogusto|Cés̠are Gustu]], in-te stu töccu chi a s̠untôva ''Vada Sabatia'', d'ancö [[Vuè|Vué]], cun ''[[Albingaunum]]'', [[Arbenga|Arbénga]], e a cuscì dita "Stradda Romera". Testimunianse de ste stradde chi i sùn i sincue punti rumôni, du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu d.C.]], in-ta canô du Riàn Ponci (da-u latìn ''Vallis Pontium'', "a canô di punti"), ch'u se caccia in-ta sciüméra Susà. Chi i se truvôvan ascì, tra-i cuscì diti Punte Müttu e Punte de l'Ègua, de antighe côve pe l'estrasiùn da [[pria du Finô]]<ref name=":14">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/la-val-ponci/|tìtolo=La Val Ponci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/ponti-e-archi/|tìtolo=Ponti e Archi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. A custrusiùn da primma géxa paleocrestiana a remunta ciü o ménu a-u [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu d.C.]], scituô a-a Marina e cunusciüa cumme a "ceive de Finô", ancura in pé in-ta sö parte ciü bassa. A se truva de sutta a-u cunvéntu di scapüsìn de San Franséscu, und'a l'è stèta descuvèrta cun di travai fèti tra-u [[1940]] e u [[1945]]<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/pieve-del-finale/|tìtolo=Pieve del Finale|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. A despétu da fìn du duminiu di rumôni, a Ligüria a l'è restô ancura pe cuôrche ténpu sutta a-i [[Inpêro bizantìn|bis̠antìn]], cun-a cuscì dita ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', cuande u rèstu da [[Cianûa padann-a|Cianüra Padôna]] u l'éra s̠a cuntrulùn da-i [[Longobàrdi|lungubardi]]. Pe difénde u ''limes'', ch'u caminôva lungu a sùra di munti ligüri, i sùn stèti realis̠é di ''castra'', cumme u ''Castrum Perticae'' e i ''castra'' de Pia e de Orcu. U ''Castrum Perticae'', cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn da-u numme de l'arénte gexétta<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-sant-antonino/|tìtolo=Chiesa di Sant’Antonino|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>, u l'è üna furtificasiùn du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]] scituô in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila, acostu a-u scitu de l'antigu vilaggiu ligüre de Agnime<ref name=":11">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/fortezza-bizantina-di-santantonino/|tìtolo=Castello di Sant'Antonino|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. U castéllu de Orcu (''Castrum Orche'') u se truva a levante du pais̠e da-u mèximu numme, arénte a-a géxa de San Lencìn, e u cuntrulôva ségge a canô du Riàn Curnèi (afluénte da Susà, a levante) che a canô de Feìn, a punénte<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-medievale-di-orco/|tìtolo=Castello di Orco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>. Cun-u castéllu de Varigotti (''Castrum Varicottis''), scituùn in simma a-u côu de Punta Crena e des̠entegùn du [[1341]] da-i s̠enéis̠i<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-di-varigotti/|tìtolo=Castello di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}</ref>, ste furtésse chi i furmôvan u scistéma de diféis̠a de l'area, primma da custitusiùn du Marchexùn<ref name=":0" />. === Eté de Més̠u === [[Immaggine:Castel Gavone (Finale Ligure) - panoramio.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|U Gavùn e a sö ture "di diamanti"]] U cuntrullu di bis̠antìn u l'è feniu in-tu [[VII secolo|VII seculu]], cun-a cuncuista du re di lungubardi [[Rotari|Rutari]] du pais̠e picenìn d'eté rumôna ch'u se truvôva a-a fuxe da Pora du [[641]] e, du [[643]], de cuéllu de ''Varicottis'', und'i sùn stèti des̠enteghé u primmu castéllu e e müraie<ref name=":2" />. Pasé i seculi ciü scüri de l'ôtu mediuevu a primma testimuniansa scrita du Finô a remunta a-u [[967]], cuande l'inperatû [[Ötón I de Sassonia|Otùn I]] u cunsegnôva a [[Aleramo do Monferòu|Aleramu du Munferùn]] e tère da cuscì dita môrca Aleramica, ch'i cunprendéivan u castéllu de Orcu ascì. Tra-i discendénti de l'Aleramu se pö regurdô u [[Rìcco I do Carétto|Riccu du Vastu]], ditu ascì [[Do Carétto (famìggia)|Du Caréttu]], mensunùn in-te ün dipluma du [[1162]] unde l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]] u dôva a lé de tère e di tituli, inclüs̠u cuéllu de [[Màrca de Sànn-a|marchéis̠e de Savuna]], cun pudesté surva u Finô ascì<ref name=":1" />. A ogni moddu, scibén che l'investitura a l'éra pe ün teritoriu benbén ciü grossu, u sö puréi u l'éra a-a fìn efetivu sulu in-te l'area du Finô, cun [[Sann-a|Savuna]] che in-te pochi agni a l'è vegnüa liberu cumüne, cu'a storia du Marchexùn ch'a cuménsa dunca du 1162, cun-u Riccu du Caréttu cumme sö primmu marchéis̠e. [[Immaggine:Finalborgo (Finale Ligure)-palazzo del tribunale-2.jpg|miniatura|250x250px|U Palassu du Tribunô, a-u Burgu]] Da-a fìn du [[XII secolo|XII seculu]] a cuménsa ün periudu de gréndu s̠viluppu pe tütta a regiùn, aviùn cun-a realis̠asiùn da primma parte du Castéllu Gavùn, foscia du [[1172]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alberto Peano Cavasola|tìtolo=Il castello di Lancillotto. La storia europea di Castel Gavone|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/il-castello-di-lancillotto/|ànno=2004|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT|ISBN=88-90-16690-8}}</ref>, in simma a-a colla du Becchignolu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-gavone/|tìtolo=Castel Gavone|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>. Inpurtante a l'è ascì a fundasiùn du Burgu, mensunùn pe-a primma otta in-tu [[1213]] cumme ''Burgus Finarii'' (u "Burgu du Finô"), fèta p'oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] tra-a fìn du XII e u prinsipiu du [[XIII secolo|XIII seculu]], ch'u l'è préstu vegnüu a capitô du Marchexùn. Sta fundasiùn chi a l'è foscia fèta a-u postu de ün ciü antigu pais̠e, cumm'u pareréiva da de resénti descuvèrte fète sutta a-a ciassa du tribunô, ch'i remuntan a-u [[X secolo|X seculu]]<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>. In-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], cun-a muntô du puréi du Marchexùn cumme cu-a fundasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchexùn de Sücaréllu]] du [[1397]] da parte de ün ramu di Du Caréttu, a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]] a cumensôva a avéi de mire in-sciu Finô, de moddu de tacô insemme a Rivéra de Punénte intréga, dètu che i Du Caréttu i cuntrulôvan l'ünicu stradda tra-u mô e a Cianüra Padôna ch'a nu fusse in-te màn di s̠enéis̠i. Pe sti mutivi chi a l'é scciupô du [[1447]] a cuscì dita guéra du Finô, che in-tu méntre u l'éra sutta a-u marchéis̠e [[Galioto do Caretto|Galiottu I]], e ch'a l'è fenia in-te l'agnu doppu cun-a vitoria di s̠enéis̠i, che però i végne caciòi s̠a du [[1450]] da-e trüppe de [[Zâne I do Carétto|Giuanne I]]<ref name=":4" />. A storia de sta guéra chi a l'è cuntô da-u [[Gianmario Filelfo]], scrivàn s̠enéis̠e cuntenpuraneu a-i fèti, in-tu sö libbru ''Bellum Finariense'', du [[1453]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.assocelesia.it/news.php?id=31|tìtolo=Bellum Finariense|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref>. In-ti agni de doppu i sùn stète realis̠è e növe müraie du Burgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/le-mura-di-finalborgo/|tìtolo=Cinta muraria medievale di Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>, ancura in pé e cu-e tréi purte de Porta Carétta<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/porta-carretta/|tìtolo=Porta Carretta|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>, Porta Tèsta<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/porta-testa/|tìtolo=Porta Testa|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref> e Porta Rumôna du Murìn, ciü a ture "di diamanti" du Gavùn, du [[1490]]<ref name=":3" />. Du [[1462]] u l'è stètu rangiùn u Palassu du Tribunô<ref name=":12">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-tribule-finalborgo/|tìtolo=Palazzo del Tribunale in Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref> e, du [[1492]], a l'è stèta tirô sciü a géxa da Nostra Scignura du Luretu a Pèrti, cunusciüa ascì cumme a géxa di sincue canpanìn<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-ns-loreto-perti/|tìtolo=Chiesa di NS di Loreto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>. === Eté muderna === [[Immaggine:Plan de la ville et des fortifications de Final, XVIIe siècle.jpg|thumb|350x350px|Vista du Finô in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]]|sinistra]] In-ti agni doppu a vitoria in-ta guéra du Finô, u Marchexùn u l'è arivùn a-u sö mascimu splendû, cu'a cuncuista de ciü pais̠i in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], fina a [[Saliceto (Italia)|Saliceto]] e a [[Paroldo]], fètu ch'u purtôva gréndi ricchésse da-i cumèrci. In-tu mèximu periudu a gh'è stèta a custrusiùn de vari palassi de famie da nubilté finarina<ref name=":4" />, cumme i Ricci, ch'i gh'àn durbiu u sö palassu du [[1529]]<ref name=":15">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-ricci/|tìtolo=Palazzo Ricci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>, i Cavasöra<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-cavasola/|tìtolo=Palazzo Cavasola|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref> e, tra-i ciü inpurtanti, i Buraggi<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-buraggi-via-consolazione/|tìtolo=Palazzo Buraggi a Finalmarina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-buraggi-via-pertica/|tìtolo=Palazzo Buraggi de via Pertica|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/villa-buraggi/|tìtolo=Villa Buraggi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>. U muméntu de pôxe u l'è però préstu scentùn: cun-a scüs̠a de cuôrche revurta cuntra u marchéis̠e [[Alfónso II do Carétto|Arfunsu II]] e a-u sö môguvèrnu, a Repübbrica de S̠éna a s'è mesciô cun sucèssu in guéra cuntra u Marchexùn du [[1558]]. A ogni moddu a l'à cuntrulùn u Finô sulu fìn a-u [[1602]], cuande, cun-a murte de l'urtimu marchéis̠e [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], u végiu marchexùn u l'è pasùn sutta a l'[[Inpêro spagnòllo|inperu spagnollu]], restandu ''de iure'' ün feudu de l'inpéru. Pe-a Spagna u cuntrullu de Finô u l'éra benbén inpurtante dètu ch'u l'éra u portu in-sciu mô pe-u cuscì ditu "Camìn spagnollu" che, travèrsu u [[Ducôtu de Milàn]], u cunsentiva a-e trüppe da Spagna e de Napuli de rivô in-te [[Fiàndre|Fiandre]], pruvinse ribèlli. A-u periudu spagnollu i remuntan varie custrusiòi, a-a giurnô d'ancö ancura in pé, cumme a Porta Reôle, realis̠ô a-u postu da Porta Carétta<ref name=":5" />, u rafursaméntu di castélli s̠a pres̠énti, a custrusiùn da furtéssa de San Giuanne, surva a-u céntru du Burgu<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-san-giovanni/|tìtolo=Castel San Giovanni|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>, l'ôrcu triunfôle da Marina<ref name=":13">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/ponti-e-archi/arco-di-margherita-a-finalmarina/|tìtolo=Arco di Margherita|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref> e a scistemasiùn de varie géxe, cumme cuélla de San Biôxu<ref name=":0" /><ref name=":4" />. [[Immaggine:– Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij, 1667 – BEIC 10369364.jpg|miniatura|239x239px|I ''Statuta'' du Marchexùn du Finô du [[1667]]]] A fìn da duminasiùn spagnolla, du [[1707]], a curispunde a-u declìn definitivu du Marchexùn, catùn da S̠éna du [[1713]], che cuscì a l'è stèta l'urtima feudataria de Finô, es̠ercitandu u sö cuntrullu travèrsu ün guvernatû. Scinbulu da növa gestiùn a l'è, du [[1715]], a destrusiùn du Gavùn; cun-i növi aministratòi ch'a l'à duvüu gestî de revurte asci, cumme cuélle du [[1730]] e du [[1734]], e ün invasiùn di piemontéis̠i. Cun-a Pôxe de Aachen du [[1748]] u cuntrullu de Finô u l'è dètu du tüttu a-a Repübbrica de S̠éna, ch'a l'à tacùn dritu a regiùn a-i sö dumini, cu-u Finô ch'u l'è cuscì restùn ün marchexùn sulu ''de iure'', cunservandu però i sö antighi ''Statuta''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij|url=https://gutenberg.beic.it/view/action/nmets.do?DOCCHOICE=10369364.xml&dvs=1622840002847~29&locale=it_IT&search_terms=&show_metadata=true&adjacency=&VIEWER_URL=/view/action/nmets.do?&DELIVERY_RULE_ID=7&divType=&usePid1=true&usePid2=true|ànno=1667|editô=Ex typographia Ambrosij Ramellati|çitæ=Finô|léngoa=LA}}</ref>. === Eté cuntenpuranea === L'antigu Stôtu u l'è feniu du tüttu du [[1795]], cuande, cun l'invasiùn de trüppe francéis̠i du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], i sùn stèti abulii i végi tituli e i fèudi, cun l'aministrasiùn lucôle ch'a l'è stèta mudernis̠ô. A l'inprinsipiu tacùn in-tu departiméntu da Marémula, cun capulögu a-a [[A Prìa|Pria]], a l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|inperu francéis̠e]] Finô u l'è inseriu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], und'u l'éra capulögu d'ün cantùn de l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. U remunta a stu periudu chi a custrusiùn du Teôtru Aycôrdi, u ciü antigu de tütta a Rivéra, durbiu du [[1806]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-aycardi/|tìtolo=Teatro Aycardi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], u Finô u l'è pasùn a-i [[Savoia]] cun-u rèstu da [[Liguria|Ligüria]] pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungréssu de Viénna]] e dunca inserii, fìn a-u [[1927]], in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe pasô dunca in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1@originale|tìtolo=R.D.L. 2 s̠enô 1927, n. 1, art. 1|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref>. In-te cuéllu agnu u l'è stètu creùn u cumüne de ''Finale Ligure'' ascì, cun l'uniùn di trèi pais̠i du Burgu, de Pia e da Marina<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1927-01-02;1!vig=|tìtolo=R.D.L. 2 s̠enô 1927, n. 1, art. 4|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref>. In-ti agni da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guéra Mundiô]] a Finô u l'è cumensùn ün prucèssu de industrialis̠asiùn, cun-a creasiùn de oficine da Marina, ch'i faxèivan côri e vagòi pe-e feruvie, poi catè da l'inpres̠ariu s̠enéis̠e [[Rinàldo Piàggio|Rinaldu Piaggio]], ch'u l'à inandiùn ün stabiliméntu pe-a prudusiùn de aérei. Fìn a-u sö stramüu a [[Villanöva|Villanöva d'Arbénga]] du [[2014]], sta chi a l'è stèta l'indüstria ciü inpurtante du cumüne, cu-i stabiliménti da ''[[Piaggio Aerospace]],'' a-a giurnô d'ancö pe-a ciü parte derucòi, ch'i ocupavôn üna grossa area arénte a-u Côu da Crôvas̠òppa<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/archeologia-industriale/aree-piaggio/|tìtolo=Aree Piaggio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref>. Cunsciderùn a sö lunga e inpurtante storia du [[2007]], cun decrétu du prescidénte da repübbrica, u cumüne de Finô u l'à risevüu u titulu de sité. Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], derfô du [[2009]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref>. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Finâ}} === Minuranse fulône === Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Finô i gh'éran 844 res̠idénti fulén. === Cugnummi ciü difüs̠i === I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Parodi'', ''Rossi'', ''Bruzzone'', ''Ferrari'' e ''Gaggero''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}</ref>. === Persune lighè a Finô === [[Immaggine:Views from Finale Ligure 12.jpg|miniatura|250x250px|U munuméntu a-u generô Caviglia in-sciu côu de San Dunùn]] * [[Riccu I Du Caréttu]], ditu u Guèrsu (..., ... - ..., [[1185]]), primmu [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-del-carretto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Enrico}}</ref>. * [[Giacumu Du Caréttu]] (..., [[1215]] ca - ..., post-[[1260]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giacomo-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giacomo, marchese del Finale}}</ref>. * [[Antognu Du Caréttu]] (..., [[1250]] ca - ..., post-[[1311]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-antonio-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Antonio, marchese del Finale}}</ref>. * [[S̠ors̠u Du Caréttu]] (..., [[1290]] ca - ..., post-[[1355]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giorgio-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giorgio, marchese del Finale}}</ref>. * [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antugnottu I Adornu]] ([[Zena|S̠éna]], [[1340]] ca - Finô, [[1398]]), [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|duxe da Repübrica de S̠éna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antoniotto-i-adorno/|tìtolo=Adórno, Antoniotto I - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}</ref>. * [[Galioto do Caretto|Galeottu Du Caréttu]] (..., [[1390]] ca - [[Quimper]], [[1450]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-galeotto-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Galeotto, marchese del Finale}}</ref>. * [[Giuanne Du Caréttu]] (..., [[1400]] ca - ..., [[1468]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giovanni-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giovanni, marchese del Finale}}</ref>. * [[Batista di Giüdisi]] (Finô, [[1428]]/[[1429|29]] - [[Romma|Rumma]], [[1484]]), religius̠u e studiüs̠u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Diego Quaglioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/battista-dei-giudici_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2001|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 56|capìtolo=GIUDICI, Battista dei}}</ref>. * [[Carlu Duménegu Du Caréttu]] (Finô, [[1454]] - [[Romma|Rumma]], [[1514]]), cardinô e arcivescu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Bernardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-carlo-domenico_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Carlo Domenico}}</ref>. * [[Fabrissiu Du Caréttu]] (Finô, [[1455]] - [[Rödi|Rodi]], [[1521]]), Gréndu Méistru de l'Ordine di Uspialié<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Bernardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabrizio-del-carretto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Fabrizio}}</ref>. * [[Arfunsu Du Caréttu]] (Finô, [[1457]] - Finô, [[1516]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-alfonso-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Alfonso, marchese del Finale}}</ref>. * [[Giomu Culonna]] ([[Orsogna]], [[1604]] - Finô, [[1666]]), cardinô e arcivescu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franca Petrucci|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/girolamo-colonna_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1982|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 27|capìtolo=COLONNA, Girolamo}}</ref>. * [[Duménegu Buciôrdu]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1686]] - [[Zena|S̠éna]], [[1746]]), pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ennio Poleggi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/domenico-bocciardo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BOCCIARDO, Domenico}}</ref>. * [[Giuanne Duménegu Brichieri Curunbi]] (Finô, [[1719]] - [[Firense|Firénse]], [[1787]]), giürista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Turi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/brichieri-colombi-giovanni-domenico_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRICHIERI COLOMBI, Giovanni Domenico}}</ref>. * [[Sorsu Gallesiu|S̠ors̠u Gales̠iu]] ([[U Burgu (Finô)|U Burgu]], [[1772]] - [[Firense|Firénse]], [[1839]]), butanicu e ommu puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Saltini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-gallesio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALLESIO, Giorgio}}</ref>. * [[Emanuele Celesia]] ([[U Burgu (Finô)|U Burgu]], [[1820]] - [[Zena|S̠éna]], [[1889]]), storicu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nilo Calvini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emanuele-celesia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CELESIA, Emanuele}}</ref>. * [[Enrico Caviglia]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1862]] - Finô, [[1945]]), generô e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-caviglia/|tìtolo=Cavìglia, Enrico - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}</ref>. * [[Pier Giulio Breschi]] ([[Pia (Finô)|Pia]], [[1874]] - [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaritta]], [[1937]]), giurnalista, cunpus̠itû e incis̠û<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Onder|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-giulio-breschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRESCHI, Pier Giulio}}</ref>. * [[Ugo Malvano]] ([[Turin|Türìn]], [[1878]] - Finô, [[1958]]), pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesca Lombardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ugo-malvano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MALVANO, Ugo}}</ref>. * [[Giovanni Boine]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1887]] - [[U Portu]], [[1917]]), scritû e criticu letiraiu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Costanzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-boine_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BOINE, Giovanni}}</ref>. * [[Virgilio Fedi]] ([[Nuxei]], [[1911]] - Finô, [[1998]]), partigiàn e pueta in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Allegato "Il quadrifoglio artistico"|revìsta=Il Quadrifoglio|editô=Associazione "Emanuele Celesia"|çitæ=Finô|volùmme=Agnu X|nùmero=22|p=5|léngoa=IT|url=https://assocelesia.it/doc/QuadriArtistico.pdf}}</ref>. * [[Renato Castellani]] ([[Varigotti]], [[1913]] - [[Romma|Rumma]], [[1985]]), regista du cine<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/renato-castellani/|tìtolo=Castellani, Renato - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}</ref>. * [[Carlo Donat-Cattin]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1919]] - [[Munte Carlu]], [[1991]]), scindacalista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-donat-cattin/|tìtolo=Donat-Cattin, Carlo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}</ref>. == Sciti de interesse == === Architetüre religius̠e === A-a giurnô d'ancö, Finô u l'è divis̠u tra-i prevostri de növe géxe, cun s̠urisdisiùn in-sce di teritori che ciü o ménu i sùn i méximi di cuélli di végi cumüni taché a-a sité<ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie|léngoa=IT|vìxita=2021-06-06}}</ref>. De ciü, dètu che e due lücalité de Gura e de Ölle i sùn stète catè da-u marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] du [[1212]], di agni doppu a custitusiùn du Marchexùn, ste due parocchie chi i se truvan ancura sutta a-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòces̠i d'Arbénga-Inpéria]], cumme a vexina [[A Prìa|Pria]], e nu sutta a cuélla de [[Diocexi de Sann-a-Noi|Savuna-Nori]], cumme u rèstu du cumüne de Finô<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/wd-annuario-enti/gorra-s-bartolomeo-4162/|tìtolo=Gorra, s. Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/wd-annuario-enti/olle-s-giovanni-battista-decollato-4196/|tìtolo=Olle, s. Giovanni Battista decollato|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. ;Parocchia du Burgu <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Finaleborgo Basilika Antiquissima.jpg|Faciôta da géxa de San Biôxu I chiostri del Complesso di Santa Caterina.jpg|Ciostru e canpanìn de Santa Caterina Cappella di Regina Pacis vista da Piazza Milite Ignoto - Finalborgo.jpg|A géxa da Regina Pacis Chiesa di San Giuseppe Calasanzio - Finalborgo.jpg|A géxa di Sculopi Monastero delle Suore Domenicane di Santa Rosa - Finalborgo.jpg|A capélla du cunvéntu de Santa Rös̠a </gallery> * Colegiôta de San Biôxu: a l'è a séde da parocchia du Burgu e üna de due baxiliche de Finô. A dôta da sö custrusiùn a nu l'è guéri céra, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1162]], cuande a se truvôva ancura de föra de müraie du pais̠e, dita dunca San Biôxu ''extra-muros''. Tra-u [[1372]] e u [[1375]] a l'è stèta recustruia dréntu a-u Burgu segundu u stile goticu e, du [[1463]], in simma a üna de ture de müraie du pais̠e u l'è stètu realis̠ùn u sö canpanìn. Saches̠ô in-ta guéra du Finô, a géxa de San Biôxu a l'è stèta turna recustruia tra-u [[1634]] e u [[1659]] in stile baroccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/collegiata-di-san-biagio/|tìtolo=Basilica di San Biagio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/basilica-san-biagio|tìtolo=Basilica di San Biagio|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa e cunventu de Santa Caterina: custrusiùn cumensô du [[1359]] pe oréi du marchéis̠e [[Zòrzo Do Carétto|S̠ors̠u]], pe döverô a géxa cumme sepürtu de famia, a l'è stèta séde di frè dumenichén fìn a-u [[1802]], pe vegnî dunca üna galéra. Serô ascì a galéra, a-a giurnô d'ancö Santa Caterina a l'è vegnüa ün inpurtante céntru cultürôle, séde du müs̠eu da sité, de üna bibliutéca e de ün auditorium, ch'u l'è stètu recavùn propriu dréntu a-a géxa<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/conventi-ed-abbazie/chiesa-e-convento-di-santa-caterina/|tìtolo=Santa Caterina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-santa-caterina|tìtolo=Chiesa di Santa Caterina|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa da Regina Pacis: a se truva in-sce rive du munte da Crôvas̠òppa, de la da-a sciüméra Pora e s̠untô a-u senté napuleunicu pe Verési. * Géxa de San Gius̠eppe Calansansiu: a se truva in-scia stradda pe-a Marina e a l'éra a-u prinsipiu dedicô a San Tognu. A l'è cunusciüa cumme a géxa di [[Scolopi|Sculopi]] ascì, dètu che da-u [[1831]] a l'è stèta a séde de sta cungregasiùn religius̠a chi, inpegnô in-te l'educasiùn di matétti ch'i rivôvan da-e famie ciü povere<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-giuseppe-calasanzio|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe Calasanzio|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Capélla e munesté de Santa Rös̠a: custruiu de föra de müraie du [[1677]], u l'è ün cunvéntu de munighe dumenicône creùn da-a beôta Giuanna Caterina Boldoni, fètu e decurùn segundu u güstu baroccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/notizie-e-informazioni/newsletter-21-il-convento-di-santa-rosa-a-finalborgo/|tìtolo=Il monastero di Santa Rosa a Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2027-09-01}}</ref>. ;Parocchia da Marina <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Finale Ligure - Collegiata di San Giovanni Battista - 2023-09-30 18-31-39 002.jpg|A colegiôta de San Giuanne Finale Ligure - Chiesa di Santa Maria Maddalena de' Pazzi - 2023-09-30 18-13-12 002.jpg|A Géxa di Néigri Finale Ligure Frati Minori Cappuccini Chiesa di San Francesco d'Assisi.jpg|San Franséscu, géxa du cunvéntu </gallery> * Colegiôta de San Giuanne Batista: l'ôtra baxilica de Finô, a l'è a séde da parocchia da Marina. A l'è üna grénda géxa in stile baroccu, cun-a sö realis̠asiùn ch'a l'è duvüa a-a l'oréi du vescu [[Anbrêuxo Fiésco|Anbröxu Fieschi]], scicumme ch'u l'oréiva sustituî a végia céive du Finô cun üna géxa ciü inpurtante, ordenandu cuscì u prinsipiu di travai du [[1567]], scibén che a custrusiùn a l'è cumensô sulu du [[1619]], pe dürô pe sincuantasincue anni, fìn a-u [[1674]]. I travai sucesivi, cumme a növa faciôta du [[1762]] e a cüpula du [[1780]], i gh'àn dètu a-a géxa u sö spétu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/basilica-di-san-giovanni/|tìtolo=Basilica di San Giovanni|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.parrocchiafinalmarina.it/parrocchia/arte-e-storia/|tìtolo=Arte e Storia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/collegiata-s-giovanni-battista|tìtolo=Basilica Collegiata di S. Giovanni Battista|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Céive du Finô: a l'éra a géxa ciü antiga du Finô, fètu in-tu stile paleucrestiàn in-tu [[V secolo|V seculu]] e dedicô a San Giuanne Batista, San Nas̠ô e San Célsu. Largô ciü otte, cun-u svilüppu da Marina u prevostu da lücalité u l'à dunca fètu stramüu in-ta növa parocchia e a végia géxa ch'a l'è pasô a-i scapüsìn, ch'i gh'àn custruiu in simma ün cunvéntu. Grassie a di scôvi, fèti tra-u [[1939]] e u [[1946]], a-a giurnô d'ancö u l'è puscibile véi a sö parte ciü bassa<ref name=":6" /><ref name=":9">{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-dei-padri-cappuccini|tìtolo=Chiesa dei Padri Cappuccini e Pieve del Finale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa de Santa Maìn Manéna di Passi: cunusciüa ascì cumme a Géxa di Néigri, da-u curû de cappe da [[Cazàsse|cas̠assa]] da Santiscima Trinité e da Murte, ch'a ghe stà, a sö custrusiùn a l'è cumensô du [[1697]], pe fenî du [[1706]]. A-a giurnô d'ancö a l'è cunusciüa pe-u sö gréndu pres̠épiu, ün di ciü bèlli da sité<ref>{{Çitta web|url=http://www.parrocchiafinalmarina.it/parrocchia/chiesa-dei-neri/|tìtolo=Chiesa dei Neri|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa e cunvéntu de San Franséscu: fìn a-i [[Anni 1990|agni '90]] séde di scapüsìn, u se truva in-scia stradda pe-u Burgu. Géxa e cunvéntu i sùn stèti custruii in simma a l'antiga céive du Finô tra-u [[1582]] e u [[1585]], ma deruché du [[1628]], p'ése turna frabiché tra-u [[1642]] e u [[1644]], segundu u spétu d'ancö<ref name=":9" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.cappucciniliguri.it/finale-ligure.html|tìtolo=Convento Frati Cappuccini|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. ;Parocchia de Pia <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> MK54637 Santuario di S. Maria Pia (Finale Ligure).jpg|Santa Maìn de Pia e u sö canpanìn Finale Ligure - Chiesa di San Giacomo - 2023-09-26 16-08-07 001.JPG|San Giacumu a-e Môgne </gallery> * Abasia de Santa Maìn: custrusiùn realis̠ô surva a üna géxa benbén ciü antiga, dedicô delungu a Santa Maìn e s̠a mensunô in-te ün attu du [[1170]], und'a l'è indicô cumme pruprieté de l'abasia de San Cuintìn de [[Spigno Monferrato|Spignu]]. L'inpunénte canpanìn, da l'ôta punta a öttu lôti e realis̠ùn cun-a cuscì dita pria du Finô, u remunta a-u [[XIII secolo|Duxénto]] e u l'è a sula parte da géxa medievôle restô intégra, dètu che sulu de parte picine da primma custrusiùn i sùn ancura vixibili. Du [[1474]] a géxa, pe dumanda du marchéis̠e [[Galiöto II do Carétto|Galiottu II]] a-u [[Pàppa Sisto IV|pappa Sistu IV]], a l'è stèta afidô a-i frè orivetén, di benedetìn lighé a-a növa cungregasiùn de Munte Orivetu, ch'i l'àn largùn a géxa, purtandu da-a [[Toscann-a|Tuscana]] varie upere d'arte. U remunta a stu periudu chi a realis̠asiùn du durmitoriu e du refetoriu, cun l'inprinsipiu da custrusiùn di dòi ciostri ascì, ch'i sùn però resté da fenî fina a-u [[1921]]. Tra-u [[1724]] e u [[1729]] l'abasia a l'è stèta recustruia in-tu sö spétu d'ancö, cun üna sula navôta e a bèlla faciôta decurô da varie pitüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/conventi-ed-abbazie/chiesa-e-abbazia-di-ns-assunta/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/abbazia-dei-padri-benedettini|tìtolo=Abbazia dei Padri Benedettini|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/santuario-ns-pia|tìtolo=Santuario di N.S. di Pia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Capélla de San Tugnìn Abùn a-u Munte: a se truva in-ta regiùn du Munte de Pia, in-scia SP54 che, muntandu da-a canô du Pora, a travérsa l'ôtuciàn de Môgne, in-te üna pus̠isiùn und'a gh'è üna vista panuramica in-sciu rèstu du cumüne de Finô. A capélla a l'à ün canpanìn particulô, da-a cianta a triangulu, ün di pochi in-te tütta a Ligüria<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/monte-di-pia/|tìtolo=Monte di Pia|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/cappella-san-antonio-abate|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate al Monte|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa de San Giacumu: a l'è a géxa a-u servissiu da regiùn d[[e Môgne]], cunpréis̠a in-ta parocchia de Pia, e a l'è stèta frabicô du [[1848]] in-sciu scitu d'üna capélla ciü antiga. Da-u [[1861]] a gh'à avüu ün sö retû e, du [[1971]], a l'éra fina vegnüa parocchia. In-ta géxa i sun cunservè du opere du scurtû savunéis̠e [[Antonio Brilla]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109566|tìtolo=Chiesa di S. Giacomo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}</ref>. * Géxa véggia de San Giacumu: custrusiùn ancö scunsacrô, a l'è stèta a primma géxa da regiùn d[[e Môgne]], fundô in-te ün muméntu scunusciüu e custruia a növu du [[XVII secolo|Seiséntu]], segundu ün decrétu du véscu ch'u l'à cumandùn de caciô s̠ü a primma architetüra a-i 12 de mas̠u du [[1644]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109551|tìtolo=Chiesa di S. Giacomo (ex)|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}</ref>. ;Parocchia de Lacremô <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Oldcalvisio1.jpg|A géxa veggia de San Cipriàn a Lacremô Chiesa di San Cipriano - Calvisio (Finale Ligure) (II).jpg|A géxa növa Chiesa di San Gennaro - Verzi (Finale Ligure).jpg|A géxa de San S̠enô a Vèrs̠i </gallery> * Géxa de San Cipriàn: a l'éra a séde da parocchia de Lacremô, a-a giurnô d'ancö stramüô in-te üna custrusiùn ciü növa. A l'è u frütu de sucesivi derucaménti e recustrusiòi, cun üna primma géxa, descuvèrta grassie a di scôvi, ch'a remunta foscia a l'eté rumôna. A segunda géxa, de l'Eté de Més̠u, a l'éra stèta realis̠ô cun ün stile rumônicu tra-u [[XII secolo|XII]] e u [[XIII secolo|XIII seculu]] e, pocu doppu, u gh'è stètu s̠untu ascì u canpanìn, u ciü antigu du Finô. U sö spétu d'ancö u riva da dòi largaménti sucesivi, e l'urtimu u l'è stètu cuéllu du [[XVIII secolo|Setteséntu]], cun-a géxa ch'a l'è restô in funsiùn fina a-u [[1932]], cuande a parocchia a l'è stèta stramüô in-ta sö növa séde<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-di-san-cipriano/|tìtolo=Chiesa di San Cipriano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-cipriano|tìtolo=Chiesa di San Cipriano|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa di Santi Curneliu e Cipriàn: a l'è a parocchia mudèrna de Lacremô, custruia tra-u [[1931]] e u [[1932]] in-te üna pusisiùn ciü vexìna a-u növu céntru du pais̠e, dètu che a géxa végia a se truva in-scia riva du Munte Tolle, in-ta parte végia de Lacremô. A géxa növa, custruia du tüttu cun-a cuscì dita pria du Finô, a l'è stèta realis̠ô in-tu stile néu-rumônicu, a tréi navôte e cun ün értu canpanìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-dei-ss-cornelio-e-cipriano/|tìtolo=Chiesa dei SS Cornelio e Cipriano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-cipriano-san|tìtolo=Chiesa di San Cipriano e San Gennaro|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa de San S̠enô: a l'è scituô a [[Vèrs̠i (Finô)|Vèrs̠i]], in-scia riva di munti de frunte a cuélla de Lacremô, da l'ôtra parte da canô da sciüméra Susà<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-gennaro|tìtolo=Chiesa di San Gennaro|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Oratoiu de San Bastianìn: custrusiùn ch'a remunta a-u [[XIV secolo|Trexéntu]], fèta turna du [[XVI secolo|Sincueséntu]], a se truva dapé a-a végia géxa de San Cipriàn. A l'è üna custrusiùn sénplice, cun üna sula stansia e üna sacristia picina, a-a giurnô d'ancö vöia dètu che i arédi i sùn stèti stramüé in-ta növa géxa, a-u fundu da canô. * Capelétta de Nostra Scignura da Mis̠ericordia: in-sce ün incruxu da stradda ch'a munta da-u fundu da canô a-u pais̠e végiu de Lacremô. A l'è dedicô a-a mèxima Madonna du [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuôriu de Savuna]]. * Capélla de Nostra Scignura du Bùn Viéggiu: a se truva a-a fìn da stradda che da Lacremô végiu a china in-ta canô. ;Parocchia de Muntixélu * Géxa de San Dalmassiu Môrtire: parocchia de Muntixélu, a l'è stèta custruia doppu u derucaméntu da géxa ciü antiga, ch'a remuntôva a-u [[XIV secolo|Trexéntu]] e ch'a l'é supravisciüa sulu pe-u canpanìn. * Capella de San Benardìn: in-ta cuntrô ch'a ne piggia u numme, missa in-scia crèsta tra-a canô de l'Acuila e cuélla da Susà, e sö urigine i remuntan a-a fìn de l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]. A sö celebrasiùn a l'éra cuscì sentia che, du [[1765]], u l'è intervegnüu u véscu pe regulô e prucesiòi a-a capélla<ref>{{Çitta|Granero & Molteni|''Cap. III. Le chiese del Finale'', p. 90}}</ref>. ;Parocchia de Pèrti <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Finale Ligure - Chiesa di Sant'Eusebio - 2023-09-26 14-12-57 002.JPG|San S̠ébbiu növu Finale Ligure - Chiesa di Sant'Eusebio - 2023-09-26 14-36-45 001.JPG|San S̠ébbiu véggiu Chiesa dei cinque campanili, Finale Ligure - panoramio (1).jpg|A géxa "di sincue canpanìn", a Pèrti Perti (Finale Ligure)-chiesa san sebastiano.jpg|Vista de San Bastianìn Cappella di Sant'Antonino.jpg|San Tugnìn a-u ''Castrum Perticae'' Cappella di San Carlo.jpg|Capélla de San Carlu de Muntesurdu </gallery> * Géxa de San S̠ébbiu: séde da parocchia de Pèrti, a cunsciste in-te due custrusiòi. A primma, ch'a remunta a-u [[XI secolo|XI seculu]], a l'è stèta realis̠ô surva a üna cripta de eté rumôna, pres̠énte s̠a in-tu [[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu a.C]]. U sö spétu d'ancö u l'è però da fìn du [[XV secolo|Cuattruséntu]], cuande a géxa a l'è stèta derucô p'ése poi recustruia ciü grénda. Particularité da géxa végia de San S̠ébbiu a l'è u canpanìn "a véira", pocu cumüne tra-e géxe lìgüri. Sta custrusiùn chi a l'éra però vegnüa troppu picina pe-i bes̠ögni da cumünité de Pèrti e dunca, du [[1714]], i sùn cumensé i travai pe-a realis̠asiùn da géxa növa, acostu a l'ôtra. Grénda custrusiùn, de furma a fegüra a öttu lôti, a l'è stèta custruia pe-a ciü parte cun de prie ch'i rivôvan da-u Gavùn, des̠entegùn du 1715 da-i s̠enéis̠i<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-sant-eusebio-perti/|tìtolo=Chiesa di Sant'Eusebio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-di-santeusebio-cripta-e-campanile/|tìtolo=Abside e campanile della chiesa di S. Eusebio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-santeusebio|tìtolo=Chiesa di Sant'Eusebio|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa de Nostra Scignura de Luretu: cunusciüa ascì cumme a "géxa di sincue canpanìn", a l'è üna de custrusiòi ciü famus̠e de Finô, tantu che a sö prugettasiùn a l'è stèta atribuia, sbaiandu, a-u [[Bramante]]. U sö prugèttu u pia es̠énpiu da di travai fiurentìn du [[Féipo Brunelleschi|Brunelleschi]] e a l'à cumme mudéllu scuéxi de següru a cuscì dita Capélla Portinari, a [[Milan|Milàn]]. A custrusiùn de sta géxa chi a remunta ciü o ménu a l'agnu [[1470]], in-tu periudu du mascimu splendû du Marchexùn, cun ün s̠ögu de curòi otegnüu cun l'üs̠u da pria du Finô, di mòi e de materiôli gianchi, cumme in-ta vexìna ture du Gavùn<ref name=":8" /><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-nostra-signora-loreto|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora di Loreto (dei Cinque Campanili)|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa de San Bastianìn: géxa realis̠ô ciü o ménu in-te l'agnu [[1490]] p'oréi du cardinô [[Càrlo Doménego Do Carétto|Carlu Duménegu Du Caréttu]], ch'u vegniva propriu da-u Finô e ch'u l'à cumisciunùn ascì u purtô da géxa. Da-a sénplice faciôta a cabana, segundu ün stile rumônicu, a géxa a l'è divis̠a in-te tréi navôte e a gh'à di interni cun di ricchi afreschi. In-te ün moddu diferénte da-a ciü parte de ôtre géxe de Finô, cuélla de San Bastianìn a nu l'è stèta recustruia, cunservandu cuscì u sö spétu uriginôle<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-sebastiano-perti/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-sebastiano-perti|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano di Perti|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Capélla de San Tugnìn: géxa antiga e picina, a l'è stèta realis̠ô tra-u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]] arénte a-u ''Castrum Perticae'', in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila. Custruia a l'inprinsipiu in-tu stile rumônicu, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn sucesiva a-u forte [[Teramòtto do ponénte do 1887|subrillu du 1887]], fètu de moddu da regurdô e capélle de canpagna tirè sciü in-te cuélli anni<ref name=":7" /><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/cappella-santantonino|tìtolo=Cappella di Sant'Antonino|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa de San Benedéttu in Valle: custrusiùn ancö scunsacrô, a se truva in-scia via che da Pèrti a va pe [[Muntesurdu (Finô)|Muntesurdu]]. A gexétta a l'existéiva s̠a du [[1477]] e, du [[1500]], a l'è stèta recustruia pe oréi du marchéis̠e [[Arfunsu I Du Carettu|Arfunsu I]], p'esse dunca frabicô ün'ôtra otta, du [[1742]], in-te sö furme d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13658501_00109552_scheda.pdf|tìtolo=Chiesa di S. Benedetto in Valle|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}</ref>. ;Parocchia de Gura <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Finale Ligure-chiesa.jpg|U géxa végia de San Bertumé Gorra (Finale Ligure)-chiesa san Bartolomeo1.jpg|A géxa növa de Gura </gallery> * Géxa de San Bertumé apostulu: realis̠ô in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], a l'è stèta a parocchia de Gura fina a-a custrusiùn da géxa növa, delungu dedicô a San Bertumé, ciü vexìna a-u céntru du pais̠e. A-a giurnô a se truva in-te ün stôtu de abandùn, cun-u téite pe-a ciü parte derucùn, méntre u canpanìn u l'è in-te üna cundisiùn de pocu méiu. Custruia cun-a pria du Finô, a regurda in-tu stile cuéllu da géxa de San S̠ébbiu de Pèrti, dètu che ste architetüre chi, derivè ciü da custrusiòi piemuntéis̠i che lìgüri, i l'éran benbén cumüni in-tu Marchexùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/campanile-di-san-bartolomeo/|tìtolo=Campanile di San Bartolomeo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa növa de San Bertumé apostulu: in simma a-a colla de Gura, a l'è stèta prugetô in-ti [[Anni 1950|Agni Sincuata]], p'ése custruia tra-u [[1957]] e u [[1962]] cun üna cianta a cruxe latina da-u transéttu cun-e brasse ceghè vèrsu l'intrô<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20903/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}</ref>. E canpône de sta géxa chi i sùn stète realis̠è cun-u metallu utegnüu da-a fuxùn de cuélle du canpanìn da géxa végia<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-bartolomeo-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Capélla de Nostra Scignura de Luretu: capélla ch'a l'è stèta custruia in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]], a despétu da sö intitulasiùn uficiô a l'è cunusciüa da-i abitanti de Gura cumme a capélla da Nunsiô. Üna resénte tradisiùn lucôle a l'ureréiva però che a relativa fèsta a nu ségge festegiô a-i [[25 marso|25 de môrsu]], ma in-ta primma duménega pasô a Pascua, pe nu cuntrastô cun-u climma sacru da cuaréxima<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/04/28/sommario/savona/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/rivive-oggi-la-tradizione-della-messa-nelloratoriio-dellannunziata-a-gorra.html|tìtolo=Rivive oggi la tradizione della Messa nell'Oratorio dell'Annunziata a Gorra|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Capélla de San Làs̠s̠aru: a se truva in-ta lücalité de Gura da-u mèximu numme. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn du [[XVI secolo|Sincueséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/05/13/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/gorra-torna-la-festa-religiosa-di-san-lazzaro.html|tìtolo=Gorra: torna la festa religiosa di San Lazzaro|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>, osciüa da-u cardinô [[Carlu Duménegu Du Caréttu]], méntre a primma strutüra a duveréiva remuntô a l'[[XI secolo|XI seculu]]. A cianta a l'è retangulôre, cun ün'abside semireunda, e otte a butte cun lünétte e a véira e a faciôta a cabana, cun ün gréndu purtô<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90362/|tìtolo=Cappella di San Lazzaro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}</ref>. * Capélla de Santa Rus̠alia: a l'è a capélla da cuntrô de Brasô, in-scia stradda pe Verési. Sta capélla chi, cumisiunô da-u Giuanne Batista Sicardu, a l'è stèta frabicô du [[1630]]-[[1632]] e resturô du [[2013]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2015/08/31/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/a-gorra-torna-la-tradizionale-festa-di-santa-rosalia.html|tìtolo=A Gorra torna la tradizionale festa di Santa Rosalia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. A strutüra a gh'à üna cianta a navôta séncia, cun-a otta a butte e ün tanbüru a öttu lôti dedôtu a l'artô<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90363/|tìtolo=Cappella di Santa Rosalia|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}</ref>. * Capélla de Nostra Scignura da Néive: a se truva in-ta cuntrô de Vals̠erô, vèrsu a canô de [[Côrxi]], e a l'è stèta realis̠ô in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]] survatüttu grassie a-e dunasiòi di fedéli, ch'i l'àn perméssu de custruî ascì u canpanìn e a sacristia<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2015/08/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/gorra-dopo-ventanni-riapre-loratorio-della-madonna-della-neve.html|tìtolo=Gorra, dopo vent'anni riapre l'oratorio della Madonna della Neve|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. A gh'à ün'aula da-a cianta retangulôre e ün sénplice prufî a cabana, de dréntu a cunsèrva üna pitüra da Madonna cun-u Banbìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90361/|tìtolo=Cappella della Madonna della Neve|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}</ref>. ;Parocchia de Ölle * Géxa de San Giuanne Decolùn: a l'è a séde da parocchia de Ölle, custruia du [[1639|1634]]. In-ta géxa a gh'è ascì üna statua da dedicô a-a Madonna ''Auxilium christianorum'' (cunusciüa cumme a Madonna di favìn), ch'a gh'à intitulô a fèsta du 22 de mas̠u, da pocu rangiô<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/02/08/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/finale-avviati-i-lavori-di-restauro-nella-chiesa-di-olle-focus-sugli-apparati-pittorici.html|tìtolo=Avviati i lavori di restauro nella chiesa di Olle|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. ;Parocchia de Varigotti <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> San Lorenzo (Varigotti).jpg|A paruchiôle de San Lurénsu Varigotti - Chiesa di San Lorenzo.JPG|Géxa végia de San Lurénsu Chiesa di Sant'Antonio Abate - Varigotti (Finale Ligure).jpg|L'oratoiu de Varigotti </gallery> * Géxa de San Lurénsu: a l'è a séde da parocchia de Varigotti e a l'è stèta custruia pe üna primma otta in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], in-tu stile tardu-goticu. Da custrusiùn medievôle u l'è restùn sulu u canpanìn, in parte recustruiu, dètu che u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna realis̠asiùn sucesiva, fèta cun ün stile baroccu. A géxa a pres̠énta üna cüpula e üna faciôta decurô cu-e bande uris̠untôli cumüni in-sce tante géxe lìgüri e a l'è stèta turna durbia, doppu a sö recustrusiùn, du [[1725]], vegnindu sübitu deciarô cumme a parocchia du pais̠e<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo|tìtolo=Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Géxa végia de San Lurénsu: a l'è scituô in-ta riva du munte daré a Punta Créna, surva a-a cuscì dita ansa di Saracìn, e a l'è üna de custrusiòi ciü antighe da regiùn, ch'a remunta a-u [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]]. Du [[1127]] a sö pruprieté a l'è pasô da-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbénga]] Otùn I a-u munesté benedettìn de l'[[Îzoa de Lérins|Is̠ura de Lérins]], in [[Provensa|Pruvénsa]], scibén ch'a l'è fenia préstu sutta a-a Céive du Finô, in-te cuélli agni a géxa ciü inpurtante du Finô dètu che i batés̠i i l'éran fèti sulu lì. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna recustrusiùn sucessiva, du [[XV secolo|Cuattruséntu]]. Però, du [[1586]], dèta a sö pus̠isiùn föra via e e picine dimensciòi, a parocchia a l'à fètu stramüu in-te l'oratoiu de San Tugnìn, in-tu céntru du pais̠e<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-lorenzo-varigotti/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/arte-galleria/sarcofago-di-san-lorenzo/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti, Sarcofago in marmo bianco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-medievale|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo (medievale)|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Oratoiu de San Tugnìn Abùn: u l'è üna custrusiùn ch'a se truva in-scia SS1 Aurelia, arénte a-a parocchia de San Lurénsu e a-u végiu palassu du cumüne, ch'a remunta ciü o ménu a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]. A l'à üna strutüa a navôta séncia e a l'è a séde da [[Cazàsse|cas̠assa]] da-u mèximu numme. De ciü, tra-a serô da géxa végia de San Lurénsu e a custrusiùn de cuélla növa, prinsipalménte pe-u [[XVII secolo|Seiséntu]] a l'è stèta séde da parocchia de Varigotti<ref>{{Çitta web|url=https://www.varigottiinsieme.it/oratorio-di-sant-antonio-abate|tìtolo=Oratorio di Sant'Antonio Abate|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Capélla da Madonna de Mis̠ericordia: a l'è a capélla da lücalité da Sèrva, in-scia culina a més̠a stradda tra Pia e Varigotti. Durbia du [[1678]] e rangiô vintidùi agni doppu, a gh'à ün canpanìn a tréi lôti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Oscar Giuggiola|ànno=2005|tìtolo=I campanili triangolari del Finalese|revìsta=Quaderni della Biblioteca|editô=Edizioni della Biblioteca Mediateca Finalese|çitæ=Finô|volùmme=Agnu II|nùmero=6|p=9|léngoa=IT|url=http://www.sbfinalese.it/easyne2/pubblicazioni/i-campanili-triangolari-del-finalese/}}</ref>. === Architetüe civili === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Finalborgo (Finale Ligure)-palazzo del tribunale-2.jpg|Detaggiu da faciôta dipinta du palassu du tribunô, a-u Burgu Palazzo Ricci di Finale Ligure.jpg|Palassu Ricci, a-u Burgu Finale Ligure - Teatro Aycardi.jpg|U dréntu du Teôtru Aycôrdi, a-u Burgu Arco Margherita - Finale Ligure.jpg|L'Ôrcu a Margaritta Terés̠a d'Asburgo Finalese 15-278b Val Ponci - Ponte Muto.jpg|U Punte Müttu in-sciu Riàn Ponci </gallery> * Palassu du tribunô: u l'è ün di palassi ciü cunusciüi de Finô; u se truva in-tu céntru du Burgu e u pia u sö numme da-u fètu d'ése stètu, scuéxi fina a-a giurnô d'ancö, ségge a séde du tribunô du Marchexùn che ün palassu de giustisia ascì. U l'è mensunùn pe-a primma otta du [[1311]], dunca u l'è foscia stètu realis̠ùn a-u tenpu da fundasiùn du ''Burgus Finarii'' p'oréi de ün di primmi marchéis̠i scibén che, segundu di resénti retruvaménti, in-te l'area i gh'éran s̠a de custrusiòi ciü antighe. U palassu du tribunô u l'è stètu anpliùn varie otte, cumme i inpurtanti travai du [[XV secolo|XV]]-[[XVI secolo|XVI seculu]], ch'i l'àn dètu a-a faciôta u sö spétu d'ancö, ricaménte decurô cun di afreschi<ref name=":12" /><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/museo/percorso-museale-teatro-udienze|tìtolo=Palazzo del Tribunale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Palassu Ricci: palassu da famia da-u méximu numme, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du [[1529]]. U se truva a-u Burgu, in-scia ciassa de Santa Caterina, scibén che a sö intrô prinsipô, decurô da ün gréndu purtô, a l'éra da l'ôtru lôtu, in-sciu cuscì ditu caruggiu du municipiu. U l'è stètu a séde du cumüne du Burgu da-u [[1863]] fìn a-a sö supresciùn, du [[1927]]<ref name=":15" />. * Villa Gallesio-Sanguineti: custruia in-scia riva de levante da canô da sciüméra Acuila, a l'è stèta a villa da famia Gallesio. A l'è vegnüa famus̠a pe l'ativité de ün di sö pruprietari, u [[S̠ors̠u Gallesio]], butanicu ch'u l'à döverùn i terén da villa pe-i sö stüddi in-sci èrburi da früta, primma da pubblicasiùn du sö libbru ''Pomona Italiana''<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/case-e-podere-gallesio-sanguineti/|tìtolo=Villa Gallesio-Sanguineti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Teôtru Aycôrdi: teôtru du Burgu, u l'è stètu custruiu tra-u [[1804]] e u [[1806]], a-u postu du ciü végiu oratoiu di [[Scolopi|Sculopi]]. U l'è u ciü antigu teôtru de tütta a Rivéra, da-u [[2019]] durbiu turna a-u pübricu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-aycardi/|tìtolo=Teatro Aycardi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/news/2021/riapre-teatro-aycardi-piccolo-gioiello|tìtolo=Riapre il Teatro Aycardi, un piccolo gioiello ottocentesco nel cuore di Finalborgo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-01}}</ref>. * Teôtru Camillo Sivori: u se truva a-a Marina, in-sce l'Aurelia, e a sö custrusiùn a l'è cumensô du [[1863]], pe fenî tréi agni doppu. Realis̠ùn in-tu stile neu-clascicu, u l'è dedicùn a l'[[Camillo Sivori|urtimu boccia]] de [[Nicolò Paganìn|Paganìn]], ch'u l'axèiva piùn parte a l'avertüra de stu teôtru chi. A-a giurnô d'ancö, e da vari agni, u Sivori u l'è serùn, scicumme ch'u gh'à de bes̠ögnu de inpurtanti travai de manutensiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-sivori/|tìtolo=Teatro Sivori|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/teatro/teatro-sivori|tìtolo=Teatro Sivori|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Ôrcu a Margaritta Terés̠a d'Asburgo: u l'è stètu custruiu tra mas̠u e agustu du [[1666]] pe-u rivu da [[Margàita Terêza d'Asbùrgo|s̠uéna fia]] du re [[Féipo IV de Spàgna|Féipu IV de Spagna]] a Finô, cuande a l'éra in viéggiu pe [[Vienna|Viénna]] pe andô a mariô u [[Leopóldo I d'Asbùrgo|Puldu I d'Austria]]. U l'è ün gréndu ôrcu sénciu pugiùn surva cuattru chinole, realis̠ùn segundu ün stile clascicu<ref name=":13" /><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/monumento/arco-margherita-spagna|tìtolo=Arco di Margherita di Spagna|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Punti rumôni: a Finô i ghe sùn vari punti de l'antiga ''[[Via Julia Augusta]],'' ch'a pasôva in-te canè daré a-u pais̠e, cumme i sincue, in particulô, da canô du Riàn Ponci<ref name=":14" />. === Architetüre militôri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Castrum Perticae.jpg|U ''Castrum Perticae'' Finale Ligure-Castel Gavone-notturna.jpg|U Gavùn de nötte Castel San Giovanni. In primo piano la Porta della Mezzaluna lungo la Strada Beretta.jpg|Castéllu de San Giuanne e a stradda Beretta, cun-a Porta da Mes̠alüna Castelfranco.jpg|U Castelfrancu de nötte Torre di Bastia 01.png|A ture de Bastia Finale Ligure (SV) Torretta - panoramio.jpg|A Ture da Crôvasòppa Primavera a Varigotti 6.jpg|A Ture de Varigotti </gallery> * ''Castrum Perticae'': da-u latìn "castéllu de Pèrti", cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn ascì, da-u numme de l'arénte gexétta<ref name=":7" />, a l'è üna furtificasiùn custruia da-i bis̠antìn ch'a se truva in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila. A sö realis̠asiùn a l'è foscia du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]], dunca a remunta a primma de l'invasiùn di lungubardi, e a l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün dipluma du [[1162]] de l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]]. U l'è stètu pocu a pocu abandunùn cun-u svilüppu du Burgu a partî da-u [[XIII secolo|Duxéntu]]. A-a giurnô d'ancö i réstan sulu de ruvine e di töcchi de müraie<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castrum-perticae|tìtolo=Castrum Perticae|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Castéllu Gavùn o Gaùn: scituùn in-sciu briccu du Becchignolu, in-ta frasiùn de Pèrti, u remunta ciü o ménu a-u [[1172]] e u l'è ün di scinbuli du Finô. Custruiu sübitu doppu a custitusiùn du Marchexùn, p'oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]], u l'è s̠a mensunùn du [[1188]] cumme üna "caminata", dunca ün palassu furtificùn cun di camìn. S̠a largùn in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], u l'è stètu cuncuistùn da-i s̠enéis̠i in-ta guéra du Finô du [[1448]] ma liberùn da-u marchéis̠e [[Zâne I do Carétto|Giuanne I]] dòi agni doppu. A-u [[1490]] a remunta a cuscì dita "Ture di diamanti", realis̠ô cun-u scistéma du ''bugnato'', ch'a gh'à dètu u sö spétu particulô. In-ti seculi sucesivi, cun l'invensiùn di canòi, a l'è stèta realis̠ô üna segunda müraia, ciü spéssa, fenia du [[1558]]. Però, cun-a duminasiùn spagnolla, u Gavùn u l'à pèrsu a sö inpurtansa in favû da furtéssa de San Giuanne tantu che, sutta a-u sucesivu cuntrullu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], a müraia de föra a l'è fèta scciupô du [[1713]]. A-a giurnô d'ancö, grassie a di finansiaménti de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]], u l'è in cursu ün prugèttu de recüperu<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-gavone-torre-diamanti/|tìtolo=Torre dei diamanti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castel-govone|tìtolo=Castel Govone|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Castéllu de San Giuanne: furtéssa spagnolla, realis̠ô tra-u [[1640]] e u [[1678]] a-u Burgu, a l'è scituô in-scia cuscì dita stradda Beretta, ch'a s̠untôva Finô cu-i sö castélli e cun-u [[Ducâto de Milàn|Ducôto de Milàn]]. U l'è stètu custruiu a-u postu de üna ture medievôle ciü antiga e, pe üna méiu diféis̠a, u pres̠énta de müraie a tenaie, ch'i l'àn de guardiole a-e estremité. In parte derucùn da-i s̠enéis̠i du [[1713]], u l'è restùn in-te ün stôtu d'abandùn fìn a-u [[1822]] cuande, p'oréi da növa aministrasiùn di [[Savoia]], u l'è vegnüu üna galéra, serô sulu in-tu Növeséntu. A-a giurnô d'ancö u castéllu de San Giuanne u l'è de pruprieté du cumüne e se pö vixitôlu pe-a ciü parte<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/forte-san-giovanni|tìtolo=Forte San Giovanni|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Castelfrancu: castéllu s̠enéis̠e du [[XIV secolo|Trexéntu]], foscia feniu du [[1365]], döverùn da cuésti pe cuntrulô u Marchexùn de Finô, u l'è ciamùn cuscì scicumme che, in cualité de ''exclave'' s̠enéis̠e in-tu teritoriu du Marchexùn, u nu l'éra sutupostu a-u pagaméntu de tascie. Dèta a sö pusisiùn strategica u l'è stètu cuncuistùn, derucùn e recustruiu varie otte fìn a-u periudu da duminasiùn spagnolla, cuand'u l'è stètu trasfurmùn in-ta furtéssa prinsipô du Finô, cun-a realis̠asiùn de vari furti ségge vèrsu i munti che vèrsu u mô. Cun-a növa duminasiùn s̠enéis̠e, diversaménte da-i ôtri castélli, a furtéssa de Castelfrancu a l'è stèta döverô ancura pe cuntrulô a s̠öna, respingéndu üna scuaddra de cuatorse nôve ingléis̠i du [[1745]]. Doppu ün periudu cuande u l'è stètu döverùn cumme galéra, a-a giurnô d'ancö u l'è a séde de vari archivi<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castelfranco/|tìtolo=Castelfranco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/fortezza-castelfranco|tìtolo=Fortezza di Castelfranco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Ture de Bastia: frabicô ciü o ménu du [[1440]], da-a sö pus̠isiùn in simma a-a colla tra [[Ver̯éssu|Verési]] e [[Gura]] a gh'axèiva ina funsiùn d'avistaméntu, ciü che de cuntrollu de vie pe l'entrutèra e de cuélla da Rivéra. Foscia rangiô du [[XVI secolo|Sincueséntu]], a-a giurnô d'ancö a se pres̠énta a cianta scuadrô cun sulu u ciàn terén ancura in pé<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111568.pdf|tìtolo=Torre di Bastia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-10-03}}</ref>. * Ture da Crôvasòppa: a l'è a ture bénben vixibile da tütta a s̠öna, ch'a se truva in simma a-u côu da-u méximu numme. A sö custrusiùn a l'è cumensô p'oréi du guvernatû spagnollu du Finô don Pedro de Toledo y Anaya, de moddu de cuntrastô i tacchi di saracìn, cun ün decrétu du [[10 mazzo|10 de mas̠u]] du [[1608]]. A ture a l'à üna furma a fegüra de cuattru lôti e a l'è ôta dòi livélli, cun due garitte pus̠isiunè in-sci canti de sud-est e de nord-ovest<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-caprazoppa/|tìtolo=Torre di Caprazoppa|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Ture de Varigotti: a l'è a ture ch'a se truva in simma a Punta Crena, dedôtu a-a lücalité de Varigotti. A l'è u frütu de üna recustrusiùn de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] fèta cu-i materiôli e a-u postu de üna ture bénben ciü antiga, parte du ''castrum'' bis̠antìn derucùn du [[1341]], doppu ün taccu di s̠enéis̠i a-u portu du pais̠e. A séncia ture, da-a furma a cuattru lôti e ôta dòi livélli, a l'è stèta realis̠ô cumme üna pustasiùn di canòi pe-a diféis̠a da Rivéra<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-varigotti/|tìtolo=Torre di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Ture de San Dunùn o Munuméntu a-u generô Cavigia: munuméntu dedicùn a-u generô finarìn [[Rìcco Caviglia|Riccu Cavigia]], cumandante de ün'armô in-ta [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guéra Mundiô]], u l'è stètu realis̠ùn du [[1952]] dréntu ün'antiga ture, in simma a-u côu de San Dunùn. Sta ture chi, ch'a regurda cuélla da Crôvas̠òppa scibén ch'a ségge in-te de pés̠u cundisiòi, a l'è stèta custruia pe raxòi de diféis̠a da Rivéra da-i tacchi di saracìn, acostu a üna géxa ch'a nu l'existe ciü che, dedicô a San Dunùn, a l'à dètu u numme a stu côu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-san-donato/|tìtolo=Torre di San Donato|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/monumento/mausoleo-generale-caviglia|tìtolo=Mausoleo del Generale Caviglia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Cà-ture de Belénda: a se truva in-scia colla de San Benardìn, surva a-a canô da sciüméra Susà, e u l'è u méiu côxu de cà furtificô ancura vixibile in-ta s̠öna. A sö custrusiùn, ch'a cunta de tréi livélli, a remunta a-u [[XIV secolo|Trexéntu]] e a l'è fèta cun-a pria du Finô<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/casa-torre-di-belenda/|tìtolo=La torre della Belenda|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}</ref>. === Müs̠ei === * Müs̠eu archeulògicu du Finô: u l'è u müs̠eu da sité, ch'u cunsèrva vari retruvaménti preistòrici e de eté sucesive fèti in-te ôrme de l'area, rèsti du periudu rumônu e bis̠antìn, repèrti de l'eté medievôle e üna grénda culesiùn de munée antighe. Se pö vixitô ascì u rèstu du cunvéntu, ch'u l'éra stètu trasfurmùn in-te üna galéra, cu-e célle ciü düre scituè in-tu canpanìn de l'arénte géxa<ref>{{Çitta web|url=http://www.museoarcheofinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Müs̠eu archeulògicu du Finô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. == Ecunumia == [[Immaggine:La vigna di Vincenzo - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Üna vigna in-ta canô de Pèrti]] Cumme pe-i ôtri cumüni da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]], tantu inpurtante pe l'ecunumia de Finô u l'è u turis̠mu de mô, a ogni moddu i ghe sùn benbén d'ôtre ativité puscibili. U s'è svilupùn ascì ün turis̠mu s̠untùn a-e varie ativité spurtive ch'i l'àn fètu vegnî u Finô ün inpurtante céntru de turis̠mu internasiunôle, survatüttu pe-a ranpignô, fèta in-sce varie rive verticôli di munti surva e canè daré a-u pais̠e, e pe-u ciclismu, prinsipalménte pe-e discipline lighè a-a ''mountain bike''. Fìn a-u [[2012]], doppu ün prucessu de industrialis̠asiùn cumensùn in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], a se truvôva chi a séde du stabiliméntu da ''[[Piaggio Aerospace]]'', frabica und'a gh'éra a prudusiùn de aérei, ch'a l'è stèta delungu a ciü inpurtante realté de travaiu du pais̠e. Pe-u primariu i sùn pres̠énti de ativité agricule, cu-i prudüti cultivé in-tu rèstu da Rivéra e de varieté tipiche de Finô ascì, cumme e vigne de ruséis̠e, de lümasina e de vermentìn ch'i l'àn utegnüu u certificasiùn D.O.C. == Cultüra == === Istrusiùn === ;Bibliutéche [[Immaggine:Il chiostro di S. Caterina - panoramio (1).jpg|miniatura|250x250px|Ün di ciostri du cunvéntu de Santa Caterina, séde da "Biblioteca Mediateca" e du Müs̠eu archeulògicu du Finô]] A Finô a l'è stèta creô, cu-e bibliutéche di cumüni de [[Côrxi]] e de [[Magiö|Maiö]] ascì, a cuscì dita réi du "Sistema Bibliotecario Finalese", ch'a cunprénde e due bibliutéche da sité<ref>{{Çitta web|url=http://www.sbfinalese.it/easyne2/homepage/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Sistema Bibliotecario Finalese|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Biblioteca Mediateca finalese: durbia du [[2002]], a l'è a növa bibliutéca da sité. A se truva a-u Burgu, in-tu cunvéntu de Santa Caterina, e a cunta de scuéxi séntumilla libbri, pe ün nümeru de vixitatòi a l'agnu ciü o ménu paréggiu a trentasincuemilla<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/biblioteca|tìtolo=Biblioteca Mediateca Finalese|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * Bibliutéca "San Lorenzo": a l'è a bibliutéca de Varigotti, scituô in-scia SS1 Aurelia e durbia du [[2006]]. ;Scöre Pe l'istrusiùn de livéllu segundariu de segundu grôdu, a Finô i ghe sùn e scöre de: * Licéu statôle "[[Artûro Issel|Arturu Issel]]", cu-i indirissi scentìficu, lenguìstegu, scénse umône e ecunòmicu-suciôle. * IPSIA "[[Leonardo da Vinci|Leunôrdu da Vinci]]" * IPSSAR "Gustu Migliorini" === Dialettu finarìn === {{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}} A Finô u s'incuntru ün parlô particulô da [[Lengoa ligure|léngua lìgüre]], du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]], u finarìn. Stu parlô chi u gh'à de diferénse cun cuélli di pais̠i vexìn, dèta a lunga storia d'indipendénsa du Marchexùn da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]]. Stu fètu chi u l'à cunsentiu a-u finarìn de scapurô a-e infruénse du [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] pres̠énti in-ti teritori vexìn, cunservandu e sö particularité<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.it/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Manifestasiòi == [[Immaggine:PalioDelleCompagnePreparatifs.jpg|miniatura|250x250px|Preparasiùn du Paliu de Cuntrè, in-ta Ciassa Vittorio Emanuele]] * ''Trail du Marchexùn'': u se tégne a primma duménega de môrsu in-ti senté tra-i bricchi du Finô, pe üna lünghéssa de scuéxi 38&nbsp;km<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/trail-marchesato|tìtolo=Trail del Marchesato|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''Salone dell'Agroalimentare Ligure'': tra avrî e mas̠u a-u Burgu, u l'è ün evéntu enu-gastrunòmicu dedicùn a-e tradisiòi e a-e coltüre du postu<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/salone-agroalimentare-ligure|tìtolo=Salone dell'Agroalimentare Ligure|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''24h de Finô'': da-u [[1999]] a l'è üna di cunpetisiòi de ''endurance mountain bike'' ciü inpurtanti a-u mundu. A se tégne tra mas̠u e s̠ügnu tra-i senté in-sci bricchi de Môgne<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/24h-finale|tìtolo=24h di Finale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''Varigotti Festival'': a lüu, festival müxicôle dedicùn a-a cansùn d'autû<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/varigotti-festival|tìtolo=Varigotti Festival|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''{te}che Festival'': u se tégne tra lüu e agustu in-tu Castelfrancu e u cunsciste in-te de mustre d'arte e di spetàculi de ballu, müxica e teôtru<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/teche-festival|tìtolo={te}che Festival|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''Viéggiu in-tu mediuévu'': manifestasiùn ch'a se tégne d'agustu, pe mustrô cumme a l'éra a vitta in-tu [[XV secolo|Cuattruséntu]], sutta a-u Marchexùn in-tu sö muméntu de mascima richéssa<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/viaggio-medioevo|tìtolo=Viaggio nel Medioevo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''Finale for Nepal'': manifestasiùn ligô a l'inpurtansa de Finô cumme lücalité und'u l'è praticùn u sport da ranpignô, a gh'à cumme fìn cuéllu de recanpô di giüti pe-e pupulasiòi du Nepal. A se tégne tütti i agni in-tu méis̠e de seténbre<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/finale-nepal|tìtolo=Finale for Nepal|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''FinalEnduro - Enduro World Series'': u se tégne d'otubre e, cun-a 24h de Finô, a l'è üna de manifestasiòi de ''endurance mountain bike'' ciü inpurtanti a-u mundu. In particulô a FinalEnduro, creô du [[2008]], a l'è l'urtima tappa du canpiunùn mundiô de sta disciplina chi<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/finalenduro|tìtolo=FinalEnduro - Enduro World Series|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. * ''RunRivieraRun Half Marathon'': manifestasiùn ch'a se tégne d'otubre, a cunsciste in-te üna més̠a maratuna (de 21,097&nbsp;km) che, partindu da Varigotti, a cure lungu l'Aurelia fina a-a marina de [[Löa]]<ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/runrivierarun-half-marathon|tìtolo=RunRivieraRun Half Marathon|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}</ref>. == Fèste e fére == * Féra de San Biôxu: a se tégne in-ta setemôna da fèsta du santu, ch'a l'è a-i [[3 frevâ|3 de frevô]]. * Fèsta e féra da Maculôta: féra pe-a fèsta da Maculôta de l'[[8 dexénbre|8 de dixénbre]], a cunprénde üna prucesciùn religius̠a ascì. * Féra de San Giuanne Batista: pe-a fèsta da parocchia da Marina, a-i [[24 zûgno|24 de s̠ügnu]]. * Féra da Sunta: pe-a fèsta du [[15 agosto|15 d'agustu]]. == Sport == [[Immaggine:Bric Spaventaggi1.jpg|miniatura|250x250px|U Bric Spaventaggi, cun-a sö famus̠a riva und'a l'è praticô a ranpignô spurtiva]] Finô a l'è üna sité da-e varie sucieté e manifestasiòi spurtive, tantu che du [[2012]] a l'à utegnüu u titulu de "European Town of Sport"<ref>{{Çitta web|url=http://aceseurope.eu/european-towns-of-sport/|tìtolo=European Towns of Sport|léngoa=EN|vìxita=2021-06-08}}</ref>. In particulô i ghe sùn, in-ti canpiunòi de varie discipline, e sucieté de: * ''F.B.C. Finale'': a l'è a scuaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de Finô; fundô du [[1908]], a-a giurnô d'ancö a s̠öga in-ta [[série D]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.fbcfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=F.B.C. Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}</ref>. * ''Volley Team Finale'': scuaddra ch'a s̠öga in-ta série C du canpiunùn di massci<ref>{{Çitta web|url=http://www.volleyfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Volley Team Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}</ref>. * ''Tennis Club Finale'': sucieté fundô du [[1928]], a s̠öga in-ta série B du canpiunùn di massci e in-ta série C pe cuéllu de donne<ref>{{Çitta web|url=http://www.tennisclubfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Tennis Club Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}</ref>. * ''Finale Basket Club'': a s̠öga in-tu canpiunùn de série D. Cumme s̠a mensunùn, a-a giurnô d'ancö Finô u l'è ün di céntri ciü inpurtanti a-u mundu pe-u cuscì ditu ''endurance mountain bike'', specialité de ciclismu in-scia tèra nasciüa ch'u nu l'è guéri e cun ün scistéma ch'u regurda i rally. In-tu detaggiu, e gôre ciü inpurtanti i sùn a "24h" e a "FinalEnduro", parte du canpiunùn mundiô de stu sport chi. Finô u l'è ascì üna lücalité inpurtante pe-a ranpignô, survatüttu de tipu spurtivu, cun percursi de tütti i livélli, da 3a a 8c. Scibén ch'a nu gh'è de vie guéri lunghe, i sùn bénben cunusciüe pe-a a beléssa di panurammi e pe-u climma mite pe tüttu l'agnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.thecrag.com/it/arrampicar/italy/finale-ligure|tìtolo=Finale Ligure|léngoa=EN, IT|vìxita=2021-06-08}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndici de Finô === [[Immaggine:Finale Ligure-municipio1.jpg|miniatura|333x333px|U municipiu da sité, a-a Marina]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}} {{ComuniAmminPrec|3=Marco Vivaldi Pasqua|1927|1929|5=[[Poistæ|Pudesté]]|4=PNF|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Settimo Ascenso|1929|1941|5=Pudesté|4=PNF|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Domenico Sanguineti|1941|1942|5=Pudesté|4=PNF|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=-|-|-|5=-|4=|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Augusto Migliorini|1946|1961|5=[[Scindico|Scindicu]]|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Buraggi|1961|1964|5=Scindicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Augusto Migliorini|1964|1975|5=Scindicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Lorenzo Bottino|1975|27 setenbre 1983|5=Scìndicu|4=PSI|6=<ref>U s'è dimisso da-a càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|28 dixénbre 1983|11 s̠ügnu 1988|5=Scìndicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|11 s̠ügnu 1988|28 lüu 1990|5=Scìndicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|28 lüu 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Pier Paolo Cervone|24 avri 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-scinistra|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Pier Paolo Cervone|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-scinistra|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-drita|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-drita|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Ugo Frascherelli|26 mas̠u 2014|27 mas̠u 2019|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco<br />(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Ugo Frascherelli|26 mas̠u 2019|10 s̠ügnu 2024|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco<br />(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Angelo Berlangieri|10 s̠ügnu 2024|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco<br />(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumüne de Finô u l'è binéllu cun cuélli de: * {{Binelàggio|ITA|Vittorio Veneto|1998|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ITA|Montechiaro d'Asti|2000|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|USA|Ocean City (Maryland)|2000|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ITA|Coseano}}, da-i 21 de mas̠s̠u du [[2000]]<ref>{{Çitta web|url=https://comunicacity.net/coseano/info/gemellaggi/|tìtolo=Gemellaggi|outô=Cumüne de Coseano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-27}}</ref>. * {{Binelàggio|ITA|Racalmuto|2004|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ESP|Benalmádena}}, da-i 15 d'otubre du [[2005]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=María Bellezza|tìtolo=Solesio: Hermanamiento Finale Ligure (Benalmádena 15 de Octubre de 2005)|url=https://www.bibliotecadigitaldeandalucia.es/catalogo/es/consulta/registro.do?id=1041049|ànno=2005|editô=Ayuntamiento|çitæ=Benalmádena|léngoa=ES}}</ref>. * {{Binelàggio|FRA|Saint-Victoret}}, da-i 22 d'otubre du [[2022]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/10/finale-ligure-ufficiale-il-gemellaggio-con-la-citta-francese-di-saint-victoret/|tìtolo=Finale Ligure, ufficiale il gemellaggio con la città francese di Saint-Victoret|dæta=22 otubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-07-27}}</ref>. == Vie de cumunicasiùn == [[Immaggine:Finale Ligure cartolina staz.jpg|miniatura|250x250px|A ciassa da [[Stasiùn de Finô Marina|stasiùn de Finô]], du [[1938]]]] === Stradde === Finô u l'è traversùn da l'inpurtante [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], ch'a s̠unta u pais̠e cu-i ôtri cumüni da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e, in particulô, cun [[Borṡi e Veressi|Bors̠i]] a punénte e cun [[Nöi|Nori]] a levante. A SP490, dita Stradda du S̠ü du Melognu, a s̠unta, a nord, a costa cun [[Carizan|Carisàn]] e a canô du [[Tànnôu|Tànaru]]. I ghe sùn ascì a SP17 pe [[Côrxi]], a SP27 pe [[Orcu Feìn]] e, da Pia, a SP8 pe [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] e a SP54 che, pasandu da-[[e Môgne]], a va a [[Spoturnu]]. In-ta canô de [[Côrxi]] u gh'è ün cas̠éllu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], ciü o ménu 2&nbsp;km a nord-ovest du Burgu. === Feruvie === {{Véddi ascì|Stasiùn de Finô Marina|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}} Finô u l'è s̠untùn a-a réi feruviària lìgüre, cun üna stasiùn in-scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|lìnia S̠éna-Vintimîa]] ch'a se truva in-ta frasiùn da Marina. I gh'éran de stasiòi a Pia e a [[Varigotti]] ascì, serè du [[1977]] cun-a supresiùn du végiu truncu Finô-Vué s̠öna industriôle e l'avertüra du növu garbassu, a dugia culissa. Scibén ch'u se ségge fètu sti travai chi, a-a giurnô d'ancö u töccu Finô-Löa, cumme l'Arbénga-Andöra, u l'è ancura a culissa séncia, scituasiùn ch'a créa de spéssu di prublémi. === Portu === Finô u l'è serviu da ün portu turisticu realis̠ùn du [[1964]] ch'u se truva de sutta a-u Côu de San Dunùn, da-u lôtu de Varigotti, e de dunde u pia u sö numme: a "Marina di Capo San Donato". U portu de San Dunùn u cunta de 590 posti bôrca, cun di spassi pe bôrchi fìn a-i 17&nbsp;m de lünghéssa<ref>{{Çitta web|url=http://www.marinafinaleligure.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Marina de Côu San Dunùn|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/mare/porto|tìtolo=Marina di Capo San Donato|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-08}}</ref>. == Nute == <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Granero|outô2=Ferdinando Molteni|tìtolo=Finale sacra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0005231|ànno=S̠enô 1999|editô=Elio Ferraris Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Granero & Molteni, 1999}} == Ôtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=http://www.comune.finaleligure.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2021-05-29}} * {{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/|tìtolo=Scitu du MUDIF|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-05-29}} * {{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/|tìtolo=Scitu turisticu uficiô|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-05-29}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Finô| ]] 7xhhy3ks9o2q7g6jksx8503rqh5gncs 0 1747 269725 267825 2026-05-14T18:58:04Z N.Longo 12052 + wl 269725 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = Noi |Tipo=[[comùn|cumǜn]] |Panorama = Noli - View from Capo Noli - 2.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Noi</div> |Bandiera = Flag of the Republic of Noli.svg |Stemma = Coat of Arms of the Republic of Noli.svg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Ambrogio Repetto |Partito = lista sivica de sentru-scinistra "Prospettiva Noli" |Data elezione = 13-6-2022 |Abitanti = 2453 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&anno=2023&submit=Tavola Dêto Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Tusse, Vöze |Divisioni confinanti = [[Finô|Finâ]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Vessi e Portiu|Vessi e Pòrtiu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1379 |Nome abitanti = noleixi |Patrono = Sant'Eugeniu |Festivo = segunda duménega de lüggiu |Mappa = Map of comune of Noli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Noi in-ta pruvinsa de Sann-a }} '''Noi''' (''Nori'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|léngoa=LIJ, IT|p=152|çitæ=Finâ}}</ref>, Nòi in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=50}}</ref>, ''Noli'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è 'n [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 2.453 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]]. == Geugrafìa == Noi u l'è in paîze ch'u se vaccia sciü-u mâ e ch'u resta in-ta Rivêa de Punénte, tra mézzu [[Spoturnu|Sputurnu]], a levante, e [[Finô|Finâ]], a punénte. U se tröva in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]], a 15&nbsp;km da sta [[Sann-a|sitê]]. U territòiu u cröve in estensciùn de 9,62 chilometri quaddri, a partî da-u [[Càu de Noi]] (276 m), cu-u cunfìn versu Finâ ch'u se spuncia in drentu versu u Briccu di Crôvi (384 m) e e Tère Russe, u gîa a levante cu-u Casteléttu (410 m) e u Ciàn de Verne, dandu versu [[Vessi e Portiu]]. Ciǜ in sciü u se furma in cüniu a l'ātéssa da frasiùn de Vöze, dund'u turna a chinâ, passandu inte vixinanse da Cà de Badìn. In-te l'ürtimu töccu, versu a maîna, u cunfìn u l'è marcòn da-a fuxe du Riàn ''Chiariventi.'' U prufîlu da costa u nu se mustra guêi regulâre, vistu ch'u l'è bén aspiu, survatüttu da-e parte du càu.<ref name=":0">{{Çitta|Garibaldi, 2006|Noli, p. 99}}</ref> In-tu veggiu u se cunserva l'inpiantu de l'Etê de Mézzu, tantu ch'u l'è spartîu in-te quattru cuntrê: U Purtéllu, A Maîna, U Burgu e A Ciàssa. L'entrutèra u se svilüppa a partî da-e valê de dùi rién ch'i sun a Lüminélla e l'Ēguaviva, ch'i se cunzùnzan pocu primma de sbucâ in-tu mâ a punénte du paîze, in ciü u se ghe tröva ascì e dùe frasiùi de Vöze e de Tusse.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/toponimi-del-comune-di-noli/|tìtolo=Toponimi del Comune di Noli|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giuliano Moggio|dæta=2013|léngoa=IT|vìxita=2025-12-07}}</ref> == Stòja == === Urìgine du numme === U numme de Noi u vegniéva da-u grêgu-bizantìn, tantu che du [[XI secolo|seculu IX]], in-ti papê ciǜ antìghi, u vegne mensönòn cumme ''Naboli'',<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.noli.sv.it/it/page/notizie-storiche-cdd8ec74-51f6-4515-a6cc-cebd03776520|tìtolo=Notizie Storiche|léngoa=IT|vìxita=2025-12-07}}</ref> che pödâse ch'u l'avesse in sénsu de "sitê növa".<ref name=":1" /> Dapö u l'è cangiòn in ''Nauli'', fin a passâ a-e versciùn d'ancö. Noi a faxeva parte de [[Romma|Rumma]] e dunca du so [[Impêo Roman|Imperu]], ch'a ne l'êa 'n municippiu. Pö a l'è divegnüa ina grande aleâ de [[Zena]] e du [[1097]] a l'è stêta fundamentâ pe e cruxê. Du [[1202]] a vegne a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica]], fin a quande du [[1797]] a l'è piggiâ da-i [[Fransa|fransezi]]. A so antiga [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diòcexi]] a l'è stêta tacâ a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Sann-a|quélla de Sann-a]] du [[1829]], méntre du [[1861]] Noi a l'è intrâ intu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. == Abitanti == {{Template:Demografia/Noi}} {{Seçión vêua}} == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuze === * '''Gêxa de San Paragôiu''': a l'è a ciü antiga gêxa de Nòi, dedicâ a-u santu martire ch'u l'è visciüu tra i [[III secolo|seculi III]] e [[IV secolo|IV]] e che segundu a tradisiùn u sajéva nasciüu propiu chi. L'edifissiu u g'ha ina strutüa originâia paleucristiann-a, ch'a remuntiéva a-i [[VI secolo|seculi VI]]-[[VIII secolo|VIII]] e ch'u gh'è stêtu fêtu in simma di travaggi a-u pinsipiu du [[XI secolo|seculu XI]]. Defêti a strutüa ch'u se vegghe ancö a l'è de stîle rumanicu, cu'u de föa decuròn cun de culunette e di archétti tipichi de quéllu tenpu. Drentu a gêxa a l'è spartîa in-te trê navê, cun l'inpiantu a baxilica. U se cunserva, sciü-a drîta, a véggia carêga du véscu, scicumme che a gêxa a g'ha avüu u titulu de catedrâle fin a-u [[1572]]. Rangiâ in-te l'Öttuséntu, dapö u l'è stêtu fêtu di scâvi ch'i l'han mustròn ch'u ghe fusse da vixìn l'antîga vasca pe-u batêximu e ina necropuli de l'etê tardu antîga. * '''Cuncatedrâle de San Pê''': a resta in-tu Burgu e a l'è du [[XIII secolo|seculu XIII]]. Pagâ da-i pescaûi du paìze, tantu ch'a porta u titulu du santu prutetû de sti-chi. A l'ha pigiòn u titulu de catedrâle dapö ch'u l'è stêtu levòn a quélla de San Paragôiu, scicumme ch'u se pensâva ch'a fusse in-t'ina puzisiùn ciü següa, drentu a-e müàgge. L'inpiantu a l'inprinsipiu u l'êa rumanicu, mentre ancö, a se mustra u ciü tantu cumme gêxa barocca. Defêti mensönâ in-te vixite du Munscignù Mascardi a-a fin du Sinqueséntu, u se ghe inpune di travaggi pe' giüstâla. Tra i vàri ātê ch'u gh'è drentu, u l'è bén de cuntu quéllu dedicòn a Sant'Eugeniu, ch'u l'è u santu prutetû da sitè de Noi e chi e ne sun cunservê e relicchie. Gran parte di dipinti ch'u gh'è drentu i sun stêti fêti da Vincenzo Suarez, pitû spagnollu du Setteséntu, cumme quéllu ch'u resta in simma a l'atâ, ch'u rafigüa Sant'Eugeniu. Sciü-a porte d'intrâ, a statua du santu ch'u tegne in man e ciave, fiancòn da quattru àngei. * '''Atoju de Sant'Anna''', in-tu paìze, u n'è stêtu pusòn a primma prìa a-i 15 de nuvenbre du [[1759]], pe vuluntê du véscu Antonio Maria Arduini, scicumme ch'u l'êa sentîu u bezögnu d'in'âtra gêxa in-tu paìze, ch'a se fianchesse a quélla de San Pê. U cültu da santa a Noi u gh'è da ciü tenpu, scicumme che in antigu in atoju dedicòn a-a santa u se truvava a-i pe du Munte Ursìn, che però u l'êa vegnüu zü propiu de sti periudu. U g'ha in inpiantu baroccu a navâ sencia, cu-u frunte ch'u nu l'è stêtu finî. De drentu i fan mustra despaéggi afreschi, ciü de presiuze casce da prucesciùn, de Sant'Anna, San Giuacchin e da Madonna. Sciü-e müàgge ai fianchi u gh'è ascì i cristi da prucesciùn, scicumme che l'atoju u l'è a sêde da cungrega de Sant'Anna. *U '''munestê de Santa Marìa du Riu''', föa de müàgge, fundòn cu-u titulu de San Fransescu in-tu seculu XIII, u l'ha ospitòn de cumünitê de muneghe fin a-u [[1520]], annu ch'u l'è stêtu seròn. Passòn sutta a-i Benedetìn de Pia. Vegnüi i fransézi, u munestê u l'è cheitu a bandùn, a gêxa a l'è stêta pe du tenpu sutta u titulu de San Benedettu, ma a-i tenpi d'ancö u cunplessu u l'è cunvertìu in abitasiùn<ref name=":1" />, cun di forti cangi in-te l'architetüa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Moggio|outô2=Gianfranco Uccelli|tìtolo=Le Chiese di Noli|url=http://web.tiscali.it/solesulgolfo/num4/chnoli.htm|dæta=2026-01-30|léngoa=IT}}</ref> * '''Cunplessu de San Fransescu''', cun gêxa ciü cunvéntu, u l'è stêtu tiòn sciü du [[1291]] sciü invìu du véscuvu Leonardo Fieschi. U resta de föa de müàgge e u l'è stêtu rangiòn de grossu in-tu seculu XVII. A gêxa a l'è stêta giâ cun sti travaggi, ma a l'è restâ a ina navâ sula. U de föa u se mustra rubüstu, cun due finte culònne sciü-i fianchi. U canpanìn u cunserva e canpann-e ch'e remuntan üna au [[1362]], l'âtra a mézzu Setteséntu. Fra u Trexéntu e u Seiséntu a gêxa a l'ha funsiunòn da sepürtu pe-e famìgge de cuntu du paìze.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130829061500/http://www.comune.noli.sv.it/it/noli/turismo/depliant/Noli_percorsi_religiosi.pdf|tìtolo=Noli. Itinerari religiosi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-30}}</ref> === Gêxe de Vöze === * '''Gêxa de San Pê e San Paulu''', a l'è de stîle tardu baroccu, erezüa in-ta segunda mitê du Setteséntu in-tu scitu là dund'u se ghe truvava ina capelétta ciü antiga. St'ürtima a l'êa descrîta da-u Mascardi in-te vìxite cumme troppu picina pe-u besögnu da burgâ. A l'è stêta cunsacrâ da-u véscu Arduini in-tu [[1789]], doppu anni de travaggi, finansiê da-a génte du postu.<ref name=":2" /> A-u de drentu u se ghe tröva ina statua dedicâ a-i dùi santi, purtâ in prucesciùn u dì da festa, ch'a cazze a-i 29 de zügnu. * '''Atoju de San Bastian e San Roccu''', ciü picìn, u resta atacòn a-a gêxa e u ne parlâva ascì de stu chi u véscu Mascardi, zà du Sinqueséntu u l'êa a sêde da cungrega du postu. U gh'è stêtu fêtu di travaggi du Setteséntu. * '''Capélla de San Roccu e San Bastiàn''', sciü-a stradda ch'a mena a Véssi e Pòrtiu, a l'ha a faciâ tenzüa de röza, cu-in dipintu surva a-a porte cu-a figüa de San Bastiàn. * '''Capelétta de San Giacumu''', de lungu pe andâ versu Vessi e Pòrtiu, da che poi u se pö chinâ versu a Vâ di Ponci, traversâ da-a Julia Augusta. === Architetüe sivili === U paîze u se mustra cu'i antighi portighi in frunte a-u mâ, in tenpu drîtu in scia ciàzza e ancö vaciê sciü l'Aurelia, i l'êan u sentru da vitta de mâ. ;Palassi * Palassiu du Cumǜn du XIV-XV seculu. * Tûre e Porte Papùn du XIII-XIV seculu. * Tûre di Quattru Canti. === Architetüe militari === * U Castéllu de Munte Ürsìn du seculu XII e i resti de furtificasiùi. == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == Noi a se bazava in scia pesca e l'agricultüa. L'ativitê agricula a se baza survatüttu sciü-a prudusiùn du [[vin]] e de l'öiu d’oîva. == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiùn == === Stradde === A l'è scituâ lungu l'[[Aurelia]], ciü l'[[autostradda A10|autustradda A10]], cu-a sciurtîa ciǜ da vixin ch'a l'è a Sputurnu. === Feruvìa === [[File:Noli - Panorama con isola di Bergeggi.jpg|thumb|Ina véggia vista du paîze e da feruvìa]] In-tu paîze a se truvâva ina stasiùn feruviâria sciü-a veggiu trêtu tra Finâ e Sann-a, inaugüròn du [[1872]], fêtu ch'u l'axêva purtòn a di sventraménti.<ref name=":0" /> Cu-u stramüu a munte fêtu du [[1977]] Noi a l'ha persu a stasiùn. Ancö a ciǜ vixinn-a a l'è [[Staçiùn de Spoturnu-Nöi|quélla de Sputurnu]], de lungu sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|linia Zena-Ventimiggia]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Leira e Centa: ambiente, popolazione, economia dei comuni tra Voltri e Albenga, in Riviera e Oltregiogo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0033136|ànno=2006|editô=Associazione Italiana Insegnanti di Geografia, Sezione Provinciale Imperia-Sanremo|çitæ=Imperia|léngoa=IT|cid=Garibaldi, 2006}} == Atri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.noli.sv.it/it|tìtolo=Scito do Comüne|léngoa=IT|vìxita=2025-01-25}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Noi| ]] 1jsv4220bwvhlox798touvhyemoeepc 0 1760 269737 267980 2026-05-14T19:26:56Z N.Longo 12052 269737 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} {{Divisione amministrativa |Nome = Pruvincia de Sann-a |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Provincia di Savona''</div> |Panorama = Amministrazione provinciale savona.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">U palassiu d'a pruvincia a Sann-a</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 2 |Tipo = [[Provinsa|pruvincia]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Capoluogo = {{Scìnbolo|Savona-Stemma.svg}} [[Sann-a]] |Amministratore locale = Pierangelo Oliveri |Partito = centru-drita |Data elezione = 1-11-2018 |Data rielezione = 9-1-2023 |Lingue = [[Léngoa italiànn-a|Italiàn]], [[Lengoa ligure|Lìgure]] |Data istituzione = [[1927]] |Superficie = 1546.29 |Note superficie = |Abitanti = 266796 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?i=D7B Dètu Istat] - Pupulaçiùn rexidente a-i 31 de mazzu d'u 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2025 |Sottodivisioni = [[Pruvincia de Sann-a#Cumüni|69 cumüni]] |Divisioni confinanti = [[Provinsa de Asti|Asti]] ([[Piemonte|IT-PM]]), [[Provinsa de Cuneo|Cüneu]] ([[Piemonte|IT-PM]]), [[Pruvincia de Imper̂ia|Inperia]], [[Provinsa de Lisciandria|Lüsciandria]] ([[Piemonte|IT-PM]]), [[Çittæ metropolitann-a de Zena|Zena]] |Codice postale = 17100, 17010-17047, 12071 |Prefisso = [[019]], [[0182]] |Codice catastale = |Immagine localizzazione = Savona in Italy.svg |Mappa = Map of province of Savona (region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puxiçiùn d'a pruvincia de Sann-a int'a regiùn Ligüria. }} A '''pruvincia de Sann-a'''<ref group="n.">''Provìnsa de Sànn-a'' int'a [[grafîa ofiçiâ|grafia ufiçiäle d'u zeneize]], ''Provinsa de Saña'' int'a [[Grafia unitäia|grafia unitäja d'u zeneize]]</ref> (''provincia di Savona'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Provinsa|pruvincia]] d'a [[Liguria|Ligüria]] de 266.796 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, spartìa inte 69 [[Comun|cumüni]] == Geugrafìa == === Teritoju === A pruvincia de Sann-a a se spande inte 'na parte d'a [[Liguria|Ligüria]] de punente pe 1.546,29&nbsp;km², a segunda ciü grande d'a regiùn. Int'u detaggiu, a cunprende e tère tra sta pärte de [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], i bricchi d'u spartiègua marcóu da-e [[Arpi]] e da-i [[Appennìn|Apenìn]] e finn-a 'na pärte a-u de là de stu lì, int'u bacìn d'u [[Pò]]<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/savona/|tìtolo=Savona - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-02-08}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Sav%C3%B3na+%28provincia%29.html|tìtolo=Savóna (provincia)|léngoa=IT|vìxita=2026-02-08}}</ref>. U teritoju d'a pruvincia u l'è cruvìu p'ou ciü da bricchi e culinn-e che fan pärte d'e [[Arpi Marìttime]] e de l'[[Appennin ligure|Apenìn Lìgure]], cu'u pasaggiu tra e due cadenn-e ch'u l'è marcóu da-u [[Còlle de Cadebonn-a|Colle de Cadebunn-a]]. U munte ciü ätu u l'è u [[Mônte Galé|Galé]] (1.708&nbsp;m), insce-i cunfìn cu'a [[Provinsa de Cuneo|pruvincia de Cüneu]]. A ogni moddu, int'a pruvincia de Sann-a u se ghe tröva ascì a [[Ciâna d'Arbenga|Ciann-a d'Arbenga]] che, cruvindu tostu 10&nbsp;km², a l'è a ciü grossa d'a regiùn<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Spandenduse insce-i duì fianchi d'u spartiègua, int'a pruvincia de Sann-a se trövan di sciümmi che chinn-an tantu vèrsu a [[Cianûa padann-a|Cianüa Padann-a]], cumme u [[Burmia (sciümme)|Burmia]] ([[Burmia de Milléximu|de Milléximu]] e [[Burmia de Spiĝn̂u|de Spiĝn̂u]]), l'[[Èrru (sciümme)|Èrru]] e l'[[Urba (sciümme)|Urba]], e di ätri che pe cuntra finiŝĉian int'u [[Mâ Ligure|Mä Lìgure]]. Fra de sti lì, che l'han scavóu de valè ciü streite de quelle vurtè a setentriùn e da-a purtä ch'a nu l'è guèi custante inte tüttu de l'annu, u ciü inpurtante u l'è [[A Sènta|A Çenta]], furmä da-u [[Turénte Nêva|Neva]] e da l'[[Turente A(r)òscia|Aroscia]] e ch'a gh'ha a sö fuxe in [[Arbenga]]. Dapö u gh'è ancùn u [[Letimbru|Lavagnöa]], u [[Sensöggia]] e u [[Teju (sciümme)|Teju]], che, rispetivamente, se caccian int'u mä a [[Sann-a]], [[D'Ätu d'Arbissöa|Arbissöa]] e [[Väze]]<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Insc'â costa d'a pruvincia se trövan e îzue d'[[Ìsua Gainâa|a Gainäa]] e [[Îzua de Berzezzi|de Berzezzi]], a segunda e a quarta d'a Ligüria pe estensciùn. === Cunfìn === A pruvincia de Sann-a a cunfinn-a a punente cu'a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Inperia]], a setentriùn cu'u [[Piemonte|Piemunte]] ([[Provinsa de Cuneo|pruvincia de Cüneu]], [[Provinsa de Lisciandria|pruvincia de Lüsciandria]] e [[Provinsa de Asti|pruvincia de Asti]]) a levante cu'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]] e a meridiùn a l'è bagnä da-u [[Mâ Ligure|Mä Lìgure]]. == Stoja == [[Immaggine:Vallardi - Albenga e Savona.jpg|sinistra|miniatura|234x234px|Mappa d'i [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|çircundäi d'Arbenga]] e [[Çircundäju de Sann-a|de Sann-a]]]] A çitè de Sann-a, int'u pasóu, a l'è stèta a capitäle de de divixuìn aministrative cu'ina çèrta autunumìa survatüttu a cumensä da l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]: pasóu i tanti cangi fèti a-i tenpi da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgure]] (capitäle d'u ''Département du Letimbre'' d'u [[1797]]-[[1798]], d'a "Giurisdiçiùn de Cunbu" d'u [[1798]]-[[1803]] e, zlargä int'[[U Finô|u Finä]], finn-a d'u [[1805]]), a primma funçiùn de cuntu a l'è stèta quella sutt'a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|inperu françeize]], dund'a l'è stèta çernüa cumme a capitäle d'u [[dipartimentu de Muntenötte]]<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|outô=Michele Castelnovi|tìtolo=Savona provinciale: un caso limite nel riordino amministrativo da Augusto agli accorpamenti del 2014|revìsta=Bollettino della Società Geografica Italiana|volùmme=Serie XIII, Vul. IX|léngoa=IT|url=https://societageografica.net/wp/wp-content/uploads/2017/10/16_castelnovi.pdf|çitæ=Rumma|ànno=2016|p=217-227}}</ref>. Tacä dunca a-u [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]] d'u [[1815]] cumme capitäle de [[Divixùn de Sann-a|divixùn]], abulìa pasóu trèi anni, da-u 10 de nuvenbre d'u [[1818]] Sann-a a l'è fèta a capitäle d'a primma [[Pruvincia de Sann-a (1818)|pruvincia de Sann-a]], ch'a cruviva a meitè de levante d'a pruvincia d'ancö mentre quella de punente a fäva pärte d'a [[Pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], tütte due int'a [[divixùn de Zena]]. D'u [[1859]], cu'a [[lezze Rattazzi]], a pruvincia de Sann-a a l'è stèta suprèssa e u s'è creóu u [[çircundäju de Sann-a]], sutt'a-a [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Zena]]. Cu'u regiu decretu 21 utubre [[1926]], n. 1890<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1926-11-15&atto.codiceRedazionale=026U1890&tipoDettaglio=originario&qId=|tìtolo=Regio Decreto 21 ottobre 1926, n. 1890|léngoa=IT|vìxita=2026-01-30}}</ref>, a-u çircundäju de Sann-a u gh'è stètu tacóu [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|quellu d'Arbenga]], a furmä u teritoju che, pe regiu decretu d'u [[Vittorio Emanuele III]], a-i 2 de zenä d'u [[1927]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1927-01-11&atto.codiceRedazionale=027U0001&tipoDettaglio=originario&qId=|tìtolo=Regio Decreto-Legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2026-01-30}}</ref> u vegne isóu a pruvincia, mentre che sun scancelè i çircundäi<ref name=":0" />. Sta decixùn a l'è rivä ascì perché u prugèttu u l'ea renbóu da-u [[Paolo Boselli]], ch'u l'è stètu ciü votte depütóu, senatù e ministru d'u regnu, ciü che da-i ätri persunaggi de Sann-a ch'ävan spuncióu tanti anni pe utegnì stu ricunuscimentu. A-a sö creaçiùn, cu'u [[Lorenzo Via]] pe primmu prefèttu, a pruvincia de Sann-a a cuntäva de 87 cumüni, cu'u sö nümeru ch'u l'è stètu cu'u tenpu zbascióu a-i 69 d'ancö<ref name=":0" />. === Scinbuli === ;Stemma [[Immaggine:Stemma_della_Provincia_di_Savona.svg|bordo|sinistra|176x176px]] {{Çitaçión|Canpu de çé, a-a caravèlla in navegaçiùn a veĵe desc-ceghè, in çimma 'na canpaĝn̂a de mä cun bulezümme d'argentu e çelestìn. Cartiggiu d'argentu cu'u mottu de neigru ''Par paribus''.|3=Campo di cielo, alla caravella navigante a vele spiegate, sopra una campagna mareggiata d'argento e d'azzurro. Cartiglio d'argento con il motto in nero ''Par paribus''<ref name=":1" >{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/provincia/savona/|tìtolo=Provincia di Savona|léngoa=IT|vìxita=2026-01-31}}</ref>.|lingua=IT}} A caravèlla insc'ou stemma a se liga a-e tradiçiuìn de mä d'a pruvincia, survatüttu cun [[Sann-a]] e u sö [[Portu de Sann-a|portu]] e cun [[Nöi|Noi]], çitè cu'ina [[Repùbrica de Nöi|sö repübbrica mainä]]. U stemma u l'è stètu cuncèssu pe regiu decretu d'u rè [[Vittorio Emanuele III]] d'u 18 de frevä d'u [[1928]], trascrìtu int'u registru d'i enti muräli, a-a pagina 124 d'u primmu vulümme<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?3144|tìtolo=Savona (provincia)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-31}}</ref><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/stemma-gonfalone|tìtolo=Stemma e Gonfalone|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2026-01-31}}</ref>. Da-u [[1933]] a-u [[1943]], tenpi d'u [[Fascìsmo in Itàlia|ventenniu]], in çimma a-u stemma u gh'ea mustróu u [[cappu d'u Litoju]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.rbvex.it/province/nordovest/liguriacl.html|tìtolo=Liguria, stemmi provinciali con capo littorio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-31}}</ref>. ;Gunfalùn {{Çitaçión|Drappu retanguläre de stoffa blö ...|3=Drappo rettangolare di stoffa azzurra ...|lingua=IT|R.D. 16 frevä 1928<ref name=":1" /><ref name=":2" />}} U gunfalùn, de blö e cun int'u mezzu u stemma d'a pruvincia, u l'è stètu dumandóu da-u sö cumisäju straurdinäju, u Giovanni Ortolani, a-i 11 de nuvenbre d'u [[1927]]. U gunfalùn, cuncèssu asemme a-u stemma pe decretu d'u primmu de nuvenbre d'u [[1928]], u l'è stètu cunsegnóu ufisialmente a-i 11 de stu meize, mumentu ascì d'a sö benediçiùn da pärte d'u [[Diocexi de Sann-a-Noi|vescu de Sann-a e Noi]], u [[Pasquale Rigetti]]<ref name=":3" />. U gunfalùn d'a pruvincia, cunservóu int'a sö sede de [[Palassiu Nervi (Sann-a)|Palassiu Nervi]], u l'è stètu fabricóu grassie a 'na sutuscriçiùn inandiä da de donne che l'han cügìu i 5.250 franchi che, insemme a-i ätri 2.816 missi da-i cumüni, l'han permissu de catä i materiäli che servivan. Int'u detaggiu, sti lì sun custè 4.564 franchi, mentre i ätri 3.502 sun stèti missi a camìn insce 'n librettu a risparmiu da [[Banca Commerciale Italiana|COMIT]]<ref name=":3" />. == Abitanti == === Evuluçiùn demugrafica === {{Demografia/Pruvincia de Sann-a}} === Minuranse furèste === Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre d'u 2024 i rexidenti furèsti int'a pruvincia de Sann-a sun 24.801<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2026-02-04}}</ref>. === Cugnummi ciü difüxi === I cugnummi ciü difüxi int'a pruvincia de Sann-a sun: ''Zunino'', ''Rossi'', ''Parodi'', ''Pastorino'' e ''Delfino''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Clascìfiche d'i cugnummi, Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2026-02-04}}</ref>. == Aministraçiùn == === Cunseggiu d'a pruvincia === L'aministraçiùn d'a pruvincia a gh'ha a sö sede a [[Sann-a]], int'u palassiu "Pier Luigi Nervi" de vìa d'i Surman, 12. A-a giurnä d'ancö a zunta d'a pruvincia a gh'ha cumme prescidente u [[Pierangelo Olivieri]], scìndicu de [[Carizan|Calisàn]] e elezüu int'u centru-drita. D'u rèstu, int'a zunta u gh'è ätri dexe cunsegé, che ne vegnan da-e trè liste d'u centru-mancinn-a, d'u centru-drita e d'i ätri gruppi o partìi numinè cu'a vutaçiùn d'u 31 d'utubre d'u [[2018]], fèta tra i 69 scìndichi d'a pruvincia e i sö cunsegé cumünäli<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/elezioni/2018|tìtolo=Elezioni provinciali 2018|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2026-02-03}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://amministratori.interno.gov.it/index.php?page=StoriaEnteP|tìtolo=Anagrafe degli Amministratori Locali e Regionali: Storia amministrativa dell'ente - Province|outô=Ministeru de l'Intèrnu|léngoa=IT|vìxita=2026-02-03}}</ref>. ==== Prescidenti d'a pruvincia ==== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Prescidente|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|22 de setenbre d'u 1985|22 de dixenbre d'u 1989|Guido Bonino|[[Partîo Socialìsta Italiàn|PSI]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|22 de dixenbre d'u 1989|6 d'agustu d'u 1990|Pierluigi Pesenti|[[Partîo Socialìsta Democràtico Italiàn|PSDI]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|6 d'agustu d'u 1990|8 de mazzu d'u 1995|Mario Robutti|[[Partîo Socialìsta Italiàn|PSI]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|29 de mazzu d'u 1995|28 de zügnu d'u 1999|Alessandro Garassini|[[Partîo Popolâre Italiàn|PPI]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|28 de zügnu d'u 1999|14 de zügnu d'u 2004|Alessandro Garassini|[[Partîo Popolâre Italiàn|PPI]], [[La Margherita]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|14 de zügnu d'u 2004|14 de nuvenbre d'u 2008|Marco Bertolotto|[[La Margherita]], [[Partîo Democràtico (Itàlia)|PD]]|prescidente|<ref group="n.">A-i 14 de nuvenbre d'u 2008, doppu d'e dimisciuìn de trezze cunsegé, a zunta a l'è cöita p'â mancansa d'u nümeru legäle.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|14 de nuvenbre d'u 2008|11 de lüggiu d'u 2009|Mario Spanu||cumisäju straurdinäju|}} {{ComuniAmminPrec|11 de lüggiu d'u 2009|13 d'utubre d'u 2014|Angelo Vaccarezza|[[Il Popolo della Libertà|PdL]], [[Fòrsa Italia (2013)|FI]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|13 d'utubre d'u 2014|12 de nuvenbre d'u 2018|Monica Giuliano|[[Partîo Democràtico (Itàlia)|PD]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|12 de nuvenbre d'u 2018|9 de zenä d'u 2023|Pierangelo Olivieri|indipendente de centru-drita|prescidente|}} {{ComuniAmminPrec|9 de zenä d'u 2023|''in càrega''|Pierangelo Olivieri|[[Cambiamo!]], [[Fòrsa Italia (2013)|FI]]|prescidente|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Cumüni === {| class="wikitable sortable" !Numme !Pupulaçiùn<br /><small>(31-12-2024)</small><ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it|tìtolo=Bilancio demografico e popolazione residente per sesso al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-02-07}}</ref> !Estensciùn<br /><small>(km²)</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.istat.it/classificazione/principali-statistiche-geografiche-sui-comuni/|tìtolo=Principali statistiche geografiche sui comuni|scîto=istat.it|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2026-02-08}}</ref> |- |[[A Ciana|A Ciann-a]] (''A Ciana'') | style="text-align:right;" |735 | style="text-align:right;" |30,45 |- |[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]] (''A Muenn-a'') | style="text-align:right;" |5157 | style="text-align:right;" |3,25 |- |[[Andôa|Andöa]] (''And<u>ô</u>a'') | style="text-align:right;" |7239 | style="text-align:right;" |31,80 |- |[[A Prìa]] (''A Prìa'') | style="text-align:right;" |8230 | style="text-align:right;" |9,88 |- |[[Arasce]] (''Ar̂asce'') | style="text-align:right;" |9960 | style="text-align:right;" |17,25 |- |[[Arbenga]] (''Arbenga'') | style="text-align:right;" |23539 | style="text-align:right;" |36,58 |- |[[Arnascu]] (''Arnascu'') | style="text-align:right;" |548 | style="text-align:right;" |6,09 |- |[[A Steja|A Steĵa]] (''A Steira'') | style="text-align:right;" |2915 | style="text-align:right;" |43,68 |- |[[Barestin|Balestrìn]] (''Barestin'') | style="text-align:right;" |520 | style="text-align:right;" |11,27 |- |[[Bardenèi|Bardinetu]] (''Bardenèi'') | style="text-align:right;" |768 | style="text-align:right;" |29,79 |- |[[Berzezzi]] (''Berzezzi'') | style="text-align:right;" |1045 | style="text-align:right;" |3,69 |- |[[Borṡi e Veressi|Borzi e Veressi]] (''Bòrṡi e Veréssi'') | style="text-align:right;" |2106 | style="text-align:right;" |2,73 |- |[[Buinzan|Buisàn]] (''Buinzan'') | style="text-align:right;" |2574 | style="text-align:right;" |8,35 |- |[[Bormia|Burmia]] (''Burmia'') | style="text-align:right;" |316 | style="text-align:right;" |22,47 |- |[[Còiri|Cäiru]] (''Còiri'') | style="text-align:right;" |12862 | style="text-align:right;" |100,40 |- |[[Carizan|Calisàn]] (''Carizan'') | style="text-align:right;" |1451 | style="text-align:right;" |62,74 |- |[[Còrcre|Càrcae]] (''Èl Còrcre'') | style="text-align:right;" |5232 | style="text-align:right;" |10,40 |- |[[Côrxi|Cärxi]] (''Côrxi'') | style="text-align:right;" |1691 | style="text-align:right;" |20,60 |- |[[Castergiancu]] (''Castergiancu'') | style="text-align:right;" |321 | style="text-align:right;" |14,70 |- |[[Castrevegliu|Castrevegiu]] (''Castrevegliu'') | style="text-align:right;" |126 | style="text-align:right;" |16,14 |- |[[Casanöva|Cazanöva]] (''Casanöva'') | style="text-align:right;" |743 | style="text-align:right;" |24,23 |- |[[Çelle]] (''Çelle'') | style="text-align:right;" |4795 | style="text-align:right;" |9,56 |- |[[Cengë|Cengiu]] (''U Ceng'') | style="text-align:right;" |3403 | style="text-align:right;" |18,96 |- |[[Ciòi]] (''Ciòi'') | style="text-align:right;" |614 | style="text-align:right;" |8,65 |- |[[Cixan|Cixàn]] (''Cixàn'') | style="text-align:right;" |2119 | style="text-align:right;" |12,27 |- |[[Cuggiæn|Cügén]] (''Cügèn'') | style="text-align:right;" |6818 | style="text-align:right;" |49,92 |- |[[Cosceria|Cusceria]] (''Cuscèria'') | style="text-align:right;" |1019 | style="text-align:right;" |12,41 |- |[[D'Ätu d'Arbissöa]] (''D'Ätu'') | style="text-align:right;" |9562 | style="text-align:right;" |28,68 |- |[[O Dê|Degu]] (''U Dé'') | style="text-align:right;" |1810 | style="text-align:right;" |66,82 |- |[[Èrli]] (''Èrli'') | style="text-align:right;" |220 | style="text-align:right;" |16,73 |- |[[Finô|Finä]] (''Finô'') | style="text-align:right;" |11012 | style="text-align:right;" |35,53 |- |[[Garlenda]] (''Garlenda'') | style="text-align:right;" |1382 | style="text-align:right;" |8,03 |- |[[Giüstexine|Giüstéxine]] (''Giüstexine'') | style="text-align:right;" |1003 | style="text-align:right;" |17,22 |- |[[Giusvala|Giüsvalla]] (''Giüxvâla'') | style="text-align:right;" |392 | style="text-align:right;" |19,70 |- |[[L'Aigheuja|Laigueggia]] (''L'Aigöja'') | style="text-align:right;" |1678 | style="text-align:right;" |2,72 |- |[[L'Atè|L'Âtä]] (''L'Atè'') | style="text-align:right;" |1908 | style="text-align:right;" |11,30 |- |[[Löa]] (''Löa'') | style="text-align:right;" |10688 | style="text-align:right;" |13,48 |- |[[R'Urba|L'Urba]] (''R'Urba'') | style="text-align:right;" |644 | style="text-align:right;" |31,17 |- |[[Magiö]] (''Maiö'') | style="text-align:right;" |977 | style="text-align:right;" |19,57 |- |[[Màllae]] (''Màlre'') | style="text-align:right;" |1030 | style="text-align:right;" |31,73 |- |[[Mascimin|Mascimìn]] (''Mascimìn'') | style="text-align:right;" |101 | style="text-align:right;" |7,85 |- |[[Merexo|Milléximu]] (''Mreju'') | style="text-align:right;" |3335 | style="text-align:right;" |15,96 |- |[[Mieuja|Miöggia]] (''Miöja'') | style="text-align:right;" |515 | style="text-align:right;" |19,30 |- |[[Moriaodo|Muriädu]] (''Miriaud'') | style="text-align:right;" |710 | style="text-align:right;" |39,22 |- |[[Naxin|Naxìn]] (''Naxìn'') | style="text-align:right;" |156 | style="text-align:right;" |22,18 |- |[[Nöi|Noi]] (''Noi'') | style="text-align:right;" |2425 | style="text-align:right;" |9,67 |- |[[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]] (''Orcu e Feìn'') | style="text-align:right;" |911 | style="text-align:right;" |17,31 |- |[[Palëre|Pàllae]] (''Pàlre'') | style="text-align:right;" |861 | style="text-align:right;" |21,33 |- |[[Riôtu|Riätu]] (''Riôtu'') | style="text-align:right;" |536 | style="text-align:right;" |19,60 |- |[[Ròcavignâ|Rocavignä]] (''Rocavignà'') | style="text-align:right;" |743 | style="text-align:right;" |17,71 |- |[[Sann-a]] (''Sann-a'') | style="text-align:right;" |58581 | style="text-align:right;" |65,32 |- |[[Spoturnu|Sputurnu]] (''Spoturnu'') | style="text-align:right;" |3337 | style="text-align:right;" |8,02 |- |[[Staanéllu|Stelanellu]] (''Staanéllu'') | style="text-align:right;" |831 | style="text-align:right;" |17,81 |- |[[Süccaellu]] (''Sücca(r)èllu'') | style="text-align:right;" |279 | style="text-align:right;" |10,81 |- |[[Tuiran|Tuiàn]] (''Tuiran'') | style="text-align:right;" |2718 | style="text-align:right;" |18,97 |- |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] (''U Burghettu'') | style="text-align:right;" |4604 | style="text-align:right;" |5,39 |- |[[Unsu]] (''Unsu'') | style="text-align:right;" |211 | style="text-align:right;" |8,23 |- |[[O Ponte|U Punte]] (''Eŕ Pont'') | style="text-align:right;" |813 | style="text-align:right;" |24,95 |- |[[Sascê|U Saŝĉellu]] (''U Sascé'') | style="text-align:right;" |1688 | style="text-align:right;" |100,66 |- |[[U Sejô|U Sejä]] (''U Seiò'') | style="text-align:right;" |5393 | style="text-align:right;" |11,15 |- |[[U Téstegu]] (''U Téstegu'') | style="text-align:right;" |167 | style="text-align:right;" |10,29 |- |[[U Tû|U Tù]] (''U Tû'') | style="text-align:right;" |2518 | style="text-align:right;" |9,45 |- |[[Utuê|Utué]] (''Utuê'') | style="text-align:right;" |1702 | style="text-align:right;" |9,66 |- |[[Oseria|Uzeĵa]] (''Useria'') | style="text-align:right;" |433 | style="text-align:right;" |28,17 |- |[[Väze]] (''Vâże'') | style="text-align:right;" |12447 | style="text-align:right;" |48,00 |- |[[Vendùn]] (''Vendùn'') | style="text-align:right;" |336 | style="text-align:right;" |9,92 |- |[[Vessi e Portiu]] (''Vessi e Portiu'') | style="text-align:right;" |780 | style="text-align:right;" |8,76 |- |[[Villanöva]] (''Villanöva'') | style="text-align:right;" |2831 | style="text-align:right;" |15,89 |- |[[Vuè]] (''Vuè'') | style="text-align:right;" |7950 | style="text-align:right;" |23,79 |- |'''Pruvincia de Sann-a''' | style="text-align:right;" |'''267064''' | style="text-align:right;" |'''1546,29''' |} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Paternostro|outô2=Mario Marcenaro|tìtolo=Enciclopedia della Liguria: tutti i comuni dalla A alla Z: storia, personaggi, arte, economia, vino & cucina, tradizioni|url=https://books.google.com/books?id=n3qXoAEACAAJ|ànno=2020|editô=Il Secolo XIX|léngoa=IT|pp=639}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/|tìtolo=Scitu d'a Pruvincia|léngoa=IT|vìxita=2026-02-03}} * {{Çitta web|url=https://provincia-savona.servergis.it/it/map/GeoportalePSV/|tìtolo=GEOportale della Provincia di Savona|léngoa=IT|vìxita=2026-02-03}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Provinsa de Sann-a| ]] d1bf3e5d84lvct801ye96c4bjf4gt7r 0 4332 269734 264713 2026-05-14T19:24:57Z N.Longo 12052 ain- 269734 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Moenn-a d'Arbisseua |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">(IT) ''Albissola Marina''</div> |Panorama = Albissola Marina - Comune di Albissola Marina - 2024-09-10 13-15-50 006.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista d'a Moenn-a d'Arbisseua</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Sann-a |Amministratore locale = Gianluca Nasuti |Partito = lista civica ünica "Albissola del fare" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Data istituzione = [[1861]] |Abitanti = 5329 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html Dæto Istat] - Popolaçión rescidénte a-o 30 zùgno 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |Divisioni confinanti = [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Sann-a]] |Zona sismica = 4 |Gradi giorno = 1490 |Nome abitanti = d'a Muènn-a<br>(it) ''Albissolesi'' |Patrono = Nostra Scignùa d'a Concordia |Festivo = [[8 seténbre|8 de setenbre]] |Mappa = Map of comune of Albissola Marina (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne d'A Moenn-a d'Arbisseua int'a pruvincia de Sann-a. }} '''A Moenn-a d'Arbisseua'''{{#tag:ref|''A Main-a d'Arbissöa'' in [[Dialettu savuneize|savuneize]], ''A Mænn-a d'Arbisêua'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]|group=n.}} (''Albissola Marina'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 5.329 abitanti int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stoja == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evuluçiùn demugrafica === {{Demografia/A Mænn-a d'Arbisêua}} === Minuranse furèste === Segundu l'ISTAT, a-i 31 dixenbre 2017, a-a Moenn-a d'Arbisseua ghe sun 231 rexidenti furèsti. === Cugnummi ciü difüxi === I cugnummi ciü difüxi a-a Moenn-a sun: ''Rossi'', ''Zunino'', ''Ferrari'', ''Venturino'' e ''Bruzzone''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe cumün, A Muènn-a d'Arbissöa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}</ref>. === Persunn-e lighè a-a Moenn-a d'Arbisseua === * [[Girolamo Basso Della Rovere]] (A Moenn-a d'Arbisseua, 1434 - [[Fabrica di Roma]], 1507), cardinä * [[Maria Giuseppa Rossello]] (A Moenn-a d'Arbisseua, 1811 - [[Sann-a]], 1880), santa * [[Angelo Barile]] (A Moenn-a d'Arbisseua, 1811 - [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Ätu]], 1880), pueta * [[Asger Jorn]] ([[Vejrum]], 1914 - A Moenn-a d'Arbisseua, 1973), pitù * [[Milena Milani]] (Sann-a, 1917 - 2013), scritrìxe, giornalista e artista * [[Eliseo Salino]] (A Moenn-a d'Arbisseua, 1919 - 1999), ceramista e scultù * [[Enrico Bonino]] (A Moenn-a d'Arbisseua, 1922 - 2005), pueta e scritù == Löghi de 'nteresse == <gallery widths="180" mode="packed"> Immaggine:Villa Faraggiana 01.jpg|Vista de Villa Faraggiana da-i sö giardìn Immaggine:Albissola Marina-chiesa di ns della concordia-facciata1.jpg|Gexa de Nostra Signùa d'a Cuncordia Immaggine:Albissola Marina-IMG 1510.JPG|Âtóiu de San Giüxèppe Immaggine:17012 Albissola Marina, Province of Savona, Italy - panoramio (2).jpg|A Türe ''Pagoda'' </gallery> === Architetüe religiuze === * Gexa paruchiäle de Nostra Scignùa d'a Cuncordia * Âtóiu de San Giüxèppe * Capella d'a Ciapä * Munesté de San Benedettu, d'ancö demulìu * Ruvinn-e d'a gexa de Sant'Antognu === Architetüe civili === * Villa Faraggiana * Cà Mazzotti * Villa Jorn == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == === Dialettu === {{Seçión vêua}} == Manifestaçiuìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçiùn == === Scìndichi d'A Moenn-a d'Arbisseua === [[File:Albissola Marina - municipio - 01.jpg|thumb|U palassiu d'u Cumüne]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|31 lüggiu 1985|12 lüggiu 1990|Francesco Gervasio|[[Partîo Republicà Italiàn|Partìu Repubblican Italian]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|12 lüggiu 1990|18 märsu 1992|Francesco Gervasio|Partìu Repubblican Italian|Scìndicu|<ref group="n.">U l'ha dètu e dimisciuìn da-a càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|18 märsu 1992|24 arvì 1995|Sergio Gaggero|[[Democraçîa Cristiann-a|Democraçia Cristiànn-a]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Lino Ferrari|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|Partìu Popoläre Italiàn]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Stefano Parodi|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Stefano Parodi|''ViviAlbissola''<br />(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|27 mazzo 2014|Nicolò Vicenzi|''Albissola Futura''<br />(lista civica de centru-mancinn-a)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzo 2014|27 mazzo 2019|Gianluca Nasuti|''Albissola concreta''<br />(lista civica de centru-mancinn-a)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzo 2019|10 züĝn̂u 2024|Gianluca Nasuti|''Albissola del fare''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 züĝn̂u 2024|''in càrega''|Gianluca Nasuti|''Albissola del fare''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicaçiuìn == === Stradde === A Moenn-a d'Arbisseua a se tröva insc'ä [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]], ch'a liga cun [[Sann-a]], a punente, cun [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Ätu]], a levante. A se pö razzunze ascì da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], sciurtindu a-u cazellu de ''Albisola''. === Fêruvia === A [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn d'a feruvia]] ciü vixìnn-a insc'ä liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]] a se tröva int'u cumüne de [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Ätu]]. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Parola|tìtolo=Albisola: natura, storia, arte, lavoro|url=https://books.google.com/books?id=StTgnQAACAAJ|ànno=1989|editô=|çitæ=|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianfranco Barcella|tìtolo=Le vie degli albisolesi illustri|url=https://books.google.com/books?id=ybUmKQEACAAJ|ànno=2011|editô=De Ferrari|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-64-05225-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi delle albis(s)ole. (Comuni di Albisola Superiore e di Albissola Marina)|url=https://books.google.com/books?id=lx25tgEACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=3|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86602-6}} == Vuxe curelè == * [[Çeramica d'Arbissöa]] == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.albissolamarina.sv.it/|tìtolo=Scitu d'u Cumün|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}} * {{Çitta web|url=https://www.visitalbissola.com/|tìtolo=Scitu türisticu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:A Muènn-a d'Arbissöa| ]] ggr1v4yj923one7j26y09dtqn0yk0nl 0 17957 269739 267725 2026-05-14T19:28:02Z N.Longo 12052 269739 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} {{Valâ |nómme = Burmia |âtri_nómmi = ''Burnia'', ''Burgna'', ''Bormia'' |var-localizaçión = Lucalizaçiùn |var-stâto = Stätu |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemunte]] |var-sudivixoìn2 = Pruvincie |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Sann-a]]<br />{{Scìnbolo|Provincia di Cuneo-Stemma.svg}} [[Provinsa de Cuneo|Cüniu]]<br />{{Scìnbolo|Provincia di Asti-Stemma.svg}} [[Provinsa de Asti|Asti]]<br />{{Scìnbolo|Provincia di Alessandria-Stemma.svg}} [[Provinsa de Lisciandria|Lüsciandria]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Carateristiche fixiche |var-òrientaménto = Orientamentu |òrientaménto = SW/NE |var-longhéssa = Lunghessa |longhéssa = 153,0&nbsp;km |var-cordinæ = Curdinè |var-cadénn-a = Cadenn-a |cadénn-a = [[Prearpi Lìgüri|Prearpi Ligüri]], [[Appennin ligure|Apenìn Ligüre]] |var-córso_d'ægoa = Cursu d'ègua |córso_d'ægoa = [[Burmia (sciümme)|Sciümme Burmia]] |var-geologîa = Geulugìa |var-tîpo = Tipu |tîpo = Valadda a V |var-cartografîa = Cartugrafìa |sìgla_màppa = IT-LIG |màppa = Bormida location map.jpg |var-caraterìstiche_antròpiche = Carateristiche antropiche |var-localitæ_prinçipæ = Lucalitè inpurtanti |localitæ_prinçipæ = [[Acqui Terme|Acqui]], [[Còiri|Cäiru]], [[Còrcre|Carcae]], [[Cengë|Cengiu]], [[Merexo|Mileximu]] |var-traspòrti = Trasporti |traspòrti = [[Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro|feruvìa Lüsciandria-San Giuxèppe de Cäiru]], SS29 }} A '''Burmia'''{{#tag:ref|''Bùrnia'' a [[Còrcre|Carcae]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Melano|tìtolo=Lessico del dialetto carcarese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0202299|ànno=Setenbre 2013|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>, ''Burnia'' a [[Còiri|Cäiru]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mair Parry|tìtolo=Parluma 'd Còiri, sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte|url=https://books.google.com/books?id=0wU2AAAACAAJ|ànno=Agustu 2005|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, PMS, IT|p=357|ISBN=88-80-55213-9}}</ref>, ''Burgna'' a [[Oseria|Useĵa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Hugo Plomteux|outô2=Giacomo Bocca|tìtolo=Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali: Vocabolario del dialetto di Osiglia|ànno=2023|editô=Comune di Osiglia|çitæ=Uzeja|léngoa=LIJ, IT|p=60|capìtolo=I. Repertorio lessicale}}</ref>, ''Buŕmia'' o ''Burmia'' a [[Giusvala|Giüsvalla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agustu 2022|editô=In proppiu|léngoa=PMS, LIJ, IT|pp=31, 47}}</ref>|group=n.}} a l'è 'na [[valä]] d'e [[Arpi]] e d'i [[Appennìn|Apenìn]], traversä da-u sciümme [[Burmia (sciümme)|Burmia]]. A cumensa int'e [[Àrpi Lìgüri|Arpi Ligüri]] e, mentre ch'a travèrsa l'entrutèra d'a [[pruvincia de Sann-a]], dapö a l'intra inte l'[[Appennin ligure|Apenìn Ligüre]]. Int'u [[Piemonte|Piemunte]] a va avanti tra e culinn-e d'e [[Langhe]] e d'u [[Munferóu]], fin a quande u Burmia u se caccia int'u [[Tànnôu|Tànaru]], int'a [[Provinsa de Lisciandria|pruvincia de Lüsciandria]]. == Geugrafìa == U sciümme Burmia, int'a primma pärte d'u sö cursu, u l'è spartìu inte due ramme, u [[Burmia de Milléximu]] e u [[Burmia de Spiĝn̂u]], che se taccan insemme int'u cumüne de [[Bistagno|Bistaĝn̂u]]. Pe stu fètu, a valä a l'è spartìa chì tra a sö pärte ciü äta e quella de mezu, mentre a purçiùn ciü bassa a chinn-a int'a [[Cianûa padann-a|Cianüa Padann-a]] dunde, pasóu [[Lisciandria|Lüsciandria]], a finiŝĉe int'u [[Tànnôu|Tànaru]] doppu de 'n camìn de ciü de 150 chilometri. === Äta valä === ==== Burmia de Milléximu ==== <gallery widths="130" heights="125" mode="packed"> Osiglia lago P1440683.jpg|Vista d'u [[Làgu de Usìlia|lägu d'Useĵa]] Millesimo-fiume Bormida di Millesimo-3.jpg||U Burmia de Milléximu a [[Merexo|Milléximu]] </gallery> A ramma de punente d'a pärte ciü äta d'a Burmia a l'è quella traversä da-u [[Burmia de Milléximu]], sciümme ch'u naŝĉe vixìn a-a [[Còlla du Scravagliùn|Colla d'u Scravaiùn]], int'u cumün de [[Castrevegliu|Castreveggiu]], a-i pé d'a [[Rocca Barbena]]. De de lì, u sciümme u travèrsa i cumüni de [[Bardenèi|Bardinetu]], [[Carizan|Calisàn]], [[Moriaodo|Muriädu]], [[Merexo|Milléximu]] e [[Cengë|Cengiu]], pe sciurtì dunca d'int'e [[Àrpi Lìgüri|Arpi Ligüri]] e inträ int'a [[Provinsa de Cuneo|pruvincia de Cüniu]]. Inte stu toccu, d'insc'â drita, u Burmia de Milléximu u cögge l'ègua d'u riàn d'Useĵa, che d'u [[1937]]-[[1939|39]] u l'è stètu zbaróu cu'ina diga ch'a l'è furmóu u lägu ciü grande d'a [[pruvincia de Sann-a]]. Pasóu int'u [[Piemonte|Piemunte]], u sciümme u cumensa a traversä e culinn-e d'e [[Langhe]], pe bagnä i paixi de [[Saliceto|Salicetu]], [[Camerana|Camerann-a]], [[Monesiglio|Muneziggiu]], [[Gorzegno|Gurzegnu]], [[Torre Bormida|Türe Burmia]] e [[Cortemilia|Curtemilia]]. ==== Burmia de Spiĝn̂u ==== <gallery widths="130" heights="125" mode="packed"> Bormida di mallare ponte ferrovia torino savona a altare.png|L'Âtä, u Burmia de Mallae cu'u punte d'a [[Feruvîa Turìn-Sann-a|feruvìa]] Carcare-fiume Bormida di Pallare.jpg|U Burmia de Pallae a Carcae Cairo montenotte bormida di spigno.jpg|U Burmia de Spiĝn̂u a Cäiru </gallery> A ramma de levante a l'è quella d'u [[Burmia de Spiĝn̂u]] che, a sö votta, a munte de [[Còiri|Cäiru]] u l'è spartìu int'e due ramme d'u [[Burmia de Pallae]] e d'u [[Burmia de Mallae]]. U Burmia de Pallae u naŝĉe insc'ou [[Munte Settepan]] e u bagna i paixi de [[Bormia|Burmia]], [[Palëre|Pallae]], [[Màllae|Mallae]] e [[Còrcre|Carcae]]; quellu de Mallae, pe cuntra, u naŝĉe int'u cumüne ch'u ghe dà de numme e, traversóu [[L'Atè|L'Âtä]], a Carcae u se tacca insemme a-a ramma de Pallae, pe furmä a Burmia de Spiĝn̂u. De de lì u sciümme u chinn-a zü p'â valä, cu'i paixi de [[Còiri|Cäiru]], [[O Dê|Degu]] e [[A Ciana|A Ciann-a]], e inträ dunca int'a [[Provinsa de Lisciandria|pruvincia de Lüsciandria]]. === Media valä === U [[Burmia de Milléximu]], pasóu [[Cortemilia|Curtemilia]], u l'intra int'e [[Langhe]] d'a [[Provinsa de Asti|pruvincia de Asti]], dund'u bagna i cumüni de [[Vesime|Vésime]], [[Cessole|Cèssule]], [[Loazzolo|Luassulu]], [[Bubbio|Bubbiu]] e [[Monastero Bormida|Munasté Burmia]], pe pasä a [[Sessame]] int'a [[Provinsa de Lisciandria|pruvincia de Lüsciandria]] e, da-e pärte de [[Bistagno|Bistaĝn̂u]], tacäse cu'u [[Burmia de Spiĝn̂u]]. A ramma de Spiĝn̂u, inträ int'a pruvincia de Lüsciandria, da [[Merana|Merann-a]] a travèrsa e culinn-e d'u [[Munferóu]], cu'a valä ch'a se zlarga fra de rive pinn-e de calanchi scavè da-u sciümme. Pasóu pe 'n cürtu toccu int'a pruvincia de Asti a [[Mombaldone|Munbaldùn]], u sciümme u turna inte quella de Lüsciandria a [[Denice]], dund'u furma u [[lägu de Menascu]]. De de lì u riva ancùn a [[Ponti (Italia)|Punti]], insce-i cunfìn tra e due pruvince, e u se caccia int'a ramma de Milléximu pe furmä u Burmia. === Bassa valä === <gallery widths="130" heights="125" mode="packed"> Immaggine:Acqui terme.jpg|Panuramma de [[Acqui Terme|Acqui]] int'a bassa Burmia Immaggine:Bormida tra castellazzo e cantalupo.jpg|U sciümme vixìn a [[Castellazzo Bormida|Castelassu Burmia]] </gallery> Pasóu a cunfruensa d'e due Burmie, u sciümme u bagna [[Terzo (Italia)|Tèrsu]] e pö a çitè de [[Acqui Terme|Acqui]], a ciü grande d'a pärte bassa d'a valä. Inte l'urdine, dapö u travèrsa i cumüni de [[Strevi]], [[Rivalta Bormida|Riväta Burmia]] e [[Cassine|Casinn-e]], dunde finiŝĉian e culinn-e d'u [[Munferóu]] e u sciümme u l'intra cuscì int'a [[Cianûa padann-a|Cianüa Padann-a]]. Traversóu i cumüni de [[Castellazzo Bormida|Castelassu Burmia]] e de [[Frugarolo|Frügarollu]], u Burmia u passa a meridiùn d'a çitè de [[Lisciandria|Lüsciandria]] e, int'u paize de [[Pavone (Pietra Marazzi)|Pavùn]], u se caccia d'insc'â drita int'u [[Tànnôu|Tànaru]], pe finì u sö cursu. == Stoja == === Etè antiga === E primme gente cunusciüe che stävan int'a Burmia sun stète due tribü d'i [[Liguri Antighi|Ligüri Antighi]], i ''[[Statielli]]'' e i ''[[Epanterii]]''. I ''Statielli'' stävan int'a pärte ciü bassa d'a valä e u sö paize ciü inpurtante u l'ea ''Carystum'', ch'u l'è vegnüu cu'u tenpu a sitè d'[[Acqui Terme|Acqui]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Malacarne|tìtolo=De' Liguri Statellati|url=https://www.cairomontenotte.com/biblioteca/malacarne/malaca01.html|ànno=1787|çitæ=Türìn|léngoa=IT|capìtolo=Lezione Prima}}</ref>, mentre i ''Epanterii'' pan vegnìne da-u [[Roero|Rueru]] e che sulu doppu aggian fètu stramüu int'a parte ciü äta d'a valä, quella a-a giurnä d'ancö int'a regiùn [[Liguria|Ligüria]]. D'a prezensa d'i Ligüri Antighi u l'è restóu de memoja inte quärche tuponimu e, fra de sti lì, u gh'è propiu quellu d'u Burmia. Defèti, stu numme u pà vegnì da-a poula indueurupea ''bormo'', ch'a vö dì "vivaĝn̂a cäda" o "ch'u bugge", e che a sö votta a l'è ligä a-e divinitè de ''Bormō'' e ''Bormānus'', ch'ean säcre tantu pe-i [[Celti]] che pe-i Ligüri. De ciü, l'è puscìbbile che a reixe ''borm-'' a segge d'u bèllu ciü antiga, a-u puntu da sustegnì a teurìa de l'urigine pre-indueurupea d'i Ligüri Antighi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Francesco Perono Cacciafoco|ànno=2015|tìtolo=Pre-Indo-European Relics: The *borm- Root in the European Pre-Latin Context|revìsta=Acta Linguistica: Journal for Theoretical Linguistics|volùmme=Vul. 9|nùmero=2|pp=57-69|léngoa=EN|url=https://dr.ntu.edu.sg/server/api/core/bitstreams/b9a48fa6-1945-43f7-a15d-50c9ef68df22/content}}</ref><ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Gian Paolo Re|tìtolo=La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida|url=http://www.cairomontenotte.com/biblioteca/vari/3m/3m.html|ànno=1989|editô=Gruppo 3M Italia|léngoa=IT|capìtolo=Una storia millenaria di contese e spartizioni|ISBN=88-43-53051-8}}</ref>.[[Immaggine:IX - LIGURIA.svg|miniatura|A ''[[Regio IX Liguria|Regio IX]]'' cun, insc'â ''Via Aemilia Scauri'' i paixi de ''Vada Sabatia'' ([[Vuè]]), ''Calanicum'' ([[Còrcre|Carcae]]), ''Crixia'' ([[A Ciana|A Ciann-a]]), ''Aquae Statiellae'' ([[Acqui Terme|Acqui]]) e ''Derthona'' ([[Tortonn-a|Turtunn-a]]).]]Int'e [[goære puniche|guère püniche]] ste tribü de Ligüri, cuscì cumme quelle d'u Punente, sun intrè inte 'n'aleansa cun l'[[Annibale Barca|Annibale]], cun l'intençiùn de liberäse da-a minaccia d'i [[Popolo roman|rumäni]] e l'han pigióu pärte a l'armä inandiä da-u frè d'u generäle cartagineize, l'[[Asdrubale]]. A ogni moddu, cu'a vitoja de Rumma cuntra de [[Cartagine]], nu l'è pasóu guèi de tenpu perché a [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica]] a se incalasse inte cunquista de ste tère. Defèti, d'u [[173 a.C.]], e legiuìn cumandè da-u cunsu [[Marcus Popillius Laenas]] han atacóu ''[[Carystum]]'', a capitäle d'i ''Statielli'', che l'ävan decizu de nu fä de rexistensa e réndise. U cunsu, in cuntrastu cu'u dirittu militäre d'i rumäni, u i l'äva peró fèti scciävi e cumensóu a véndeli ma, inte l'annu de doppu, u l'è intervegnüu u [[Senâto romàn|senätu de Rumma]] pe blucä sta pratica, fanduli liberä. Int'u scitu d'a vegia capitäle u l'è stètu dunca fundóu a çitè de ''Aquae Statiellae'' che, de l'[[89 a.C.|89 primma de Cristu]], cu'a ''[[Lex Pompeia]]'' a l'ha risevüu tütti i diritti d'u ''[[Ius Latii]]''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Malacarne|tìtolo=De' Liguri Statellati|url=https://www.cairomontenotte.com/biblioteca/malacarne/malaca02.html|ànno=1787|çitæ=Türìn|léngoa=IT|capìtolo=Lezione Seconda}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Malacarne|tìtolo=De' Liguri Statellati|url=https://www.cairomontenotte.com/biblioteca/malacarne/malaca03.html|ànno=1787|çitæ=Türìn|léngoa=IT|capìtolo=Lezione Terza}}</ref>. P'ou zvilüppu d'a regiùn u l'è stètu ben inpurtante, d'u [[109 a.C.|109 primma de Cristu]], a custruçiùn d'a ''[[Via Aemilia Scauri]]'', ch'a ligäva [[Vuè]], insc'ou [[Mä Ligüre]], cu'a [[Cianûa padann-a|Cianüa Padann-a]], pe pasä i munti da-u [[Còlle de Cadebonn-a|Colle de Cadebunn-a]] e chinä poi p'â Burmia. Int'u detaggiu, int'a valä a traversäva i paixi de ''Ferraria'' ([[Ferania]]), ''Calanicum'' (foŝĉia [[Còiri|Cäiru]]) e ''Crixia'' ([[A Ciana|A Ciann-a]])<ref>{{Çitta web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aentry%3Dvia-aemilia-scauri-geo|tìtolo=Via Aemilia Scauri|outô=William Smith|scîto=perseus.tufts.edu|editô=Dictionary of Greek and Roman Geography|léngoa=EN}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Helia Ciampi Polledri|ànno=1967|tìtolo=Via Aemilia Scauri|revìsta=Studi Classici e Orientali|editô=Pisa University Press|çitæ=Piza|volùmme=Vul. 16|léngoa=IT|abstract=X|url=https://www.jstor.org/stable/24176285?seq=1}}</ref>. Cu'a rifurma de l'[[Aogusto|Augustu]] d'u [[7|7 d.C.]] ste tère sun finìe int'a ''[[Regio IX Liguria]]''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Vegio|tìtolo=Naturalis historia|ànno=77 d.C|çitæ=Rumma|léngoa=LA|volùmme=Vul. 3}}</ref> e, ciü de precizu, u l'è puscìbbile che a Burmia a faxesse pärte d'e tère sutt'a-u [[Municipium|municippiu]] de ''[[Alba Pompeia]]'', a-a giurnä d'ancö a çitè de [[Alba (Italia)|Arba]], alantùa guvernä da-a ''[[gens Camilia]]''. A pärte ciü äta d'a valä, ciü destacä, a duveva ese pe cuntra sutta a ''[[Albingaunum|Albium Ingaunum]]'', a mudèrna çitè d'[[Arbenga]], ch'u pà ch'a fuise ascrita a-a ''[[gens Publilia]]''<ref name=":0" />. === Etè de Mezu === Cu'a fìn de l'[[Inpêro Româno d'Òcidénte|Inperu Rumàn de Punente]] d'u [[476]], a Burmia, asemme a tütte e tère a l'in gìu, a l'è pasä sutt'a-u cuntrollu d'u [[Régno ostrogöto|regnu ostrugotu]] e, cu'a guèra gotica vusciüa da l'inperatù [[Giustiniàn I]], d'u [[538]] a l'è finìa a-i [[Inpêro bizantìn|bizantìn]]. D'u [[568]], cun l'invaxùn d'i [[Longobàrdi|lungubardi]], a valä a l'è finìa diviza da-u ''limes'' fra de sti lì e a Ligüria bizantinn-a, a cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum]]''. De stu periudu nu l'è restóu guèi de testimunianse, cumme e ruvinn-e de 'n ''castrum'' da vixìn a [[Bardenèi|Bardinetu]] e l'intitulaçiùn de quärche gexa a di santi che ne vegnan da-u Levante. A tütte e manee, d'u [[643]] u rè [[Rotari]] u l'ha finìa de cunquistä a Ligüria, ch'a l'è restä sutt'a-u [[régno longobàrdo|regnu lungubardu]] finn-a d'u [[774]], quand'u l'è stètu pigióu da-u [[Carlomagno|Carlu Magnu]]<ref name=":0" />. Int'i anni d'a decadensa de l'inperu carulingiu, i paixi d'a Burmia sun stète sachezè ciü votte da-i saracen, che de l'[[889]] l'han atacóu finn-a [[Acqui Terme|Acqui]], sciben che l'han patìu menu danni che e çitè d'a Rivea. Pe cuntrastä i atacchi d'i pirati, u rè d'Italia, u [[Berengario II d'Ivrea|Berengariu II d'Ivrea]] u l'ha spartìu a Ligüria inte trè marche e, int'u detaggiu, a regiùn cunpreiza fra [[Sann-a]], [[Acqui Terme|Acqui]] e u [[Monferòu|Munferóu]] a furmäva a cuscì dita [[marca aleramica]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Raoul Molinari|tìtolo=La marca aleramica. Storia di una regione mancata|ànno=2008|editô=UmbertoSoletti Editore|léngoa=IT|ISBN=88-95628-00-4|url=https://www.google.com/books/edition/La_marca_aleramica_Storia_di_una_regione/1PJJPgAACAAJ}}</ref>. [[Immaggine:Cairo Montenotte-IMG 0939.JPG|miniatura|E ruvinn-e d'u [[Casté 'd Còiri|castellu de Cäiru]], d'i seculi [[XI secolo|XI]]-[[XII secolo|XII]].|sinistra]]D'u [[991]] u l'è stètu fundóu u primmu munasté d'a valä, [[Munasté de San Quintìn (Spiĝn̂u)|quellu de San Quintìn de Spiĝn̂u]], ch'u l'è creóu pe vuluntè d'u marcheize [[Ansèrmu I de Sann-a|Ansèrmu]], u figgiu de l'[[Aleramu d'u Munferóu|Aleramu]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.comune.spignomonferrato.al.it/portals/1905/SiscomArchivio/25/Labbazia%20di%20San%20Quintino%20faro%20di%20civilt%20della%20Valle%20Bormida.pdf|tìtolo=L'abbazia di San Quintino, faro di civiltà della Valle Bormida|dæta=21 märsu 2014|léngoa=IT|formòu=PDF|vìxita=2026-01-26|outô=Cumüne de Spiĝn̂u}}</ref>. U mumentu d'u màscimu splendù d'a marca aleramica u l'è rivóu cu'u sö ürtimu marcheize, u [[Bunifassiu d'u Vastu]], che, quande ch'u l'è mortu d'u [[1130]], u e sö tère sun stète spartìe p'â primma votta tra i sètte figgi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Renato Bordone|ànno=1983|tìtolo=Il "famosissimo marchese Bonifacio". Spunti per una storia delle origini degli Aleramici detti del Vasto|revìsta=Bollettino storico-bibliografico subalpino|çitæ=Türìn|volùmme=Vul. 81|pp=587-602|léngoa=IT}}</ref>. Da stu periudu l'è cumensóu de manimàn 'na spartiçiùn d'e tère e d'i fèudi che spartivan a valä, cu'a fundaçiùn d'u [[marchexóu de Milléximu]], mentre di ätri sciti sun finìi sutta a di stäti vixìn, cumme a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e u [[Marchexâto do Monferòu|marchexóu d'u Munferóu]]. U Munferóu u l'è stètu ascì l'ürtimu fèudu a ese guvernóu da-a cazadda aleramica, ch'a u tegniva da-u [[967]], ma a-a fin a s'è estinta e ste tère sun pasè d'u [[1306]] a 'na ramma d'i [[Paleòloghi (famìggia)|Paleologhi]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Maestri|tìtolo=L'arrivo in Monferrato dei Paleologi di Bisanzio, 1306-2006: studi sui Paleologi di Monferrato|url=https://books.google.com/books?id=tckiAQAAIAAJ|ànno=2007|editô=Circolo Culturale "I Marchesi del Monferrato"|léngoa=IT}}</ref>. [[Immaggine:Millesimo-IMG 0918.JPG|miniatura|U [[Casté 'd Mrexu|castellu]] de [[Merexo|Milléximu]], d'u [[XIII secolo|Duxentu]].]] A despetu d'a divixùn pulitica, sti tenpi sun stèti 'n mumentu de zvilüppu, cu'a fundaçiùn de növi paixi, u traciä de növe stradde e l'intruduçiùn de növe tecnulugìe e ativitè de pruduçiùn, cumme l'agricultüa insc'ê [[Fascia (terén)|fasce]], e feree e i muìn, purtè int'a valä da-i muneghi benedetìn d'i [[Munasté de San Quintìn (Spiĝn̂u)|munasté de San Quintìn]] ([[Spigno Monferrato|Spiĝn̂u]])<ref name=":1" />, de [[Munasté de San Pé (Ferania)|San Pé]] ([[Ferrania|Ferania]])<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20171118225314/http://www.rsvn.it/rsvn/2017/11/18/rubriche/la-storia-racconta/labbazia-di-ferrania/|tìtolo=L'abbazia di Ferrania|outô=Giuseppe Milazzo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26|dæta=18 nuvenbre 2017}}</ref> e de [[Munasté de San Steva (Milléximu)|San Steva]] ([[Merexo|Milléximu]])<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.millesimo.sv.it/il-territorio/da-visitare/|tìtolo=Da visitare|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26|outô=Cumüne de Milléximu}}</ref>. A tütte e manee, l'Etè de Mezu int'a Burmia a nu l'è finìa int'u megiu moddu, cun tante guère che l'han traversóu a valä, survatüttu quelle fra a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e u [[Marchexùn de Finô|Marchexóu de Finä]] p'ou cuntrollu d'e vie de tràffegu cu'a [[Cianûa padann-a|Cianüa Padann-a]]. Sti fèti, che l'han indebulìu i stäti e e ätre istituçiuìn d'a regiùn, han purtóu a l'inträ d'e ätre putense, p'ou ciü a [[Fransa]] e [[Spagna]], che d'u [[XVI secolo|Sinqueçentu]] se sun cunbatüe ascì inte sti sciti<ref name=":0" />. === Etè mudèrna === [[Immaggine:Carcare-collegio scuole pie.jpg|miniatura|Targa d'u Culegiu de Scöe Pie de [[Còrcre|Carcae]].|sinistra]] D'u [[XII secolo|Çinqueçentu]], a Burmia a l'ea vegnüa 'na vìa de cumünicaçiùn asè inpurtante p'â [[Spagna]], che alantùa a cuntruläva u [[Marchexùn de Finô|Marchexóu de Finä]] e u [[Ducâto de Milàn|Ducätu de Milàn]], a furmä 'na vìa che p'ou regnu a l'ea l'ünica puscìbbile pe mandä de armè int'i sö duminni de [[Fiandre]], che l'ean in sulevaçiùn cuntra d'i spagnolli, cumme pärte d'a [[Goæra frànco-spagnòlla|guèra cuntra a Fransa]]. Inte ste lotte u gh'ha pigióu pärte ascì u [[Ducâto de Savöia|Ducätu de Savoia]], ch'u miäva d'otegnì u zbóccu insc'ou [[Mâ Ligure|Mä Ligüre]], e finn-a a [[Fransa]] a s'ea interesä a sti sciti. D'u [[1598]], cu'a fin d'a cazadda d'i [[Du Carettu (famìa)|D'u Carettu]], a Spagna a l'ha risevüu u cuntrollu dirèttu insc'ou Marchexóu de Finä e, cun stu lì, ascì e tère de l'äta Burmia, levóu [[Bardenèi|Bardinetu]] ch'u l'ea sutta a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e çèrti paixi de l'entrutèra de Sann-a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Mamberto|tìtolo=La vendita del Marchesato del Finale alla corona di Spagna nel 1602|ànno=2014|editô=Associazione Emanuele Celesia|çitæ=Finä|léngoa=IT}}</ref>. Pe cuntrastä st'espansciùn, d'u [[1636]] i piemunteixi l'han pigióu [[Cengë|Cengiu]] e u sö [[Casté du Cengë|castellu]] ma, p'â sö inpurtansa strategica, u l'è stètu turna cunquistóu da-i spagnolli a-i 3 de märsu d'u [[1639]]. Cu'a fin de sta guèra e a firma d'a cuscì dìta "[[Pâxe di Pirenæi|Päxe d'i Pirenèi]]", ünn-a de previxuìn d'u tratätu a cumandäva de caciä zü tütte e furtesse de çèrte regiuìn, cunpreizu quelle d'a Burmia<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070926222930/http://www.lwl.org/LWL/Kultur/Westfaelischer_Friede/dokumentation/ausstellungen/mjean_I_II/index2_html|tìtolo=Frankreich im Dreißigjährigen Krieg|outô=Jean Meyer|léngoa=DE|vìxita=2026-01-26}}</ref>. [[Immaggine:Santuario Deserto Millesimo-IMG 0932.JPG|miniatura|U [[Santuäju d'a Madonna d'u Dezèrtu (Milléximu)|Santuäju d'u Dezèrtu]], a [[Merexo|Milléximu]].]] U duminniu d'i spagnolli u l'è stètu 'n mumentu de crixi p'ä valä: a despetu de l'avertüa de de növe fàbbriche, e tante tasce cumandè da-i duminatuì e u scciöppu de de epidemìe de pèste cumme [[Péste do 1630|quella d'u 1630]] l'han purtóu a 'na gran puvertè. U növu interèsse p'â religiùn tra a gente u l'ha fètu cumisciunä de növe gexe, cumme a [[Géja èd Ŝàn Zuàn (Èl Còrcre)|paruchiäle de San Giuàn Batista de Carcae]]<ref>{{Çitta web|url=https://comune.carcare.sv.it/vivere-il-comune/luoghi/chiesa-parrocchiale-san-giovanni-battista/|tìtolo=Chiesa parrocchiale San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26|outô=Cumüne de Carcae}}</ref> e a gexa d'a Madonna d'u Boscu. D'u [[1621]] u l'è stètu inandióu u [[Culegiu d'e Scöe Pie (Carcae)|Culegiu d'e Scöe Pie de Carcae]], ch'u l'è stètu a primma e, pe tantu tenpu, a sula istituçiùn d'a valä ch'a musträva a scöa a tütti i figiö sensa de distinçiùn pe richessa<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://comune.carcare.sv.it/vivere-il-comune/luoghi/carcare-la-storia/|tìtolo=Carcare - La storia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26|outô=Cumüne de Carcae}}</ref>. U duminiu d'i spagnolli, a ogni moddu, u l'è finìu a l'inprinçippiu d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]]: cu'u [[Pâxe de Rastatt|tratätu de Rastatt]] u teritoju d'u Marchexóu de Finä u l'è stètu vendüu da l'[[Austria]] a-a Repübbrica de Zena, mentre u [[Marchexóu d'u Munferóu]], cun [[Merexo|Milléximu]], [[Cengë|Cengiu]] e [[Cosceria|Cuŝĉeia]], u l'è finìu a-u Ducätu de Savoia, cun de espansciuìn che l'han fètu muntä i cuntrasti tra i duì stäti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Elio Migliorini|outô2=Carlo Morandi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rastatt_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=RASTATT}}</ref>. Prezenpiu, de sti tenpi se pöan regurdä i sachezzi d'u [[Feippu Du Carettu|Feipu D'u Carettu]], marcheize de [[Barestin|Balestrìn]] a-u serviçiu d'i Savoia, d'u [[1745]], che l'han purtóu a de l'ätra ruvinn-a, fèta ancùn pezzu, a-a fin d'u seculu, da l'invaxùn d'e armè d'a [[Rivoluçion françeize|rivuluçiùn françeize]]<ref name=":0" />. === Etè cuntenpuranea === [[Immaggine:Battle of Millesimo.jpg|miniatura|Raprezentaçiùn d'a [[bataggia de Milléximu]] cun, a-u centru, u [[Casté 'd Mrexu|castellu d'u paize]]|sinistra]] Cu'u scciöppu d'a guèra tra a Fransa rivuluçiunäja e i ätri stäti de l'Europa, scibén ch'a s'ea dichiarä neuträle d'u [[1792]], a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a l'è stèta ucupä da-i françeixi finn'a l'artessa de [[Finô|Finä]] mentre, pe cuntra, e armè d'i [[Austria|austru]]-[[Ducâto de Savöia|piemuntexi]] l'han pigióu u cuntrollu de [[O Dê|Degu]], [[Cosceria|Cuŝĉeia]], [[Còrcre|Carcae]], [[L'Atè|L'Âtä]], [[Màllae|Mallae]] e [[Merexo|Milléximu]]. Int'i quattru anni de doppu a scituaçiùn a nu l'è cangiä guèi, cu'a liĝn̂a d'u frunte ch'a s'ea fermä insce-i bricchi tra u [[Munte Settepai|Settepan]], u [[Colla du Merögnu|Melögnu]] e u [[Colla de San Giacumu|San Giacumu]], pe chinä fin a-u gurfu de [[Vuè]]<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=[[Karl von Clausewitz]]|tìtolo=La Campagna del 1796 in Italia|url=https://books.google.com/books?id=yG6HLwEACAAJ|ànno=2012|editô=Libreria Militare Editrice|çitæ=Milàn|léngoa=IT|ISBN=88-89660-14-7}}</ref>. Peró, quande che d'u [[1796]] u cumandu d'e armè françeixi u l'è pasóu a-u [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], a scituaçiùn a l'è cangiä fitu, cun l'''Armée d'Italie'' ch'a l'ha atacóu i nemixi: mentre che e divixuìn d'u [[Andrîa Masêna|Massena]] e d'u [[Amédée Emmanuel François Laharpe|Laharpe]] pasävan a liĝn̂a d'u frunte a [[Muntenötte]], i ommi de [[Pierre Augereau|Augereau]] han pigióu [[Còrcre|Carcae]] e [[Merexo|Milléximo]], cun di cunbatimenti che sun pasè a-a stoja cumme e [[Bataggia de Muntenötte|batagge de Muntenötte]], [[Bataggia de Milléximu|de Milléximu]] e [[Segunda bataggia de Degu|de Degu]]. A-i [[28 arvî|28 de arvî]], doppu che sun stèti turna batüi int'a [[bataggia de Munduvì]], i Savoia se sun dunca areixi a-i françeixi cun l'[[Armistìçio de Cherasco|armistiçiu de Cherascu]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Sti anni sun stèti tra i ciü difìççili p'â Burmia, tantu che, d'u [[1800]], cun tütte e carestìe e e pestilense a pupulaçiùn a l'ea chinä d'u vintisei pe çentu rispèttu a primma d'a guèra. Cumme int'i ätri mumenti de crixi a pupulaçiùn a s'ea afiä a-a religiùn: 'na pitüa picinn-a d'a Madonna, d'u [[1618]], fèta insc'â mu̇àggia de 'n secóu a l'è stèta interesä da 'na gran devuçiùn e cuscì u gh'è stètu fabricóu tütt'in gìu u gran [[Santuäju d'a Madonna d'u Dezèrtu (Milléximu)|santuäju d'a Madonna d'u Dezèrtu]], che a-a giurnä d'ancö u l'è ancùn tra i ciü inpurtanti d'a valä<ref name=":0" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Meriana|tìtolo=Guida ai Santuari in Liguria|url=https://books.google.com/books?id=EyXqAAAAMAAJ|ànno=1997|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7058-666-9}}</ref>. Cun l'anesciùn dirètta d'a [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|Inperu françeize]] d'u [[1805]] l'è cangióu d'u bèllu tütta l'aministraçiùn d'a valä, finìa inte 'n'ünica duminaçiùn. Int'u detaggiu, a valä a l'è finìa int'u cuscì ditu [[dipartimentu de Muntenötte]], spartìa fra i duì çircundäi de [[Sêva|Çeva]] e de [[Acqui Terme|Acqui]] e, p'â pärte ciü äta d'a valä, int'i cantuìn de [[Merexo|Milléximu]], [[Spigno Monferrato|Spiĝn̂u]], [[O Dê|Degu]], [[Còiri|Cäiru]] e [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Almanach impérial pour l'année M.DCCC.X|url=https://books.google.com/books?id=yVlPAAAAcAAJ&pg=PA395|ànno=1810|editô=Chez Testu et C^ie.|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=395|capìtolo=Departement de Montenotte}}</ref>. Stu gran travaggiu de rifurma a l'è tucóu a-u prefèttu de [[Sann-a]], u [[Chabrol de Volvic]], che cu'i sö intervènti, survatüttu insc'ê vìe, u l'ha missu e bäze d'u zvilüppu d'a valä. Cu'a fin de l'inperu d'u Napuliùn, e e decixùi d'u [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Vienna]] d'u [[1815]], a Burmia a l'è finìa d'u tüttu int'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], pe andäne cuscì aprövu a-a sö stoja<ref name=":0" />. Int'i anni de doppu d'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]] int'a valä u gh'è stètu fundóu tante fàbbriche, misse survatüttu int'i paixi a-u cunfìn tra a Ligüria e u Piemunte, ma cu'u tenpu sun stète p'ou ciü serè. Da-u [[1973]] i cumüni d'a pärte d'a Burmia int'a Ligüria sun stèti missi insemme int'a [[Cumünitè Muntann-a de l'Äta Burmia]], creä cun lezze regiunäle e cunpetense in mateja d'agricultüa, de furèste, antincèndiu e zvilüppu d'e canpaĝn̂e<ref>{{Çitta web|url=http://lrv.regione.liguria.it/liguriass_prod/class/download_doc.php?id=b3ae1740-08a6-fbaa-5774-5a0dba601d5d&ext=pdf|tìtolo=L.R. 21 mazzu 1973, n. 15|léngoa=IT|formòu=PDF}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://lrv.regione.liguria.it/liguriass_prod/class/download_doc.php?id=8be00bec-47e6-1a7f-a7d2-5a0dbacb7eaf&ext=pdf|tìtolo=L.R. 30 lüggiu 1973, n. 27|léngoa=IT|formòu=PDF}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://lrv.regione.liguria.it/liguriass_prod/class/download_doc.php?id=c72ddd4c-c895-061a-62c6-5a0dbc9245b6&ext=pdf|tìtolo=L.R. 12 zenä 1973, n. 27|léngoa=IT|formòu=PDF}}</ref>, che peró, d'u [[2011]], a l'è stèta insc'â fin desfä<ref>{{Çitta web|url=http://lrv.regione.liguria.it/liguriass_prod/articolo?urndoc=urn:nir:regione.liguria:legge:2010-12-29;23&dl_t=text/xml&dl_a=y&dl_id=&pr=idx,0;artic,0;articparziale,1&anc=art12|tìtolo=L.R. 29 dixenbre 2010, n. 23, art. 12|léngoa=IT}}</ref>. == Cultüa == === Lengua === P'â sö stoja de tère de fruntea, a Burmia a gh'ha d'e bèlle diferense fra i sö parlè, varietè de cuntattu e tranxiçiùn fra u [[Lengoa ligure|ligüre]] e u [[Léngoa piemontéize|piemunteize]]. Int'u detaggiu, a pärte ciü äta d'a valä a l'è quella ch'a gh'ha ciü trèti d'u ligüre mentre, de manimàn ch'u se chinn-a p'â valä, se trövan de varietè ciü piemuntexi, cun sulu de carateristiche in cumüne cu'i parlè d'a Rivea<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Studi e ricerche sui dialetti dell'Alta Val Bormida|ànno=2001|editô=Comunità montana Alta Val Bormida|çitæ=Milléximu|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO01324073}}</ref>. Fra e varietè parlè int'a valä, u gh'è 'na spartiçiùn ciütóstu marcä ch'a se dividde i paixi de [[Bardenèi|Bardinetu]] e [[Carizan|Calisàn]], da 'na pärte, cun quelli da [[Moriaodo|Muriädu]] e [[Oseria|Useĵa]] in zü, scicumme che i primmi gh'han 'na cunservaçiùn de vucäle àtune a-a fin de poule cumme int'u ligüre, mentre ciü a valle armenu "-e" e "-u" de régula cazzan<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mair Parry|tìtolo=Parluma 'd Còiri, sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte|url=https://books.google.com/books?id=0wU2AAAACAAJ|ànno=Agustu 2005|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, PMS, IT|pp=276, 297|ISBN=88-8055-213-9}}</ref>. === Cuxinn-a === ==== Äta valä ==== [[Immaggine:Nocciola Piemonte IGP.jpg|miniatura|E Ninçöe Piemunte IGP.|245x245px]] ;Prudotti * Castaĝn̂e de [[Carizan|Calisàn]] e [[Moriaodo|Muriädu]]: pruduçiùn ben inpurtante, a castaĝn̂a de Calisàn a l'è stèta finn-a ricunusciüa cumme ''Presidio Slowfood''. A sta lì u gh'è dedicóu a "Fèsta d'autünnu", 'na manifestaçiùn dunde u megiu rustiä u guagna u premmiu d'a "castaĝn̂a d'ôu"<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-autunno-calizzano/|tìtolo=Festa d'autunno a Calizzano|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * Funzu neigru: i paixi de [[Carizan|Calisàn]] e de [[Bardenèi|Bardinetu]] sun d'i sciti ben cunusciüi p'ou funzu neigru, ch'u gh'è dedicóu a "Fèsta naçiunäle d'u funzu neigru d'ôu"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210730225037/https://www.lamialiguria.it/it/component/content/article/203-riviera-di-ponente/finale-e-dintorni/1885-bardineto-grande-regno-dei-porcini.html?highlight=WyJiYXJkaW5ldG8iXQ==&Itemid=437|tìtolo=Bardineto, Grande Regno dei porcini|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * Triffue: a pruduçiùn d'e triffue a l'è tipica de [[Merexo|Milléximu]], dund'u ghe vegne dedicóu a "Fèsta naçiunäle d'a triffua de Milléximu"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211015000000*/https://www.lamialiguria.it/it/component/content/article/411-feste-tradizioni/7909-millesimo,-la-festa-del-tartufo.html?highlight=WyJtaWxsZXNpbW8iXQ==&Itemid=437|tìtolo=Millesimo, la festa del tartufo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * [[Sücca d'a Ruchetta]]: a l'è 'na qualitè de sücca tipica d'u paize d'[[A Ruchetta (Cengiu)|a Ruchetta]], fraçiùn de [[Cengë|Cengiu]], cun de manifestaçiuìn che ghe sun stète dedichè, cumme a ''Zucca in piazza''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210601000000*/https://www.lamialiguria.it/it/component/content/article/84-sapori/5676-zucca-di-rocchetta-cengio.html?highlight=WyJyb2NjaGV0dGEiXQ==&Itemid=437|tìtolo=Zucca di Rocchetta Cengio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210701000000*/https://www.lamialiguria.it/it/component/content/article/412-mangiare-bere/7993-zucca-in-piazza-a-rocchetta-di-cengio.html?highlight=WyJyb2NjaGV0dGEiXQ==&Itemid=437|tìtolo=Zucca in piazza a Rocchetta di Cengio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * [[Moco|Mocu]]: u l'è 'n legümme tipicu de [[Cengë|Cengiu]], dund'u l'ha guagnóu u ricunuscimentu d'a Denuminaçiùn Cumünäle (De.Co.), ma ascì d'ätri paixi d'a valä, cumme [[Còiri|Cäiru]], [[Merexo|Milléximu]], [[O Dê|Degu]], [[Moriaodo|Muriädu]], [[Carizan|Calisàn]] e [[Cosceria|Cuŝĉeia]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/it/vetrina/prodotti-e-produzioni/frutta-ortaggi-e-piante-aromatiche/prodotti-tipici-frutta-orto/item/6628-moco-delle-valli-della-bormida.html|tìtolo=Moco delle Valli della Bormida|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * [[Ninçöa Piemunte]]: varietè de ninçöa ch'a l'ha finn-a guagnóu u ricunuscimentu de l'[[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], a l'è ciantä ascì int'a pärte d'a Burmia ch'a se tröva int'a [[Provinsa de Cuneo|pruvincia de Cüniu]], survatüttu int'u teritoju d'u cumüne de [[Cortemilia|Curtemilia]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.nocciolapiemonte.it/|tìtolo=Consorzio Tutela Nocciola Piemonte|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''[[Zuncò]]'': u l'è 'n furmaggiu frescu tradiçiunäle d'a regiùn, fètu cun lète de cräva e lascióu a l'äja pe pochi giurni primma d'ese mangióu<ref>{{Çitta web|url=http://www.thefridgeproject.com/2020/03/19/la-zunca-un-formaggio-fresco-prodotto-secondo-la-tradizione/|tìtolo=La zuncà, un formaggio fresco prodotto secondo la tradizione|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * [[Rubiola d'a Burmia]]: furmaggiu ch'u l'è fètu sulu che int'i cumüni de [[Bardenèi|Bardinetu]], [[Carizan|Calisàn]] e [[Oseria|Useĵa]], a diferensa d'a ''zuncò'' u l'è missu pe 'n pocu a möjä, ciü o menu 'na setemann-a<ref>{{Çitta web|url=https://www.mangiareinliguria.it/prodotti-tipici-liguri/latte-formaggi-liguri/robiola-della-val-bormida|tìtolo=Robiola della Val Bormida|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Frizze'': e ''frizze'' sun di insachè fèti de figaitu de porcu, sâsìssa e bacche de zerneivu, fèti cöxe a bagnumarìa, friti o brustulìi insce 'na ciappa, che 'na votta se fävan inte tütta a valä<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/it/vetrina/prodotti-e-produzioni/carni-salumi-e-uova/prodotti-tipicicarni/item/138-frizze.html|tìtolo=Frizze|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. ;Riçètte tipiche [[Immaggine:Torcetti confezionati.jpg|miniatura|Pachettu de turcetti.|293x293px]] * ''Grissa'': pan tradiçiunäle de tütta a valä, cuscì cumme inte de pärte d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], u gh'ha 'na furma alunghìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/275-pane-della-val-bormida.html|tìtolo=Grissa|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Sciaccarotti'': fügasette fète survetüttu a [[Moriaodo|Muriädu]] e a [[Merexo|Milléximu]], sun cruvìe da 'n cundimentu furmóu da särsa de [[tomâta|tumäta]], [[Pesto|pestu]] e [[Aggio|aggiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/assapora/sciaccarotti/|tìtolo=Sciaccarotti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Fazzino'': qualitè de fügasetta de patatte che segundu u paize e u cundimentu u piggia u numme de ''lisone'' ([[Refréido|Refreidu]], fraçiùn de [[Moriaodo|Muriädu]]) o de ''lisotto'' ([[Palëre|Pallae]]) ascì, a l'è fèta inte tütta a valä<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/141-fazzino.html|tìtolo=Fazzino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Tira'': panettu tradiçiunäle de [[Còiri|Cäiru]], fètu cu'in pin de sâsìssa<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/tira/|tìtolo=Tira|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. *''Tirottu'': pan ch'u piggia u numme da-a ''tira'', ch'a gh'ha ciü o menu a mèxima furma, u l'è tipicu d'a pärte ciü äta d'a valä e d'[[Sascê|U Saŝĉellu]], cu'in pasta fèta de fain-a e de patatte, tütta bagnä d'öju<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/it/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/287-tirotto.html|tìtolo=Tirotto|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Zeaia'': dìta ''Zrarìa'' o ''Zeraria'' ascì, a l'è 'na gelatìnn-a de carne de [[Bos Taurus|bö]] e de [[pòrco|porcu]], fèta andä inte 'n broddu ch'u gh'ha de l'[[Auföggio|ôuföggiu]] e d'u [[safràn]] pe güsti. A l'è 'n mangiä tradiçiunäle d'u tenpu de Denà<ref>{{Çitta web|url=http://www.cucinaligure.info/2019/01/25/zeaia-zeraria/|tìtolo=Zeaia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''[[Cobelétti|Cubeletti]]'': i cubeletti sun di bescötti de pasta frolla, fèti inte de ätre pärte d'a Ligüria ascì, cu'a versciùn tipica d'a Burmia ch'a vö 'n pin de marmeläta d'[[Apricotta|armugnìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/264-gobeletti-o-cobeletti.html|tìtolo=Gobeletti o Cobeletti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Milleximìn a-u rhum'': i milleximìn sun di ciculatìn cu'in pìn de rhum, che sun stète inventè a [[Merexo|Milléximu]], de dunde l'han pigióu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/297-millesimini.html|tìtolo=Millesimini|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Turcetti'': i turcetti d'a Burmia, fèti p'ou ciü a [[Màllae|Mallae]], se sumeggian a stu duçe tipicu d'a cuxinn-a piemunteize, fèti cumme in bescöttu frìtu da-a pasta ch'a gh'ha drentu 'n pocu de rhum<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/288-torcetto.html|tìtolo=Torcetti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Pan'' o ''osse d'i morti'': sun d'i bescötti tipichi de [[Carizan|Calisàn]], dunde sun stète inventè a-a fin d'a guèra. A sö pasta a l'è fèta de bescötti sfregugiè, fain-a, süccóu, vin giancu e [[frûta sécca|früta secca]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/298-ossa-dei-morti-e-pane-dei-morti.html|tìtolo=Pan e ossa dei morti, una dolce tradizione|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Turta stranguagatti'': a l'è 'na turta tipica de [[Carizan|Calisàn]], fèta cu'ina pasta che se sumeggia a quella d'u [[pandôçe|panduçe]], ma ciü teĝn̂a de sta lì<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/pane-pasta-dolci-e-focacce/prodotti-tipici-focaccia/item/285-strozzagatti.html|tìtolo=Strozzagatti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. * ''Cugnà'': marmeläta de mustu d'üga, fighe, nuxe, meĵe, peĵe e ätri güsti, cu'ina preparaçiùn ch'a se tröva ascì int'e Langhe. In Burmia a l'è tipica d'u paize de [[Cortemilia|Curtemilia]]<ref>{{Çitta web|url=https://langhe.net/recipes/cogna-salsa-duva/|tìtolo=Cognà (o cugnà, salsa d'uva)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}}</ref>. ==== Bassa valä ==== [[Immaggine:Brachetto acquesi glass.jpg|miniatura|Butiggia de Brachettu d'Acqui.|336x336px]] * ''Filettu baxóu'': u l'è 'n salümme recavóu da-a carne maxinä de porcu insacä asemme a 'n filettu de porcu ch'u l'è stètu pasóu in sarmöja. Da mangiä pasóu duì o meixi o ciü, u l'è tipicu d'u paize de [[Ponzone|Punçùn]] e u l'à guagnóu u ricunuscimentu de Prudottu Agrualimentäre Tradiçiunäle (P.A.T.). * ''Fainä d'Acqui'': a gh'ha 'na preparaçiùn ciütóstu paigia a quella d'a [[Fainâ|fainä ligüre]], segnu d'i ligammi storichi tra a çitè e u mä; inte sta versciùn a l'è cundìa cu'u peive neigru. * ''Amaretti d'Acqui'': a çitè d'Acqui a gh'ha 'na pruduçiùn tipica d'amaretti. * ''Acqueixi a-u rhum'': i acqueixi sun di ciculatìn cu'in pin a-u rhum tipichi d'a çitè d'Acqui, fèti cu'ina pasta ch'a se cunpunn-e de ciculäta, cremma de maruìn, pasta de ninçöe e rhum. ==== Vin e licuri ==== {{Véddi ascì|Vìn da Ligùria|càngio variànte=U mèximu argumentu int'u detaggiu}} * Granaccia (varietè d'a vixe "Alicante", de [[Ròcavignâ|Rocavignä]]) * Duçettu d'e fasce (varietè de [[Cortemilia|Curtemilia]] e [[Moriaodo|Muriädu]] d'u Duçettu d'Arba) * Duçettu d'Acqui <small>(DOC)</small> * Barbea d'Asti <small>(DOCG)</small> * Brachettu d'Acqui <small>(DOCG)</small> * Muscätu <small>(DOCG)</small> * Muscätu pasìu <small>(DOCG)</small> * Curteize pasìu <small>(DOC)</small> * Muscätu pasìu <small>(DOC)</small> * Amäu Gamondi == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Vittoriana Derapalini, Cesare Garelli, Arturo Ivaldi|outô2=Riccardo Richebuono|tìtolo=Le Piccole Patrie (Altare/Cairo Montenotte/Carcare/Millesimo)|ànno=1981|editô=Sabatelli|çitæ=Sann-a|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gian Paolo Re|tìtolo=La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida|url=http://www.cairomontenotte.com/biblioteca/vari/3m/3m.html|ànno=1989|editô=Gruppo 3M Italia|léngoa=IT|ISBN=88-43-53051-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Meriana|tìtolo=Val Bormida|ànno=1997|editô=SAGEP|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 17|òpera=Liguria Guide|ISBN=88-70-58633-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=S. Testore|outô2=G. Gallareto|tìtolo=Langa Astigiana - Val Bormida|ànno=1999|editô=Impressioni Grafiche|çitæ=Acqui|léngoa=IT|ISBN=88-87-40903-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenza Russo|tìtolo=Mi porti in Val Bormida? Guida stradale e turistica|ànno=2017|editô=Geko|çitæ=Avegnu|léngoa=IT|ISBN=88-98-00470-2}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://www.savonaintasca.it/app/wp-content/uploads/2016/05/Valbormida-ITA-OK-Low.pdf|tìtolo=Val Bormida. La natura, la storia, lo sport|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}} * {{Çitta web|url=https://valbormida.it/|tìtolo=Valbormida.it|léngoa=IT|vìxita=2026-01-26}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Valàdde da Ligùria|Burmia]] [[Categorîa:Giögrafîa do Piemónte]] r7hop5i0tv0e010lfud15r4e2a59xey 0 18788 269732 264699 2026-05-14T19:20:26Z N.Longo 12052 wl 269732 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Stâto antîgo |nómme corénte = Repùbrica de Nöi |link bandêa = Flag of the Republic of Noli.svg |link stémma = Coat of Arms of the Republic of Noli.svg |link localizaçión = Repubblica di Noli.jpg |didascalîa localizaçión = Màppa da Repùbrica de Nöi |léngoa ofiçiâ = Nisciùnn-a, i àtti ofiçiæ êan scrîti in zenéize, latìn e italiàn |léngoa = [[Lengoa ligure|Lìgure]], [[Léngoa latìnn-a|Latìn]], [[Léngoa italiànn-a|Italiàn]] |capitâle prinçipâ = [[Nöi]] |govèrno = [[òligarchîa|Repùbrica òligàrchica]] |elénco càppi de govèrno = [[Poistæ (medioêvo)|Poistæ]] |òrgani deliberatîvi = Conséggio di Cónsoli ò di Càppi de Câza |inìçio = [[7 agosto|7 agósto]] [[1192]] |fæto iniçiâle = Indipendénsa da-o [[Marchexùn de Finô|Marchexâto de Finâ]] con decrétto de [[Rìcco VI de Svevia]] |fìn = [[2 dexénbre]] [[1797]] |fæto finâ = [[Canpàgna d'Itàlia (1796-1797)|Canpàgna d'Itàlia]] de [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]] |àrea giögràfica = Comùn de [[Nöi]] e pàixi vixìn, de spésso contéixi con [[Sann-a|Sànn-a]] e co-o [[Marchexùn de Finô|Marchexâto de Finâ]] |teritöio òriginâle = Teritöio do comùn de Nöi d'ancheu |superfìcce màscima = 4 km² |perîodo màscima espansción = [[XVIII secolo|XVIII sécolo]] |popolaçión = 1.500 |perîodo popolaçión = [[XVIII secolo|XVIII sécolo]] |monæa = Dêuviâ quélla [[Monetaçión zenéize|zenéize]] |vivàgne = [[Comèrcio]], [[pésca (ativitæ)|pésca]], coltivaçión di [[oîvo|oîvi]] |produçioîn = [[Veddro|Véddro]], nâve da goæra |comèrci con = [[Inpêro bizantìn]], [[Fransa|Frànsa]], [[Spagna|Spàgna]], [[Inghiltæra]] |esportaçioîn = [[Spéçie]], [[sâ]], [[Veddro|véddro]] |inportaçioîn = [[Spéçie]] |religioîn prinçipæ = [[Catoliceximo|Catolicêximo]] |religión de stâto = [[Catoliceximo|Catolicêximo]] |âtre religioîn = [[Gêxa ortodòssa|Ortodoscîa]] |clàsse sociâli = nobiltæ, clêro, pescoéi, contadìn |stâto precedénte = {{Scìnbolo|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Régno d'Itàlia (Sàcro Româno Inpêro)|Régno d'Itàlia]] |stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} [[Repùbrica Lìgure]] }} A '''Repùbrica de Nöi''' (''Res Publica Naulensis'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Repubblica di Noli'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é stæta 'na naçión Repùbrica sovrànn-a e aleâ da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] da-o [[1202]] scìnn-a-o [[1797]]. A l'é consciderâ, a partî da-o [[1193]], unn-a de [[Repubbriche mainæ|repùbriche mainæ]] do medioêvo. O stémma da Repùbrica a l'êa 'na ''crôxe giànca scrôxâ in cànpo rósso'', coscì cómme a sò bandêa, co-in ciæo rimàndo a-a [[Bandêa de Zêna|crôxe de Sàn Zòrzo]] ma a tìnte invertîe, de mòddo da distìngoise da-i scìnboli de [[Zena|Zêna]]. O patrón de Nöi e da sò Repùbrica o l'êa [[Eogénio de Cartàgine|Sànt'Eogénio]]<ref>{{Çitta|Salvarezza, 1891|p. 29}}</ref>. == Giögrafîa == [[Immaggine:Noli dalla strada del semaforo.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta do bórgo da Càppo Nöi]] A picìnn-a Repùbrica mainâ a s'estendéiva tra i doî promontöi de [[Càppo Nöi]] e da pónta do Vescovâdo, conprendéndo vèrso l'entrotæra i pàixi de [[Vôze]] e de [[Tósse]] ascì, d'ancheu de fraçioìn do comùn de [[Nöi]]. Into moménto da sò màscima estensción, faxevân pàrte do sò teritöio i bórghi de [[Vuè|Voæ]], [[Màllae|Màlae]], [[Orcu (Orcu Feìn)|Òrco]] e [[U Segnu (Vuè)|Ségno]], ciù l'[[Îzua de Berzezzi|îzoa de Berzézzi]]. A ponénte a confinâva co-o [[Marchexùn de Finô|Marchexâto de Finâ]], co-o confìn ch'o l'êa segnòu da-a coscì dîta "tôre de strîe" (inta quæ a gh'êa a goarnixón de frontêa), e vèrso nòrd-èst co-a Repùbrica de Zêna (dòppo a conquìsta zenéize do Comùn de [[Sann-a|Sànn-a]]), da quæ a l'avéiva a [[Protetorâto|proteçión]]. A superfìcce totâle a l'êa de ciù mêno 4&nbsp;km², co-în'estensción de quàttro chilòmetri lóngo a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]] e 'n'anpiéssa de un e mêzo vèrso i mónti. Into [[XVIII secolo|Sèteçénto]] a Repùbrica de Nöi a contâva de 1.534 abitànti, di quæ 1.050 rescidénti into bórgo, 184 a Tósse e 300 a Vôze<ref>{{Çitta|AA. VV.|p. 20|AA. VV., 2005|tìtolo=Noli percorsi storici}}</ref>. == Stöia == [[Immaggine:Palazzo del Comune, Torre del Comune e Loggia della Repubblica Nolese - Noli.jpg|sinistra|miniatura|293x293px|O vêgio Pàlasso do Govèrno, d'ancheu do Comùn, e a tôre comunâle.]] L'àtto de nascìta da Repùbrica mainâ o l'é stæto sotoscrîto a-i 7 de agósto do [[1192]] inta [[gêxa de Sàn Paragorio]], quànde o [[Rìcco II do Carétto]] o l'à vendûo a-o comùn de Nöi o castéllo de Ségno e di âtri dirìtti scignorîli<ref>{{Çitta|Darchi & Bandini, 2004|p. 19}}</ref>. Dónca, inte l'ànno [[1196]], l'inperatô e rè de Sicìlia [[Rìcco VI de Svêvia]] co-in sò decrétto o l'à réizo ofiçiâ a separaçión tra Nöi e Finâ, in virtù de 'n diplöma ch'o riconoscéiva a sò outonomîa co-ina fórma de govèrno [[Òligarchîa|òligàrchica]]. I òrgani do nêuvo govèrno êan o [[Poistæ (medioêvo)|poistæ]], o Conséggio di Cónsoli e o Conséggio di Càppi de Câza. Pe tutelâse da-e minàcce ch'arivivâvan da-e vixìnn-e Sànn-a e Finâ, Nöi, ch'a faxêva pàrte da façión di [[ranpìn]], a s'é aleâ into [[1202]] co-a Repùbrica de Zêna segóndo 'n rapòrto scìmile a 'n [[protetorâto]], scibén che da l'anàlixi di papê se pêu védde cómme quésti rapòrti êan de tîpo paritâio e no de sotomisción<ref>{{Çitta|Vivaldo, 1994|p. 34}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Teofilo Ossian De Negri|tìtolo=Storia di Genova: Mediterraneo, Europa, Atlantico|url=https://books.google.it/books?id=2jCNYMnOdXUC|ànno=2003|editô=Giunti Editore|léngoa=IT|p=320|ISBN=88-09-02932-1}}</ref>. Nöi a s'é batûa insémme a Zêna cóntra a [[Repùblica de Piza|Repùbrica de Pîza]], pe stabilî o pròpio domìnio in sciô [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], e cóntra a-a [[Repùbrica de Venéçia]] ascì, co-e goære into Levànte. A sò inportànsa a l'êa cresciûa a-o pónto che, into [[1239]], a Nöi a l'é stæta creâ da-o [[pàppa Grigheu IX]] 'na nêuva diòcexi, pöi unîa a quélla de [[Diocexi de Sann-a-Noi|Sànn-a]] a-i 25 de novénbre do [[1820]]. A catedrâle a l'é stæta, scìnn-a-o [[1572]], a gêxa de Sàn Paragorio, co-o tìtolo ch'o l'é stæto pöi trasferîo a quélla de [[Concatedrâle de Sàn Pê (Nöi)|Sàn Pê di Pescoéi]] dæto che, trovàndose quést'ùrtima drénto e miâge da çitæ, a l'êa inte 'na poxiçión ciù segûa<ref>{{Çitta|Gandoglia, 1926|p. 35}}</ref>. [[Immaggine:Noli-IMG 1592.JPG|sinistra|miniatura|L'antîga catedrâle de Sàn Paragorio]] Into [[XIII secolo|XIII sécolo]] a Repùbrica a l'à promulgòu i pròppi statûti, sudivîzi in quàttro lìbbri, un pe ògni ràmmo do dirìtto: [[Dirìtto pùblico|pùblico]], [[Dirìtto civîle|civîle]], [[Dirìtto penâle|penâle]] e [[Dirìtto aministratîvo|aministratîvo]]<ref>{{Çitta|AA. VV.|p. 6|AA. VV., 1993|tìtolo=Statuti di Noli}}</ref>. O moménto de mascìmo splendô de Nöi, into [[XIV secolo|XIV sécolo]], o coinciddéiva con l'[[òtâva croxâ]], inta quæ a picìnn-a Repùbrica a l'à parteçipòu co-e pròpie inségne e, gràçie a-o ròllo stratégico do sò pòrto, portàndo co-ina sò nâve o rè de Frànsa [[Loîgi IX de Frànsa|Loîgi IX]] scìnn-a [[Tùnixi]]. A quèsto pónto o l'incomensa però o perîodo de decadénsa da çitæ, aprêuvo a-o fæto che o sò pòrto naturâle o no l'êa in gràddo de òspitâ de nâve de ciù grénde dimenscioìn, portàndo coscì a l'izolaménto de Nöi da ræ comerciâle do [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]]. I çitadìn da repùbrica da rìcchi mercànti àn coscì comensòu a dedicâse a-a [[Pescâa (ativitæ)|pésca]]. Pe de ciù, e vàrie bæghe co-e vixìnn-e [[Finô|Finâ]] e [[Sann-a|Sànn-a]], coscì cómme e contìnoe incurscioìn di spagnòlli e di sabòudi, àn portòu a l'amermâ da stabilitæ e da seguéssa da Repùbrica, za minaciâ da-e lòtte tra e famìggie locâli e da-e epidemîe<ref>{{Çitta|Vivaldo, 1994|p. 50}}</ref>. I cònioghi ingléixi Edward e Margaret Berry, studiôzi e viâgiatoî rescidénti a [[A Burdighea|Bordighêa]] da-o [[1891]], into sò lìbbro stòrico-artìstico ''Alla porta occidentale d'Italia'' móstran 'n grànde interèsse vèrso o bórgo de Nöi e o sò pasòu indipendénte<ref>{{Çitta|Berry, 1963|p. 35}}</ref>. Ànche o scritô e crìtico leterâio torinéize [[Giuseppe Baretti]], into sò ''Viaggio da Londra a Genova'' do [[1770]], o l'à minsonòu a Repùbrica de Nöi, da-o quæ a l'é stæta definîa cómme 'na mâvéggia polìtica aprêuvo a-a bontæ do sò scistêma de govèrno: {{Çitaçión|"Mi credéiva che a Repùbrica de Sàn Marìn in Romàgna a foîse a ciù sciûta e spìpoa de quànte se n'é mâi registræ inti lìbbri de stöia e de giögrafîa; ma quélla de Nöi a vìnçe ànche l'âtra in fæto d'êse picìn"|3=''"Credevo la Repubblica di San Marino in Romagna fosse la più scarna e mingherlina di quante se ne registrano mai nei libri di storia e geografia; ma quella di Noli vince pur l'altra in picciolezza<ref>{{Çitta|Baretti, 1830|p. 135}}</ref>."''|lingua=IT}} O declìn de Nöi o l'à portòu, insémme a-a Repùbrica de Zêna da-a quæ a l'êa protètta, a çitæ sótt'a-a dominaçión françéize do [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]]. Defæti, a-i [[2 dexénbre|2 de dexénbre]] do [[1797]], a l'é finîa l'outonomîa da picìnn-a Repùbrica, dòppo che into màzzo do mæximo ànno ànche Zêna a l'avéiva pèrso a sò indipendénsa. A nêuva [[Costituçión da Repùbrica Lìgure|costituçión]] da [[Repùbrica Lìgure]], aprovâ tréi giórni dòppo, a l'à creòu 'na repùbrica giacobìnn-a che però a l'é stæta de brêve duâta, finéndo into [[1805]] anéssa a-o [[Prìmmo Inpêro françéize]]. Dónca, dòppo a cùrta esperiénsa da [[Repùbrica Zenéize]] do [[1815]], Nöi a l'é finîa into [[Regno de Sardegna|Régno de Sardégna]] e pöi, da-o [[1861]], into [[Regno d'Italia (1861-1946)|Régno d'Itàlia]]<ref>{{Çitta|AA. VV.|p. 52|AA. VV., 1982|tìtolo=Notizie storiche su Noli}}</ref>. == Economîa == Peculiaritæ da Repùbrica de Nöi a l'é che, diversaménte da-i âtri picìn prinçipâti lìguri, a no l'à mâi batûo 'na pròpia monæa, dêuviàndo pe cóntra quélla [[Monetaçión zenéize|zenéize]]: in [[öo]] o gh'êa o [[genovìn]], o sechìn, o scùddo do sô e o ducàtto méntre, d'[[Argento|argénto]], êan dêuviæ dinâ, medàggia, gròsso, södo, [[petachinn-a]], cavalòtto e âtre<ref>{{Çitta|Caorsi, 1999|p. 93}}</ref>. Pe-o stòrico [[Loîgi Caorsi]] a motivaçión de quésta mancànsa de outonomîa inta monæa a Nöi a l'êa dovûa prinçipalménte a de caraterìstiche de l'economîa çitadìnn-a, caraterizâ da 'n mercòu da-e dimenscioìn limitæ e da di flùssi monetâi che no êan particolarménte favorévoli a-o svilùppo de 'na monæa locâle, co-a popolaçión ch'a l'êa abitoâ a dêuvia de valûe forèste. Pe de ciù a Zêna a no l'êa de segûo bén vìsta a poscibilitæ de delegâ 'na fraçión do pròpio privilêgio de sécca a 'n âtro pàize<ref>{{Çitta|Caorsi, 1999|pp. 86-87}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Baretti|tìtolo=Viaggio da Londra a Genova|url=https://books.google.it/books?id=FzubQIMQwTsC|ànno=1830|editô=Sonzogno|çitæ=Milàn|léngoa=IT|cid=Baretti, 1830}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Gandoglia|tìtolo=La Città di Noli: Monografia storica|url=https://books.google.it/books?id=j_nyGwAACAAJ|ànno=1885|editô=Bertolotto & Isotta|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elvidio Salvarezza|tìtolo=Curiosità storiche sulla repubblica di Noli e sulle relazioni passate nel 1656 fra Genova e Marsiglia|url=https://books.google.it/books?id=VlUvAAAAYAAJ|ànno=1891|editô=Tipografia del Regio Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Salvarezza, 1891}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Descalzi|tìtolo=Storia di Noli|url=https://books.google.it/books?id=hJguAAAAYAAJ|ànno=1902|editô=Bertolotto|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Gandoglia|tìtolo=In repubblica: vita intima degli uomini di Noli studiata nell'archivio del Comune|url=https://books.google.it/books?id=xbaTMgAACAAJ|ànno=1926|editô=Bolla|çitæ=Finâ|léngoa=IT|cid=Gandoglia, 1926}} * {{Çitta lìbbro|outô=Edward Berry|outô2=Margaret Berry|tìtolo=Alla porta occidentale d'Italia: guida storica e artistica della Riviera di ponente|url=https://books.google.it/books?id=FzubQIMQwTsC|ànno=1963|editô=Istituto internazionale di studi liguri|çitæ=A Bordighêa|léngoa=IT|cid=Berry, 1963}} * {{Çitta lìbbro|outô=Armando Lodolini|tìtolo=Le repubbliche del mare|url=https://books.google.it/books?id=aTUOAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=1967|editô=Ente per la diffusione e l'educazione storica|çitæ=Rómma|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|tìtolo=La chiesa di San Paragorio a Noli e la zona archeologica|url=https://books.google.it/books?id=T222xgEACAAJ|ànno=1979|editô=Sabatelli|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|volùmme=2|òpera=Monumenti e tesori d'arte del Savonese}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Notizie storiche su Noli: ciclo di studi e ricerche|url=https://books.google.it/books?id=lsBdygAACAAJ|ànno=1982|editô=Palazzo del Comune|çitæ=Nöi|léngoa=IT|cid=AA. VV., 1982}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Statuti di Noli|url=https://books.google.it/books?id=StJJAQAACAAJ|ànno=1993|editô=Coop Tipograf|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|cid=AA. VV., 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Vivaldo|tìtolo=Storia di Noli|url=https://books.google.it/books?id=x17BngEACAAJ|ànno=1994|editô=Sabatelli|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|cid=Vivaldo, 1994}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Sant'Eugenio patrono di Noli|ànno=1998|editô=Centro Storico Culturale Civitas Nauli|çitæ=Nöi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Caorsi|tìtolo=Noli alla ricerca del passato|ànno=1999|editô=Centro Storico Culturale Civitas Nauli|çitæ=Nöi|léngoa=IT|cid=Caorsi, 1999}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Darchi|outô2=Francesca Bandini|tìtolo=Noli percorsi storici|url=https://books.google.it/books?id=t_R_CwAAQBAJ|ànno=2004|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=Firénse|léngoa=IT|cid=Darchi & Bandini, 2004|ISBN=88-78-14179-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Noli percorsi storici|url=https://books.google.it/books?id=-fvxxgEACAAJ|ànno=2005|editô=Centro Storico Culturale Civitas Nauli|çitæ=Nöi|léngoa=IT|cid=AA. VV., 2005}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alberto Manzino|outô2=Natale Russo|tìtolo=Quinta repubblica marinara di Noli|url=https://books.google.it/books?id=W2OPAAAACAAJ|ànno=2005|editô=Natrusso Communication|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT|ISBN=88-89-40610-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marc'Antonio Bragadin|tìtolo=Storia delle repubbliche marinare|url=https://books.google.it/books?id=tRKbSQAACAAJ|ediçión=2|ànno=2010|editô=Odoya|çitæ=Bològna|léngoa=IT|ISBN=88-62-88082-0}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Repùbrica de Zêna}} [[Categorîa:Noi]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Stati do passòu]] [[Categorîa:Repùbrica de Zêna]] nia37z45bswez3y6ygrhzqrtpdwev22 0 19625 269738 260245 2026-05-14T19:27:22Z N.Longo 12052 269738 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Albisola, manifattura conrado, bacile, xvii secolo.JPG|thumb|250px|Baçì, manifatüa Conrado, [[XVII secolo|XVII seculu]] ([[Palàçio Döia-Tórsci|Palassiu Doja-Tursci]], Zena)]] A '''çeramica d'Arbissöa''' a l'è a [[çeramica]] prudüta int'u teritoju d'e [[Arbissöe]], d'ancö spartiu int'i duì cumün de [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Ätu]] e d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Main-a]], segundu l'antiga tradiçiùn ch'a l'è cumensä inte l'ürtimu quartu d'u [[XV secolo|Quattruçentu]] e ch'a l'è andèta avanti finn'â giurnä d'ancö. == Stoja == [[File:Bugia (1).jpg|thumb|[[Bouxìa (ogèttu)|Bouxìa]] de çeramica d'Arbissöa o [[Çeramica de Sann-a|de Sann-a]]]] {{Seçión vêua}} == Manifatüe == * Manifatüa Conrado (o ''Conradi''), da-u [[1589]]. * Manifatüa Grosso, da-i primmi d'u [[XVII secolo|Seiçentu]] e, d'u [[1641]], a riçeive u dirittu d'a marca cu'a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]], pasóu d'u [[1689]], asemme a-a fàbbrica, a-i Chiodo. * Manifatüa Chiodo, a [[Sann-a]] da-u [[XVII secolo|Seiçentu]], dapö a sciorbe a manifatüa d'i Grosso. * Manifatüa Levantino, da-u [[XVIII secolo|Setteçentu]]. * Manifatüa Siccardi, da-u [[XVIII secolo|Setteçentu]]. * Manifatüa Piccone, da-u [[1856]]. * Manifatüa Poggi. da-u [[1862]]. * Manifatüa Giuseppe Mazzotti, da-u [[1903]]. * Manifatüa "Pozzo Garitta" (''Pozzo da Geita''), da-u [[1937]]. * Manifatüa "Isola Ceramiche", da-u [[1964]]. * Manifatüa "Viglietti Ceramiche", da-u [[1977]]. == Müsei == {{Seçión vêua}} == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Poggi Assalini (a cüa de)|tìtolo=Nicolò Poggi per la ceramica di Albisola: Albissola Marina, museo civico d'arte contemporanea, dal 4 al 14 aprile 1998|url=https://books.google.com/books?id=GcimoAEACAAJ|ànno=1998|editô=Cooperativa Tipograf|çitæ=Sann-a|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Casapietra|outô2=Roberto Costantino (a cüa de)|tìtolo=Biennale di ceramica nell'arte contemporanea. Albissola: il volto felice della globalizzazione|url=https://books.google.com/books?id=q5rHOwAACAAJ|ànno=2001|editô=Grafiche F.lli Spirito|çitæ=Sann-a|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nunzia Ferri|tìtolo=Picasso, Fontana, Sassu: arte ceramica da Albissola a Vallauris|url=https://books.google.com/books?id=njhRAQAACAAJ|ànno=2003|editô=Silvana|çitæ=Cinisello Balsamo|léngoa=IT|ISBN=88-8215-648-6}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Atti 37: Convegno internazionale della ceramica: Genova e Savona: La Liguria crocevia della ceramica, Savona, 28-29 maggio 2004|url=https://books.google.com/books?id=sxa5CwAAQBAJ|ànno=2006|editô=Centro Ligure per la storia della ceramica|çitæ=Arbissöa|léngoa=IT|ISBN=88-7814-489-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Marotta|outô2=Riccardo Zelatore (a cüa de)|tìtolo=Fabbrica casa museo Giuseppe Mazzotti 1903: 1903-2003, storia di una fabbrica di ceramica del territorio albisolese nel corso del Novecento: i Mazzotti: biografie e storie parallele|url=https://books.google.com/books?id=Ex38PgAACAAJ|ànno=2007|editô=Fabbrica casa museo Giuseppe Mazzotti|çitæ=A Muènn-a d'Arbissöa|léngoa=IT}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/la-ceramica-albisolese-4/198-la-storia-della-ceramica-albisolese|tìtolo=La ceramica Albisolese|léngoa=IT|vìxita=2025-04-26}} [[Categorîa:Ceramica]] [[Categorîa:Àrte in Ligùria]] j906ozc5jsa7n2rhj7ddi0glin9o9l6 0 27474 269721 269459 2026-05-14T18:52:47Z N.Longo 12052 + wl 269721 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]] L''''îzua de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in îzua ch'a se tröva vixìn a-a còsta ligüre d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punénte]], de 'rinpèttu a-u cumün de [[Berzezzi]] int'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]]. == Geugrafia e anbiénte == {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = center |caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.444661 |label = Îzua de Sant'Eugeniu |lat = 44.234392 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 42.5 |longitùdinePrìmmi = 26 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 3 |latitùdinePrìmmi = 14 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = right |label_size = 90 |sinottico = }} L'îzua, che a fà parte da-a ''Riserva natüräle regiunäle de Berezzi,'' a l'ha ina còsta ruciùza méddiu-äta, ch'a se issa insc'ou mä fin a 53 metri de artéçça màscima, e a cunta 0,03 km² de superficcie, pé stu fètu chi a l'è quarta îzua ligüre pé estensciùn doppu [[A Parmàia|A Parmèa]], [[Ìsua Gainâa|A Gainäa]] e l'îzua d'u Tìn.<ref name="Parks">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]] L'anbiénte natüräle u l'inclüdde framénti de ''màccia mediteranea''. Insc'e rocche bagnè da-e ùnde se trövàn u ''fenuggiu de mä'' e u ''Limonium cordatum'', ascì assèmme a de àtre spéce cumme a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''. Ascì i fundäli aturnu a-a l'îzua i g'han carateristiche puxitìve da-u puntu de vìsta biulògicu. Pé 'sta mutivaçiùn chi a zona de mä ch'a a se tröva da vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä àia maìnn-a prutètta<ref>{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> d'a l'annu [[2007]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> A-a giurnà d'ancö a situaçiùn de l'îzua a nu l'è stabile. A pupulaçiùn d'i gabbién a l'è aumentä in mòddu sprupuxitä e st'auméntu u se riflètte insc'e carateristiche chimicu-fixiche d'u terén e insc'a vegetaçiùn chi prezente. Cumensàndu da di datti storici d'u [[1907]], u s'è pusciüu cunstatà che a biudiverscitè, specialménte fra e sciue a l'ha duvüu cuntà ina pèrdita d'u ciü d'u 60%. == Stòja == [[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]] Insce l'îzua u gh'è i ségni de i prìmmi insiediaménti d'i [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna. Insc'a simma u gh'è ascì ina tùre de avistaméntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa d'u [[IV secolo|IV seculu]] dedicä a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'îzuottu a l'ha pigiä in antigu numme de ''îzua de Sant'Eugeniu.'' Cu-u passà d'u ténpu a segunda de e lucalitè a l'è stèta ascì ciamä ''îzuetta da Ligüria'', ''îzua de Spoturnu'', ''îzua de Nôi'', ''îzua de Vuè'', e ascì (cun u numme ch'u s'è mantegnüu) ''îzua de Berzezzi''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> === A tùre === [[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]] Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}</ref> de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);<ref name=":0" /> sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.<ref name=":0" /> A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,<ref name=":0" /> scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.<ref name=":0" /> 'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.<ref name=":0" /> === U munasté de Sant'Eugeniu === Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua. A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.<ref name=":0" /> Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.<ref name=":0" /> Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.<ref name=":0" /> A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}</ref><ref>A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.</ref>, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.<ref name=":1" /> E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.<ref>{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref> Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa. [[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]] Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diocexi de Nôi]]. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu. === Növi prupriétàri e rexidénsa privä === Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]]. In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. Stu "piferä", segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä. == Ativitè sut’ègua == Da vixìn a l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), ch'i ne fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra Nôi e Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> ==== U Piferä ==== U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin. ==== A Franä ==== A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci. ==== U Canalùn ==== U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi. == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893 Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena </gallery> == Nòtte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> ==Ätri prugètti== {{Interprogetto}} == Ligàmmi de föa == * {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] 0qzmmizcuixoc2oa7h42xrk45ehwbyb 0 29999 269740 268908 2026-05-14T19:38:09Z N.Longo 12052 /* Teritòiu */ + 269740 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Màppa du teritòiu diucesan|250px]] A '''diocexi de Arbenga e Impeia''' (in [[Léngoa latìnn-a|latin]]: ''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'') l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, dipendente da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]], apartenente aa [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligüria]]. Intu [[2020]] a l'ha cuntàu 157.000 batezài in sce 176.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti. == Teritòiu == {{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U teritòiu da diocexi u cumprende a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]]. A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxîlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]]. U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&nbsp;km² frasiunàu poi inte 162 paròcchie, distribuìe fra: * a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]]; * a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]]. == Stòia == === Etài clascica === A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu. Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}</ref>, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}</ref><ref>{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}</ref> vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese. I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de San Vitûre. Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.<ref name="beweb">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref><ref>''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881</ref> L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.<ref>{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}</ref> U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.<ref>''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863</ref> U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle. === Etài de Mezzu === Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}</ref> Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle. Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu. U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia. Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu). U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.<ref>Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri</ref> Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia. Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]]. Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi. L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài. Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]]. Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi. U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu. Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}</ref> Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa. Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi. === Etài mudèrna === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]] Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.<ref name="beweb" /> Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn. Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün. A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn</ref> Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn. Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun. In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa. Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].<ref name="beweb" /> === Etài cuntempuranea === Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire. Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].<ref>Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}</ref> Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e in [[Cinn-a|Cîna]]. morì [[Martirio cristiano|martire]] in [[Cinn-a|Cina]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]]. Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ. Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.<ref name="beweb" /> L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica "Qua Augustus Imperator"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}</ref> Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti "Quo aptius animarum"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}</ref> Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti "In dioecesi Albinganensi"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}</ref> == Vescuvi == Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài. * Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]]) * Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])<ref>Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).</ref> * Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])<ref>Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa </ref> * ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])<ref>Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)</ref> * Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])<ref>Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.</ref> * Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]]) * ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])<ref>I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}</ref> * Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]]) * Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])<ref>Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).</ref> * Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])<ref name="beweb" /> * San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu) * Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])<ref>Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).</ref> * ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu) * Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]]) * Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)<ref>L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', "se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn" ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).</ref> * Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)<ref>In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}</ref> * Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]]) * Trüccu I † * Bunifassiu I †<ref>I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.</ref> * Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]]) * Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]]) * Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]]) * Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu) * Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])<ref>Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.</ref> * Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]]) * Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])<ref>Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''"floruit a. 1199"'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.</ref> * Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu) * Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]]) * Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]<ref>Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.</ref> - dòppu u [[1225]]) * Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]]) * Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]]) * [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV) * Scimùn II † ([[1238]] - ?) * Imperiâle Dô(r)ia † * Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu) * Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu) * Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu) * Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]<ref>L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).</ref> - tòstu [[1320]] mòrtu) * Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu) ** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu) * Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]]) * Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu) * Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu) * [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu) * Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu) ** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu) ** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu) * Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu) * Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]]) * Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu) ** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu) ** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu) ** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu) ** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu) * Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu) ** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu) * Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu) * Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]]) * Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu) * Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu) * Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]]) * Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu) * Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu) * Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu) * Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu) * Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu) * Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu) * Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu) * Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu) * Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu) * Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu) * Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu) ** ''Sêde vacànte (1827-1832)'' * [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu) * Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu) * Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu) * [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu<ref> U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna</ref>) * Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu) * [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]]) * Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu) * Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu) * [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu) * [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]]) * [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu) * [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu) * [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]] == Statistighe == A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle. {| class="wikitable" id="820" style="font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;" ! rowspan="2" id="823" |ànnu ! colspan="3" id="825" |pupulasiùn ! colspan="4" id="827" |presbite(r)i ! rowspan="2" id="829" |diacuni ! colspan="2" id="831" |religiusi ! rowspan="2" id="833" |parocchie |- id="835" ! id="836" style="width:10%;" |<small>battezài</small> ! id="838" style="width:10%;" |<small>tutâle</small> ! id="840" style="width:5%;" |<small>%</small> ! id="842" style="width:8%;" |<small>nüme(r)u</small> ! id="844" style="width:8%;" |<small>seculâri</small> ! id="846" style="width:8%;" |<small>regulâri</small> ! id="848" style="width:8%;" |batezài pe presbite(r)u ! id="850" style="width:8%;" |<small>òmmi</small> ! id="852" style="width:8%;" |<small>dònne</small> |- id="854" |- id="855" | id="856" |1905 | id="858" | ? | id="860" |119.280 | id="862" | ? | id="864" |571 | id="866" |485 | id="868" |86 | id="870" | ? | id="872" | | id="873" | ? | id="875" | ? | id="877" |170 |- id="879" | id="880" |1959 | id="882" |117.280 | id="884" |117.500 | id="886" |99,8 | id="888" |328 | id="890" |226 | id="892" |102 | id="894" |357 | id="896" | | id="897" |140 | id="899" |935 | id="901" |169 |- id="903" | id="904" |1969 | id="906" |148.584 | id="908" |148.770 | id="910" |99,9 | id="912" |268 | id="914" |182 | id="916" |86 | id="918" |554 | id="920" | | id="921" |94 | id="923" |895 | id="925" |136 |- id="927" | id="928" |1980 | id="930" |165.500 | id="932" |165.792 | id="934" |99,8 | id="936" |252 | id="938" |168 | id="940" |84 | id="942" |656 | id="944" |1 | id="946" |111 | id="948" |786 | id="950" |192 |- id="952" | id="953" |1990 | id="955" |164.700 | id="957" |165.300 | id="959" |99,6 | id="961" |216 | id="963" |140 | id="965" |76 | id="967" |762 | id="969" |2 | id="971" |98 | id="973" |703 | id="975" |164 |- id="977" | id="978" |1999 | id="980" |162.000 | id="982" |164.000 | id="984" |98,8 | id="986" |197 | id="988" |129 | id="990" |68 | id="992" |822 | id="994" |12 | id="996" |84 | id="998" |481 | id="1000" |162 |- id="1002" | id="1003" |2000 | id="1005" |162.000 | id="1007" |164.000 | id="1009" |98,8 | id="1011" |194 | id="1013" |130 | id="1015" |64 | id="1017" |835 | id="1019" |14 | id="1021" |80 | id="1023" |470 | id="1025" |162 |- id="1027" | id="1028" |2001 | id="1030" |162.000 | id="1032" |164.000 | id="1034" |98,8 | id="1036" |192 | id="1038" |131 | id="1040" |61 | id="1042" |843 | id="1044" |16 | id="1046" |77 | id="1048" |470 | id="1050" |162 |- id="1052" | id="1053" |2002 | id="1055" |162.000 | id="1057" |164.000 | id="1059" |98,8 | id="1061" |195 | id="1063" |136 | id="1065" |59 | id="1067" |830 | id="1069" |16 | id="1071" |75 | id="1073" |468 | id="1075" |162 |- id="1077" | id="1078" |2003 | id="1080" |162.000 | id="1082" |164.000 | id="1084" |98,8 | id="1086" |182 | id="1088" |128 | id="1090" |54 | id="1092" |890 | id="1094" |16 | id="1096" |72 | id="1098" |464 | id="1100" |162 |- id="1102" | id="1103" |2004 | id="1105" |162.000 | id="1107" |164.000 | id="1109" |98,8 | id="1111" |192 | id="1113" |134 | id="1115" |58 | id="1117" |843 | id="1119" |17 | id="1121" |74 | id="1123" |403 | id="1125" |162 |- id="1127" | id="1128" |2006 | id="1130" |163.000 | id="1132" |165.000 | id="1134" |98,8 | id="1136" |196 | id="1138" |139 | id="1140" |57 | id="1142" |831 | id="1144" |17 | id="1146" |73 | id="1148" |443 | id="1150" |163 |- id="1152" | id="1153" |2012 | id="1155" |158.000 | id="1157" |168.200 | id="1159" |93,9 | id="1161" |176 | id="1163" |129 | id="1165" |47 | id="1167" |897 | id="1169" |22 | id="1171" |61 | id="1173" |331 | id="1175" |162 |- id="1177" | id="1178" |2015 | id="1180" |158.400 | id="1182" |171.500 | id="1184" |92,4 | id="1186" |182 | id="1188" |135 | id="1190" |47 | id="1192" |870 | id="1194" |21 | id="1196" |59 | id="1198" |316 | id="1200" |162 |- id="1202" | id="1203" |2018 | id="1205" |162.600 | id="1207" |176.000 | id="1209" |92,4 | id="1211" |173 | id="1213" |134 | id="1215" |39 | id="1217" |939 | id="1219" |23 | id="1221" |48 | id="1223" |233 | id="1225" |162 |- id="1227" | id="1228" |2020 | id="1230" |157.000 | id="1232" |176.000 | id="1234" |89,2 | id="1236" |165 | id="1238" |126 | id="1240" |39 | id="1242" |952 | id="1244" |22 | id="1246" |45 | id="1248" |230 | id="1250" |162 |- |2022 |153.000 |172.000 |89,0 |146 |115 |31 |1.047 |20 |40 |199 |161 |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}} * Anuàriu puntifissiu de papê du 2021 * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}} * {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] rv83p52uj4y7uvo2hc2kkmggx0s22z6 0 30086 269724 266513 2026-05-14T18:56:52Z N.Longo 12052 wl 269724 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Región eclesiàstica Ligùria.png|miniatura|350x350px|Màppa da región eclesiàstica Ligùria e de sò diòcexi]] A '''Región eclesiàstica Ligùria''' (''Regio ecclesiastica Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'é 'na [[región eclesiàstica]] istitoîa da-a [[Catoliceximo|gêxa catòlica]] in sce 'n teritöio che pi-â ciù pàrte o coincìdde con quéllo da región aministratîva co-o mæximo nómme. A l'inclùdde ascì di pàixi inte provìnse de [[Provinsa de Lisciandria|Lusciàndria]], [[Provinsa de Cuneo|Cùnio]] e [[Provinsa de Pavia|Pavîa]] méntre, pe cóntra, vàrri comùn lìguri fàn pàrte de vixìnn-e regioìn eclesiàstiche do [[Región eclesiàstica Piemónte|Piemónte]] e de l'[[Región eclesiàstica Emìlia-Romàgna|Emìlia-Romàgna]]. == Teritöio == A región eclesiàstica a l'é estéiza in sce 'n teritöio de 6.746 km², pe 'na popolaçión de 1.855.660 persónn-e, ripartîe tra 1.248 paròcchie<ref>{{Çitta|BeWeb|tìtolo=Liguria}}</ref>. A l'é pi-â ciù pàrte formâ da-a [[Liguria|Ligùria]] intéiza cómme región aministratîva ma esclûxi çèrti comùn, indichæ chi de sótta, che se trêuvan inta región eclesiàstica Piemónte, in particolâ inte dôe [[diòcexi de Àcqui]] e de [[Diòcexi de Mondovì|Mondovì]], e inta región eclesiàstica Emìlia-Romàgna, inta [[diòcexi de Piaxénsa-Béubio]]. * Diòcexi de Àcqui: chi gh'é i pàixi de [[Campo|Cànpo]], [[Mason|Mazón]], [[Roscigion|Roscigión]] e [[O Tilieto|Tiliêto]] da [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metropolitànn-a de Zêna]] e quélli de [[A Ciana|A Ciâna]], [[L'Atè|Artâ]], [[Còiri|Càiri]], [[Còrcre|Càrcae]], [[O Dê|Dê]], [[Giusvala|Giusvàlla]], [[Mieuja|Miêuia]], [[R'Urba|Órbe]], [[O Ponte|O Pónte]] e [[Sascê|Sascéllo]] da [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]]. * Diòcexi de Mondovì: chi gh'é i pàixi de [[Bardenèi|Bardinêo]], [[Bormia|Bórmia]], [[Carizan|Calisàn]], [[Cengë|Çéngio]], [[Ciòi|Ciöi]], [[Cosceria|Coscéria]], [[Màllae|Màlae]], [[Mascimin|Mascimìn]], [[Merexo|Milêximo]], [[Moriaodo|Moriòudo]], [[Oseria|Osìlia]], [[Palëre|Pàlae]] e [[Ròcavignâ|Rocavignâ]], tùtti inta provìnsa de Sànn-a. * Diòcexi de Piaxénsa-Béubio: chi gh'é i pàixi de [[Fontanegorda|Fontanigórda]], [[Goreio|Gorêio]], [[Rosagni|Rezoâgi]], [[Roegno|Roêgno]] e [[San Steva d'Aveto|Sàn Stê]], tùtti inta çitæ metropolitànn-a de Zêna. Pe cóntra a [[diòcexi de Tortónn-a]], ch'a l'é pàrte da región eclesiàstica Ligùria, a l'inclùdde ciù de 'n çentanâ de pàixi (pe 286 paròcchie) che fàn pàrte da [[Lombardïa|Lonbardîa]] e do [[Piemonte|Piemónte]], in particolâ de dôe provìnse de Lisciàndria e de Pavîa. Inta [[diòcexi de Vintimìggia-Sanrémmo]] se trêuvan ascì e dôe paròcchie do comùn da [[Briga Auta|Brîga]], scitoòu inta provìnsa de Cùnio. A región eclesiàstica Lìguria a confìnn-a con quélle de [[Región eclesiàstica Piemónte|Piemónte]] (a nòrd-òvest), [[Región eclesiàstica Lonbardîa|Lonbardîa]] (a nòrd), [[Región eclesiàstica Emìlia-Romàgna|Emìlia-Romàgna]] (a nòrd-èst) e [[Región eclesiàstica Toscànn-a|Toscànn-a]] (a levànte). A ponénte gh'é pöi a [[diòcexi de Nìssa]], ch'a fà pàrte da [[provìnsa eclesiàstica de Marséggia]] da gêxa catòlica [[Fransa|françéize]]. === Sudivixoìn === Aprêuvo a-o fæto che inta región eclesiàstica Lìguria gh'é sôlo 'n'arçidiòcexi, sàiva a dî [[Arçidiòcexi de Zêna|quélla de Zêna]], o sò teritöio o l'é do tùtto pægio a quéllo da [[provìnsa eclesiàstica]] da capitâle lìgure, da-a quæ dipéndan e âtri sêi diòcexi chi inclûze. In particolâ, quéste són: * [[Arçidiòcexi de Zêna]] ** [[Diocexi de Arbenga e Impeia|Diòcexi de Arbénga e Inpêia]] ** [[Diòcexi de Ciâvai]] ** [[Diocexi de Sann-a-Noi|Diòcexi de Sànn-a e Nöi]] ** [[Diòcexi da Spézza, Sarzànn-a e Brignæ]] ** [[Diòcexi de Tortónn-a]] ** [[Diòcexi de Vintimìggia e Sanrémmo]] Pe de ciù, into pasòu gh'êa ascì l'inportànte [[diòcexi de Lûni]], creâ into [[IV secolo|sécolo IV]] e in sciâ fìn soprèssa into [[1975]]. == Stöia == === Etæ antîga === [[Immaggine:Regio IX Liguria.jpg|miniatura|Màppa da ''Regio IX Liguria''|250x250px]] A l'época di [[Popolo roman|români]], o modèrno teritöio lìgure o faxéiva pàrte da coscì dîta ''[[Regio IX Liguria]]'', ch'a l'êa atraversâ da de inportànti stràdde, cómme a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' e a ''[[Via Julia Augusta]]''; pe de ciù, a l'êa servîa da-a ''[[Via Postumia]]'' ascì, ch'a conzonzéiva o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] con l'[[Mâ Adriatego|Adriàtico]]. Inte st'ànbito giögràfico chi, gh'é stæta a prìmma evangelizaçión da zöna, façilitâ da-a prezénsa de numerôxi pòrti che àn permìsso a-a nêuva religión de difóndise fîto inte l'àrea. Coscì, lóngo tùtta a [[rivêa]] da ''[[Luna]]'' scìnn-a ''[[Albintimilium]]'', a partî da-a segónda meitæ do [[III secolo|sécolo III]] se són formæ e prìmme comunitæ crestiànn-e, scibén che in prinçìpio no êan difûze dapertùtto e inte 'n mòddo unifórme. E primìscime testimoniànse da prezénsa di crestién són de scrîte in sce de tónbe trovæ inta zöna do [[Finô|Finâ]]. Tra i prìmmi véscovi ligùri di quæ émmo 'na segûa mençión se pêuan aregordâ Diogêne de Zêna, minsonòu cómme un di parteçipànti a-o [[Concìlio de Aquileia]] do [[381]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, p. 18}}</ref>, [[Inocénso de Tortónn-a]] (meitæ do [[IV secolo|sécolo IV]]), Quìnçio (minsonòu into [[451]])<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, p. 357}}</ref> e [[Felîçe de Lûni]] (ch'o l'à parteçipòu a-o [[Concìlio de Rómma (465)|Concìlio de Rómma]] do [[465]]). A ògni mòddo, s'a foîse açertâ a prezénsa de [[San Martìn de Tours|Martìn de Tours]] a-a [[Ìsua Gainâa|Galinæa]], se poriéiva antiçipâ de 'n sécolo a docomentaçión in sciô cristianêximo inta Ligùria<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, pp. 461-466}}</ref>. I prìmmi véscovi storicaménte açertæ són quélli de Zêna, chi prezénti a-o mêno da-o prinçìpio do sécolo IV, tra i quæ se peu aregordâ [[Scî de Zêna|Sàn Scî]], ch'o l'à fæto, segóndo a tradiçión, 'n'inportànte ativitæ de apostolâto crestiàn<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 16-18}}</ref>. === Etæ de Mêzo === ==== Âto medioêvo ==== [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) - Italy.jpg|sinistra|miniatura|I rèsti da [[Baxîlica de San Vitûre (Arbenga)|baxìlica paleocrestiànn-a de Sàn Vitô]] de Arbénga, tiâ sciù a partî da-o [[V secolo|sécolo V]]|250x250px]] Co-e invaxoìn di bàrbari e l'intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] a scitoaçión a l'é bén bén cangiâ. A ògni mòddo a prìmma invaxón di [[longobàrdi]] inta penîzoa italiànn-a, comensâ a partî da-o [[568]], a no l'à interesòu e tære lìguri, restæ pe squæxi 'n âtro sécolo sott'a-o contròllo di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] inta coscì dîta ''[[Provincia Maritima Italorum]]''. Pe cóntra, a-i 3 de seténbre do [[569]], i longobàrdi goidæ da-o rè [[Arboìn]] àn òcupòu [[Milan|Milàn]], conquistàndola a-i bizantìn. Aprêuvo a-a chéita da çitæ inte moén di bàrbari, l'[[Ònoròu (arçivéscovo de Milàn)|arçivéscovo Ònoròu]] co-o clêro da catedrâle e vàrri notàbili làichi o l'à varcòu l'[[Appennin ligure|Apenìn Lìgure]], pasàndo pi-â ''Via Postumia'', refugiàndose pròpio a Zêna. Inte l'ànno [[643]] o rè longobàrdo [[Ròtari]], aprofitàndo do fæto che i bizantìn êan aprêuvo a contegnî l'espansción mosulmànn-a into Levànte, o l'à però òcupòu quéllo ch'o restâva sott'a-o contròllo di grêghi. Coscì l'arçivéscovo de Milàn, o [[Zâne Bón]], da Zêna o l'à decîzo no sénsa problêmi de tornâ inta sò sêde milanéize, co-a çitæ lìgure che pe 'n çèrto ténpo a l'à conservòu 'n stréito ligàmme co-i lonbàrdi dæto chî-a sò diòcexi a l'êa inta provìnsa eclesiàstica de quélla de Milàn<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 21-24}}</ref>. [[Immaggine:Abbazia di San Colombano - Bobbio, Piacenza, Italia - 30 Maggio 2020.jpg|miniatura|A [[badîa de Sàn Conbàn de Béubio]], da-a quæ dipendéivan bén bén de gêxe inte tùtta a Ligùria|250x250px]] Co-i ànni de l'inpêro de [[Carlomagno|Càrlo Màgno]], inta Ligùria s'é distìnto pe zêlo e capaçitæ pastorâle o véscovo Sabatìn, ch'o l'à parteçipòu a-o concìlio de [[Ravénn-a]]. Convocòu da-o [[Pàppa Zâne VIII]], o l'à riçevûo o pontéfice a Zêna inta primavéia de l'[[878]], quànde o l'à fæto da intermediâio tra lê e a còrte inperiâle<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 31-32}}</ref>. Into méntre, lóngo e còste lìguri, a l'êa diventâ de lóngo ciù fórte a presción di pirâti saraceni, con sachézzi e distruçioìn, spécce into biénio [[934]]-[[935]], quànde són arivæ a [[Sachézzo de Zêna (935)|sachezâ Zêna]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 35-36}}</ref>. Co-o [[X secolo|sécolo X]] l'òrganizaçión da Gêxa ligùre a s'é fæta progrescivaménte ciù robùsta, co-i véscovi ch'êan diventæ de inportànti figûe polìtiche e religiôze inte çitæ ciù grénde, cómme prezénpio o véscovo [[Teodórfo I]], ch'o l'à rètto a Gêxa zenéize pe squæxi trentaçìnque ànni. Defæti, d'in gîo a-o [[945]] o l'à fæto ristorâ e gêxe da diòcexi, riorganizàndo a gerarchîa eclesiàstica e cuàndo i afâri econòmichi ascì. Inti ànni do sò vescovâdo o l'à fondòu o prìmmo monestê beneitìn da región, ö sæ [[Gêxa de Sàn Stêva (Zêna)|quéllo de Sàn Stêva]] da-arénte a-e pòrte da çitæ de Zêna, ligòu, cómme a ciù pàrte de prìmme fondaçioìn monàsteghe da zöna, a [[badîa de Sàn Conbàn]] de [[Béubio]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, p. 33}}</ref>. [[Immaggine:S.Stefano - panoramio.jpg|sinistra|miniatura|A [[Gêxa de Sàn Stêva (Zêna)|gêxa de Sàn Stêva]] a Zêna, o prìmmo convénto di beneitìn da Ligùria|250x250px]] I ànni de rifórme inandiæ da-o [[Pàppa Grigheu VII]] e da-i sò predecesoî, co-i fæti lighæ a-a coscì dîta [[Lotta pe-e investitue|lòtta pe-e investitûe]], àn vìsto i véscovi lìguri pigiâ de poxiçioìn asæ diferénti fra de lô. Prezénpio o véscovo de Zêna [[Òbèrto Péive]], coscì cómme i sò sucesoî, dòppo avéi parteçipòu a-o concìlio lateranéize do [[1059]] e co-o pezoaménto do scòntro tra o pàppa e l'inperatô [[Rìcco IV de Francònia|Rìcco IV]], o l'à decîzo de schierâse da-a pàrte de l'Inpêro méntre, pe cóntra, o véscovo de Sànn-a o l'êa da-a pàrte de Grigheu VIII. Zêna co-a sò provìnsa eclesiàstica, a l'é stæta coscì corpîa da 'na [[scomìniga]] into [[1074]] che, into [[1095]], a no l'êa ancón stæta levâ. Coscì, quànde into [[1096]] o [[Pàppa Urbâno II]] o l'à domandòu agiùtto a Zêna ascì pe inandiâ a [[Primma Croxâ|Prìmma Croxâ]], o govèrno da çitæ o no l'êa do tùtto d'acòrdio in sciâ decixón da pigiâ, sorviatùtto pe poîa de aroînâ i tràfeghi co-i [[Popolo arabo|àrabi]]. A ògni mòddo, in sciâ fìn s'é decîzo de parteçipâ a l'inpréiza, co-a [[Marìnn-a Zenéize|flòtta zenéize]] ch'a l'à avûo 'n ròllo de supòrto cruçiâle pò-u sucèsso de l'inpréiza. Da-o [[Levànte]] són dónca arivæ de relìchie conservæ ancón a-a giornâ d'ancheu inte gêxe de Zêna, cómme quélle de Sàn Zâne Batìsta, o coscì dîto "[[Sacro Baçî|Sâcro Baçî]]" e tànte âtre, spécce quélla da Sànta Crôxe<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 41-46}}</ref>. [[Immaggine:36 Abtei San Fruttuoso 1 (7776513172).jpg|miniatura|Vìsta da [[badîa de Sàn Frutôzo]], fondâ into sécolo IX|250x250px]] Tra i [[X secolo|sécoli X]] e [[XI secolo|XI]] in Ligùria gh'é stæto 'n fórte möto de fervô religiôzo, co-a costruçión do famôzo [[Badîa de Sàn Frutôzo|monestê de Sàn Frutôzo]] in sciô [[promontöio de Portofìn]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 465-468}}</ref>, óltre che l'arîvo di beneitìn inta [[Baxìlica de Sàn Scî|gêxa de Sàn Scî]] e âtre ciù picìnn-e, favorîo da-o véscovo [[Zâne V (arçivéscovo)|Zâne V]] into [[1007]] e, ciù tàrdi, di [[Congregaçión valonbroziànn-a|móneghi de Valonbrôza]], di [[Canònichi regolâri de Sànta Crôxe de Mortâra|regolâri de Mortâra]] e quélli de [[Órdine cistercénse|Cîteaux]], co-o [[Benàrdo de Ciæavàlle|Benàrdo de Ciaravàlle]] che into [[1132]] o l'à vixitòu Zêna. Són pöi arîvæ i vàrri órdini mendicànti, cómme i [[Órdine françescàn|françeschén]] e i [[Órdine di fràtti predicatoî|domenichén]], che se són stabilîi inte tùtte e diòcexi lìguri. Gh'êa ascì di monestê de móneghe, spécce de l'órdine de Cîteaux. Gràçie a l'arénbo de l'arçivéscovo [[Goìddo Sètte]], l'é stæto tiòu sciù 'n âtro convénto into promontöio de Portofìn, sàiva a dî [[Abaçîa de Sàn Gêumo a-o Mónte de Portofìn|quéllo de Sàn Gêumo da Çervæa]], de régola beneitìnn-a<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 475-478}}</ref>. Into [[Abaçîa de Sàn Gêumo|convénto de Sàn Gêumo de Quàrto]] se són pe cóntra stabilîi, into [[1388]], i móneghi da [[congregaçión olivetànn-a]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 478-481}}</ref>. ==== Bàsso medioêvo ==== [[Immaggine:Luicciana, la 'canonica', antica cattedrale di s.m. assunta di mariana, 03.jpg|sinistra|miniatura|L'antîga [[catedrâle de Sànta Màia Sónta]] da diòcexi da Mariànn-a, tiâ sciù into [[1119]]|250x250px]] A-i 20 de màrso do [[1133]] co-a bólla ''Justus Dominus'' datâ da [[Grosseto|Grosêto]], o [[Pàppa Inocénso II]] o l'à destacòu o vescovâdo de Zêna da-a sêde metropolitànn-a de Milàn, elevàndolo a-o ràngo de sêde arçivescovîle co-a promoçión de l'arçivéscovo [[Scî II]]. Sta decixón chi a l'êa dovûa a 'na scitoaçión de fòrsa no sôlo religiôza ma polìtica e econòmica ascì, óltre che a-i equilìbbri de potêre de quélla época tribolâ. Defæti, aprêuvo a-o scìsma do [[1130]] co-a figûa de l'[[Antipàppa Anaclêto II|anti-pàppa Anaclêto II]], l'Inocénso II o l'é scapòu da [[Romma|Rómma]], pasàndo da [[Pisa|Pîza]] e da Zêna pe arivâ coscì in Frànsa dónde, a-i 18 de novénbre de quéllo ànno, o l'à inandiòu 'n [[Concìlio de Clermont (1130)|concìlio]] a [[Clermont]]. Dæto che Zêna a sostegnîva o pàppa legìtimo, o pontéfice, de mòddo da magnificâ a dignitæ da çitæ, portàndola a-o mæximo livéllo de Pîza, e de danezâ Milàn, ch'a l'êa da-a pàrte da l'anti-pàppa, o l'à elevòu a diòcexi a arçidiòcexi, amermàndo bén bén l'estensción di teritöi sott'a-o contròllo da gêxa lonbàrda<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 55-61}}</ref>. [[Immaggine:Brugnato-cattedrale-facciata.jpg|miniatura|A [[concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn]] de Brignæ, fæta a-o pòsto de 'n antîgo monestê di beneitìn|250x250px]]A-o moménto da sò costituçión, sott'a-a diòcexi zenéize gh'êa e træ de [[Diòcexi de Mariànn-a|Mariànn-a]], [[Diòcexi de Nébio|Nébio]] e [[Diòcexi de Àccia|Àccia]] in [[Corsega|Còrsega]], che prìmma dipendéivan da l'[[arçidiòcexi de Pîza]], quélla de [[Diòcexi de Béubbio|Béubio]], levâ a Milàn, e quélla de [[Diòcexi da Spézza, Sarzànn-a e Brignæ|Brignæ]]. Sta chi, in particolâ, a l'é stæta erètta pöco dòppo a-i 27 de màzzo do [[1133]] co-a bólla ''Quemadmodum Sedes Apostolica'', sopriméndo l'[[Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn|antîgo monestê beneitìn de Sàn Loénso e Conbàn]] inta [[diòcexi de Lûni]], trasformòu inte 'na gêxa catedrâle<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, p. 9}}</ref>. Tra i 21 de zenâ e i 25 de màrso do [[1161]] o [[Pàppa Lusciàndro III]] o l'à sogiornòu a Zêna e, prìmma de partî, o l'à confermòu soleneménte i dirìtti za existénti e o n'à stabilîi de nêuvi. Tra quésti, gh'êa o tìtolo de "Ligâto Transmarìn da Sêde apostòlica", concèsso aprêuvo a l'inportànte ròllo che a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] a l'àiva into [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]]. Ciù tàrdi o Lusciàndro III o l'à estéizo ancón de ciù a giurisdiçión de Zêna co-a bólla ''Superna et inefabilis'' di 9 de arvî do [[1161]] o l'à sotopòsto a-a Supèrba a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi de Arbénga]], scìnn-a quéllo moménto dipendénte da Milàn, o monestê da Galinæa (de dirìtto da Gêxa romànn-a) e l'''Ecclesia in Castro et suburbio [[Pòrtivene|Portus Veneris]]'', levâ da-a giurisdiçión de Lûni. Tùtte ste dispoxiçioìn chi són stæte pöi tórna confermæ da-o [[Pàppa Cleménte III|Cleménte III]], into 1187-1188, e da-o [[Pàppa Celestìn III|Celestìn III]] a-i 10 de màrso do [[1192]]. A ògni mòddo o pasàggio da diòcexi d'Arbénga a l'arçidiòcexi de Zêna o l'é avegnûo sôlo a-i 8 de lùggio do [[1213]], quànde sôlo co-in fórte reciàmmo do Pàppa Inocénso III e dispoxiçio'n do Lusciàndro III són stæte in sciâ fìn aplichæ<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, p. 82}}</ref>. [[Immaggine:Ex palazzo vescovile di Noli.PNG|miniatura|250x250px|L'ecs [[Palàçio vescovîle (Nöi)|palàçio vescovîle]] de Nöi|sinistra]] Into [[1248]] són pasæ sótta a Zêna e céive de [[Monteuggio|Montéuggio]] ([[Gêxa de Sàn Zâne Decolòu (Montéuggio)|Sàn Zâne Decolòu]]), [[Gâvi]] ([[Gêxa de Sànta Màia de Lémme|Sànta Màia de Lémme]]), [[Pasturànn-a]] ([[Gêxa de Sàn Martìn (Pasturànn-a)|Sàn Martìn]]), [[Otaggio|Voltàggio]] ([[Gêxa de Sànta Màia Sónta e Sànti Nazâ e Cèlso|Sànta Màia Sónta]]) e [[Bórgo di Fornæ]] ([[Gêxa de Sànta Màia Sónta (Rónco)|Sànta Màia Sónta]]) e, into [[1239]], o [[Pàppa Grigheu IX|Grigheu IX]] o l'à elevòu Nöi a diòcexi indipendénte, stacàndola da Sànn-a e unìndola ''[[aeque principaliter]]'' a quélla de Brignæ<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, pp. 319-320}}</ref>. A ògni mòddo st'unión chi a l'é duâ pöco ténpo dæto che, za into 1247 l'[[Pàppa Inocénso IV|Inocénso IV]], o separâva e dôe entitæ. A ògni mòddo, aprêuvo a-o fæto che Nöi a l'êa asæ picìnn-a e pövea de bêni eclesiàstichi, a l'é stæta unîa a-o monestê de Sànto Zéuggio ''Insulu Ligurie'' (sàiva a dî quéllo de l'[[Îzua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]]), co-o véscovo che, da-i 6 de frevâ do [[1253]], o pigiâva o tìtolo de abòu de Sànto Zéuggio ascì. Da-o pónto de vìsta de l'òrganizaçión intèrna, inta provìnsa eclesiàstica lìgure són stæti inandiæ vàrri concìlli de véscovi, cómme quéllo tra i 6 e i 8 d'arvî do [[1216]], vosciûo da l'arçivéscovo [[Ötón Ghilìn]] pe dâ ezecuçión a-i decrétti do [[Concilio Lateràn IV]] e a-o quæ àn parteçipòu i véscovi d'Arbénga e Brignæ, aboéi, canònichi e arçiprævi ascì. Scibén che i àtti do convêgno se són pèrsci co-o ténpo, da-i anâli de l'época se lêze de cómme, tra i vàrri argoménti, s'é parlòu di mézzi da mandâ inta [[Quìnta Croxâ]], inandiâ pöco dòppo da-o Grigheu IX<ref>{{Çitta|Giustiniàn, 1537|car. LXX}}</ref>. O Ghilìn o l'à prescjedûo 'n âtro conséggio ascì, celebròu a-i 4 de màzzo do [[1237]] co-a partecipaçión di véscovi d'Arbénga, Nébio, Mariànn-a e Àccia, di canònichi de Sàn Loénso, di aboéi de Sàn Scî, Sàn Stêva e Sàn Frutôzo, óltre che de numerôxi raprezentànti do clêro lìgure vegnûi da tùtte e diòcexi da provìnsa<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 82-86}}</ref>. [[Immaggine:Museo di Sant'Agostino (Genova) 05.jpg|miniatura|O sepùrto do biòu [[Iàcopo da Vâze]] into [[Muzêo de Sant'Aostìn]]|250x250px]] Into [[1293]] o nêuvo arçivéscovo, o domenicàn [[Iàcopo da Vâze]], o l'à inandiòu 'n concìlio provinciâle a-o quæ àn parteçipòu, diretaménte ò pe procuòu, tùtti i véscovi da provìnsa eclesiàstica fêua de quéllo de Àccia, dæto che quélla sêde a l'êa a l'época vacànte, do quæ émmo però sôlo 'na pàrte da docomentaçión. Tra e vàrie dispoxiçioìn, a l'é stæta ribadîa 'na costituçión do [[1289]] in sciâ disciplìnn-a eclesiàstica, o vegnîva aregordòu a-o clêro de portâ o vestî eclesiàstico e a [[cêgâ]], con pénn-a da pèrdia di privilêgi do cêgo. Inte sto concìlio chi s'é parlòu ascì da questión de relìchie de Sàn Scî ma no gh'é stæto di rizultâti inportànti. O [[Porchétto Spìnoa]], nominòu arçivéscovo into frevâ do [[1299]], o l'inandiòu 'n concìlio provinciâle a-i 5 de màzzo do [[1310]], a-o quæ àn parteçipòu i véscovi de Nöi e de Àccia; l'abòu da Galinæa pe cóntra o raprezentâva cómme procuòu i véscovi de Nébio e Mariànn-a. Gh'êa ascì o capìtolo de Sàn Loénso, i aboéi de Sàn Scî, Sàn Stêva, Sàn Frutôzo e 'na numerôza raprezentànsa da Gêxa lìgure. Inte sto concìlio chi a l'é stæta rinovâ a convençión co-o Comùn de Zêna in scî privilêgi do clêro<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 93-101}}</ref>. [[Immaggine:Cattedrale di S.Lorenzo - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da [[Cattedrale de San Loenso|catedrâle de Sàn Loénso]]|sinistra]] Sôlo sciusciànt'ànni dòppo, co-o véscovo [[Andrîa Da Tôre]], l'é stæto convocòu 'n nêuvo concìlio provinciâle: o l'é stæto celebròu a-i 15 de màzzo do [[1375]] inta [[Cattedrale de San Loenso|catedrâle de Sàn Loénso]] méntre i radùn de caràtere no litùrgico se són tegnûi into [[Palàçio arçivescovîle de Zêna|palàçio arçivescovîle]]. Inte sto concìlio chi, a-o quæ àn parteçipòu i véscovi d'Arbénga, Nöi e Brignæ ma no quélli da Córsega, s'é prescrîto, pe quànte rigoàrda i sacraménti, de conservâ l'oucarestîa pe-i maròtti con l'òbligo de rinovâ e spêce consacræ a-o mêno 'na vòtta a-o méize. A propòxito da disciplìnn-a penitençiâle s'é decîzo che i confesoî dovéivan êse aprovæ da-o pròpio òrdenâio, dovéivan prestâse pe quésto ministêro e, quànde sentîvan e confescioìn de dònne, doviéivan êse vixìbili da-o pùblico. De lóngo in sciâ matêia de confescioìn, són stæti specifichæ i câxi riservæ a-i véscovi e s'é diciaròu che i religiôxi no dovéivan êse esclûxi da-o ministêro de confescioìn, fêua che quélli de claozûa. A-i pàrechi l'é stæto viêtòu de sentî e confescioìn de fedêli no rexidénti inte l'ànbito da pròpia paròcchia. In scê celebraçioìn pò-u maiézzo són stæte emanæ de régole pi-â publicaçión in gêxa e se regordâva i ténpi into quæ no se poéiva solenizâ o sacraménto. Pe de ciù, són stæte emanæ de dispoxiçioìn in sciô [[Zazun|zazùn]], e fèste, i abûxi, e décime, e quéstoe e l'uzûa. Sénpre l'Andrîa Da Tôre o l'à inandiòu 'n âtro concìlio provinciâle a-i 27 de arvî do [[1377]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 145-146}}</ref>. [[Immaggine:Il piazzale.jpg|miniatura|250x250px|A [[badîa de Sàn Gêumo a-o Mónte de Portofìn]], ò "da Çervæa", a [[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]]]] Inte quélli ànni o Grigheu IX, lasciàndo [[Avignón]], o l'à costezòu a Ligùria, faxéndo 'na fermâta a badîa de Sàn Gêumo da Çervæa e, co-a sò mòrte avegnûa pöco dòppo, l'é scciupòu o [[Scìsma do Ponénte|grànde scìsma]]. Zêna a l'é stæta prinçipalménte de pàrte româna: l'[[Pàppa Urbâno VI|Urbâno VI]] o l'à pasòu ciù de 'n ànno into palàçio da [[Coménda de Sàn Zâne de Pre]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 157-159}}</ref> ma, a ògni mòddo, inta çitæ gh'é stæta a vìxita de l'[[Antipàppa Benéito XIII|anti-pàppa Benéito XIII]] ascì, e-e prédiche in sò favô do [[Vinçénso Ferrer]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 183-184}}</ref>; vèrso i ùrtimi ànni do scìsma a Repùbrica a l'é pasâ a-a pàrte pizànn-a. Inte quésto perîodo tribolòu o móndo catòlico lìgure o l'à avûo 'na série de problêmi comûni a tùtta a Gêxa: o [[Pàppa Eogénio IV]], ch'o l'amiâva de riformâ a Gêxa, o l'à çercòu l'arénbo de òmmi fedêli e senscìbili ma l'anbiénte lìgure o l'é arestòu pi-â ciù pàrte sórdo depoî a-e nêuve ezigénse. Pe cóntra, da-e tære lìguri sòn sciortîi di gréndi personàggi pe spiritoalitæ e ativitæ religiôza cómme o Vinçénso da Finâ, o Batìsta da Levànto òpû o Benìgno Pêri.[[Immaggine:Doge e cardinale Paolo di Campofregoso.jpg|miniatura|O [[Paolo Fregoso|Pòulo Fregôzo]], dûxe pe træ vòtte e arçivéscovo de Zêna|sinistra]] D'âtra pàrte, inta [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] coscì cómme into rèsto d'[[Euròpa|Eoröpa]], i govèrni amiâvan de infiâse inte instituçioìn eclesiàstiche, de mòddo de controlâle e dêuviâle a pròpio vantàggio, co-a Gêxa ch'a l'êa dominâ da-o móndo polìtico e débole depoî a-o govèrno civîle e a-a fórte ingerénsa de grénde famìgge de lignêua. Defæti o [[Paolo Fregoso|Pòulo Fregôzo]], sostegnûo da-a sò [[Fregôzo (famìggia)|potentìscima cazàdda]], méntre o l'é stæto arçivéscovo de Zêna tra o [[1452]] e o [[1498]], o l'êa coscì inmanegòu inta vìtta polìtica da çitæ da êse nominòu pe bén træ vòtte a-o [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|duxægo da Repùbrica]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 171-176}}</ref>. A-o prinçìpio do Quatroçénto remónta l'arîvo a Zêna di [[canònichi regolâri de Sàn Zórzo de Æga]], di [[Servitoî de Màia|Servîi]], di [[Órdine de Sant'Aostìn|ermittén de Sant'Aostìn]], di beneitìn de Sànta Giustìnn-a, di françeschén de l'òservànza, di [[Órdine di mìnimi|mìnimi de Sàn Françésco da Pòula]] e di [[canònichi lateranéixi]]. A partî da-o [[1421]] a Çervæa a l'êa diventâ o céntro de 'na congregaçión picìnn-a che, partìndo da Ligùria e Piemónte, a l'êa arivâ scìnn-a Milàn e a Pàrma, méntre inti teritöi da Repùbrica o l'à permìsso 'na rinàscita da [[Badîa de Sàn Benìgno (Zêna)|badîa de Sàn Benìgno]], do [[Gêxa de Sàn Françésco d'Arbâ|convénto de Sàn Françésco d'Arbâ]] e de quéllo de Sàn Frutôzo. De quésti ànni a l'é asæ inportànte a prezénsa de [[Benardìn da Siêna|Sàn Benardìn da Siêna]], ch'o l'é pasòu e o l'à predicòu vàrie vòtte pi-â Ligùria inti sò viâgi da-a Toscànn-a. In particolâ, o l'à predicòu a Zêna into córso da Vegnûa do Segnô do [[1417]] e inta Quæxima do [[1418]], tegnìndo ascì, cómme vicâio generâle, o capìtolo di françeschén de stréita òservànza. Quésta vitalitæ religiôza a s'é manifestâ inti anbiénti làichi ascì, spécce co-o grànde svilùppo de [[Cazàsse]] lìguri inte quélli ànni, ch'àn creòu scistêma ascistensiâle e caritatîvo de grànde inportànsa. Inte quéllo perîodo gh'é stæta ascì a fondaçión do coscì dîto Ofìçio de Mizeicòrdia da pàrte de l'arçivéscovo [[Pilêo Damæn]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 163-170}}</ref>. Into [[1422]] o giurìsta [[Bertomê Bòsco]] o l'à fondòu l'[[uspiâ de Pamatón]]; dónde, quàrche dêxénn-a d'ànni dòppo, [[Catænn-a Fiéschi-Adórno|Catænn-a Fiésca Adórna]] a l'à fæto o sò apostolâto spiritoâle e o sò servìçio ascistensiâle e, con l'agiùtto de l'[[Ètore Vernàssa]] e de âtre persónn-e tra prævi e làichi, a l'à fondòu l'ötöio do Divìn Amô. Pe de ciù, a l'à fondòu o ridûto pe quélli che no se poéivan cuâ che, avèrto into [[1499]], o l'é fîto diventòu 'n modéllo pe tùtta a Ligùria e l'Eoröpa intrêga. A Ligùria, tra i [[XV secolo|sécoli XV]] e [[XVI secolo|XVI]], a l'à dæto a-a Gêxa bén quàttro pàppi: o [[Niccolò V|Nichiôzo V]] de Sarzànn-a, o [[Pàppa Scìsto IV|Scìsto IV]] e o [[Pàppa Giùlio II|Giùlio II]] de Sànn-a, e l'[[Pàppa Inocénso VIII|Inocénso VIII]] de Zêna. Gh'é pöi stæto 'n gràn nùmero de cardinæ e prelâti lìguri ch'àn travagiòu inta cùria româna, arivàndo a crovî di incàreghi de notévole notévole inportànsa.<gallery widths="200" heights="180" style="text-align: center" caption="I Pàppi Lìguri"> Immaggine:Paus Nicolaas V door Peter Paul Rubens.jpg|[[Niccolò V|Pàppa Nichiôzo V]], a-o sécolo Tomâxo Parentuçélli, nasciûo a [[Sarzànn-a]] Immaggine:Tizian Portrait Papst Sixtus IV ca. 1545-46 Uffizien Florenz-01 (cropped).jpg|[[Pàppa Scìsto IV]], a-o sécolo Françésco da Rôe, nasciûo a [[Çelle|Çèlle]], inta fraçión de Pecorîle Immaggine:PAPA Innocenzo VIII.jpg|[[Pàppa Inocénso VIII]], a-o sécolo Zâne Batìsta Çìbbo, nasciûo a [[Zena|Zêna]] Immaggine:Pope Julius II.jpg|[[Pàppa Giùlio II]], a-o sécolo Giuliàn da Rôe, nasciûo a-o de [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âto d'Arbisêua]] </gallery> === Etæ modèrna === [[Immaggine:San Petru d'Accia.jpg|miniatura|250x250px|I rèsti da catedrâle de Sàn Pê d'Àccia]] Pe quànte rigoàrda o teritöio da provìnsa zenéize, no gh'é stæto di cangiaménti scìnn-a l'ànno [[1502]], quànde, dòppo a-o stramûo do véscovo [[Doménego Vachê]] da Nöi a Vintìmiggia a-i 24 de zenâ<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, p. 508}}</ref>, s'é decîzo de unî tórna Nöi a 'n'âtra diòcexi, ciù vixìnn-a quésta vòtta, sàiva a dî quélla de Sànn-a. A ògni mòddo, za a-i 8 de zenâ do [[1504]], l'é stæto nominòu 'n sò véscovo, de lóngo sótta a l'outoritæ de quéllo metropolitàn de Zêna<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, p. 330}}</ref>. Co-o [[Pàppa Lión X]] gh'é stæto pöi 'n stramûo de çèrte paròcchie tra a diòcexi de Brignæ e quélla de Zêna, aprêuvo a-a domànda do véscovo do levànte [[Féipo Sòuli]], za vicâio generâle de l'arçivéscovo [[Zâne Màia Sfórsa]], d'òtegnî 'n tòcco de rivêa inti teritöi sott'a-a sò giurisdiçión. Acontentòu co-a bólla ''Cum sit'' emanâ a-i 28 de zenâ do [[1518]] e stipulâ 'na convençión a-i 10 de màzzo [[1519]], a diòcexi de Brignæ a l'à dónca riçevûo 'na chinzénn-a de localitæ lóngo a còsta e, pe cóntra, a l'à çedûo de paròcchie tra i pàixi de l'entrotæra a-a diòcexi zenéize. A-i 30 de zenâ do [[1563]] a diòcexi còrsa de Sàn Pê d'Àccia a l'é stæta soprèssa da-o [[Pàppa Pîo IV]] e unîa a quélla de Mariànn-a, co-o sò véscovo, o carmelitàn [[Giùlio de Superchiis]], ch'o l'é stæto trasferîo a-a sêde de Caòrle. [[Immaggine:Seminario vescovile di Albenga.JPG|sinistra|miniatura|250x250px|O vêgio [[semenâio vescovîle de Arbénga]], vosciûo da-o [[Càrlo Çigâa]] aprêuvo a-e dispoxiçioìn do [[Concìlio de Trénto]]]] A despêto do gràn reméscio caxonòu da-a [[Riforma protestante|rifórma protestànte]] inta Ligùria no gh'é stæto di problêmi, con sôlo quàrche nobìle ò mercànte ch'o l'à scinpatizòu pe-e idêe riformæ. Defæti o protestantêximo o l'êa arivòu sôlo inte quàrche pàize de montàgna da diòcexi de Vintìmiggia e scitoòu sótt'a-o contròllo do [[Régno de Frànsa]], dónde e teorîe da rifórma àivan bén bén prosperòu. A ògni mòddo, l'é stæta necesâia 'na gràn rifórma da Gêxa lìgure, con l'atoaçión di vàrri decrétti emanæ da-o [[Concìlio de Trénto]]. O véscovo d'Arbénga, monscignór [[Càrlo Çigâa]], o l'é stæto o prìmmo a convocâ 'n concìlio inta pròpia diòcexi a-i 8 de màzzo do [[1564]], segoîo into méize de zùgno da-o [[Càrlo Viscónte]] a Vintìmiggia e da-a convocaçión de quéllo de Sànn-a into méize de agósto, ch'o s'é pöi tegnûo into méize novénbre de quéllo ànno pe voentæ do véscovo [[Zâne Anbrêuxo Fiésco]]. S'é dónca comensòu a inougurâ di nêuvi semenâi, co-e vixìte pastorâli che són diventæ bén bén ciù comûni, arivàndo scìnn-a-i pàixi ciù sperdûi e picìn. 'Na nêuva ativitæ a l'é stæta quélla de vìxite apostòliche vosciûe da-o [[Pàppa Grigheu XIII]]: in particolâ, o [[Françésco Bòsci (véscovo)|Françésco Bòsci]] o l'à vixitòu e diòcexi de Zêna e de Brignæ, o [[Nicòlla Mascàrdo]] quélle de Sànn-a, Nöi, Arbénga e Vintimìggia, óltre che quélle da Córsega, o [[Gêumo Ragasoìn]] quélla de Tortónn-a e l'[[Àngiou Perùsci]] quélla de Sarzànn-a, a l'época controlâ diretaménte da-a Sànta Sêde; tùtti religiôxi lighæ in quàrche mòddo a l'arçivéscovo de Milàn, o [[Càrlo Boromêo]]. [[Immaggine:Genova-Biblioteca Berio-DSCF9328.JPG|miniatura|250x250px|O vêgio cazaménto do [[semenâio arçivescovîle de Zêna]], avèrto into [[1575]]]] Inte sto perîodo chi o l'é stæto asæ inportànte o concìlio provinciâle do [[1574]], aprovòu da-a cùria româna a-i 9 de novénbre e co-i sò àtti che són stæti stanpæ inte l'ànno a vegnî. Prescjedûo da-o [[Çepriàn Pravexìn]], arçivéscovo tra o [[1567]] e o [[1586]], o l'à vìsto a partecipaçión di véscovi de Arbénga, Àccia, Brignæ, Lûni, Nébio, Nöi, Sarzànn-a e do procuòu de Béubio<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 208-210}}</ref>. Sto concìlio chi, ch'o l'amiâva d'aplicâ e dispoxiçioìn tridentìnn-e a-e diòcexi lìguri, o l'à portòu a l'emançión de bén quarantasêi decrétti in sce 'n gràn nùmero de matêie diferénti. Tra i sécoli XVI e XVII inte tùtta a Ligùria gh'é stæta 'na fórte cresciànsa di órdini religiôxi, ségge mascolìn che feminìn, con l'arîvo di [[Cêghi regolâri teatìn|teatìn]], di [[Conpagnîa de Gexù|gexoîti]], di [[Órdine di fràtti minoî capuçìn|capuçìn]], di carmelitén riformæ de Sànta Têxo d'Àvila (ö sæ i [[Órdine di carmelitén descâsci|carmelitén descâsci]]), di [[Cêghi regolâri de Sàn Pòulo|barnabìtti]], di [[Cêghi regolâri de Somàsca|somàschi]], di [[Scolopi|scolöpi]], di [[Congregaçión de l'ötöio de Sàn Féipo Négri|ötöién de Féipo Négri]] e di [[Congregaçión da misción|prævi da misción de Sàn Vinçénso de Pòuli]]. Ste comunitæ chi se dedicâvan a vàrie ativitæ cómme a predicaçión, a cûa di pövei e di maròtti, a formaçión di zóveni, l'insegnaménto do catechîximo, l'ascisténsa de confratèrnite e de asociaçioìn làiche. [[Immaggine:Savona Cathedral 2010 2.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta da catedrâle de Sànn-a, consacrâ into [[1605]]]] Into [[XVII secolo|Seiçénto]] l'é continoòu l'inpégno pe l'atoaçión da voentæ do Concìlio de Trénto, ch'o l'àiva mìsso l'ativitæ da Gêxa sott'a-o ségno da pastoralitæ, co-a ''cura animarum'' ch'a l'êa diventâ bén bén ciù inportànte, fæto ch'o l'à portòu a-a creaçión de tànte nêuve paròcchie. Inte diòcexi lìguri s'é dónca svilupâ 'na vìtta eclesiâle e 'na religiozitæ popolâre asæ marcâ che, a despêto de 'n tón a vòtte trionfalìstico ò apologético, a l'êa tànto gagiàrda da fâse sentî scìnn-a-a grànde rifórma caxonâ da-o [[Concìlio Vaticàn II]] inti [[Anni 1960|ànni sciusciànta do sécolo pasòu]]. De st'época chi, tra e figûe vescovîli che se són caraterizæ pò-u sò inpégno pastorâle, se pêuan aregordâ o [[Mòuro Promontöio]], véscovo de Vintimìggia, o [[Stêva Duràsso]] a Zêna e o [[Piér Françésco Còsta]] a Arbénga, o quæ, méntre o vixitâva tùtte e paròcchie da diòcexi, o l'à fæto scrîve 'n avoxòu manoscrîto co-a sò descriçión, o coscì dîto "[[Sâcro e vâgo giardinéllo]]"<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, pp. 407-409}}</ref>. Da-a segónda meitæ do Seiçénto scìnn-a l'Eutoçénto, tra e fórme pastorâli ciù poxitîve e sentîe gh'êa e coscì dîte miscioìn popolâri ò parochiâli. Miscionâi de vàrie comunitæ cómme françeschén, capuçìn, gexoîti, vinçensién e pascionìsti àn vixitòu spésse vòtte tùtti i pàixi da zöna pe anonçiâ l'[[Evangêio]], conpî 'n'òpera de pacificaçión e suscitâ 'n inpégno de caitæ e de vìtta crestiànn-a rinovâ. Óltre a-e comunitæ internaçionâli, inta Repùbrica ghe n'êa ascì de quélle do pòsto, cómme i miscionâi urbâni ò de Sàn Càrlo, fondæ into [[1653]] da-o cardinâ [[Stêva Duràsso (cardinâ)|Stêva Duràsso]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 258-265}}</ref>, e i miscionâi de canpàgna, fondæ da-o [[Doménego Françésco Oivê]] e da-o [[Françésco Feraiàsco]]. 'N âtro avoxòu miscionâio lìgure o l'é stæto o [[Françésco Màia Inperiâli]], amiratô de Sàn Vinçénso ch'o l'à fondòu i coscì dîti miscionâi "inperiâli", tànto apresæ da-o [[Pàppa Benéito XIV]] da êse nominæ "miscionâi apostòlichi"<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 347-349}}</ref>. Tra i miscionâi ch'àn predicòu pi-â Ligùria se pêuan aregordâ in particolâ i gexoîti [[Pòulo Segnêri]] e o [[Giàn Pêo Pinamónti]], i lazarìsti [[Ghigèrmo Martinéngo]] e [[Andrîa Lavàgna]], óltre chò-u [[Lionàrdo do Pòrto]]. [[Immaggine:Statua S Leonardo PortoMaurizio.JPG|miniatura|A stàtoa de Sàn Lionàrdo a-o [[U Portu|Pòrto]]]] Into [[XVIII secolo|sécolo XVIII]] i rapòrti tra o Stâto e a Gêxa in Ligùria són stæti segnæ da-o giurisdiçionalìsmo, no sénsa di moménti de fórte tensción cómme quànde, into frevâ do [[1762]], l'é stæta aprovâ 'na lézze ch'a limitâva i làsciti in favô de gêxe, unn-a de prìmme de sto tîpo chi. De tenscioìn ancón ciù fórti són stæte quélle do [[1760]] quànde, co-a nòmina de vixitatô apostòlico pi-â Córsega do véscovo de Ségni [[Cézare Crescénso De Angelis]], co-în edìtto a Repùbrica a prometéiva 'n tagión de 6.000 scûi a chi o l'avésse caturòu e consegnòu a-e outoritæ da Serenìscima, co-o [[Pàppa Cleménte XIII]] ch'o l'à dónca diciaròu l'[[interdîto]] in scê tære de Zêna<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 374-385}}</ref>. Aprêvuo a-o fæto che, co-o [[Tratâto de Versailles (1768)|tratâto de Versailles]] di 16 de zùgno do [[1768]], a Córsega a pasâva da Zêna a-o Régno de Frànsa, da-o [[1791]] són incomensæ e tratatîve pi-â revixón do nùmero e di confìn de diòcexi de l'îzoa. Pe cóntra l'îzoa da [[Cravæa]], controlâ da-i zenéixi da-o [[1507]] ò, fòscia, scìnn-a da-o [[1430]], a l'êa restâ sott'a-o contròllo da Repùbrica. A-i 4 de lùggio do [[1787]], co-a bólla ''In suprema'' do [[Pàppa Pîo VI]], a diòcexi de Brignæ a l'à çedûo træ paròcchie a [[Diòcexi de Pontrémoli|quélla de Pontrémoli]], sàiva a dî quélle de [[Gêxa de Sàn Pê (Pontrémoli)|Sàn Pê]] a [[Pontrémoli]], de [[Gêxa de Sànta Màia (Pontrémoli)|Sànta Màia]] de [[Téggia (Pontrémoli)|Téggia]] e de [[Gêxa de Sàn Loénso (Zêri)|Sàn Loénso]] de [[Zêri]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, p. 9}}</ref>. Into sécolo sucescîvo, a-i 9 de agósto do [[1854]], aniàn sótta a Pontrémoli âtre dôe paròcchie: quélla de [[Gêxa de Sàn Michê (Arbarêio)|Sàn Michê]] de [[Gòtra]] e quélla de [[Gêxa de Sànta Màia (Arbarêio)|Sànta Màia]] de [[Buzzò]]. A despêto de rapòrti co-i gexoîti che in prinçìpio êan arestæ boìn, a Repùbrica de Zêna a l'à decîzo lê ascì de parteçipâ a-a [[sopresción da Conpàgna de Gexù]]: defæti, 'n méize dòppo a bólla ''[[Dominus ac Redemptor]]'', co-o decrétto emanòu a-i 27 de agósto do [[1773]], ancón prìmma chi-â nêuva a foîse notificâ a l'arçivéscovo, o Senâto o l'àiva za nominòu 'na deputaçión pe l'incameraménto e a destinaçión de tùtti i bêni di gexoîti scitoæ into teritöio da Repùbrica. Sta decixón chi a ògni mòddo a no l'êa vìsta tànto bén da-a popolaçión, óltre a-o fæto ch'a l'à caxonòu di problêmi inte l'educaçión, co-a Conpàgna che prezénpio a gestîva l'Universcitæ<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 331-332}}</ref>. [[Immaggine:Brief 'Dominus ac Redemptor'.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A prìmma pàgina da bólla ''[[Dominus ac Redemptor]]'']] Into méntre se són comensæ a difónde de nêuve idêe, ségge con l'[[iluminìsmo]], spécce tra a nobiltæ e a borghexîa, e o [[giansenìsmo]], portòu in Ligùria da-i pàddri scolöpi [[Martìn Natâli]], [[Zâne Batìsta Molinéllo]] e [[Pòulo Marçéllo Do Mâ]], intræ in contàtto co-i cìrcoli de Rómma, de Pavîa e da Toscànn-a. Tra i ménbri ciù avoxæ de sto moviménto chi se pêuan aregordâ l'[[Eustàccio Dégola]], ch'o l'êa in contàtto con l'[[Henri Grégoire]] e a [[Gêxa de Utrecht]] ascì, óltre chò-u domenicàn [[Benéito Solâri]], da-o [[1778]] véscovo de Nöi. Lê o l'êa contrâio a-a bólla ''Auctorem fidei'' ch'a condanâva o [[Concìlio de Pistöia]] do [[1786]], scrivéndo 'n tèsto dónde o metéiva in ciæo e sò raxoìn, a-o quæ o l'à rispòsto o cardinâ [[Giaçìnto Sigismóndo Gerdil]]. O Solâri, sponciòu da-o Dégola, o l'à parteçipòu a-a comisción ch'a l'êa incaregâ de scrîve o progètto de Costituçión da [[Repùbrica Lìgure]], ma a ògni mòddo o s'é pöi refuòu da parteçipâ a-a consacraçión do [[Zâne Batìsta Calêri]], che i giansenìsti voéivan inpónn-e cómme coadiotô do vêgio arçivéscovo de Zêna, o [[Zâne Lercâ]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, pp. 337-341}}</ref>. 'N âtro véscovo ligòu a sto moviménto chi o l'é stæto l'[[Àngiou Vinçénso Dània]], da-o 1778 véscovo d'Arbénga, ch'o l'à aderîo a l'eclesiologîa galicànn-a e che, favorévole a-o [[Napolion Bonaparte|Napolión]], o l'é stæto vîce-segretâio do conséggio naçionâle de Parìggi do [[1811]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. II, pp. 425-434}}</ref>. 'N grandìscimo cangiaménto inti teritöi da Repùbrica o l'é stæto quéllo caxonòu da-e consegoénse da [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]] e, co-o triónfo de idêe rivoluçionâie tra i carogê e a borghexîa, i giansenìsti àn çercòu de anâ aprêuvo a-e fòrse democràtiche pe creâ 'na Gêxa naçionâle. Inte quélli ànni o Dégola o l'êa inte 'n stréito ligàmme co-i anbiénti rivoluçionâi françéixi: o l'à fondòu i "Anâli polìtico eclesiàstichi", amiàndo de promêuve a figûa di Miscionâi naçionâli e creàndo a Gêxa naçionâle lìgure, aplicàndo a costituçión civîle do clêro a-a Repùbrica Lìgure. I Miscionâi naçionâli són stæti dónca mandæ a predicâ o vèrbo democràtico a-i popolén di pàixi de rivêe e de valàdde. A ògni mòddo l'ocupaçión oustriàca de Zêna do [[1800]] a l'à segnòu a fìn di sti progètti chi dæto che nemànco o ritórno di françéixi o l'à risolevòu o giansenìsmo lìgure, aprêuvo a-a nêuva polìtica eclesiàstica do Napolión, ch'o çercâva l'arénbo da Gêxa e do Pàppa pe creâ e bâze do sò consénso. === Etæ contenporània === [[Immaggine:Signature du Concordat.jpg|miniatura|O Pàppa Pîo VII o riçéive a ratìfica do concordâto da-o cardinâ Consàrvi|300x300px]] Co-a proclamaçión de l'inpêro napoliònico són fîto comensæ e tratatîve tra a Sànta Sêde e a Frànsa, lónghe e conplésse. O concordâto o l'é stæto firmòu a-i 15 de lùggio do [[1801]] a Parìggi tra o cardinâ [[Ètore Consàrvi]], plenipotensiâio de [[Pàppa Pîo VII]], e o [[Giöxèppe Bonapàrte]], plenipotensiâio do Prìmmo cónso, pöi ratificòu da-o pàppa co-a bólla ''Ecclesia Christi'' in dæta 15 agósto [[1801]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 404-405}}</ref>. I véscovi françéixi àn dónca rinunçiòu a-e sò sêde, segoìndo a cùrta ''Tam multa'' promulgâ a-i 15 de agósto, de mòddo de ativâ a nêuva circoscriçión de diòcexi, stabilîa inta bólla ''Qui Christi Domini'', co-a sò ezecuçión ch'a l'é stæta afidâ a-o ligòu pontifìccio [[Zâne Batìsta Cavrâa]], con decrétto emanòu a-i 29 de novénbre do [[1801]]. Insémme a-e âtre diòcexi de Frànsa són stæte soprésse e træ de Nébio, Mariànn-a e Àccia in Córsega, con l'anulaménto de tùtti dirìtti che spetâvan a l'arçidiòcexi de Zêna e sostitoîe da-a sôla [[diòcexi de Ajàsso]], controlâ da [[Arçidiòcexi de Aix|quélla de Aix-en-Provence]]. Co-a bólla do 1° de zùgno do [[1803]], a quæ aplicaçión a l'é stæta cuâ da-o Cavrâa mæximo, se són riformæ e circoscriçioìn diocezànn-e do Piemónte ascì. Quésto o l'à portòu a-a sopresción da diòcexi de Béubio e a-a cesción de çìnque paròcchie de la di [[Pàsso di Zôvi|Zôvi]] a de diòcexi piemontéixi. Dòppo a proclamaçión do Napolión cómme rè d'Itàlia into [[1805]], o l'à domandòu a-a Sànta Sêde de ritocâ i confìn de diòcexi de mòddo che coincidéssan con quélli de circoscriçioìn civîli e militâri: co-a bólla ''Nonis Aprilis'' do [[1806]] o Pîo VII o l'à fæto pasâ tùtte e diòcexi inti ecs [[Ducâto de Pàrma e Piaxénsa|ducâti de Pàrma e Piaxénsa]] e de [[Ducâto de Guastàlla|Guastàlla]], de fêua de [[Diòcexi de Fidénsa|quélla de Sàn Donìn]] (d'ancheu [[Fidénsa]]) sótta a quélla de Zêna méntre Vintimìggia, che prìmma a l'êa sótta a Milàn, a l'é pasâ a l'arçidiòcexi de Aix-en-Provence<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, p. 409}}</ref>. Sta scitoaçión chi a l'é duâ pe ciù ò mêno dózz'ànni e a l'é finîa sôlo co-a chéita de Napolión. Inte quélli ànni gh'é stæta ànche a prexonîa do Pîo VII a Sànn-a, into perîodo into quæ a lótta cóntra l'inperatô a l'êa stæta ciù serâ. In particolâ, o pontéfice o l'é stæto arestòu a-i prìmmi de lùggio do [[1809]] e, portòu a Sànn-a, o l'é restòu lîe scìnn-a-i 9 de zùgno do [[1811]]. O l'é stæto pöi trasferîo a [[Fontainebleau]], dónde o l'é arivòu a-i 19 de zùgno, pe tornâ in sciâ fìn a Rómma sôlo into màzzo do [[1814]]<ref>{{Çitta|Semerîa, 1843|Vol. I, pp. 409-410}}</ref>. [[Immaggine:Fortunato Vinelli-vescovo cattolico.jpg|sinistra|miniatura|234x234px|O [[Fortunòu Vinélli]], prìmmo véscovo da diòcexi de Ciâvai.]] Co-a chéita de Napolión e-e decixioìn do [[Congresso de Vienna|Congrèsso de Viénna]], a Repùbrica de Zêna a l'é stæta dónca anéssa a-o [[Regno de Sardegna|régno sardegnòllo]]. Co-o procésso da coscì dîta [[Restaoraçión]], s'é çercòu de ritornâ a-a scitoaçión ''quo ante'', co-i vàrri càppi de stâto ch'àn fîto domandòu a-a Sànta Sêde de ripristinâ e antîghe circoscriçioìn religiôze ascì. Coscì, l'inperatrîxe [[Màia Loîgia d'Òustria]] a l'à domandòu che i véscovi di sò stâti tornéssan indipendénti da l'arçidiòcexi de Zêna, vegnìndo diciaræ sogétti diretaménte a-a Sànta Sêde, domànda sodisfæta co-a bólla ''Sollicitudo omnium'' a-i 29 de màrso do [[1818]]. Scimilménte o [[Vitöio Manoælo I]], o rè de Sardégna, o l'à domandòu che foîsan ripristinæ e nêuve diòcexi soprésse into [[1803]], fæto conpîo co-a bólla ''Beati Petri Apostolorum Principis'' emanâ a-i 16 de agósto do [[1817]], ch'a l'à ripristinòu quélle de Béubio e de Tortónn-a ascì, dispoxiçioìn mìsse in pràtica da-o cardinâ [[Giöxèppe Solâri]]. Béubio a l'êa coscì tornâ a-a sêde metropolitànn-a zenéize, a-a quæ l'é stæta asegnâ ànche Tortónn-a, che prìmma do [[1803]] a l'êa sotta a Milàn, e Nìssa, in prinçìpio inta provìnsa de Aix-en-Provence. Inti mæximi ànni a Cravæa, separâ da-a çitæ e da-a diòcexi de Ajàsso, a tornâva a Zêna. Pe de ciù, aprêuvo a-e sò popolaçioìn picìnn-e e a-i pöchi réditi de quélle ménse vescovîli, l'é stæta domandâ l'unión definitîva de Brignæ a Sarzànn-a e de Nöi a Sànn-a, co-o Pîo VII che, a-i 13 de agósto do [[1820]], o l'à dónca dæto l'incàrego a l'arçivéscovo [[Loîgi Lanbruschìn]] de redìgge cómme delegòu apostòlico o relatîvo procésso, arecugéndo tùtte e informaçioìn in sciâ necescitæ e in sce l'utilitæ de conpî e unioìn in progètto. O Lanbruschìn o l'à dónca mandòu a sò relaçión a Rómma a-i 2 de seténbre do 1820, concludéndo "ch'a l'é ùtile e necesâia l'unión designâ; a fórma da quæ a pariéiva ch'a dêv'êse quélla de l'unión ''aeque principalis''". O Pîo VII o l'à dónca emanòu dôe bólle in dæta 8 dexénbre 1820, co-e quæ Nöi a vegnîva ''perpetuo principaliter'' unîa a Sànn-a e Brignæ a Lûni-Sarzànn-a. Da-i papê tra o govèrno sardegnòllo e l'outoritæ eclesiàstica se védde ascì cómme gh'êa l'acòrdio de pasâ Sarzànn-a, diretaménte controlâ da-a Sànta Sêde, e Vintìmiggia a-a sêde metropolitànn-a de Zêna. In sce Vintimìggia, co-a bólla ''Ex iniuncto'' promulgâ a-i 12 de lùggio do [[1831]], o [[Pàppa Grigheu XVI]] o l'à decîzo de separâla, insémme a âtre trentatræ paròcchie, da quélla de Nìssa. Pe cóntra Nìssa, politicaménte çedûa a-a Frànsa into [[1860]], a l'à vìsto a sò diòcexi separâse da quélla de Zêna, pasàndo sótta a quélla de Aix-en-Provence co-e létie apostòliche di 26 de lùggio do [[1861]]. Inte l'ànno [[1892]] a l'é stæta costitoîa a nêuva [[diòcexi de Ciâvai]], òtegnûa da-a separaçión de 'n çèrto nùmero de paròcchie da quélla de Zêna, a ògni mòddo restàndo inta provìnsa eclesiàstica lìgure. [[Immaggine:Duomo San Maurizio.jpg|miniatura|250x250px|A baxìlica de Sàn Maorìçio de Inpêia, conpletâ into [[1838]]]] Pe quànte rigoàrda l'ativitæ pastorâle e a lótta cóntra o penscêo do giansenìsmo, ancón prezénte scibén che inte 'n mòddo mêno difûzo, se són inpegnæ dötréi prævi sànti e da-a profónda sencibilitæ pastorâle, cómme l'[[Antönio Màia Gianélli]] e o [[Giöxèppe Frascinétti]], fræ de [[Pòula Frascinétti|Sànta Pòula Frascinétti]]. In particolâ o Gianélli o l'é stæto vicâio da [[Gêxa de Sàn Matê (Zêna)|gêxa de Sàn Matê]], pe pöi insegnâ a-o seminâio e dónca diventàndo pàreco de [[Gêxa de Sàn Zâne Batìsta (Ciavâi)|Sàn Zâne Batìsta]] a [[Ciävai|Ciâvai]]. Chi o l'à fondòu o seminâio, o l'é stæto prefètto di stùddi e méistro e o l'à creòu a congregaçión di Miscionâi de Sant'Arfónso, con l'òbietîvo de predicâ e miscioìn permanénti e i ezerciççi spiritoâli. Into [[1837]] o l'é stæto nominòu véscovo de Béubio. O Frascinétti, pàreco a [[Quìnto (Zêna)|Quìnto]] e pöi de [[Gêxa de Sànta Sabìnn-a (Zêna)|Sànta Sabìnn-a]], o s'é batûo cóntra quéllo ch'o restâva do giansenìmo e-e vàrie idêe liberâli e massòniche, faxéndo stanpâ vàrri lìbbri, librétti e catechîximi. Inte l'ànno 1861 o l'à fondòu a congregaçión di Fìggi de Sànta Màia Inmacolâ. Inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto gh'é stæto o prìmmo congrèsso di véscovi da provìnsa eclesiàstica de Zêna, ch'o s'é tegnûo a-o [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santoâio da Madònna da Mizeicòrdia]] de Sànn-a da-o 20 a-o 23 d'òtôbre do [[1849]]. O l'êa prescjedûo da-o véscovo de Tortónn-a [[Zâne Négri]] cómme decàn di vèscovi lìguri, aprêuvo a-o fæto chi-â sêde de Zêna a l'êa vacànte pi-â mòrte, into [[1847]], de l'arçivéscovo cardinâ [[Plàçido Màia Tardîti]]. Tra i parteçipànti gh'êa i véscovi de Nìssa, Vintimìggia, Arbénga, Sànn-a e Nöi, Lûni-Sarzànn-a e Brignæ, Béubio e o vicâio capitolâre de Zêna, o [[Giöxèppe Càrlo Ferâri]], con quésto concìlio ch'o l'é stæto o prìmmo tentatîvo in Ligùria, dòppo e rivoluçioìn do [[1830]] e do [[1848]], de abandonâ o pròpio izolaménto diocezàn e stabilî de fórme de colaboraçión pe 'na mêgio açión pe afrontâ i problêmi da gêxa de l'época. O congrèsso di véscovi lìguri, inandiòu sùbito dòppo quéllo di véscovi piemontéixi ch'o s'êa tegnûo a [[Verzuolo|Vilanovétta de Salùsso]] into lùggio de quéllo ànno, o l'à tratòu vàrri argoménti cómme, prezénpio, a disciplìnn-a do clêro, i regìstri parochiâli, i bêni eclesiàstichi, l'educaçión religiôza, a censûa di lìbbri e i concordâti. A ògni mòddo, l'òbietîvo prinçipâ de ste riunioìn chi o no l'êa tànto quéllo de creâ 'n scistêma de nòrme canòniche ma ciufîto de concordâ de poxiçioìn comûni depoî a-e nêuve e a-i problêmi che stâvan nascéndo a partî da-o [[1848]] e da-o difóndise do [[liberalìsmo]]. [[Immaggine:Giuseppe Siri, 1960.jpg|sinistra|miniatura|220x220px|A cardinâ e arçivéscovo de Zêna [[Giöxèppe Scîri]], figûa inportantìscima da Gêxa lìgure into dòppo goæra.]] Inta Ligùria de l'época o l'êa asæ inportànte l'asociaçionìsmo catòlico, con numerôxi cìrcoli e asociaçioìn cómme a Socjêtæ de Sàn Vinçénso e-e Socjêtæ Òperâie de mótoo socórso. E conferénse de Sàn Vinçénso són stæte o pónto de incóntro e de formaçión di catòlichi inpegnæ no sôlo into cànpo ascistensiâle ma ànche depoî a-e asociaçioìn liberâli e maziniànn-e, diventàndo a bâze de âtre asociaçioìn catòliche. L'é da aregordâ o giornalìsmo catòlico lìgure ascì, espresción do moviménto catòlico che, inte 'n teritöio no goæi vàsto, o l'àiva 'na quaranténn-a de tìtoli. Tra quésti gh'êa i "Anâli Catòlichi", fondæ into [[1862]] da [[Paris Sarvægo]] e [[Mafrêdo da Pasàn]] derê a-o conséggio da l'arçivéscovo [[Andrîa Charvaz]], o "Çitadìn", do quæ o prìmmo nùmero o l'é sciortîo into [[1873]], in prinçìpio sott'a-a direçión de l'avocâto Scâla e pöi, da-o [[1884]], de l'[[Ernèsto Calegâri]] e, da-o [[1919]], do [[Féipo Crispòlti]]. Tra i âtri giornâli catòlichi nasciûi tra a fìn de l'Eutoçénto e o prinçìpio do Nêuveçénto gh'êa ascì "O Letìnbro" de Sànn-a, "A Ligùria do Pòpolo" e o "Corê da Spézza". Tra e figûe de spìcco do moviménto catòlico se regórdan i prævi [[Zâne Semerîa]], [[Pêo Baléstra]], [[Loîgi Òrión]], [[Igìn Bàndi]] (véscovo de Tortónn-a), [[Eogénio Badìn]], [[Emìlio Goâno]], [[Giàcomo Lercâ]], [[Loîgi Pelloux]], [[Giöxèppe Scîri]] e [[Frànco Còsta]], óltre che i làichi [[Maorìçio Dufour]], [[Antönio Bogiàn Pîco]], pe tànto ténpo prescidénte de Setemànn-e sociâli, [[Loîgi Corsànego Mèrli]], prescidénte do comitâto regionâle de l'Òpera di congrèsci, [[Loénso Rìcci]], [[Dionîgi Córsi]]; tùtte personalitæ ch'àn creòu vàrri servìççi in favô do móndo òperâio, pe l'educaçión di figeu e di zovéni, pi-â prezénsa di catòlichi inta vìtta polìtica e pe l'ascisténsa a-i marìtimi. Pe quànte rigoàrda i ùrtimi fæti do sécolo pasòu, inte l'ànno [[1927]] a l'é stæta creâ, cómme 'n'ùnica entitæ, a diòcexi de Lûni, Sarzànn-a e Brignæ, da-o [[1929]] rinominâ diòcexi da Spézza. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]] vàrri véscovi e prævi se són distìnti pò-u sò inpégno a favô di pròppi fedêli. Prezénpio, se pêuan aregordâ l'[[Àngiou Cangiâxo]], véscovo de Arbénga da-o 1915 a-o 1946, pi-â sò ativitæ de mediaçión, socórso e diféiza de vàrie persónn-e, arivàndo a òfrîse cómme òstàggio a-i tedéschi. Gh'é pöi stæta a grànde òpera d'agiùtto di ebrêi da pàrte do cardinâ [[Pêo Boétto]] e do sò segretâio, o monscignór [[Françésco Repétto]], raxón pi-â quæ o l'é stæto riconosciûo co-o tìtolo de Giùsto de Naçioìn. Pe de ciù, se són dedichæ a l'ativitæ de socórso e caitæ o [[Giöxèppe Scîri]], o [[Zâne Lercâ]], o [[Càrlo Sâvi]], l'[[Ourélio Toràssa]] e o [[Frànco Còsta]]. Sùbito dòppo a fìn da goæra, a-i 19 de òtôbre do [[1950]], l'arçivéscovo de Zêna Giöxèppe Scîri o l'à inandiòu 'n concìlio provinciâle, ch'o s'é pöi tegnûo tra o 23 e o 25 de novénbre de quéllo ànno inta catedrâle de Sàn Loénso. A-o concìlio gh'êa tùtti i véscovi da provìnsa, fêua che quéllo de Béubio che, pe problêmi de salûte, o l'à mandòu cómme sò procuòu o véscovo titolâre de Tolemàide, [[Càrlo Angelê]]. Gh'êa ascì i aboéi beneitìn de [[Pia|Finalpîa]] e de Sant'Andrîa de [[Sestri Levante|Séstri]], i canònichi de ògni capìtolo catedrâle e i superiôri provinciâli de órdine e congregaçioìn religiôze con de câze in Ligùria. O concìlio, o prìmmo da l'emanaçión do còdice do 1917, o s'é curòu sorviatùtto de l'adataménto da legislaçión locâle, sàiva a dî de lézze particolæ, a-a legislaçión da Gêxa a l'época in vigô. I àtti, aprovæ da-a congregaçión do conséggio a-i 30 de lùggio do [[1953]], àn tocòu 'na série de argoménti cómme i sacraménti, i làichi, a vìtta do clêro, o catechîximo, a stànpa catòlica, l'òrganizaçión da cùria diocezànn-a e i seminâi. A partî da-o prìmmo de zenâ do [[1977]] gh'é stæta 'na picìnn-a variaçión teritoriâle, co-o pasàggio definitîvo da Cravæa da l'arçidiòcexi de Zêna a-a [[diòcexi de Livórno]]. A-i 30 de seténbre do [[1986]] a sêde vescovîle de Béubio a l'é stæta tenporaniaménte unîa a Zêna ma, dæto che st'unión chi a no l'à fonçionòu tànto bén, tréi ànni dòppo a sède bobiéize a l'é stæta in sciâ fìn unîa a-a diòcexi de Piaxénsa. == Òrganizaçión == === Conferénsa di véscovi lìguri === [[Immaggine:Marco Tasca (51915744431) (cropped).jpg|miniatura|Màrco Tàsca, o prescidénte da conferénsa di véscovi lìguri]] A conferénsa di véscovi lìguri a l'é l'asenblêa di véscovi da región eclesiàstica, ch'a l'à vàrri cónpiti aministratîvi e che d'ancheu a l'é coscì òrganizâ: * Prescidénte: [[Marco Tasca]], arçivéscovo de Zêna * Vîce-prescidénte: [[Luigi Ernesto Palletti]], véscovo da Spézza, Sarzànn-a e Brignæ * Segretâio: præve Marco Doldi, vicâio generâle de Zêna ==== Véscovi deleghæ pe matêia ==== * [[Guglielmo Borghetti]] (véscovo de Arbénga e Inpêia): catechîximo; tutêla di figeu * [[Calogero Marino]] (véscovo de Sànn-a e Nöi): salûte; migraçioìn e caitæ * [[Luigi Ernesto Palletti]] (véscovo da Spézza, Sarzànn-e e Brignæ): ecumenîximo, diàlogo tra e religioìn; clêro e vìtta consacrâ * [[Antonio Suetta]] (véscovo de Vintimìggia e Sanrémmo): sovegnî; famìggia e vìtta * [[Giampio Luigi Devasini]] (véscovo de Ciâvai): coltûa; comunicaçioìn sociâli; schêua e universcitæ; bêni colturâli e cazaménti religiôxi * [[Marco Tasca]] (arçivéscovo de Zêna): làichi, problêmi sociâli e travàggio * [[Guido Marini]] (véscovo de Tortónn-a): liturgîa; coperaçión miscionâia * Càrega vacànte: ténpo lìbero, turìsmo e spòrt; pastorâle di zóveni; vocaçioìn === Tribunâ eclesiàstico === I debæ eclesiàstichi de conpeténsa da región Ligùria són giudichæ inte prìmmo gràddo da-o tribunâ eclesiàstico lìgure e pöi, a-o segóndo gràddo, pasàn a quéllo piemontéize. Pe cóntra, o tribunâ eclesiàstico lìgure o l'é quéllo ch'o giùdica a-o segóndo gràddo i debæ che, a-o prìmmo, són za stæti debatûi da-o tribunâ eclesiàstico lonbàrdo<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160304024102/http://www.siti.chiesacattolica.it/tribunali_ecclesiastici/tribunali_ecclesiastici/00001113_Tribunali_regionali_italiani.html|tìtolo=Tribunali regionali italiani|léngoa=IT|vìxita=2022-08-11}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Aostin Giustignan|Aostìn Giustiniàn]]|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|url=https://books.google.it/books?id=TL_iA0S30TQC|ànno=1537|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Giustiniàn, 1537}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Zâne Batìsta Semerîa]]|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria, ossia Storia della metropolitana di Genova, delle diocesi di Sarzana, di Brugnato, Savona, Noli, Albenga e Ventimiglia|url=https://books.google.it/books?id=VjtEAQAAMAAJ|ànno=1843|editô=Stanpàia Chirio e Mina|çitæ=Torìn|léngoa=IT|volùmme=2 vol.|cid=Semerîa, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=I Sinodi postridentini della Provincia ecclesiastica di Genova|url=https://books.google.it/books?id=C5TeOAAACAAJ|ànno=1986-1997|editô=Universcitæ di Stùddi|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=2 vol.}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Il cammino della Chiesa genovese: dalle origini ai nostri giorni|url=https://books.google.it/books?id=SScZAQAAMAAJ|ànno=1999|editô=Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pàtria|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Istituzioni ecclesiastiche della Liguria medievale|url=https://books.google.it/books?id=8yHZAAAAMAAJ|ànno=2002|editô=Herder|çitæ=Rómma|léngoa=IT|ISBN=88-85-87667-6}} * {{Çitta lìbbro|outô=Teofilo Ossian De Negri|outô2=Dino Puncuh|tìtolo=Storia di Genova: Mediterraneo, Europa, Atlantico|url=https://books.google.it/books?id=2jCNYMnOdXUC|ànno=2003|editô=Giunti|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-09-02932-1}} == Colegaménti estèrni == * {{Çitta web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/country/r7it.html|tìtolo=Liguria Region|léngoa=EN|vìxita=2022-08-11}} * {{Çitta web|url=https://www.chiesacattolica.it/annuario-cei/regione/18/regione-ecclesiastica-liguria/|tìtolo=Regione ecclesiastica Liguria|léngoa=IT|vìxita=2022-08-11}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/regioni/regione/E02/Liguria|tìtolo=Regione ecclesiastica Liguria|léngoa=IT|cid=BeWeb|vìxita=2022-08-11}} [[Categorîa:Religión in Ligùria]] e9ixqb6f5l1o9bvdvcn1w0s20qtihbi 0 30859 269735 267733 2026-05-14T19:26:22Z N.Longo 12052 269735 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Mappa Prefissi telefonici italiani C.png|miniatura|313x313px|Mappa di prefìŝĉi telefonici de l'Italia]] U '''019''' u l'è 'n [[prefìsso telefònico|prefissu telefonicu]] italian ch'u curispunde a-u distreitu de [[Sann-a]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130418232939/http://www2.agcom.it/provv/d_8_01_CIR.htm|tìtolo=Delibera n. 8/01/CIR|editô=Auturitè Garante int'e Cumünicaçiuìn|léngoa=IT|vìxita=2023-06-18}}</ref>, ch'u l'è inclüzu int'u cunpartimentu de [[Zena]]. Stu distreitu chi u cunfinn-a a süd-ovest cun quellu de [[Arbenga]] ([[0182]]), a punente cun quellu de [[Mondovì|Munduvì]] ([[0174]]), a nord-ovest cun quellu de [[Arba (çitæ)|Arba]] ([[0173]]), a nord cun quellu de [[Acqui Terme|Acqui]] ([[0144]]) e a levante cun quellu de [[Zena]] ([[010]]). == Cumüni e aree lucäli == Int'u distreitu de Sann-a u se ghe tröva e quattru aree lucäli de [[Cancre|Carcae]], [[Finô|Finä]] (ch'a l'inclüdde i vegi setuì de [[Carizan|Calisàn]] e de Finä), [[Sann-a]] e [[Väze]] (ch'a l'inclüdde i vegi setuì de Sann-a, d'[[Sascê|U Saŝĉellu]] e d'[[A Steja|A Steĵa]]). U distreitu u cunprende 46 cumüni, tütti int'a pruvincia de Sann-a föa de [[Pareto (Italia)|Pareu]] ([[Provinsa de Lisciandria|AL]])<ref>{{Çitta web|url=http://www.paginebianche.it/prefissi-telefonici?pref=019|tìtolo=Pagine Gianche, u prefisso 019|léngoa=IT|vìxita=2023-06-18}}</ref>: * [[A Ciana|A Ciann-a]] * [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbisöa]] * [[A Prìa]] * [[A Steja|A Steĵa]] * [[Berdënei|Bardinetu]] * [[Berzezzi]] * [[Bòrzi e Veresso|Borzi e Veressu]] * [[Bormia|Burmia]] * [[Còiri|Cairu]] * [[Côrxi|Cärxi]] * [[Carizan|Calisàn]] * [[Cancre|Carcae]] * [[Çelle]] * [[Cengë|Cengiu]] * [[Ciòi|Cioi]] * [[Cuggiæn|Cügén]] * [[Cosceria|Cuŝĉeia]] * [[D'Ätu d'Arbissöa]] * [[O Dê|Degu]] * [[Finô|Finä]] * [[Giüstexine|Giüstéxine]] * [[Giusvala|Giüsvalla]] * [[L'Atè|L'Âtä]] * [[Löa]] * [[R'Urba|L'Urba]] * [[Magiö]] * [[Màllae|Mallae]] * [[Mascimin|Mascimìn]] * [[Merexo|Milléximu]] * [[Mieuja|Miöggia]] * [[Moriaodo|Muriädu]] * [[Nöi|Noi]] * [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]] * [[Oseria|Useĵa]] * [[Palëre|Pallae]] * [[Pareto (Italia)|Pareu]] (AL) * [[Riôtu|Riätu]] * [[Ròcavignâ|Rocavignä]] * [[Sann-a]] * [[Spoturnu|Sputurnu]] * [[O Ponte|U Punte]] * [[Sascê|U Saŝĉellu]] * [[U Tû|U Tù]] * [[Väze]] * [[Vessi e Portiu|Vessi e Portiu]] * [[Vuè]] == Notte == <references /> == Vuxe curelè == * [[010]] (Zena) * [[0184]] (Sanremmu) * [[0183]] (Inperia) * [[0182]] (Arbenga) * [[0185]] (Rapallu) * [[0187]] (Spezza) [[Categorîa:Prefìsci telefònichi]] hps7wllk5dqilziwrlprdbzdfvw7fdb 0 31437 269719 263646 2026-05-14T17:43:58Z Michæ.152 13747 Conligaménti con "Preistöia" 269719 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Pietra di Issel, faccia superiore (2).jpg|miniatura|A Prîa de Issel]] A '''Prîa de Issel''', dîta ànche '''Prîa de Coppèlle''', a l'é 'n magheu scitoòu in scê Giutte, sôvia l'[[Ægoasànta]], inta localitæ Bric Caramello. A l'é stæta descovèrta into [[1908]] da-o studiôzo e reçercatô [[Arturo Issel]], da-o quæ a pìggia defæti o nómme. [[Immaggine:Arturo Issel, ante 1877 - Accademia delle Scienze di Torino 0157 B.jpg|miniatura|Arturo Issel, scensiòu, geòlogo, paleontòlogo e malacòlogo nasciûo a [[Zena|Zêna]]]] A diferénsa de scîti archiològichi scìmili, che pe êse preservæ da àtti de vandalìsmo són acescìbili sôlo a-i studiôxi e a-i pöchi che ne conóscian a poxiçión, quésta prîa a l'é bén segnalâ e a s'atrêuva lóngo 'n sentê marcòu. A se prezénta cómme 'na ciàppa de talcoscìsto a-o livéllo do terén e in sciâ seu fàccia l'é conservòu divèrse incixoìn: coppèlle, motîvi filifórmi e crôxifórmi, circonferénse e âtre figûe. [[Immaggine:Giutte Acquasanta Voltri - 2005 - Pietra coppelle ubicazione.jpg|miniatura|Colocaçión da Prîa de Issel|sinistra]] Quésta prîa, scìmile a âtri exénpi che çertidùn àn identificòu cómme antîghe artæ pe-i sacrifìççi, a se trêuva inta boscàggia vexìn a-o Riàn Venìn, ch'o scôre pöco sótta, e-a l'é rivòlta in mòddo ciæo vèrso [[Pónta Martìn]]. O scîto pe-a realizaçión di artefæti che ricrôvan a Prîa de Issel o l’é stæto çernûo con tùtta probabilitæ pe de caraterìstiche speçìfiche che o rendéssan sâcro, pròpio cómme a relaçión con Pónta Martìn e-a vexinànsa co-o Riàn Venìn. D’âtra pàrte âtri scîti scìmili s’atrêuvan de spésso arénte a ‘n córso d’ægoa, cómme a [[Prîa Scrîta]] e-a [[Prîa do Dolmen]] in sciô [[Mónte Béigoa]], vexìn respetivaménte a-o [[Riàn Travèrsa]] e a-o [[Riàn da Særa]], òpû o [[Magheu da vallâ de Cichê]] vexìn a-o [[Riàn di Fighè]]. A particolâ dispoxiçión da Prîa de Issel a suggeriéiva alôa cómme Pónta Martìn a fîse ògètto de veneraçión: d’âtra pàrte, o “cùlto di brìcchi” o constitoìsce ‘n træto conosciûo da religioxitæ de antîghe popolaçioìn lìguri, ch’a l'asoçiâva e çìmme di mónti a-a prezénsa divìnn-a<ref> Ivana Moretti, [https://www.tuttostoria.net/storia-antica.aspx?code=1388#:~:text=Il%20culto%20delle%20vette%20lo,il%20dio%20protettore%20delle%20altezze La religiosità degli antichi liguri]. </ref><ref> Lino Galliani: [https://www.linogalliani.com/preistoria/liguria-i-culti-delle-vette-il-dio-pen-2001/ Liguria, i culti delle vette, il Dio Pen] </ref>. A-o mæximo scîto apartegnîva òriginaiaménte ‘n'âtra prîa, pèrsa inti travàggi de scâvo pe-a costruçión de ‘n condûto de l’êuio a-a meitæ di ànni Setànta. Pe de ciù, inta pròscima localitæ de Cascìnn-a Giandotto l'êa prezénte 'n'âtra prîa scìmile, intagiâ con coppèlle e lisciatöi, ma a l'é stæta dezentegâ e inversâ inte 'n riàn co-i travàggi de sistemaçión da stràdda Ægoasànta-[[Passo do Turchin|Pàsso do Turchìn]], inti ànni Sciusciànta. [[Immaggine:Pietra di Issel 01.jpg|miniatura|In bàsso a Prîa de Issel e sôvia, tra-a vegetaçión, a vìsta de [[Pónta Martìn]]]] == E incixoìn == [[Immaggine:Acquasanta - Genova - Italia - 1965 - Pietra coppelle.jpg|miniatura|Evidençiaçión de incixoìn in sciâ Prîa de Issel|sinistra]] E coppèlle costitoìscian sens'âtro a tràccia predominànte e caraterizànte do scîto: se tràtta de cavitæ emisfériche, scìmili defæti a cóppe picìnn-e, ricavæ da l'òmmo in sciâ superfìçie de ciàppe e squæxi de segûo coinvòlte in antîghe çeimònie ligæ a-a [[Natua|natûa]]. Quésto tîpo de tràccia in Itàlia a se riscóntra sôviatùtto in [[Piemonte|Piemónte]], [[Liguria|Ligùria]], [[Valle d'Aosta|Vàl d'Aòsta]], inta Lunigiànn-a e inta Valcamònica, ma ànche in [[Sardegna|Sardégna]]. A ògni mòddo, e fórme de àrte conosciûe in ingléize cómme "''cup and ring marks''" reprezéntan un patrimònio condivîzo da tànte cultûe preistòriche, no sôlo in Ouröpa. Tæ motîvi són stæti realizæ in generâle da-o [[Preistöia#Mezolìtico|Mezolìtico]] scìn a l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]], ma o seu vêo scignificâto ancón òua o rèsta ignöto. I studiôxi àn avansòu dêxénn-e de ipòtexi in sciâ natûa de coppèlle, ma inte quésto câxo e ciù probàbili pàn êse træ: # E coppèlle servîvan a arechéugge l'ægoa ciuvànn-a cómme scìnbolo de fertilitæ (defæti scìn a-o sécolo pasòu l'é documentòu l'uzànsa de dònne de bagnâse o scöso con l'umô de coppèlle pe favorî a gravidànsa) ò o sàngoe de vìtime in sacrifìçio (segóndo a pràtica atestâ into Santoâio de Panóias in [[Portogallo|Portogàllo]]). Fòscia âtri lìquidi poéivan êse adêuviæ, cómme læte, infuxoìn de èrbe, gràscia de béstie pe açénde de lumêe; # E coppèlle són o ségno lasciòu da scâvi circoscrîti pe ricavâ 'n minerâle conscideròu miâcôzo pe-o lêugo sâcro da dónd'o provégne. Infæti l'asportaçión de canpioìn da 'n lêugo sâcro cómme relìquia a l'é 'na pràtica difûza in numerôze cultûe de ògni ténpo; # Segóndo l'ipòtexi archeoastronòmica, e coppèlle raprezentiéivan grùppi de stélle e [[Astronomia|schêmi astronòmichi]] (cómme testimònia a costelaçiòn de Persêo incîza into scîto do Rocceré, in [[Piemonte|Piemónte]]). <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cup and Ring marked rocks, Kilmichael Glassary - geograph.org.uk - 1014777.jpg|Coppèlle pìnn-e d'ægoa a Kilmichael Glassary, in [[Scòçia|Scòsia]] Pierre à cupules du cromlech de la Praz.jpg|Coppèlle in sciô cromlech de la Praz, in [[Svissea|Svìsera]] </gallery> E coppèlle da Prîa de Issel se móstran in dimenscioìn despæge e-e seu conpoxiçioìn corispóndan a schêmi de vòtte òservæ inte di âtri scîti, de vòtte indecifràbili ò a l'aparénsa cazoâli. In sciâ Prîa de Issel se peu òservâ ànche a prezénsa de ''polissoir'', sàiva a dî sórchi alonghîi uzæ into [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]] pe lustrâ e àsce de prîa, che són frequénti ànche inti scîti do mónte Béigoa. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Coppelle, incisioni lineiformi (Pietra di Issel) (7).jpg|Detàggio de incixoìn in sciâ Prîa de Issel Pietra di Issel 10.jpg|Sciàmmo de coppèlle picìnn-e e çìnque coppèlle ciù grénde in sciâ Prîa de Issel. Se nòtte o rescìdoo de materiâle plàstico de cô grîxo-giâno derivòu da ‘n incàoto scistéma adêuviòu pe exegoî ‘n càlco, ch'o l'à asccianòu de micro-copelle Poligny Polissoir de la Vallee De L'Avocat.jpg|Polissoir da Vallee De L'Avocat, in Frànsa </gallery> A dataçión de incixoìn in sce quésta prîa a l'é pöcoasæ inçèrta, sôviatùtto aprêuvo a-a mancànsa de 'n ciù ànpio contèsto archiològico, ma fòscia e coppèlle se peuan ascrîve a l'[[Etæ do Brónzo]], tra o 3000 e o 1000 a.C, e l'é ciæo che quarchedùnn-a de quéste a ségge stæta scavâ za con instruménti de metàllo. Âtre incixoìn pàn remontâ a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], cómme probabilménte into câxo da circonferénsa a conpàsso, ma inta Prîa de Issel no gh'é a prezénsa de crôxe crestiànn-e, che pe cóntra abóndan prezénpio inti scîti do [[mónte Béigoa]]. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:Pietra di Issel 11.jpg|Circonferénsa a conpàsso, un sciàmmo de micro-coppèlle e 'n'incixón ciù profónda clasificâ cómme pedifórme ò tetraédrica File:Liguria preistorica f108.png|Evidençiaçión de l'incixón File:Pietra di Issel 08.jpg|'N'incixón sagittifórme in sciâ Prîa de Issel </gallery> == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.parcobeigua.it/pdf/beigua.libro.incisioni.pdf|tìtolo=Rocce incise - nel geoparco del Beigua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}} * {{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Baldi|tìtolo=Coppelle considerazioni - Coppelle eseguite a scopo taumaturgico|url=https://www.academia.edu/37901445/Coppelle_considerazioni_Coppelle_eseguite_a_scopo_taumaturgico|ànno=2016|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.rifugiobalma.it/coppelle-e-incisioni-rupestri/|tìtolo=Coppelle e incisioni rupestri|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}} * {{Çitta web|url=https://www.academia.edu/resource/work/37901445|tìtolo=Coppelle considerazioni - Coppelle eseguite a scopo taumaturgico|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Àrte in Ligùria]] [[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]] 5lokw2qp7sdoxwxl3wbriup1yl3m9pm 0 31459 269717 263649 2026-05-14T17:39:30Z Michæ.152 13747 Conligaménti con "Preistöia" 269717 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Sito della Pietra del Dolmen.jpg|thumb|O scîto da Prîa do Dòlmen]] A '''Prîa do Dòlmen''' a l'é 'n magheu ch'o s'atrêuva into [[Pàrco Naturâle Regionâle do Béigoa]], inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], e-o consèrva 'n inportànte patrimònio de incixoìn rupèstri. O conplèsso, ch'o fa pàrte de prîe intagiæ de Ca do Che, o se lêva sôvia 'n'artûa vexìn a 'n riàn perénne e-o se svilùppa in sce 'n grùppo de ciàppe de scìsto disgregæ. Pâ chò-u scîto o fésse da santoâio inti ténpi antîghi e ch'o fîse veneròu in asoçiaçión a-o cùlto di fùrmini, che probabilménte corpîvan quésta prîa in particolâ. Quésto detàggio o se consèrva fòscia inta toponomàstega da pròscima Ròcca do Trón, ch'a poriéiva êse stæta temûa e tengûa pe sâcra pe-a sò capaçitæ de atrâe i fùrmini. O spàçio do dòlmen o l'é stæto ricavòu da 'na formaçión naturâle e-a ciù pàrte de incixoìn a l'é stæta exegoîa in sciâ fàccia rivòlta a Nòrd, ch'a se prezénta dónca rìcca de ségni de spésso mìssi un de d'âto a l'âtro. E tràcce ciù antîghe són stæte datæ a-o perîodo tra l'[[Preistöia#Etæ do Ràmmo|Etæ do Ràmmo]] e l'[[Etæ do Brónzo]], ma divèrsci motîvi trêuvan de analogîe za co-a [[cultûa do Vâzo a Bócca Quadrâta|cultûa do Vâzo a Bócca Quàddra]] into Neolìtico de Mêzo. == E incixoìn == In sciâ Prîa do Dòlmen s'atrêuva divèrse tràcce do tîpo di ''polissoir'', comùn a âtri scîti do [[mónte Béigoa]] e no sôlo, sàiva a dî sórchi inpiêgæ pe afiâ instruménti de prîa ò de metàllo. Infæti, l'àrea do mónte Béigoa a l'é stæta atîva into [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]] pe-a lavoraçión da serpentinìte, pe comùn dîta prîa vèrde, pe prodûe àsce, ascétte, sàppe e picoìn de particolâ prêxo. E prîe vèrdi louæ in sciô mónte Béigoa into Neolìtico àn gödûo de ànpia difuxón, tànto che són stæte ritrovæ in scîti archiològichi da-a [[Scòçia|Scòsia]] a-a [[Bulgarîa]]. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Complesso del Dolmen, affilatoi a reticolo e coppelle.jpg| Prîa sôvia o dolmen con ségni de ''polissoir'' e micro-copélle. O Carmelo Prestipino o i à acostæ a quélli do nuraghe de ''Sa Mandra Manna'' in [[Sardegna|Sardégna]], che remóntan a l'[[Preistöia#Etæ do Rammo|etæ do Ràmmo]] Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Exénpi de prîe vèrdi louæ in sciô mónte Béigoa into Neolìtico, conservæ into [[Musêo de Archeologîa Lìgure|Musêo de Archiologîa Lìgure]] a [[Pêgi]] </gallery> E incixoìn ciù antîghe pàn êse quélle a scâ, che Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, into sò artìcolo ''Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua'', intèrpretan cómme o scìnbolo da montâ de ànime di mòrti da l'oltretónba pe-a rinàscita. Do rèsto a scâ a l'é stæta into contèsto sâcro de divèrse cultûe a reprezentaçión da comunicaçión do móndo terén con quélli ìnfero e celèste. A-o de fêua da sò ezegêxi, i mæximi motîvi a scâ in sciâ Prîa do Dòlmen se pêuan trovâ za into repertöio da teràggia do Neolìtico de Mêzo in Ligùria (6900-6500 a.C.). <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Roccia del Dolmen, scaliformi e altre incisioni.jpg|Incixoìn a scâ e âtri grafîti in sciâ Prîa do Dòlmen File:Pietra del Dolmen, crociformi e scaliformi (2).jpg|Incixoìn a scâ e crôxe in sciâ Prîa do Dòlmen File:Vaso con motivi scaliformi del Neolitico medio.jpg|Vâzo con motîvi a scâ do Neolìtico de Mêzo, conservòu into [[Musêo de Archeologîa Lìgure|Musêo de Archiologîa Lìgure]] a [[Pêgi]] File:Vaso con motivi scaliformi del Neolitico medio (2).jpg|Vâzo con motîvi a scâ do Neolìtico de Mêzo, conservòu into [[Musêo de Archeologîa Ligùre|Musêo de Archiologîa Ligùre]] a [[Pêgi]] </gallery> {{Çitaçión|O motîvo a scâ o trêuva ricorénse into créddo religiôzo e-e pràtiche de squæxi tùtte e religioìn e-o l'é pe-o ciù asociòu co-e çeimònie fùnebre, cómme 'n arénbo scinbòlico pe l'ànima pe goâgnâ a montâ in çê|Ajit Kumar, ''An appraisal of ladder symbolism with special reference to rock-art''|The ladder motif finds occurrences in religious belief and practices of nearly all religion and is essentially associated with death rituals as symbolic prop for the soul to gain ascendency to heaven|lingua=EN}} In sciâ fàccia rivòlta a Nòrd se peu òservâ, tra-e âtre, numerôze incixoìn a crôxe, a quæ abondànsa a l'é stæta interpretâ da dötréi studiôxi cómme o tentatîvo de conversción do scîto pagàn a-o [[crestianêximo]]. A ògni mòddo, segóndo o stùddio sôvia mensonòu de Zavaroni e Mezzani, i ségni crôxifórmi sàivan pe cóntra a senplificaçión di ségni antropomòrfi "a phi", ö sæ o scìnbolo de 'n dîo cìclico de l'[[Universo|univèrso]]. O mæximo artìcolo o l'identìfica pe de ciù 'n ségno, da Carmelo Prestipino conscideròu de 'na bànsa medievâle, cómme a reprezentaçión ciù antîga de 'na divinitæ ch'a tégne 'n câdión co-o lìquido da fecondaçión universâle. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immagine:Pietra del Dolmen (faccia Nord).jpg|A fàccia rivòlta a Nòrd da Prîa do Dòlmen Immagine:Dio con calderone (Pietra del Dolmen).jpg|A-o çéntro, l'incixón ch'a l'é stæta interpretâ cómme 'na bànsa medievâle ò 'n dîo ch'o têgne 'n câdión </gallery> A fàccia rivòlta a Sùd pe cóntra a l'é pövia de incixoìn, ciù superfiçiâli e mêno ciæe, e-a móstra sôlo ræi ségni a fî che pàn conpónn-e de série de crôxifórmi, fòscia da-o scignificâto antropomòrfo. L'asénsa d'âtre incixoìn a poriéiva êse spiegâ co-o fæto che quésta fàccia a fîse destrània a-o contèsto religiôzo do scîto ò pe cóntra consciderâ inviolàbile. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immagine:Pietra del Dolmen (faccia Sud).jpg|A fàccia rivòlta a Sùd da Prîa do Dòlmen Immagine:Cruciformi, Pietra del Dolmen.jpg|Detàggio de incixoìn crôxifórmi in sciâ fàccia rivòlta a Sùd Immagine:Arbaletiformi (Pietra del Dolmen).jpg|Datàggio de incixoìn arbaletifórmi (a fórma de balèstra) sótta a fàccia rivòlta a Sùd do Dòlmen </gallery> In sciâ superfìçie rivòlta a Èst do magheu ciù intagiòu do conplèsso do dòlmen se peu òservâ 'n'incixón bén vixìbile ch'a ricôre in sciâ [[Prîa Scrîta]] e che Zavaroni e Mezzani àn interpretòu cómme 'n'âtra aluxón a 'n dîo cìclico. O sogètto o sàiva dónca o dîo ''senior'' equivalénte do româno Vertumnus ò o dîo ''iunior'' luminôzo e marçiâle, seu servitô: a figûa a sàiva pe de ciù da lêze cómme 'n ligàmme pe-a pòula ''druit'' "o giâ", méntre pöco sôvia 'n ségno ciù lêgio o voriéiva dî ''atia'' "ch'o ritórne" ò "che ti ritórni" (conzontîvi d'ezortaçión). <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immaggine:Pietra del Dolmen (faccia Est) (2).jpg|Incixoìn in sciâ fàccia rivòlta a Èst: o grànde scìnbolo a-o çéntro o l'é stæto asoçiòu a 'n dîo cìclico Immaggine:Gundestrup C.jpg|Ùnn-a de fàcce do câdión de Gundestrup, trovòu inte 'n scîto cèltico in [[Danemarca|Danimàrca]]: segóndo Zavaroni e Mezzani, o dîo co-a rêua ([[Taranis]]) o sàiva defæti o dîo cìclico ''senior'' e-o zoêno a mancìnn-a o dîo marçiâle ''iunior'' </gallery> [[File:Roccia presso il sito della Pietra del Dolmen.jpg|thumb|A Prîa Pilar vexìn a-o scîto da Prîa do Dòlmen]] A èst do conplèsso do dòlmen, óltre di âtri magheu disgregæ, se trêuva a Prîa Pilar, 'na ciàppa a-o livèllo do terén coscì dîta da-o nómme do seu scrovitô e caraterizâ da-a prezénsa de 'n canâ intagiòu in sciâ superfìçie. O fìn do sórco coscì òtegnûo o pâ êse quéllo de arechéugge l'[[ægoa]] de 'na vivàgna picìnn-a ch'a sciòrte pöco sôvia, fòscia adêuviâ into pasòu pe-a divinaçión. Vexìn a-o canâ se svilùppa divèrse incixoìn, tra-e quæ coppèlle, crôxe e série de crôxifórmi scìmili a quélle da fàccia do dòlmen rivòlta a Sùd. == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.parcobeigua.it/pdf/beigua.libro.incisioni.pdf|tìtolo=Alla scoperta delle rocce incise nel geoparco del Beigua|outô=Carmelo Prestipino|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.academia.edu/resource/work/36679779|tìtolo=Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua|outô=Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.academia.edu/resource/work/10237450|tìtolo=An Appraisal of ladder symbolism with special reference to rock-art|outô=Ajit Kumar|léngoa=EN}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Àrte in Ligùria]] [[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]] awjdbmra2f8b4bazic1qr6jf9yhtqmz 269718 269717 2026-05-14T17:40:52Z Michæ.152 13747 269718 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Sito della Pietra del Dolmen.jpg|thumb|O scîto da Prîa do Dòlmen]] A '''Prîa do Dòlmen''' a l'é 'n magheu ch'o s'atrêuva into [[Pàrco Naturâle Regionâle do Béigoa]], inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], e-o consèrva 'n inportànte patrimònio de incixoìn rupèstri. O conplèsso, ch'o fa pàrte de prîe intagiæ de Ca do Che, o se lêva sôvia 'n'artûa vexìn a 'n riàn perénne e-o se svilùppa in sce 'n grùppo de ciàppe de scìsto disgregæ. Pâ chò-u scîto o fésse da santoâio inti ténpi antîghi e ch'o fîse veneròu in asoçiaçión a-o cùlto di fùrmini, che probabilménte corpîvan quésta prîa in particolâ. Quésto detàggio o se consèrva fòscia inta toponomàstega da pròscima Ròcca do Trón, ch'a poriéiva êse stæta temûa e tengûa pe sâcra pe-a sò capaçitæ de atrâe i fùrmini. O spàçio do dòlmen o l'é stæto ricavòu da 'na formaçión naturâle e-a ciù pàrte de incixoìn a l'é stæta exegoîa in sciâ fàccia rivòlta a Nòrd, ch'a se prezénta dónca rìcca de ségni de spésso mìssi un de d'âto a l'âtro. E tràcce ciù antîghe són stæte datæ a-o perîodo tra l'[[Preistöia#Etæ do Ràmmo|Etæ do Ràmmo]] e l'[[Etæ do Brónzo]], ma divèrsci motîvi trêuvan de analogîe za co-a [[cultûa do Vâzo a Bócca Quadrâta|cultûa do Vâzo a Bócca Quàddra]] into Neolìtico de Mêzo. == E incixoìn == In sciâ Prîa do Dòlmen s'atrêuva divèrse tràcce do tîpo di ''polissoir'', comùn a âtri scîti do [[mónte Béigoa]] e no sôlo, sàiva a dî sórchi inpiêgæ pe afiâ instruménti de prîa ò de metàllo. Infæti, l'àrea do mónte Béigoa a l'é stæta atîva into [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]] pe-a lavoraçión da serpentinìte, pe comùn dîta prîa vèrde, pe prodûe àsce, ascétte, sàppe e picoìn de particolâ prêxo. E prîe vèrdi louæ in sciô mónte Béigoa into Neolìtico àn gödûo de ànpia difuxón, tànto che són stæte ritrovæ in scîti archiològichi da-a [[Scòçia|Scòsia]] a-a [[Bulgarîa]]. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Complesso del Dolmen, affilatoi a reticolo e coppelle.jpg| Prîa sôvia o dolmen con ségni de ''polissoir'' e micro-copélle. O Carmelo Prestipino o i à acostæ a quélli do nuraghe de ''Sa Mandra Manna'' in [[Sardegna|Sardégna]], che remóntan a l'[[Preistöia#Etæ do Ràmmo|Etæ do Ràmmo]] Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Exénpi de prîe vèrdi louæ in sciô mónte Béigoa into Neolìtico, conservæ into [[Musêo de Archeologîa Lìgure|Musêo de Archiologîa Lìgure]] a [[Pêgi]] </gallery> E incixoìn ciù antîghe pàn êse quélle a scâ, che Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani, into sò artìcolo ''Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua'', intèrpretan cómme o scìnbolo da montâ de ànime di mòrti da l'oltretónba pe-a rinàscita. Do rèsto a scâ a l'é stæta into contèsto sâcro de divèrse cultûe a reprezentaçión da comunicaçión do móndo terén con quélli ìnfero e celèste. A-o de fêua da sò ezegêxi, i mæximi motîvi a scâ in sciâ Prîa do Dòlmen se pêuan trovâ za into repertöio da teràggia do Neolìtico de Mêzo in Ligùria (6900-6500 a.C.). <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Roccia del Dolmen, scaliformi e altre incisioni.jpg|Incixoìn a scâ e âtri grafîti in sciâ Prîa do Dòlmen File:Pietra del Dolmen, crociformi e scaliformi (2).jpg|Incixoìn a scâ e crôxe in sciâ Prîa do Dòlmen File:Vaso con motivi scaliformi del Neolitico medio.jpg|Vâzo con motîvi a scâ do Neolìtico de Mêzo, conservòu into [[Musêo de Archeologîa Lìgure|Musêo de Archiologîa Lìgure]] a [[Pêgi]] File:Vaso con motivi scaliformi del Neolitico medio (2).jpg|Vâzo con motîvi a scâ do Neolìtico de Mêzo, conservòu into [[Musêo de Archeologîa Ligùre|Musêo de Archiologîa Ligùre]] a [[Pêgi]] </gallery> {{Çitaçión|O motîvo a scâ o trêuva ricorénse into créddo religiôzo e-e pràtiche de squæxi tùtte e religioìn e-o l'é pe-o ciù asociòu co-e çeimònie fùnebre, cómme 'n arénbo scinbòlico pe l'ànima pe goâgnâ a montâ in çê|Ajit Kumar, ''An appraisal of ladder symbolism with special reference to rock-art''|The ladder motif finds occurrences in religious belief and practices of nearly all religion and is essentially associated with death rituals as symbolic prop for the soul to gain ascendency to heaven|lingua=EN}} In sciâ fàccia rivòlta a Nòrd se peu òservâ, tra-e âtre, numerôze incixoìn a crôxe, a quæ abondànsa a l'é stæta interpretâ da dötréi studiôxi cómme o tentatîvo de conversción do scîto pagàn a-o [[crestianêximo]]. A ògni mòddo, segóndo o stùddio sôvia mensonòu de Zavaroni e Mezzani, i ségni crôxifórmi sàivan pe cóntra a senplificaçión di ségni antropomòrfi "a phi", ö sæ o scìnbolo de 'n dîo cìclico de l'[[Universo|univèrso]]. O mæximo artìcolo o l'identìfica pe de ciù 'n ségno, da Carmelo Prestipino conscideròu de 'na bànsa medievâle, cómme a reprezentaçión ciù antîga de 'na divinitæ ch'a tégne 'n câdión co-o lìquido da fecondaçión universâle. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immagine:Pietra del Dolmen (faccia Nord).jpg|A fàccia rivòlta a Nòrd da Prîa do Dòlmen Immagine:Dio con calderone (Pietra del Dolmen).jpg|A-o çéntro, l'incixón ch'a l'é stæta interpretâ cómme 'na bànsa medievâle ò 'n dîo ch'o têgne 'n câdión </gallery> A fàccia rivòlta a Sùd pe cóntra a l'é pövia de incixoìn, ciù superfiçiâli e mêno ciæe, e-a móstra sôlo ræi ségni a fî che pàn conpónn-e de série de crôxifórmi, fòscia da-o scignificâto antropomòrfo. L'asénsa d'âtre incixoìn a poriéiva êse spiegâ co-o fæto che quésta fàccia a fîse destrània a-o contèsto religiôzo do scîto ò pe cóntra consciderâ inviolàbile. <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immagine:Pietra del Dolmen (faccia Sud).jpg|A fàccia rivòlta a Sùd da Prîa do Dòlmen Immagine:Cruciformi, Pietra del Dolmen.jpg|Detàggio de incixoìn crôxifórmi in sciâ fàccia rivòlta a Sùd Immagine:Arbaletiformi (Pietra del Dolmen).jpg|Datàggio de incixoìn arbaletifórmi (a fórma de balèstra) sótta a fàccia rivòlta a Sùd do Dòlmen </gallery> In sciâ superfìçie rivòlta a Èst do magheu ciù intagiòu do conplèsso do dòlmen se peu òservâ 'n'incixón bén vixìbile ch'a ricôre in sciâ [[Prîa Scrîta]] e che Zavaroni e Mezzani àn interpretòu cómme 'n'âtra aluxón a 'n dîo cìclico. O sogètto o sàiva dónca o dîo ''senior'' equivalénte do româno Vertumnus ò o dîo ''iunior'' luminôzo e marçiâle, seu servitô: a figûa a sàiva pe de ciù da lêze cómme 'n ligàmme pe-a pòula ''druit'' "o giâ", méntre pöco sôvia 'n ségno ciù lêgio o voriéiva dî ''atia'' "ch'o ritórne" ò "che ti ritórni" (conzontîvi d'ezortaçión). <gallery widths="180" heights="180" mode="packed"> Immaggine:Pietra del Dolmen (faccia Est) (2).jpg|Incixoìn in sciâ fàccia rivòlta a Èst: o grànde scìnbolo a-o çéntro o l'é stæto asoçiòu a 'n dîo cìclico Immaggine:Gundestrup C.jpg|Ùnn-a de fàcce do câdión de Gundestrup, trovòu inte 'n scîto cèltico in [[Danemarca|Danimàrca]]: segóndo Zavaroni e Mezzani, o dîo co-a rêua ([[Taranis]]) o sàiva defæti o dîo cìclico ''senior'' e-o zoêno a mancìnn-a o dîo marçiâle ''iunior'' </gallery> [[File:Roccia presso il sito della Pietra del Dolmen.jpg|thumb|A Prîa Pilar vexìn a-o scîto da Prîa do Dòlmen]] A èst do conplèsso do dòlmen, óltre di âtri magheu disgregæ, se trêuva a Prîa Pilar, 'na ciàppa a-o livèllo do terén coscì dîta da-o nómme do seu scrovitô e caraterizâ da-a prezénsa de 'n canâ intagiòu in sciâ superfìçie. O fìn do sórco coscì òtegnûo o pâ êse quéllo de arechéugge l'[[ægoa]] de 'na vivàgna picìnn-a ch'a sciòrte pöco sôvia, fòscia adêuviâ into pasòu pe-a divinaçión. Vexìn a-o canâ se svilùppa divèrse incixoìn, tra-e quæ coppèlle, crôxe e série de crôxifórmi scìmili a quélle da fàccia do dòlmen rivòlta a Sùd. == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.parcobeigua.it/pdf/beigua.libro.incisioni.pdf|tìtolo=Alla scoperta delle rocce incise nel geoparco del Beigua|outô=Carmelo Prestipino|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.academia.edu/resource/work/36679779|tìtolo=Iscrizioni in antico ligure e simboli sulla Roccia del Dolmen nel Parco del Beigua|outô=Adolfo Zavaroni e Stefano Mezzani|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.academia.edu/resource/work/10237450|tìtolo=An Appraisal of ladder symbolism with special reference to rock-art|outô=Ajit Kumar|léngoa=EN}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Àrte in Ligùria]] [[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]] tjwj4py9r8ipka9p79og1ur853hf8pj 0 32499 269736 267731 2026-05-14T19:26:43Z N.Longo 12052 269736 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Carte Topographique du Département de Montenotte - Rédigée par les soins de Mr le Comte de Chabrol Prefet. Echelle de 10. 000 Metres (=Om. 050 ; 1 - 200 000 ) ; Dessinée par Cecchi, géographe - btv1b8492390m.jpg|miniatura|Mappa d'u dipartimentu de Muntenötte|483x483px]] U '''dipartimentu de Muntenötte''' (''Département de Montenotte'' in [[Lengua françéise|françeize]]) u l'è stètu 'n dipartimentu d'u [[Prìmmo Inpêro françéize|Primmu Inperu françeize]] ch'u se spandeiva tra a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]] e u [[Monferòu|Munferóu]]. == Geugrafia == === Teritoju === U dipartimentu, p'ou sö teritoju, u l'è stètu 'n fètu de gran nuvitè p'â regiùn, scicumme ch'u l'ha dètu p'â primma votta 'n'ünitè aministrativa a de tère che, a despetu d'a pulìtica d'i sö guvèrni, da seculi gh'ävan di ligammi cumerciäli streiti. Ciü che i duì çircundäi de Sann-a e d'U Portu, insc'â [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], u dipartimentu u cunprendeiva quelli d'Acqui e Çeva che, da-u [[1802]], ean rispetivamente int'i [[Dipartimentu d'u Tànaru|dipartimenti d'u Tànaru]] e [[Dipartimentu d'u Stüra|d'u Stüra]]<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte'', p. 66}}</ref>. Se primma u gh'ea a pulìtica, da-u mä, de purtä tütti i tràffeghi cu'u [[Piemonte|Piemunte]] a [[Zena]], a dannu de [[Sann-a]], e, da-u munte, de schivä i porti ligüri in favù de [[Nissa]], u fètu de truväse sutt'a-a mèxima aministraçiùn u l'ha spuncióu vèrsu i ligammi ciü natüräli, a gran vantaggiu pe ste regiuìn che, sutt'a-e vege aministraçiuìn, n'ean ninte ciü che de periferie<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte'', pp. 68-71}}</ref>. U dipartimentu de Muntenötte u cunfinäva cun quelli [[Dipartimentu d'u Stüra|d'u Stüra]] e [[Dipartimentu de Marengu|de Marengu]], a levante cun [[Dipartimentu de Zena|quellu de Zena]] e a punente cun [[Dipartimentu d'e Arpi Marìtime|quellu d'e Arpi Marìtime]]. D'u [[1810]], u cuntäva de 289.823 abitanti, in sce 'n'area de 393.798 ètari<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Almanach impérial pour l'année M.DCCC.X|url=https://books.google.com/books?id=yVlPAAAAcAAJ&pg=PA395|ànno=1810|editô=Chez Testu et C^ie.|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=395|capìtolo=Departement de Montenotte}}</ref>, mentre segundu quante pübblicóu da-u Chabrol int'e sö ''Statistiques'', l'estensciùn p'oĝn̂i çircundäiu e cantùn a l'ea, in ètari, de<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Capitolo I. Topografia'', p. 339}}</ref>: * Çircundäiu d'[[Acqui Terme|Acqui]] (101.176): cantuìn de [[Acqui Terme|Acqui]] (12.240), [[Castelletto d'Olba|Castelettu d'Urba]] (13.175), [[O Dê|Degu]] (10.518), [[Incisa Scapaccino|Inciza]] (7.808), [[Nizza Monferrato|Nissa Munferóu]] (10.778), [[Santo Stefano Belbo|San Steva Belbu]] (8.727), [[Spigno Monferrato|Spiĝn̂u]] (14.535), [[Visone (Italia)|Visùn]] (23.395). * Çircundäiu de [[Sêva|Çeva]] (106.274): cantuìn de [[Carizan|Calisàn]] (19.584), [[Sêva|Çeva]] (20.419), [[Dogliani|Dugiàn]] (8.613), [[Garesce]] (16.505), [[Merexo|Milléximu]] (11.980), [[Murazzano|Mürasàn]] (9.952), [[Saliceto|Salicetu]] (7.345), [[Ulmea|Urmea]] (11.876) * Çircundäiu de [[Sann-a]] (77.978): cantuìn de [[A Prìa]] (11.489), [[Còiri|Cäiru]] (15.966), [[Cuggiæn|Cügén]] (6.125), [[Finô|Finä]] (4.940), [[Nöi|Noi]] (2.233), [[Sann-a]] (10.133), [[Sascê|U Saŝĉellu]] (13.517), [[Väze]] (12.575). * Çircundäiu d'[[U Portu]] (75.809): cantuìn de [[A Cêve|A Ceive]] (17.825), [[A Maina de Dian|A Main-a de Dian]] (5.960), [[Arasce]] (6.366), [[Arbenga]] (18.533), [[Burgumau|Burgumä]] (7.575), [[Inéia|Onegia]] (4.375), [[San Steva a Mâ|San Steva]] (8.875), [[U Portu]] (6.300). === Sudivixuìn === U dipartimentu u l'ea spartiu int'i ''arrondissements'' chì de sutta, diti suttuprefetüe o çircundäi ascì, spartii a sö votta inte di cantuìn: * [[Sann-a]], cantuìn: [[A Prìa]], [[Còiri|Cäiru]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[Finô|Finä]], [[Nöi|Noi]], [[Sann-a]], [[Väze]] e [[Sascê|U Saŝĉellu]]. * [[Acqui Terme|Acqui]], cantuìn: [[Acqui Terme|Acqui]], [[Castelletto d'Orba|Castelettu d'Urba]], [[O Dê|Degu]], [[Incisa Scapaccino|Inciza]], [[Nizza Monferrato|Nissa Munferóu]], [[Santo Stefano Belbo|San Steva Belbu]], [[Spigno Monferrato|Spiĝn̂u]] e [[Visone (Italia)|Visùn]]. * [[Sêva|Çeva]], cantuìn: [[Carizan|Calisàn]], [[Sêva|Çeva]], [[Dogliani|Dugiàn]], [[Garesce]], [[Merexo|Milléximu]], [[Murazzano|Mürasàn]], [[Saliceto|Salicetu]] e [[Ulmea|Urmea]]. * [[U Portu]], cantuìn: [[A Cêve|A Ceive]], [[A Maina de Dian|A Main-a de Dian]], [[Arasce]], [[Arbenga]], [[Burgumau|Burgumä]], [[Inéia|Onegia]], [[San Steva a Mâ|San Steva]] e [[U Portu]]. === Cumüni === D'u [[1807]], a ripartiçiùn aministrativa a-u livellu d'i cumüni a l'ea cuscì inandiä<ref>{{Çitta|Marco Bologna|pp. 19-21|Stoja Patria, 1982|tìtolo=L'archivio della Prefettura del Dipartimento di Montenotte nell'Archivio di Stato di Savona (1805-1814)}}</ref>: {| class="wikitable" !Suttuprefetüa !Cantùn !Cumüni |- | rowspan="6" |[[Sann-a]] |[[Sann-a]] |[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Èllia]], [[Sann-a]] |- |[[A Prìa]] |[[A Prìa]], [[Barestin|Balestrìn]], [[Bardìn Növu]], [[Bardìn Veggiu|Bardìn Vegiu]], [[Bòrṡi|Borzi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Giüstexine|Giüstéxine]], [[Gura]], [[Löa]], [[Magiö]], [[Ransci|Ransi]], [[Tuiran|Tuiàn]], [[U Tû|U Tù]], [[Vèrsci|Vèrxi]], [[Ver̯éssu|Veressi]] |- |[[Cuggiæn|Cügén]] |[[Cadebunn-a]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[R'Urba|L'Urba]], [[Martinn-a d'Urba|Martinn-a]], [[Muntaĝn̂a (Cügén)|Muntaĝn̂a]], [[Riasca]], [[Sascê|U Saŝĉellu]], [[U Segnu]], [[O Tilieto|U Tilietu]], [[Valeggia]], [[Vuè]] |- |[[Finô|Finä]] |[[Bormia|Burmia]], [[Carbüa]], [[Còiri|Cäiru]], [[Còrcre|Càrcae]], [[Côrxi|Cärxi]], [[E Vene]] e [[Riôtu|Riätu]], [[Fegìn]], [[Finô|Finä]], [[Lacremô|Lacremä]], [[L'Atè|L'Âtä]], [[Màllae|Mallae]], [[Muntixellu]], [[Orcu]], [[Palëre|Pallae]], [[Pèrti]], [[Varigotti]] |- |[[Nöi|Noi]] |[[Berzezzi]], [[Magnùn]], [[Nöi|Noi]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Tusce (Noi)|Tuŝĉe]], [[Vessi]] |- |[[Väze]] |[[Çelle]], [[Cogoeuo|Cugöu]], [[Invrea]], [[San Giuàn (A Steira)|San Giuàn]], [[San Martìn (A Steira)|San Martìn]], [[Rensén]], [[Väze]] |- | rowspan="8" |[[U Portu]] |[[U Portu]] |[[A Turassa]], [[Cà Carli]], [[Car̂amagna|Caramaĝn̂a]], [[I Ciai (Imperia)|I Cen]], [[I Pöxi|I Pözzi]], [[Murteu (Imperia)|Murteu]], [[Prelà]], [[U Duseu|U Duçeu]], [[U Portu]], [[Vaxìa]], [[Villatalla]] |- |[[A Cêve|A Ceive]] |[[A Cêve|A Ceive]], [[A Lavina|A Lavinn-a]], [[Armu]], [[Aquila (cumüne)|Àquila]], [[Cartari]], [[Cuxe]], [[Mendaiga]], [[Möa]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]], [[Purnasce|Purnaŝĉe]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[Vesargu]], [[Übaga|Übäga]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] |- |[[A Maina de Dian|A Main-a de Dian]] |[[A Maina de Dian|A Main-a de Dian]], [[Aèntìn|Arentìn]], [[Buéllu|Burellu]], [[Cadeina|Câdeìnn-a]], [[Dian San Pê|Diàn San Pé]], [[Vìlla Faròdi|Farädi]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bèrtumé]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Dian]], [[U Sèrvu|U Çèrvu]] |- |[[Arasce]] |[[Andôa|Andöa]], [[Arasce]], [[L'Aigheuja|Laigueggia]], [[Staanéllu|Stelanellu]] |- |[[Arbenga]] |[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Campugexa|Canpugexa]], [[Castergiancu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli|Erli]], [[Garlenda]], [[Süccaellu]], [[Unsu]], [[Utuê|Utué]], [[Vellegu|Véllegu]], [[Vendùn]], [[Villanöva]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Çejä]] |- |[[Burgumau|Burgumä]] |[[A Tûria|A Turia]], [[Burgumau|Burgumä]], [[Cairònega|Cairónega]], [[Ciüsànegu|Ciüzànegu]], [[Lüxinascu]], [[Uigu]], [[Ville San Pé]] |- |[[Inéia|Onegia]] |[[A Guardia]], [[A Costa d'Inéia|A Costa]], [[Inéia|Onegia]], [[Puntedasce|Puntedaŝĉe]], [[Sant'Agâ (Imperia)|Sant'Agä]] |- |[[San Steva a Mâ|San Steva]] |[[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[Buscumâ|Buscumä]], [[Carpaxe|Carpäxe]], [[A Sipressa|A Çiprèssa]], [[Sivessa|Çivessa]], [[A Còsta|A Costa]], [[Prebüna|Priabrünn-a]], [[Pumpiana|Punpiäna]], [[Vingöia|Lengueggia]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu]], [[San Steva a Mâ|San Steva]], [[U Castelà (cumüna)|U Castelä]], [[U Tersö]] |- | rowspan="8" |[[Acqui Terme|Acqui]] |[[Acqui Terme|Acqui]] |[[Acqui Terme|Acqui]], [[Alice Bel Colle|Àlice]], [[Castel Rocchero|Castel Ruché]], [[Bistagno|Bistaĝn̂u]], [[Monastero Bormida|Munasté Burmia]], [[Montabone|Muntabùn]], [[Ricaldone|Ricaldùn]], [[Strevi]], [[Terzo (Italia)|Tèrsu]] |- |[[Castelletto d'Olba|Castelettu d'Urba]] |[[A Roca|A Rocca]], [[Berforte]], [[Biziu]], [[Carpeneto|Carpenetu]], [[Castelletto d'Olba|Castelettu d'Urba]], [[Casaèzo|Cazaleggiu]], [[Cavriò|Cavriä]], [[Francavilla (Biziu)|Francavilla]], [[Lerma|Lèrma]], [[Muntaudé|Muntaldé]], [[Scirvan|Scirvàn]], [[Tageu|Tagiö]], [[Tascereu|Tascerö]] |- |[[O Dê|Degu]] |[[O Dê|Degu]], [[Mieuja|Miöggia]], [[Pareto (Italia)|Paretu]] |- |[[Incisa Scapaccino|Inciza]] |[[Bruno (Italia)|Brün]], [[Carentino|Carentìn]], [[Castelletto Molina|Castelettu Mulinn-a]], [[Fontanile|Funtanile]], [[Incisa Scapaccino|Inciza]], [[Maranzana|Maransann-a]], [[Mombaruzzo|Munbarüssu]], [[Quaranti]] |- |[[Nizza Monferrato|Nissa Munferóu]] |[[Bergamasco (Italia)|Bergamascu]], [[Calamandrana|Calamandrann-a]], [[Cassinasco|Casinascu]], [[Castelnuovo Belbo|Casternövu Belbu]], [[Castel Boglione|Casterveu]], [[Cortiglione|Curtigiùn]], [[Moasca|Muasca]], [[Nizza Monferrato|Nissa Munferóu]], [[Rocchetta Palafea|Ruchetta Palafea]], [[Sessame]], [[Vaglio Serra|Vallu]] |- |[[Spigno Monferrato|Spiĝn̂u]] |[[A Ciana|A Ciann-a]], [[Cagna|Caĝn̂a]], [[Castelletto d'Erro|Castelettu d'Èrru]], [[Giusvala|Giüsvalla]], [[Malvicino|Mävixìn]], [[Merana|Merann-a]], [[Montechiaro d'Acqui|Muntecèu]], [[Ponti (Italia)|Punti]], [[Roboaro|Rubuäru]], [[Serole|Sérole]], [[Spigno Monferrato|Spiĝn̂u]], [[Turpino|Türpìn]] |- |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Belbu]] |[[Bubbio|Bubbiu]], [[Castiglione Tinella|Castigiùn Tinella]], [[Cossano Belbo|Cusàn Belbu]], [[Mango (Italia)|Mangu]], [[Rocchetta Belbo|Ruchetta Belbu]], [[Santo Stefano Belbo|San Steva Belbu]], [[San Giorgio Scarampi|San Zorzu d'i Scaranpi]], [[Vesime|Vésime]] |- |[[Visone (Italia)|Visùn]] |[[Cartosio|Cartoziu]], [[Cascinelle]], [[Castelnuovo Bormida|Casternövu Burmia]], [[Cavatore|Cavatù]], [[Chermoìn|Cremulìn]], [[Grognardo|Grugnardu]], [[Melazzo|Melassu]], [[Morere|Muläre]], [[Montaldo Bormida|Muntädu Burmia]], [[Morbello|Murbèllu]], [[Morsasco|Mursascu]], [[Prasco|Prascu]], [[Ponzone|Punsùn]], [[Rivalta Bormida|Riväta Burmia]], [[Trisobbio|Trisöbbiu]], [[Orsara Bormida|Ursära]], [[Visone (Italia)|Visùn]] |- | rowspan="8" |[[Sêva|Çeva]] |[[Sêva|Çeva]] |[[Bagnascu]], [[Battifollo|Batifollu]], [[Sêva|Çeva]], [[Lesegno|Lezeĝn̂u]], [[Lisio|Liziu]], [[Malpotremo|Malpotremu]], [[Mascimin|Mascimìn]], [[Mombasiglio|Munbasiggiu]], [[Nucetto|Nuxetu]], [[Perlo|Pèrlu]], [[Priero|Prieru]], [[Roascio|Ruasciu]], [[Sale (Italia)|Säle]], [[Scagnello|Scagnellu]], [[Torresina|Turicella]] |- |[[Carizan|Calisàn]] |[[Bardenèi|Bardinetu]], [[Carizan|Calisàn]], [[Moriaodo|Muriädu]], [[Oseria|Useĵa]] |- |[[Dogliani|Dugiàn]] |[[Belvedere Langhe]], [[Bonvicino|Bunvixìn]], [[Clavesana|Clavezann-a]], [[Dogliani|Dugiàn]], [[Farigliano|Farigiàn]] |- |[[Garesce]] |[[Garesce]], [[Naxin|Naxìn]], [[Prióra|Priöa]], [[Viura|Viula]] |- |[[Merexo|Milléximu]] |[[Biestro|Bièstru]], [[Carèt (Còiri)|Carettu]], [[Castelnuovo di Ceva|Casternövu de Çeva]], [[Cengë|Cengiu]], [[Ciòi|Cioi]], [[Cosceria|Cusceria]], [[Merexo|Milléximu]], [[Montezemolo|Muntezémulu]], [[Ròcavignâ|Rocavignä]], [[Ruchëtta (Còiri)|Ruchetta Cäiru]], [[Ruchëtta (Cengë)|Ruchetta Cengiu]] |- |[[Murazzano|Mürasàn]] |[[Bastia Mondovì|Bastia Munduvì]], [[Castellino Tanaro|Castelìn Tànaru]], [[Cigliè|Cigié]], [[Igliano|Igiàn]], [[Marsaglia|Marsaggia]], [[Mombarcaro|Munbarcäru]], [[Murazzano|Mürasàn]], [[Paroldo|Paroldu]], [[Rocca Cigliè|Rocca Cigié]] |- |[[Saliceto|Salicetu]] |[[Camerana|Camerann-a]], [[Gottasecca|Gotasecca]], [[Monesiglio|Muneziggiu]], [[Saliceto|Salicetu]] |- |[[Ulmea|Urmea]] |[[Àutu|Ätu]], [[Cravaüna|Cravaünn-a]], [[Ulmea|Urmea]] |} == Stoja == === Urigine d'u numme === A diferensa d'a ciü parte di dipartimenti d'alantùa, quellu de Muntenötte u nu piggia u numme da 'n elementu inpurtante d'u sö teritoju ma ciütóstu, cumme [[Dipartimentu de Marengu|quellu de Marengu]], da 'na gran bataggia. Int'u detaggiu, u riferimentu a-a vitoja d'u [[1796]] cuntra l'armä austriaca int'a [[bataggia de Muntenötte]], a l'è u segnu d'u favù e de l'interventu dirèttu d'u [[Napolion Bonaparte|Napuliùn]] int'a creaçiùn d'u dipartimentu, che cuscì u l'ha vusciüu regurdä a sö primma, grande, vitoja<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte'', pp. 65-66}}</ref>. === Fundaçiùn === U dipartimentu de Muntenötte u l'è nasciüu cun l'anesciùn d'a [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] a-a [[Prìmmo Inpêro françéize|Fransa]], dumandä a-i 4 de züĝn̂u d'u [[1805]] e, a marcä u fètu ch'a fuise ben stèta int'i prugètti d'i françeixi, tenpu de duì giurni l'è sciurtìu u decrêtu inperiäle insc'â questiùn. Cun stu lì a ciü parte d'a Repübbrica a l'è stèta spartìa int'i [[Dipartimento de Zena|dipartimenti de Zena]], de Muntenötte e [[Diparimento di Apenìn|d'i Apenìn]], mentre e tère a punente de l'[[Argentina (s-ciümera)|Argentinn-a]], int'u çircundäiu de Sanremmu, sun finìe int'u [[dipartimentu de Arpi Marìtime]]<ref name=":1">{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. La nascita del dipartimento di Montenotte'', p. 64}}</ref>. A sta növa, a [[Sann-a]] e inte de ätre çitè d'u punente se gh'è tegnüu de manifestaçiuìn d'u populu in favù d'a növa aministraçiùn, isandu a bandêa françeize e di èrchi de triunfu pe l'inperatù<ref name=":1" />. U favù d'e gente vèrsu i françeixi, insemme a-u valù stratégicu de ste tère, han purtóu l'atençiùn d'u guvèrnu çenträle insc'ou dipartimentu. U sö primmu prefèttu, l'[[Hugues Nardon]], u l'ha fètu partì a növa aministraçiùn çernendu, pe cunpetense e pe famiggia, di funsiunäi d'u postu ciü che françeixi o, pezu, d'u vegiu guvèrnu, che ne vegnivan p'ou ciü da Zena<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol'', pp. 71-73}}</ref>. === Da-u Chabrol a-a fin === [[Immaggine:BONNEFOY(1897) p4.545 CHABROL de. VOLVIC (Gilbert-Joseph-Gaspard, Comte de).jpg|miniatura|265x265px|U [[Gaspard de Chabrol]], pe sett'anni a Sann-a]] D'u [[1806]], cu'u stramüu d'u Nardon a [[Parma]], u l'è stètu numinóu a prefèttu d'u dipartimentu u [[Gaspard de Chabrol|Gilbert Joseph Gaspard, cunte de Chabrol de Volvic]], che de lì u l'è restóu a [[Sann-a]] pe tostu sett'anni. Tegnüu de lungu in gran cuntu da-i sö çitadìn, u s'è fètu cunuŝĉe da sübbitu p'â sö pasciùn e aspertixe int'u sö rollu, ch'a l'è restä int'a memoja d'e gente ben doppu de quande, d'u [[1812]], u l'è pasóu a-a [[dipartimentu d'a Senna]]<ref name=":2">{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol'', pp. 73-75}}</ref>. U Chabrol, da l'agustu d'u [[1809]] a-u meize de züĝn̂u d'u [[1812]], u l'è stètu ascì u respunsàbile e u cumisäju de l'inperu a-u [[Pappa Piu VII]], ch'u l'ea tegnüu in prexùn proppiu a Sann-a pe vuluntè d'u [[Napolion Bonaparte|Napuliùn]]<ref name=":3">{{Çitta|Marie-Vic Ozouf-Marignier|''Chabrol de Volvic: profilo biografico di un grande funzionario. La prigionia del Papa a Savona'', p. 29|Assereto, 1993}}</ref>. Ciü tardi, d'u [[1824]], u vegiu prefèttu u l'ha dètu a-e stanpe e sö ''Statistiques'' d'u dipartimentu, cu'e infurmaçiuìn ch'u gh'äva fètu recögge mentre ch'u l'ea in càrega<ref name=":2" />. U dipartimentu u l'ha finiu d'existe cu'u cazze d'u Napuliùn d'u [[1814]] e, int'u detaggiu, fin a-u dezbarcu d'i anglu-sicilién int'u meize d'arvì de quellu annu. Dapö, pasóu a cürta ricustituçiùn d'u stätu ligüre, pe decixùn d'u [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Vienna]] stu teritoju u l'è finiu sutt'a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://sias-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=76956|tìtolo=Préfecture du Département de Montenotte/Prefettura del Dipartimento di Montenotte|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30|outô=Sistema informativo degli Archivi di Stato}}</ref>. A-a giurnä d'ancö, e tère che l'ean int'u dipartimentu de Muntenötte sun spartie tra e [[Pruvincia de Sann-a|pruvince de Sann-a]], [[Provinsa de Lisciandria|Lüsciandria]], [[Pruvincia de Imper̂ia|Inpeia]] e [[Provinsa de Cuneo|Cüniu]]. == Abitanti == E statistiche insc'â pupulaçiùn d'u dipartimentu de Muntenötte, cumandè ciü votte da l'aministraçiùn françeize, gh'han asè de prublemi scistemàtichi e de rilevamentu, raxùn ch'a ne lascia di valuì p'ou ciü indicativi e nu guèi següi. A livellu d'e suttuprefetüe, s'è cügìu inte trè ucaxuìn i dèti de pupulaçiùn chì sutta<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Capitolo II. Popolazione'', pp. 340-341}}</ref>: {| class="wikitable" !Annu !Suttuprefetüa !Pupulaçiùn |- |1789 |[[Acqui Terme|Acqui]] |87.449 |- |1789 |[[Sêva|Çeva]] |59.686 |- |1797 |[[Sann-a]] |75.603 |- |1797 |[[U Portu]] |82.207 |- |'''1789-97''' |'''Dipartimentu''' |'''304.497''' |- |1801 |[[Acqui Terme|Acqui]] |83.872 |- |1801 |[[Sêva|Çeva]] |52.881 |- |1805 |[[Sann-a]] |71.897 |- |1805 |[[U Portu]] |71.897 |- |'''1801-05''' |'''Dipartimentu''' |'''291.731''' |- |1809 |[[Acqui Terme|Acqui]] |84.295 |- |1809 |[[Sêva|Çeva]] |55.151 |- |1809 |[[Sann-a]] |73.341 |- |1809 |[[U Portu]] |83.943 |- |'''1809''' |'''Dipartimentu''' |'''296.370''' |} == Aministraçiùn == === Urganizaçiùn aministrativa === [[Immaggine:Savona, palazzo della rovere, disegnato da giuliano da sangallo e poi molto rimaneggiato 01-102.jpg|miniatura|U [[Palassiu d'a Ruvia (Sann-a)|Palassiu d'a Ruvia]] a Sann-a, a sêde d'a prefetüa]] U prefèttu, ch'u l'ea a càrega ciü inpurtante d'u dipartimentu, u l'ea afiancóu da-u segretäju generäle d'a prefetüa, numinóu da-u guvèrnu çenträle, ch'u gh'äva a direçiùn d'i ufiççi e ch'u ne pigiäva u postu se neçesäju. Insemme a-u prefèttu u gh'ea ancùn duì órgani culegiäli che peró nu gh'ävan guèi de putere, oŝĉìa u cunseggiu de prefetüa e u cunseggiu generäle de dipartimentu, dund'u l'ea raprezentóu tüttu u sö teritoju. U cunseggiu d'a prefetüa u se cunpuneiva de quattru menbri ciü u suttu-prefèttu de Sann-a, càrega ch'a gh'ea ascì p'ê suttuprefetüe d'[[Acqui Terme|Acqui]], de [[Sêva|Çeva]] e d'[[U Portu]]. U cunseggiu generäle, in cangiu, u l'ea furmóu da 16-24 menbri apruvè da Pariggi tra quelli vutè inte de eleçiuìn tegnüe segundu in scistêma pe rédditu a duggiu graddu. A funçiùn d'u cunseggiu de prefetüa a l'ea quella d'istituì i prucèssi aministrativi e de valütä e dumande d'i çitadìn a l'aministraçiùn mentre u cunseggiu generäle, ch'u se riünìva 'na votta a l'annu, u stüdiäva u bilanciu de previxùn e u däva i sö paréi insc'ê taŝĉe, cu'in vutu cunsültivu. A prefetüa d'u dipartimentu a l'ea spartia inte trè divixuìn, oŝĉìa quella d'a segreteria, quella d'e finanse e quella d'a guèra<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Assereto, 1994|''Capitolo III. Storia ed amministrazione. Amministrazione'', p. 46}}</ref>. A livellu ciü ätu, u dipartimentu intregu u l'ea cunscideróu de quinta serie (da-u [[1810]], quand'u l'è stètu declasóu) e u purtäva tréi depütè a-u [[Corpu Legislativu]], mentre a sö prefetüa, cun sêde int'u [[Palassiu d'a Ruvia (Sann-a)|Palassiu d'a Ruvia]], a l'ea de quarta classe. U dipartimentu de Muntenötte u l'ea cunpreizu int'a 28° divixùn militäre, int'a 29° cunservaturìa furestäle, int'a 10° p'ê minee e int'u teritoju d'a circuscriçiùn senatoja e d'a corte d'apellu de Zena<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Assereto, 1994|''Capitolo III. Storia ed amministrazione. Amministrazione'', pp. 46-47}}</ref>. A livellu ciü bassu u gh'ea 'na strutüa scimile a quella d'u dipartimentu: a cappu d'oĝn̂i çircundäju u gh'ea 'n suttuprefèttu numinóu da-u guvèrnu, afiancóu da 'n cunseggiu de çircundäju ch'u funsiunäva inte 'na manea paigia a-u dipartimentu. I cumüni ean aministrè da 'n ''maire'' de nòmina çenträle pe-i ciü inpurtanti e d'u prefèttu int'i ätri cäxi e lì, turna, u gh'ea 'n cunseggiu municipäle cun de funçiuìn cunsultive. I cumüni ean missi insemme int'i cantuìn, de divixuìn che nu l'ean aministrative ma giudisiäje e eleturäli, scibén che u ''maire'' d'u cappu-cantùn u gh'avesse ciü auturitè<ref name=":4" />. === Lista d'i prefètti === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Periudu !Prefèttu !Notte |- |4 de lüggiu d'u 1805<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol'', p. 71}}</ref> |28 de zenä d'u 1806<ref name=":4">{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol'', p. 73}}</ref> |[[Hugues Nardon]] |Primma prefèttu de [[Maine-et-Loire]], pasóu a-a [[Dipartimentu d'u Täru|prefetüa d'u Täru]] |- |31 de zenä d'u 1806<ref>{{Çitta|Assereto, 1993|''Il dipartimento di Montenotte: amministrazione, economia e statistica. Da Nardon a Chabrol'', p. 74}}</ref> |Dixenbre 1812<ref name=":3" /> |[[Gaspard de Chabrol|Gilbert Joseph Gaspard de Chabrol de Volvic]] |Primma suttuprefèttu de [[Pontivy]], pasóu a-a [[Dipartimentu d'a Senna|prefetüa d'a Senna]] |- |12 de märsu d'u 1813 |1814 |[[Antonio Brignole Sale]] |Primma ''[[maître des requêtes]]'' a-u [[Cunseggiu de Stätu (Fransa)|Cunseggiu de Stätu]] |} == Notte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1985|tìtolo=Atti IV convegno storico savonese: il Dipartimento di Montenotte nell'età napoleonica|revìsta=Atti e Memorie: nuova serie|editô=Sucêtè Savuneize de Stoja Patria|çitæ=Sann-a|volùmme=Vul. XIX|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/12/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1985-Vol-19.pdf|cid=Stoja Patria, 1982}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumüne de Sann-a|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|cid=Assereto, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Mazzu 1994 [1824]|editô=Cumüne de Sann-a|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|cid=Assereto, 1994}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Stati do passòu]] pdj3skjijhe0seab6xn1qi1su6xb5ml 0 32725 269716 269684 2026-05-14T17:29:35Z Michæ.152 13747 Ò agiustòu a dispoxiçión de imàgine 269716 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} I '''Viturii''' ò '''Veiturii''' êan 'na tribù de [[Liguri Antighi|antîghi Lìguri]] ch'a stâva into Ponénte zenéize d'ancheu e inta [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]] de l'[[Etæ do færo]]. A capitâle di Viturii a saiéiva stæta ''Hasta Veituriorum'', ancheu [[Ôtri]], ch'a pìggia o nómme da sta tribù. Êan 'na ''gens adtributa'' de ''Genua'' ([[Zêna]]), ö sæ 'na génte sotomìssa a-o çéntro çitadìn federòu de [[Romma|Rómma]], e conprendéivan ciù sototribù locâli. [[File:TabulaPeutingeriana - cropped on Genoa 01.jpg|thumb|''Hasta (Veituriorum)'' in sciâ ''Tabula Peutingeriana'', identificâ co-a Ôtri d'ancheu, antîga capitâle di Viturii|centro]] == Nómme == Scibén che l'òrìgine do nómme di ''Viturii'' a rèsta scûa, o sufìsso ''-turi(i)'' o pâ êse comùn a quéllo de âtre popolaçioìn cómme i ''Esturi'', da-e pàrte de [[Borgo San Dalmasso|Bórgo Sàn Dalmàsso]] ([[Cuni|Cùnio]]), i ''Eguiturii'', inte l'èrta valàdda do [[Verdon|Verdón]], e-i ''Nemeturii'', inte l'èrta valàdda do Verdón ò inte quélla do [[Var]]<ref>Barruol 1969, pp. 282, 381</ref>. A tùtti i mòddi, into contèsto cèltico l'é atestòu ascì i nómmi de persónn-a ''Voturius''<ref>Vindolanda, Britannia: [https://romaninscriptionsofbritain.org/inscriptions/TabVindol180 Tab.Vindol. 180. Ink writing tablet]; nómme gentilìçio inta Gallia Narbonensis segóndo Mócsy, A. 1983</ref> ''Viturius'' ò ''Veturius''<ref>Vicus Nediensis, Germania superior: [https://edcs.hist.uzh.ch/en/document?edcs-id=EDCS-11000405 EDCS-11000405]</ref>, che poriéivan êse ligæ a-o pröto-indouropêo ''*weh₂t-'' "invexendòu, inspiròu, posedûo, furiôzo". O nómme da sototribù di ''Langates'' o l'é ligòu a-o topònimo de Langàsco, ancheu fraçión de [[Campomon|Canpomón]], 'n insediaménto documentòu scìnn-a da-a fìn do [[X secolo a.C.|X sécolo prìmma de Crìsto]]. O nómme do grùppo di ''Langates'' ò ''Langenses'' o saiéiva conligòu a-a bâze ''*langa'' "colìnn-a, formaçión de terén", atestâ inte di âtri topònimi. == Giögrafîa == [[File:Agro pubblico e privato secondo Desimoni, 1864.jpg|thumb|I confìn de l'<nowiki/>''ager publicus'' e de l'&#8203;''ager privatus'' segóndo o Desimoni (1864)]] O teritöio di Viturii o s'atrovâva tra quéllo di ''Docilii'' a ponénte, che stâvan tra [[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisêua]] e-o [[Väze|Vâzin]], e quéllo di Genuates a levànte, che stâvan a-o de là do [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]]. A tribù a l'êa dónca spantegâ inte 'n'àrea conpréiza ciù o mêno tra [[Rensén]] e [[Cornigén]] ch'a s'aranpinâva in scê zöne di brìcchi de l'entrotæra, scìn a tocâ i teritöi di Statielli con capitâle ''Carystum'' ([[Acqui Terme|Àcqui]]) e di Dectunini con capitâle ''Derthona'' ([[Tortonn-a|Tortónn-a]]). A preçîza sudivixón de sototribù di Viturii a no l'é do tùtto ciæa e a l'é ànsi stæta discùssa da-i outoî ch'àn tratòu l'argoménto. In azónta a-i grùppi che stâvan in sciâ còsta in gîo a ''Hasta Veituriorum'' ([[Ôtri]]), ''Prata Veituriorum'' ([[Pra]]), ''Pyla Veituriorum'' ([[Pêgi]]) e ''Sextum'' ([[Sestri Ponente|Séstri]]), gh'êa de segûo a sototribù di Langates ò Langenses con çéntro a [[Langàsco]] e quélla di Mentovines ascì, con çéntro a [[Làrvego]]. Segóndo o Lamboglia faxéiva pàrte di Viturii i Odiates ascì, con çéntro a [[Oê]], i Dectunines, da-e pàrte de [[Libarna]], e-i Cavaturines, con çéntro a [[Gâvi]]. == Stöia == O nómme di Viturii o l'é atestòu inta ''Sententia Minuciorum'' riportâ in sciâ [[töa de brónzo do Ponçéivia|töa de brónzo da Ponçéivia]] datâ a-o [[117 a.C.|117 prìmma de Crìsto]], dónde se mensónn-a a lîte in scî confìn tra-i Viturii e-i ''Genuates''. Dòppo a conquìsta româna e a riorganizaçión do teritöio di [[Liguri Antighi|Lìguri]] vèrso o [[200 a.C.|200 prìmma de Crìsto]], i Viturii se són fîto scontræ co-i Genuates che controlâvan a çitæ de ''Genua'' ([[Zena|Zêna]]), aleâ de [[Romma|Rómma]]<ref name=":0">{{Çitta|Petraccia, 2019|pp. 158-159}}</ref>. A lîte a l'é scciupâ in caxón de tære che 'na vòtta êan di Viturii e ch'êan stæte confiscæ dòppo a seu sconfìtta: in pàrte sti terén gh'êan stæti dæti inderê da Rómma cómme ''ager privatus'', di quæ liâtri gh'avéivan o pìn posésso e poéivan ascì pasâli a-i seu sucesoî; in càngio, 'na porçión ciù grànde de l'&#8203;''ager publicus'' a l'êa in pàrte dæta a-i Genuates e in pàrte aseguâ a-i Viturii in càngio de 'n tribûto (''vectigal'') dovûo a Rómma pe mêzo di Genuates<ref name=":0" />. L'ouménto da popolaçión e di bezéugni agrìcoli o l'avéiva defæti sponciòu i Viturii a integrâ l'alevaménto de pêgoe e crâve co-a coltivaçión de gràn e foràggio e dónca a espàndise da-o seu çéntro a [[Ôtri]] vèrso levànte inte valàdde pe çercâ tære ciù fèrtili. Quésto o l'à portòu in particolâ i Viturii Langates, da-e pàrte de Langàsco, a scontrâse co-i Genuates, che çercâvan de mantegnî o domìnio econòmico in scê regioìn de l'entrotæra che Rómma a ghe garantîva. A scitoaçión a l'é preçipitâ quànde i magistræ Genuates àn giudicòu e inprexonòu di Viturii, con l'acûza d'avéi òcupòu de tære che liâtri consciderâvan de seu propietæ<ref name=":0" />. Pe regolâ a costión, i Genuates se són rivòlti a Rómma e-o Senâto o l'à nominòu doî àrbitri, i fræ Quintus Minucius Rufus e Marcus Minucius Rufus, discendénti do cónso ch'o l'avéiva conbatûo con sucèsso cóntra i Liguri inte l'entrotæra do [[197 a.C.|197 prìmma de Crìsto]] e ch'o l'êa stæto nominòu con tùtta probabilitæ seu protetô<ref name=":1">{{Çitta|Pasquinicci, 2019|p. 474}}</ref><ref name=":2">{{Çitta|Piegdoń, 2024|pp. 83-85}}</ref>. Cómme riportòu inta ''Sententia Minuciorum'', i mediatoî români àn inspeçionòu a valàdda e àn fisòu i confìn tànto de l'&#8203;''ager privatus'', a tæra privâ che i Viturii tegnîvan cómme propietæ sénsa dovéi pagâ nisciùnn-a tàscia, e l'&#8203;''ager publicus'', e tære comùn e coltivæ. I Viturii avéivan da pagâ tùtti i ànni 'n tribûto a Zêna pe servîse de l'&#8203;''ager publicus'': pe schêuve sta sómma, a seu asenblêa a poéiva acordâ o posésso tenporànio ò permanénte de scîti individoâli a-i Viturii ò a-i Genuates in càngio de 'na tàscia proporçionâle (''vectigal pro portione''), sénsa o dirìtto de sfratâ i abitànti che ghe s'êan insegiæ pe 'n çèrto perîodo<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Petraccia, 2019|pp. 167-168}}</ref>. I mediatoî români àn fisòu e scadénse pe l'aplicaçión de seu deçixoìn, àn stabilîo i conpénsci e-e sançioìn e àn garantîo l'amnistîa a-i Viturii inprexonæ da-i Genuates prìmma da resoluçión<ref name=":2" />. A senténsa emìssa da-i fræ Minucii a l'é stæta açetâ cómme inparçiâle e condiscendénte co-i Genuates, con confermâ i seu privilêgi sénsa danezâ i Viturii, co-o fìn d'aseguâ a riconçiliaçión<ref>{{Çitta|Petraccia, 2019|p. 163}}</ref>. <gallery widths="250" heights="250" mode="packed"> Immaggine:TavolaPolcevera.jpg|A töa de brónzo da Ponçéivia Immaggine:Termine Tavola Bronzea.jpg|O tèrme do ''mons Lemurinus'' çitòu inta töa de brónzo da Ponçéivia, inta localitæ "Pròu do Gàtto" in scî Cién de Prâgia </gallery> == Soçiêtæ == I Viturii, cómme tànti âtri grùppi picìn de [[Liguri Antighi|Lìguri]] into Zenéize, s'atrovâvan a-i confìn do teritöio controlòu da-a ''Genua'' româna e ligòu a-o pòrto da çitæ co-i tràfeghi. Ste comunitæ êan stæte mìsse a-i màrgini da-a conquìsta româna de l'àrea e da-i scistêmi dêuviæ da Rómma pe controlâ o seu teritöio, tànto in relaçión a ''Genua'' cómm'a-a [[Stràdda de Postùmia]] (''Via Postumia'')<ref>{{Çitta|Pasquinicci, 2019|pp. 478-479}}</ref>. I Genuates e-i Viturii gh'avéivan 'na relaçión polìtica ascimétrica con Rómma: i Genuates defæti êan ''foederati'' de Rómma, in càngio i Viturii e âtri grùppi êan ''adtributi'', ö sæ no avéivan outonomîa giurisdiçionâle e aministratîva e dipendéivan in quésto da-i Genuates, scibén che posedéivan in seu teritöio e di dirìtti personâli<ref name=":0" />. Segóndo ciù outoî a capitâle di Viturii a l'êa ''Hasta Veituriorum'', ancheu Ôtri, ch'a l'é segnâ in sciâ ''[[Tabula peutegirania]]'' ascì (o Poggi o riferìsce de 'na localitæ ciamâ Àsto tra [[Ôtri]] e [[Pra]], che lê o l'identìfica con ''Hasta Veituriorum''). O modéllo de soçiêtæ di Viturii o l'êa òrganizòu in vilàggi (''vici''), ö sæ pàixi d'in gîo a-e tære comùn de spésso in cianûa e lóngo e stràdde de comunicaçión, castélli (''castella''), con fìn de diféiza e militâri mìssi d'in sce artûe e de spésso contornæ da 'na çénta de miâgie, e fortésse (''oppida''), ö sæ di çéntri de spésso lóngo a còsta che faxéivan da capolêugo. Da-a töa de brónzo da Ponçéivia pâ chi-ê comunitæ de canpàgna di Viturii cómme i Langates e-i Mentovines se dedichésan pe-o ciù a coltivâ gràn e ûga da vìn, a alevâ pêgoe e crâve, a arechéugge légne e fén. Pe-e comunitæ inta Ponçéivia a poxiçión stratégica in gîo a-a Stràdda de Postùmia a l'êa esençiâle pe-o tràfego co-e caravâne in viægio pe-a stràdda româna, ch'a l'êa stæta conpletâ into [[148 a.C.|148 prìmma de Crìsto]] e ch'a pasâva da-arénte a-o çéntro de Langàsco. L'agricoltûa a l'êa pe-o ciù de tîpo estenscîvo de tîpo cànpi e èrba ma e técniche de coltivaçión avéivan con tùtta probabilitæ za cavòu partîo da-a rivoluçión prodûta da l'adoçión d'atréssi de [[færo]]. Pe de ciù, e comunitæ di Viturii in sciâ còsta tra Rensén e-o Ponçéivia êan inpegnæ inte di contegnûi tràfeghi de mâ gràçie a-i portixeu che controlâvan, ö sæ i pòrti picìn di antîghi lìguri, constitoî da 'n'insenatûa a-a fôxe di rién<ref>{{Çitta|Poggi, 1900|p. 341}}</ref>. Tra sti çéntri in sciâ còsta s'aregòrda ''Pyla Veituriorum'', ancheu [[Pêgi]], fondâ a-a fôxe do [[Voêna]], a l'incoménso de 'n percórso naturâle che pe-e crénn-e di mónti o l'arîva a-e [[Cabanne de Marcaieu|Cabànne de Marcaieu]], in pónto inportànte pe-i tràfeghi inte l'antighitæ. O nómme de ''Pyla'' o poriéiva defæti vegnî da-o grêgo ''πύλαι, pylae'' "pòrte, gôa, pàsso", in riferiménto a-i antîghi camìn che da-o mâ montâvan sciù pò-u Voêna e pasâvan l'[[Appennin ligure|Apenìn]] vèrso o [[Piemonte|Piemónte]]. == Anotaçioìn == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Marinella Pasquinicci|ànno=2019|tìtolo=Romans and "Marginal" Ligures in Northwestern Italy: The Polcevera Valley Case Study|revìsta=Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies|volùmme=7|nùmero=4|pp=466-481|léngoa=EN|cid=Pasquinicci, 2019}} * {{Çitta publicaçión|outô=Maciej Piegdoń|tìtolo=Sententia Minuciorum/Tabula Polcevera from 117 BCE – arbitration as an instrument for resolving disputes among allies during the Republican period and a source to analyse Rome's policy regarding subordinate lands|revìsta=Gremium. Studies in History, Culture and Politics|ànno=2024|volùmme=18|léngoa=EN|cid=Piegdoń, 2024}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maria Federica Petraccia|tìtolo="The Polcevera Tablet". The Roman Senate as arbiter during the Second Century BC. Brepols.|ànno=2019|léngoa=EN|pp=133-169|cid=Petraccia, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gaetano Poggi|tìtolo=Genoati e Viturii|ànno=1900|editô=Tipografia R. Istituto sordo-muti|léngoa=IT|cid=Poggi, 1900}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] s43k0obluinntj0jz6vxzd1x0nwi4zt 0 32727 269715 269562 2026-05-14T16:57:26Z Michæ.152 13747 Ò conpletòu de seçioìn (da-a traduçión da pàgina ingléize) 269715 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se fìssa o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 a.C., in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e romànn-a. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree, gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo, i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche, cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arivâ di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 a.C. e-o 2000 a.C. con l’arivâ da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === === Mezolìtico === === Neolìtico === == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo (III milénio a.C.), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénnio a.C. (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] hba5dr3vf9l74nihrob6ctnkp319zbw 0 32735 269726 2026-05-14T19:13:47Z N.Longo 12052 Creä 269726 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Diocesi di Savona - Noli.png|miniatura|Mappa d'a diocexi de Sann-a-Noi]] A '''diocexi de Sann-a-Noi''' (''Dioecesis Savonensis-Naulensis'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è 'na diocexi d'a [[Catoliceximo|Gexa católica]] ch'a dipende da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]] e ch'a fa parte d'a [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn ecleziàstica d'a Ligüria]]. D'u [[2023]] a cuntäva de 138.699 batezè pe 143.649 abitanti e, a-a giurnä d'ancö, a l'è rezüa da-u vescu [[Calogero Marino]]. == Teritoju == U teritoju d'a diocexi u se spande insc'â parte de levante d'a [[pruvincia de Sann-a]], ciü che a l'estremitè de punente d'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]. A gh'ha di cunfìn cu'e [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Inperia]] a süd-ovest, [[Diocexi de Munduvì|de Munduvì]] a punente, [[Diocexi de Acqui|de Acqui]] a setentriùn e [[Arcidiòcexi de Zêna|de Zena]] a levante. A sede d'a diocexi a l'è a çitè de [[Sann-a]], dund'u se tröva a [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|catedräle de l'Asunta]], mentre a [[Nöi|Noi]] u gh'è a [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|cuncatedräle de San Pé]]. De ciü, int'u teritoju d'a diocexi u gh'è ancùn a baxìlica d'a [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Madonna d'a Mizeicordia]], a Sann-a, e quelle de [[Colegiôta de San Giuanne Batista|San Giuan Batista]] e de [[Colegiôta de San Biôxu|San Giäxu]], a [[Finô|Finä]]; a Noi u se tröva l'antiga [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|catedräle de San Paragoriu]] ascì. === Parocchie e vicäje === U teritoju d'a diocexi u se spande insce 359&nbsp;km² e u l'è spartìu int'e quattru vicäje d'Arbissöa e Väze, de Finä e Noi, de Sann-a e de Vuè, pe 70 parocchie inte tüttu: * 67 se trövan int'a [[pruvincia de Sann-a]], int'i cumüni de [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]], [[A Steja|A Steĵa]], [[Berzezzi]], [[Côrxi|Cärxi]], [[Çelle]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Finô|Finä]] (levóu e fraçiuìn de [[Gura (Finô)|Gura]] e de [[Ölle (Finô)|Ölle]]), [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Riôtu|Riätu]], [[Sann-a]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Väze]], [[Vessi e Portiu]], [[Vuè]]<ref group="n.">Tenpu ch'a l'ea pe sö cuntu, a diocexi de Noi a gh'äva de parocchie int'i cumüni d'ancö de [[Nöi|Noi]], [[Màllae|Màllae]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]] e [[Vuè]].</ref>. * 3 int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]], tütte int'u cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]] == Stoja == A diocexi d'ancö a ne vegne da l'üniùn d'e diocexi de Sann-a e de Noi, deciza da-a [[Congragaçión pe-i véschi|Cungregaçiùn pe-i veschi]] d'u [[1986]]. === Diocexi de Sann-a === L'urìgine d'a diocexi de Sann-a a nu l'è següa e a l'è ciütóstu cuntestä, survatüttu doppu ch'u s'è scruvìu de növe testimunianse archeulógiche e epigràfiche che l'han missu in dübbiu a dèta tradiçiunäle. Sta lì a se fundäva p'ou ciü insc'ou fètu che a diocexi de Sann-a a ne vegnisse da 'na ciü antiga [[diocexi de Vuè]], cu'u primmu vescu cunusciüu ch'u siea stètu u [[Beneitu (vescu de Sann-a)|Beneitu]] ch'u l'äva pigióu parte a-u [[Concìlio de Rómma (680)|cunciliu de Rumma]] d'u [[680]], mentre a-a fin d'u [[X secolo|X seculu]], cu'u vescu [[Giuan I (vescu de Sann-a)|Giuan]], a sede a l'aviea fètu stramüu d'in [[Vuè]] a [[Sann-a]]. I scävi insc'ou [[Priamä]], cun quellu ch'u s'è scruvìu lì, han purtóu u [[Carlo Varaldo]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|tìtolo=Archeologia urbana a Savona: scavi e ricerche nel complesso monumentale del Priamar|ànno=1992|çitæ=Burdighea|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|curatô=Mario Marcenaro|tìtolo=Roma e la Liguria Marittima|ànno=2003|çitæ=Burdighea|léngoa=IT|pp=161-168|capìtolo=Tra Vado e Savona: l'evoluzione della diocesi tra tardo antico e alto medioevo}}</ref> a-a teurìa che Sann-a a siea stèta a primma sede d'a diocexi, fundä a-u tenpu da [[Provincia Maritima Italorum|duminaçiùn bizantinn-a]] tra u [[VI secolo|VI]] e u [[VII secolo|VII seculu]] e che, doppu che u [[Rotari]] a l'äva fètu ruvinä a çitè d'u [[643]], a sede a siea stèta stramüä in Vuè. De ciü, p'oua u nu gh'è de pröve següe da l'archeulugìa insce 'n primmu scitu cristiàn e insc'â tradiçiùn d'a ciü antighitè d'a sede d'u vescu a Vuè ciütóstu che a Sann-a<ref name=":0">{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 593}}</ref>. A nu l'è guèi següa mancu a serie d'i veschi, pe l'alternäse d'i tìtuli ''Vadensis'' e ''Saonensis'' finn-a a-u [[XI secolo|seculu XI]], da quand'u l'è dövióu sulu che u tìtulu ''Saonensis''<ref name=":1">{{Çitta|Castiglia, 2013|p. 176}}</ref>. L'atribuçiùn d'u vescu Beneitu a Vuè, a-a giurnä d'ancö, a l'è stèta questiunä a partì da quant'u se leze insce di manuscriti, ch'i faiean dì che stu vescu u l'ea d'a [[diocexi de Arba]], int'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|pp. 591-592, notta 2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fedele Savio|tìtolo=Gli antichi vescovi d'Italia. Il Piemonte|url=https://archive.org/details/gliantichivesco00savigoog/page/50/mode/2up|ànno=1898|editô=Fratelli Bocca Editori|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=51}}</ref>. P'â diocexi de ''Vada'' u gh'è 'na pröva p'â primma votta de l'[[825]], quande 'n sö vescu u l'è mensünóu int'u ''capitolare olonense'' d'u Lutäriu I. De l'[[864]] u [[Stadelbèrtu]], ''episcopus vadensis'', u l'ha pigióu parte a 'n [[Concìlio|cunciliu]] [[Provìnsa eclesiàstica|pruvinciäle]] ch'u s'ea tegnüu a [[Milan]]<ref name=":1" /> mentre, de l'[[887]], u gh'è u [[Rómulu (vescu de Sann-a)|Rómulu]], ''venerabilis episcopus saonensis''<ref name=":0" />. Ste chì sun e primme mençiuìn següe d'a diocexi de Vuè/Sann-a e d'i sö veschi, tantu ch'u nu gh'è de scriti o di rèsti da l'archeulugìa a fä de pröva d'a fundaçiùn de 'na diocexi a ''[[Vada Sabatia]]'' o a ''Saona'' primma de l'inprinçippiu d'u [[IX secolo|IX seculu]]<ref>{{Çitta|Castiglia, 2013|p. 184}}</ref>. U̇n prublema de ciü u ne vegne da-u fètu che, a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], int'a [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|gexa de San Paragoriu]] de Noi u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cun sciü scritu ''episcopus Theodo[rus]'' o ''Theodo[sius]'', cunsciderä d'a fin d'u [[VI secolo|VI seculu]] o de l'inprinçippiu d'u [[VII secolo|VII seculu]], ch'a l'ha dètu äja a tantu questiunä fra i stórichi e i archeólughi cun ciü pruposte pe musträ a prezensa d'a tunba de 'n vescu d'alantùa a Noi{{#tag:ref|Defèti u puriea ese u̇n vescu de Vuè/Sann-a, fètu ch'u purtiea inderé a serie d'i veschi de ben duì seculi, o dunca u̇n vescu "de canpaĝn̂a" ch'u l'aviea travagióu p'ou vescu d'a diocexi (ch'u nu l'è ditu ch'a l'ea quella de Vuè/Sann-a). Pe di stórichi u puriea ese u̇n vescu piemunteize (de [[Diocexi de Turtunn-a|Turtunn-a]] o [[Diocexi de Acqui|Acqui]]), suteróu inte 'n postu ch'u l'ea tegnüu in gran cuntu<ref name=":2" /><ref name=":3" />.|group=n.}}. Finn-a da-u [[IX secolo|IX seculu]] u gh'è de pröve d'a [[Diòcexi sufragànea|dipendensa]] d'i veschi de Sann-a vèrsu a [[Provìnsa ecleziàstica|pruvincia ecleziàstica]] de l'[[Arçidiòcexi de Milàn|arcidiocexi de Milan]]. I diplomi de l'inperu d'u [[992]], d'u [[999]] e d'u [[1014]] han cunfermóu a-i veschi [[Benärdu (vescu de Sann-a)|Benärdu]], [[Giuan I (vescu de Sann-a)|Giuan]] e [[Ardeman]] tütti i sö sciti cu'i privilegi e i benefiççi lighè a sti lì, cuscì da marcä u teritoju ch'u l'ea d'i veschi de Sann-a<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 193, 196-197}}</ref>. D'u [[XI secolo|seculu XI]], Sann-a a l'è vegüa a sede ünnica d'a diocexi, de prubàbbile pe-i atacchi d'i Saracìn, p'ese megiu difeiza<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 594}}</ref>. Alantùa u gh'è stètu di travaggi a-a gexa insc'ou Priamä, ch'a remuntäva a-u tenpu d'i [[Régno longobàrdo|lungubärdi]]<ref name=":0" />, ch'a l'è vegnüa a [[Catedräle de Santa Maìa (Sann-a)|primma catedräle d'a diocexi]], dedicä a-a Madonna. De sta gexa u nu l'è restóu guèi, scicumme che tüttu u sö quarté u l'è stètu cacióu zü a-a fin d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] pe fäghe u [[Priamä]]. P'ou fètu ch'a s'ea missa da-a parte de l'inperatù e cuntr'a-u pappa, d'u [[1239]] a-a diocexi de Sann-a u gh'è stètu levóu 'na parte d'u sö teritoju, cu'a fundaçiùn d'a diocexi de Noi. Levóu u̇n cürtu mumentu fra u [[1502]] e u [[1503]], quande e due diocexi sun stète tachè ''aeque principaliter'', a diocexi de Noi a l'è restä pe sö cuntu finn-a d'u [[1820]]. D'u [[1327]] u vescu [[Federigu Cibbu]] u l'ha curpìu cun l'interditu a çitè de Sann-a, dunde e bèghe fra i guèrfi e i ghibelìn ävan purtóu a de viulense. St'interditu u l'è restóu finn-a d'u [[1336]], quande u pappa [[Benéito XII|Beneitu XII]] u u l'ha levóu, scibén che ste bèghe nu l'ean pe ninte paxentè. [[Immaggine:Savona Cathedral 2010.jpg|miniatura|U [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|Dommu de Sann-a]], fètu d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]]]] D'u [[1356]] u gh'è a primma lista intrega d'e parocchie d'a diocexi mentre d'u [[1370]], tenpu d'u vescu [[Antognu da Salüssu]] che pö u l'è andètu a Milan, u s'è dètu u̇n növu statütu pe-i canónichi d'a catedräle, dund'u gh'ea de régule precize insc'â vitta de tütti i giurni e insc'ou serviççiu religiuzu. Finn-a d'alantùa e ancùn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], i veschi de Sann-a ne vegnivan da-e famiggie fra e ciü inpurtanti d'a [[Liguria|Ligüria]], cumme i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], i [[Riäriu (famiggia)|Riäri]], i [[Spìnoa (famìggia)|Spinua]], i [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi]], i [[Grimâdo (famìggia)|Grimädi]] e i [[Çenturión (famìggia)|Centuriùn]]. D'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] a catedräle a l'è stèta purtä inte l'antiga [[Gexa de San Françescu (Sann-a)|gexa françescann-a de San Françescu]], ricustruìa cu'u növu [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|Dommu]] cunsacróu a l'Asunta. D'u [[1536]], a-i 18 de märsu e a-i 8 d'arvì, a Madonna a l'è cunparìa a l'[[Antognu Botta]], zuenottu de [[San Benärdu (Sann-a)|San Benärdu]] ch'u fäva u cuntadìn, e int'u scitu de ste apariçiuìn u gh'è stètu fabricóu u [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia]]. Tra u [[XV secolo|Quattruçentu]] e u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] u gh'è stètu duì veschi de Sann-a che sun vegnüi pappi, l'[[Pappa Inucençu VIII|Inucençu VIII]] e u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]]. U [[Gian Anbröxu Fieschi]] u l'è stètu u primmu vescu a purtä avanti cun decixùn i decreti de rifurma d'u [[Concìlio de Trénto|cunciliu de Trentu]], che pö u ghe n'è andètu aprövu d'i ätri. De sti tenpi, inte l'archiviu d'a diocexi u se tröva i papé de vinti vìxite a-e parocchie, de quatorze scìnudi d'a diocexi, tanti editti insc'ou cültu, i sacramenti, l'aministraçiùn, a vitta d'i cristién, i mestri de scöa, a fundaçiùn d'u semenäju d'u [[1568]], duì prucèssi pe erezìa e tanti ätri p'ê strìe o de credense. D'u [[XVII secolo|Seiçentu]], e bèghe fra u vescu e e ätre càreghe d'a çitè han purtóu u [[Françescu Maìa Spinua]] a ese cacióu da Sann-a, tantu ch'u l'è stètu a Arbissöa pe ben vintün anni. U vescu [[Duménegu Maìa Gentile]], pe mezu de 'na cunvençiùn cu'u rè de Sardeĝn̂a firmä a [[Turin|Türìn]] a-i 18 d'agustu d'u [[1784]], u l'ha cedüu a sö suvranitè insc'ou paize de [[Lodiziu]], vixìn a [[O Dê|Degu]], in cangiu d'u tìtulu de prìnçipe de Lodiziu pe lé e a famiggia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Casella|ànno=2022|méize=Dixenbre|tìtolo=Cadetti della Real Casa, feudatari del Papa e dell’Imperatore, principi - vescovi. Il titolo di principe in Piemonte (segunda parte)|revìsta=Rivista del Collegio Araldico|volùmme=annu CXIX|nùmero=2|pp=118-122|léngoa=IT}}</ref>. A-i 5 d'arvì d'u [[1806]] a diocexi de Sann-a a l'è pasä int'a pruvincia ecleziàstica de Zena, cu'u perde a sö antiga dipendensa da Milan<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1847|tìtolo=Expositum cum Nobis|revìsta=Bullarii romani continuatio|çitæ=Rumma|volùmme=Vul. XIII|p=17|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/Bullarii_romani_continuatio_summorum_pon/_szo1w2cgAEC?gbpv=1&pg=PA17}}</ref>. Tenpu d'u [[Napolion Bonaparte|Napuliùn]], cu'u vescu [[Vincençu Maìa Maggioli]], u [[pappa Piu VII]] u l'è stètu prexuné pe due votte a Sann-a, d'u [[1808]] e d'u [[1814]]. === Diocexi de Noi === [[Immaggine:Noli - Chiesa di San Paragorio - 2023-09-02 16-18-11 001.jpg|sinistra|miniatura|A gexa de San Paragoriu de Noi]] A prezensa d'i cristién a l'è ben antiga a [[Nöi|Noi]], cumme han fètu pröva i scävi e i stüddi insc'â [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|gexa de San Paragoriu]] e u sö batisteru paleocristiàn, che gh'han truvóu 'n inpurtante cunplèssu religiuzu fabricóu inte ciü mumenti, da l'etè paleocristiann-a a-a fin du [[X secolo|X seculu]], finn-a a-a fundaçiùn d'a gexa d'ancö<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 601}}</ref>. Cu'i primmi scävi a San Paragoriu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], cumme ditu, u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cu'a scrita ''episcopus Theodo[rus] o Theodo[sius]'', ch'a l'è stèta atribuìa tra a fin d'u [[VI secolo|VI seculu]] e a nasciùn d'u [[VIII secolo|VII]]. Sta tunba a l'ha dètu tantu da dì, cun ciü teurìe insc'â prezensa de 'n vescu a Noi quande, de prinçìppiu, u paize u gh'äva da ese int'a [[diocexi de Vuè]], alantùa a sede d'i veschi de [[Sann-a]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|curatô=Mauro Darchi e Francesca Bandini|tìtolo=La Repubblica di Noli e l'importanza dei porti minori del Mediterraneo nel Medioevo|url=https://www.google.com/books/edition/La_repubblica_di_Noli_e_l_importanza_dei/t_R_CwAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA70|ànno=2004|editô=All'Insegna del Giglio|çitæ=Borgo San Lorenzo|léngoa=IT|pp=69-70, 600|capìtolo=San Paragorio e l'insediamento di Noli prima del Mille|ISBN=88-7814-179-8}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Castiglia, 2013|pp. 178-184}}</ref>. P'â fedeltè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Noi]], insemme a [[Repùbrica de Zena|Zena]], inte 'na questiùn cuntr'a l'inperatù, d'u [[1239]] u [[Pappa Grigheu IX|pappa Grigö IX]] u l'ha isóu Noi a diocexi, cun du teritoju levóu a quella de Sann-a. A oĝn̂i moddu sta diocexi, ch'a dipendeiva da [[Arçidiòcexi de Zêna|quella de Zena]], a l'è stèta tacä da-u pappa ''[[aeque principaliter]]'' a-a [[Diocexi de Brignè|diocexi de Brügnätu]], cuscì che quellu vescu, alantùa u [[Ghigèrmo Contàrdi|Ghigèrmu Cuntardi]], u vegnisse u vescu de Noi ascì<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/355/|tìtolo=Diocesi di Savona - Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>. A oĝn̂i moddu, zà a-i 13 d'agustu d'u [[1245]], cu'a bulla ''In sacra Petri'' u [[Pàppa Inocenço IV|pappa Inucençu IV]] u l'ha desfètu l'üniùn fra ste due diocexi e, pe fä frunte a-e ciü poche réndite d'a diocexi de Noi, u l'ha suprèssu l'[[Abasìa de Sant'Eugeniu (Berzezzi)|abasìa de Sant'Eugeniu]] de l'[[îzua de Berzezzi]] pe däne i guägni a-a mensa d'u vescu de Noi. U mêximu giurnu, u pappa u l'ha scritu a-u Ghigèrmu Cuntardi a léttia ''Cum olim'', pe däghe infurmaçiùn d'e sö decixuìn e a libertè de çèrne a sede dunde stä, tegnindu l'aministraçiùn de l'ätra ascì<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1858|tìtolo=Cum olim|revìsta=Bullarum diplomatum et privilegiorum sanctorum Romanorum pontificum Taurinensis editio|editô=Seb. Franco, H. Fory e H. Dalmazzo|çitæ=Türìn|volùmme=Vul. III|p=519|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/_/fAuyONNnCOkC?gbpv=1&pg=PA519}}</ref>. Sta situaçiùn a l'è andèta avanti pe duì anni, pe tantu che, a-i 11 d'agustu d'u [[1247]] u l'è stètu numinóu cumme primmu vescu a Noi u [[Órdine di fràtti predicatoî|fratte dumenicàn]] [[Feippu (vescu de Noi)|Feippu]]. U 24 de zenä d'u [[1502]] e diocexi de Sann-a e de Noi sun stète tachè insemme ''aeque principaliter'' int'a persunn-a d'u vescu [[Galiottu d'a Ruvia]], pe ese turna spartìe d'u [[1503]] cu'a nómina de 'n aministratù apustólicu pe Noi. [[Immaggine:Noli - Concattedrale di San Pietro.jpg|miniatura|A [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|cuncatedräle de San Pé]], a Noi]] D'u [[1572]] u vescu Leunärdu Trüccu u l'ha stramüóu a catedräle da l'antiga gexa de San Paragoriu a [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|quella de San Pé]], drentu a-e mu̇àgge. U [[Pàppa Grigheu XIII|pappa Grigö XIII]] u l'ha dètu u sö permissu cu'a léttia apustólica ''Superna dispositione'' d'u 22 d'otubre d'u [[1572]]<ref>{{Çitta|Ughelli, 1719|coll. 1008-1010}}</ref>. U sö sucesù, u [[Timóteu Berardi]], u l'ha purtóu int'a növa catedräle e relìquie de [[Sant'Eugeniu de Cartagine|Sant'Eugeniu]] ascì, u santu patrùn de Noi. D'u [[XVII secolo|Seiçentu]] u l'è stètu vescu pe tanti anni u [[Steva Martini]], d'[[Arasce|Araŝĉe]], ch'u l'äva avüu tante càreghe a [[Romma|Rumma]], p'ou ciü a-a curte du cardinä Giuan Batista Pamphilj che, vegnüu [[pappa Inucençu X]], u gh'ha dètu sta diocexi. Dapö u gh'è stètu u vescu [[Giàcumu Porrata]], che int'u meize d'arvì d'u [[1692]] u l'ha inandióu u primmu [[Scìnodo diocexàn|scìnudu d'a diocexi]]<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 333-334}}</ref>. D'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] u gh'è stètu de inpurtante u vescu [[Antognu Maìa Arduini]], [[Órdine di fràtti minoî conventoâli|françescàn cunventuäle]], teólugu e cunsültù de tante cungregaçiuìn de Rumma, che a Noi u s'è fètu cunuŝĉe p'ê sö ópėe in favù di póvėei e d'u sö uspiä<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 336-337}}</ref><ref>{{Çitta|Cappelletti, 1857|p. 520}}</ref>. L'ürtimu vescu de Noi avanti ch'a fuise tacä cun Sann-a u l'è stètu u [[Beneitu Solari]], religiuzu dumenicàn ben aspèrtu, tantu ligóu a-u sö ministeru e inpegnóu inte 'na forte ativitè religiuza. U l'ea ligóu a-e teurìe [[Giansenìsmo|gianseniste]], che in parte u n'ea d'acordiu cu'e idee pulìtiche, e u nu l'äva acetóu a cundanna d'u pappa d'u [[Scìnodo de Pistöia|scìnudu de Pistoia]]. Scibén che i cunträi a-a Gexa l'ävan pigióu cumme ün di sö scinbuli, u l'è stètu de lungu fedele a-a [[Catoliceximo|religiùn católica]]<ref name=":4" />. === Sann-a-Noi === A-a morte d'u Solari a diocexi de Noi a l'è restä pe sêi anni sensa de vescu, tantu che, a-i 25 de nuvenbre d'u [[1820]], cu'a bulla ''Dominici gregis'' de [[pappa Piu VII|pappa Pìu VII]] a l'è stèta tacä ''aeque principaliter'' a-a diocexi de Sann-a<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1853|tìtolo=Dominici gregis|revìsta=Bullarii romani continuatio|çitæ=Rumma|volùmme=Vul. XV|pp=351-353|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/Bullarii_Romani_continuatio_Summorum_Pon/zPjyUQhCrOwC?gbpv=1&pg=PA351}}</ref>. Da quellu mumentu, u gh'è stètu 'n vescu ünnicu p'ê due diocexi, che l'han tegnüu e sö strutüe e a sö indipendensa giürìdica. Da-u 23 a-u 25 de märsu d'u [[1955]] u vescu [[Giovanni Battista Parodi]] u l'ha inandióu u scìnudu d'e Gexe de Sann-a e de Noi. A-i 30 de setenbre d'u [[1986]], cu'u decretu ''[[Instantibus votis]]''<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1987|tìtolo=Instantibus votis|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|volùmme=Vul. LXXIX|pp=780-783|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-79-1987-ocr.pdf}}</ref> d'a [[Congregaçión pe-i véschi|Cungregaçiùn pe-i veschi]], u s'è cumandóu l'üniùn intrega d'e due diocexi, cun 'na sula catedräle e 'na sula cüria, mumentu che a növa entitè a l'ha pigióu u sö numme d'ancö. A l'ürtimu, cu'u vescu [[Calogero Marino]], d'u [[2021]] u l'è stètu inandióu u scìnudu d'a diocexi ch'u l'è andètu avanti finn-a d'u [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/si-apre-il-sinodo-chiesa-di-savona-prendi-il-largo-confidando/|tìtolo=Si apre il Sinodo "Chiesa di Savona, prendi il largo confidando"|dæta=21 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/articoli/sinodo-diocesano/|tìtolo=Sinodo diocesano|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>, furmóu da 'n'asenblea de 103 persunn-e e ch'u l'ha travagióu insce-i çinque vèrbi d'u [[Convégno ecleziâle naçionâle|cunveĝn̂u de Firense]] d'u [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/cose-il-sinodo/|tìtolo=Cos'è il sinodo?|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>. == Serie d'i veschi == [[Immaggine:Calogero Marino in 2023.png|miniatura|U Calogero Marino, vescu de Sann-a-Noi da-u [[2016]]|356x356px]] U nu l'è marcóu i mumenti ch'u nu gh'ea de vescu se ciü cürti de duì anni o nu següi. === Veschi de Sann-a === * Teudôu o Teudoziu? † ([[VI secolo|VI]]/[[VII secolo|VII seculu]]) * Beneitu? † (mensünóu d'u [[680]])<ref group="n.">Pe cuntu d'u Lanzoni u nu l'ea vescu de Sann-a, ma ciütóstu de [[Diòcexi de Pitigliano-Sovana-Orbetello|Sovana]], int'a [[Tuscia|Tüscia]].</ref> * Anónimu † (mensünóu de l'[[825]])<ref name=":5">{{Çitta|Castiglia, 2013|pp. 176, 184}}</ref> * Stadelbèrtu † (mensünóu de l'[[864]])<ref name=":5" /> * Rómulu † (mensünóu de l'[[887]])<ref name=":5" /> * Benärdu † (mensünóu d'u [[992]]) * Giuan † (mensünóu d'u [[999]]) * Ardemàn † (mensünóu d'u [[1014]]) * Antelìn? † (mensünóu d'u [[1028]])<ref name=":0" group="n.">Stu vescu u l'è mensünóu da l'Ughelli int'a sö ''Italia sacra'', ma sensa de pröve de sta texi. U l'è acetóu da-u Semeria, da-u Cappelletti e da-u Gams ascì, mentre u nu ne parla u Kehr.</ref> * Brisiàn? † (mensünóu d'u [[1046]])<ref name=":0" group="n." /> * Beätu Amigu † (mensünóu d'u [[1049]]) * Giurdàn? † (mensünóu ciü o menu d'u [[1080]])<ref name=":0" group="n." /> * Pé Grusulàn † ([[1098]] - [[1102]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Milàn|arcivescu de Milan]]) * Ghigèrmu † (pasóu u [[1102]])<ref group="n.">Annu ch'u nu l'è següu: de prubàbbile u l'è vegnüu vescu de Sann-a doppu che u Pé Grusulàn u l'äva fètu stramüu a Milan d'u [[1102]], cumm'u dixe u Kehr. L'Ughelli u ghe dà pe annu u [[1110]], mentre p'ou Semeria e u Gams u l'è fètu vescu doppu d'a morte d'u Pé Grusulàn a-i 6 d'agustu d'u [[1117]]. A oĝn̂i moddu, u Grusulàn u nu l'ea ciü turnóu a Sann-a, scibén che u pappa u gh'avesse cumandóu d'andäghe d'u [[1116]].</ref> * Beätu Utaviàn, [[Órdine de Sàn Benéito|O.S.B.]] † ([[1119]] - [[1128]], mortu in càrega) * Aldiçiu o Ardiçiu o Idiçiu † ([[1128]] - pasóu u [[1142]]) * Mainärdu † (mensünóu d'u [[1158]])<ref>{{Çitta|Kehr, 1913|VI/2, p. 154, nº 22}}</ref> * Guiddu † (mensünóu d'u [[1171]]/[[1181]])<ref>{{Çitta|Kehr, 1913|VI/2, p. 354, nº *1}}</ref> * Beätu Vidùn Lomello † (mensünóu d'u [[1179]])<ref group="n.">Vescu ch'u l'è mensünóu da l'Ughelli, da-u Semeria e da-u Gams, ma nu da-u Kehr.</ref> * Anbröxu D'u Carettu † (ciü o menu [[1183]] - [[1192]]<ref group="n.">Mortu primma d'u 7 de lüggiu.</ref>, mortu in càrega) * Bunifaççiu I † ([[1193]] - ciü o menu [[1199]], mortu in càrega) * Guala † (mensünóu d'u [[1199]]) * Antognu I de' Salüssu † ([[1200]] - pasóu u [[1203]]) * Pé † (mensünóu d'u [[1206]]) * Beätu Albèrtu Calvi da Cilavegna † (primma d'u [[1221]] - 8 otubre [[1230]], mortu in càrega) * Enricu † ([[1230]] - pasóu u [[1239]]) * Bunifaççiu II † (mensünóu d'u [[1241]]) * Curädu de Ancisa † (primma d'u [[1251]] - pasóu u [[1264]]) * Rüfìn Colombo † (primma d'u [[1278]] - setenbre [[1287]], mortu in càrega) * Enricu Ponsone † (15 frevä [[1289]] - pasóu u [[1292]]) * Grigö † (mensünóu d'u [[1297]]) * Gualtieru de Maus, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (mensünóu d'u 1303) * Giàcumu Cadarengo † (ciü o menu [[1305]] - pasóu u [[1311]]) * Federigu Cibo † (4 märsu [[1317]] - [[1342]], mortu in càrega) * Pàulu Gherardu de' Vasconi, [[Órdine de Sant'Agostìn|O.S.A.]] † (18 lüggiu [[1342]] - [[1355]], mortu in càrega) * Antognu da Salüssu † (27 nuvenbre [[1355]] - 7 züĝn̂u [[1376]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Milàn|arcivescu de Milan]]) * Duménegu de Lagne, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (12 dixenbre [[1376]] - [[1384]], mortu in càrega) * Antognu Viale † (21 nuvenbre [[1386]] - [[1394]], mortu in càrega) * Giuan de Fèrmu † (29 otubre [[1394]] - 22 zenä [[1406]], vegnüu [[Diòcexi de Àscoli Picén|vescu de Àsculi Picen]]) * Feippu Ogerio, [[Órdine da Biâ Vèrgine do Mónte Carmêlo|O.Carm.]] † (5 züĝn̂u [[1405]] - [[1411]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Damàsco|arcivescu tituläre de Damascu]]) * Pé Spinua, [[Órdine de Sàn Benéito|O.S.B.]] † (29 otubre [[1411]] - 11 lüggiu [[1413]], vegnüu [[Diòcexi de Uselli|vescu de Uselli]]) * Vincençu Viale † (14 lüggiu [[1413]] - [[1442]], mortu in càrega) * Valeriu Calderina † (6 frevä [[1442]] - 5 nuvenbre [[1466]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Giuan Batista Cibbu † (5 nuvenbre [[1466]] - 16 setenbre [[1472]], vegnüu [[Diòcexi de Molfetta|vescu de Molfetta]], pö fètu pappa cu'u numme de Inucençu VIII) * Pé Gara, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (16 setenbre [[1472]] - [[1499]], dimissu da-a càrega) ** Giüliàn d'a Ruvia † (20 setenbre [[1499]] - 24 zenä [[1502]], vegnüu [[Diòcexi de Vercèlli|vescu de Vercèlli]], pö fètu pappa cu'u numme de Giüliu II) (aministratù apustólicu) * Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä [[1502]] - [[1504]], dimissu da-a càrega) * Giàcumu Giüppu d'a Ruvia † (6 märsu [[1504]] - [[1510]], mortu in càrega) * Raffaele Riario † (5 dixenbre [[1511]] - 9 arvì [[1516]], dimissu da-a càrega) * Tumäxu Riario † (9 arvì [[1516]] - 30 züĝn̂u [[1528]], mortu in càrega) ** Agustìn Spinua † (17 lüggiu [[1528]] - 18 otubre [[1537]], mortu in càrega) (aministratù apustólicu) * Giàcumu Fieschi † (22 otubre [[1537]] - [[1545]] o [[1546]], mortu in càrega) * Niculó Fieschi † (12 frevä [[1546]] - [[1564]], dimissu da-a càrega)<ref group="n.">U vescu Carlu Grimaldi, che de serie méttan fra i veschi de Sann-a e ch'u l'ea a-u [[Concìlio de Trénto|cunciliu de Trentu]] d'u [[1562]], u l'ea in veitè u [[Diòcexi de Sagona|vescu de Sagona]], in [[Corsega|Còrsega]] ({{Çitta|Eubel|Vul. 4, p. 288|Eubel (Sann-a)}}). I stórichi che u méttan fra i veschi de Sann-a dan duì mandè a-u Niculó Fieschi, scicumme ch'u l'ea vegnüu sübbitu primma d'u Gian Anbröxu Fieschi.</ref> * Gian Anbröxu Fieschi † (9 lüggiu [[1564]] - [[1576]], dimissu da-a càrega) * Cézare Camillu Ferrero † (9 mazzu [[1576]] - 13 frevä [[1581]], vegnüu [[Diòcexi de Ivrea|vescu de Ivrea]]) * Dumenegu Grimaldi † (13 frevä [[1581]] - 14 märsu [[1584]], vegnüu [[Diòcexi de Cavaillon|vescu de Cavaillon]]) * Giuan Batista Centurione † (8 züĝn̂u [[1584]] - [[1587]], dimissu da-a càrega) * Pé Françescu Costa † (27 lüggiu [[1587]] - 29 arvì [[1624]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Françescu Maìa Spinua, [[Cêghi regolâri teatìn|C.R.]] † (29 arvì [[1624]] - 8 agustu [[1664]], mortu in càrega) * Steva Spinua, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (15 dixenbre [[1664]] - [[1682]], mortu in càrega) * Vincençu Maìa Durazzo, [[Cêghi regolâri teatìn|C.R.]] † (20 dixenbre [[1683]] - 3 züĝn̂u [[1722]], mortu in càrega) * Agustìn Spinua, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (23 setenbre [[1722]] - 16 otubre [[1755]], mortu in càrega) * Utäviu Maìa De Mari, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (15 dixenbre [[1755]] - 27 märsu [[1775]], mortu in càrega) * Duménegu Maìa Gentile † (29 zenä [[1776]] - 24 setenbre [[1804]], dimissu da-a càrega) * Vincençu Maìa Maggioli † (24 setenbre [[1804]] - 19 zenä [[1820]], mortu in càrega) * Giuseppe Airenti, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (2 otubre [[1820]] - 25 nuvenbre [[1820]], vegnüu vescu de Sann-a e Noi) === Veschi de Noi === * Ghigèrmu Cuntardi † ([[1239]] - [[1245]], dimissu da-a càrega) ** Ghigèrmu Cuntardi † ([[1245]] - [[1247]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Feippu, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (11 agustu [[1247]] - ?) * Anónimu † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u [[1251]])<ref>{{Çitta|Eubel|Vul. 2, p. XXXII|Eubel (Noi)}}</ref> * Niculó † (mensünóu a-i 2 de dixenbre d'u [[1262]]) * Pastù † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u [[1263]]) * Anónimu † (mensünóu a-i 9 de lüggiu d'u [[1291]])<ref>{{Çitta|Eubel|Vul. 1, p. 358, notta 2|Eubel (Noi)}}</ref> * Ugolìn † (mensünóu d'u [[1292]] e d'u [[1293]]) ** Leunärdu Fieschi † ([[1303]] - [[1317]]) (aministratù apustólicu) * Sinibärdu † (9 setenbre [[1317]] - ?, mortu in càrega) * Teudescu, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (27 arvì [[1328]] - ?, mortu in càrega) * Amedeu d'Arba, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † (15 frevä [[1346]] - ?, mortu in càrega) * Lüchìn de Guidobono, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † (21 lüggiu [[1360]] - [[1396]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Naupacto|arcivescu de Naupacto]])<ref group="n.">Pe cuntu d'u Semeria e d'u Gams, da-u [[1366]] a-u [[1381]] u Giuan Fieschi u n'è stètu aministratù apustólicu.</ref> * Curädu da Cloaco † (13 setenbre [[1396]] - ?, mortu in càrega) ** Leunärdu da Felisàn, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (4 novembre [[1405]] - ?) (antivescovo) ** Françescu † (22 zenä [[1406]] - ?) (antivescu) * Märcu † (23 märsu [[1406]] - pasóu u [[1409]]) ** Giuan † (mensünóu d'u [[1414]]) (antivescu) * Märcu Vigerio, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † ([[1437]] - ?, mortu in càrega)<ref group="n.">A nu l'è guèi següa a sö prezensa int'a serie d'i veschi de Noi. P'aveighe u mêximu numme d'u vescu de primma, l'Eubel u nu fa de diferense fra sti duì e doppu d'u Märcu, vescu elezüu d'u [[1406]], u ghe mette sübbitu u Zorzu Fieschi.</ref> ** Zorzu Fieschi † (13 frevä [[1447]] - 7 agustu [[1448]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Napuliùn Fieschi † (7 agustu [[1448]] - 21 dixenbre [[1459]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Pàulu Giustiniani † (24 märsu [[1460]] - [[1485]], mortu in càrega) * Duménegu Vacchiero † (2 dixenbre [[1485]] - 24 zenä [[1502]], vegnüu [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|vescu de Vintimiggia]]) ** Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä [[1502]] - zenä [[1503]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) ** Luensu Cibbu De Mari † (zenä [[1503]] - 21 dixenbre [[1503]], mortu in càrega) (aministratù apustólicu) * Antognu Ferrero † (8 zenä [[1504]] - 13 agustu [[1504]], vegnüu [[Diòcexi de Gùbbio|vescu de Gübbiu]]) * Gian Françescu Foderato † (23 agustu [[1505]] - [[1506]], mortu in càrega) * Vincençu Boverio † (8 o 21 agustu [[1506]] - ?) * Gaspare Doja † ([[1519]] - ?) * Vincençu D'Aste † ([[1525]] - ?) ** Giömu Doja † (13 arvì [[1534]] - 25 frevä [[1549]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Mascimiliàn Doja † (25 frevä [[1549]] - [[1572]], mortu in càrega) * Leunärdu Trucco † (2 züĝn̂u [[1572]] - [[1587]], mortu in càrega) * Timóteu Berardi, [[Órdine da Biâ Vèrgine do Mónte Carmêlo|O.Carm.]] † (12 otubre [[1587]] - [[1616]], mortu in càrega) * Àngiou Mascardo † (4 lüggiu [[1616]] - [[1645]], mortu in càrega) * Steva Martini † (19 frevä [[1646]] - frevä [[1687]], mortu in càrega) * Giàcumu Porrata † (7 lüggiu [[1687]] - ciü o menu setenbre [[1699]], mortu in càrega) * Pàulu Andria Borelli, [[Cêghi regolâri de Sàn Pòulo|B.]] † (21 züĝn̂u [[1700]] - 2 märsu [[1710]], mortu in càrega) * Giuseppe Sauli Bargagli, [[Cêghi regolâri minoî|C.R.M.]] † (7 mazzu [[1710]] - 10 nuvenbre [[1712]], mortu in càrega) * Märco Giaçintu Gandolfo † (28 arvì [[1713]] - 16 arvì [[1737]], mortu in càrega) * Custantìn Serra, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (7 züĝn̂u [[1737]] - 9 märsu [[1746]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Antognu Maìa Arduini, [[Órdine di fràtti minoî conventoâli|O.F.M.Conv.]] † (9 märsu [[1746]] - 16 dixenbre [[1777]], mortu in càrega) * Beneitu Solari, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (1° züĝn̂u [[1778]] - 13 arvì [[1814]], mortu in càrega) ** Sensa de vescu (1814-1820)<ref group="n.">Da-u 6 d'otubre d'u [[1818]] a-i 19 de zenä d'u [[1820]] u l'è stètu aministratù apustólicu d'a diocexi u Vincençu Maìa Maggioli, vescu de Sann-a.</ref> === Veschi de Sann-a e Noi === * Giuseppe Airenti, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (25 nuvenbre [[1820]] - 5 lüggiu [[1830]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Zêna|arcivescu de Zena]]) ** Sensa de vescu ([[1830]]-[[1833]]) * Agostino Maria De Mari † (15 arvì [[1833]] - 14 dixenbre [[1840]], mortu in càrega) * Alessandro Riccardi di Netro † (24 zenä [[1842]] - 22 frevä [[1867]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Turìn|arcivescu de Türìn]]) * Giovanni Battista Cerruti † (22 frevä [[1867]] - 21 märsu [[1879]], mortu in càrega) * Giuseppe Boraggini † (12 mazzu [[1879]] - 30 arvì [[1897]], mortu in càrega) * Giuseppe Salvatore Scatti † (15 frevä [[1898]] - 30 züĝn̂u [[1926]], mortu in càrega) * Pasquale Righetti † (20 dixenbre [[1926]] - 7 lüggiu [[1948]], mortu in càrega) * Giovanni Battista Parodi † (14 setenbre [[1948]] - 15 lüggiu [[1974]], u l'ha lascióu a càrega) * Franco Sibilla † (15 lüggiu [[1974]] - 8 setenbre [[1980]], vegnüu [[Diòcexi de Àsti|vescu de Asti]]) * Giulio Sanguineti † (15 dixenbre [[1980]] - 30 setenbre [[1986]], vegnüu vescu de Sann-a-Noi) === Veschi de Sann-a-Noi === * Giulio Sanguineti † (30 setenbre [[1986]] - 7 dixenbre [[1989]], vegnüu [[Diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ|vescu de Spezza-Sarzann-a-Brügnätu]]) * Roberto Amadei † (21 arvì [[1990]] - 21 nuvenbre [[1991]], vegnüu [[Diòcexi de Bèrgamo|vescu de Bèrgamu]]) * Dante Lafranconi (7 dixenbre [[1991]] - 8 setenbre [[2001]], vegnüu [[Diòcexi de Cremónn-a|vescu de Cremunn-a]]) * Domenico Calcagno (25 zenä [[2002]] - 7 lüggiu [[2007]], vegnüu segretäju de l'Aministraçiùn d'u Patrimoniu d'a Sede Apustólica) * Vittorio Lupi (30 nuvenbre [[2007]] - 20 otubre [[2016]], u l'ha lascióu a càrega) * Calogero Marino (20 otubre [[2016]] - in càrega) == Statìstiche == A diocexi, d'u [[2023]], a gh'äva 'na pupulaçiùn de 143.649 persunn-e pe 138.699 batezè, saiea a dì u 96,6% d'u tutäle. {| class="wikitable" style="font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;" ! rowspan="2" |Annu ! colspan="3" |Pupulaçiùn ! colspan="4" |Presbìteri ! rowspan="2" |Diàcuni ! colspan="2" |Religiuxi ! rowspan="2" |Parocchie |- ! style="width:10%;" |<small>Batezè</small> ! style="width:10%;" |<small>Tutäle</small> ! style="width:5%;" |<small>%</small> ! style="width:8%;" |<small>Nümeru</small> ! style="width:8%;" |<small>Seculäri</small> ! style="width:8%;" |<small>Reguläri</small> ! style="width:8%;" |<small>Batezè pe presbìteru</small> ! style="width:8%;" |<small>Ommi</small> ! style="width:8%;" |<small>Donne</small> |- | 1950 || 130.285 || 131.000 || 99,5 || 287 || 163 || 124 || 453 || - || 147 || 862 || 65 |- | 1970 || 166.163 || 167.000 || 99,5 || 243 || 135 || 108 || 683 || 1 || 123 || 865 || 76 |- | 1980 || 176.700 || 179.395 || 98,5 || 211 || 130 || 81 || 837 || 1 || 102 || 758 || 77 |- | 1990 || 137.212 || 143.282 || 95,8 || 179 || 115 || 64 || 766 || 1 || 81 || 663 || 74 |- | 1999 || 139.588 || 143.039 || 97,6 || 143 || 93 || 50 || 976 || 7 || 61 || 517 || 71 |- | 2000 || 131.659 || 135.806 || 96,9 || 152 || 94 || 58 || 866 || 5 || 65 || 506 || 71 |- | 2001 || 140.547 || 144.029 || 97,6 || 140 || 91 || 49 || 1.003 || 6 || 56 || 490 || 71 |- | 2002 || 154.500 || 157.571 || 98,1 || 138 || 82 || 56 || 1.119 || 6 || 62 || 461 || 71 |- | 2003 || 156.133 || 158.983 || 98,2 || 133 || 81 || 52 || 1.173 || 9 || 56 || 461 || 71 |- | 2004 || 131.069 || 133.462 || 98,2 || 133 || 80 || 53 || 985 || 9 || 53 || 421 || 71 |- | 2010 || 146.410 || 148.808 || 98,4 || 126 || 78 || 48 || 1.161 || 8 || 48 || 408 || 71 |- | 2014 || 152.000 || 155.000 || 98,1 || 95 || 55 || 40 || 1.600 || 9 || 49 || 340 || 71 |- | 2017 || 152.100 || 153.700 || 99,0 || 93 || 52 || 41 || 1.635 || 9 || 50 || 340 || 71 |- | 2020 || 153.000 || 155.000 || 98,7 || 77 || 47 || 30 || 1.987 || 9 || 34 || 183 || 70 |- | 2022 || 152.000 || 154.000 || 98,7 || 80 || 48 || 32 || 1.900 || 9 || 38 || 226 || 70 |- | 2023 || 138.699 || 143.649 || 96,6 || 67 || 43 || 24 || 2.070 || 11 || 30 || 226 || 70 |} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." responsive="" /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|tìtolo=Italia sacra|url=https://www.google.com/books/edition/Italia_sacra_sive_de_Episcopis_Italiae_e/3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Veneçia|léngoa=LA|volùmme=Vul. IV, coll. 730-744 e coll. 1004-1010|cid=Ughelli, 1719}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=https://www.google.com/books/edition/Secoli_christiani_della_Liguria_ossia_st/UgqQlsVbw7wC|ànno=1843|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=185-315, 319-341|volùmme=Vul. II|cid=Semeria, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=https://www.google.com/books/edition/Le_Chiese_d_Italia_dalla_loro_origine_si/VluqVQNK2nwC?gbpv=1&pg=PA487|ànno=1857|editô=Giuseppe Antonelli|çitæ=Veneçia|léngoa=IT|pp=487-528|volùmme=Vul. XIII|cid=Cappelletti, 1857}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Savona_and_Noli|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Savona and Noli}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Fridolin Kehr|tìtolo=Italia Pontificia|url=https://web.archive.org/web/20160406063808/http://collections.stanford.edu/publicdomain/bin/detail?fileID=277831823|ànno=1913|editô=Apud Weidmannos|çitæ=Berlìn|léngoa=LA|pp=352-357|volùmme=VI/2|cid=Kehr, 1913}} * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://archive.org/details/hierarchiacathol01eubeuoft/page/433/mode/1up Vul. 1], pp.&nbsp;433-434; [https://archive.org/details/hierarchiacathol02eubeuoft/page/229/mode/1up Vul. 2], p.&nbsp;229; [https://archive.org/details/hierarchiacathol03eube/page/291/mode/1up Vul. 3], pp.&nbsp;291-292; [https://archive.org/details/hierarchiacathol04eubeuoft/page/305/mode/1up?view=theater Vul. 4], p.&nbsp;305; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/344/mode/1up Vul. 5], p.&nbsp;344; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/367/mode/1up Vul. 6], p.&nbsp;367|cid=Eubel (Sann-a)|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} (pe Sann-a) * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://archive.org/details/hierarchiacathol01eubeuoft/page/358/mode/1up Vul. 1], p.&nbsp;358; [https://archive.org/details/hierarchiacathol02eubeuoft/page/200/mode/1up Vul. 2], p.&nbsp;200; [https://archive.org/details/hierarchiacathol03eube/page/254/mode/1up Vul. 3], p.&nbsp;254; [https://archive.org/details/hierarchiacathol04eubeuoft/page/253/mode/1up?view=theater Vul. 4], p.&nbsp;253; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/280/mode/1up Vul. 5], pp.&nbsp;280-281; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/302/mode/1up Vul. 6], p.&nbsp;302|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} (pe Noi) * {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/821/mode/1up|ànno=1957|editô=Akademische Druck - u. Verlagsanstalt|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=821-823}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n883/mode/2up|ànno=1927|editô=Stabilimento Grafico F. Lega|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=844-845|volùmme=Vul. II}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=Atti del XV congresso internazionale di archeologia cristiana|url=https://www.academia.edu/12122027/Atti_Toledo_-_3a_sessione|ànno=2008|çitæ=Toledo|léngoa=IT|pp=591-618|capìtolo=Vescovo, città e territorio nella Liguria di Ponente alla luce delle recenti ricerche archeologiche|cid=Frondoni, 2008}} * {{Çitta publicaçión|outô=Gabriele Castiglia|ànno=2013|tìtolo=Vada Sabatia: dati a confronto per nuove ipotesi sulla cristianizzazione del Ponente ligure|revìsta=Rivista di Archeologia Cristiana|volùmme=Vul. 89|pp=169-188|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/9149913/CASTIGLIA_2014c_Vada_Sabatia_dati_a_confronto_per_nuove_ipotesi_sulla_cristianizzazione_del_Ponente_ligure_in_Rivista_di_Archeologia_Cristiana_89_Citt%C3%A0_del_Vaticano_2014_pp._169-188|cid=Castiglia, 2013}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/|tìtolo=Scitu d'a diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsano.html|tìtolo=Diocese of Savona-Noli|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/savo0.htm|tìtolo=Diocese of Savona-Noli|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/former/noli0.htm|tìtolo=Former Diocese of Noli|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/355/|tìtolo=Diocesi di Savona - Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Diòcexi|Sann-a-Noi]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] msmcigh0lpbrb20hpygf469knnt8386 0 32736 269727 2026-05-14T19:16:11Z N.Longo 12052 + rdr 269727 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Sann-a]] ieyqrw0rfa83w6nd7mbll7lktelny1m 0 32737 269728 2026-05-14T19:16:30Z N.Longo 12052 + rdr 269728 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi]] ohwg7rgufh6kcfy4mgldl4cymj95ish 0 32738 269729 2026-05-14T19:17:04Z N.Longo 12052 + rdr 269729 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Diocexi de Sann-a-Noi]] oz5ojusc343wrdweikj2ujo4r2l8evm 0 32739 269730 2026-05-14T19:17:33Z N.Longo 12052 + rdr 269730 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Sann-a e Noi]] a7dm7dzhrz60iowb8o8ltencdevl2xs 269731 269730 2026-05-14T19:17:43Z N.Longo 12052 Cangiòu a destinaçión do rindirìsso da [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Sann-a e Noi]] a [[Diocexi de Sann-a-Noi]] 269731 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Diocexi de Sann-a-Noi]] oz5ojusc343wrdweikj2ujo4r2l8evm 1 32740 269733 2026-05-14T19:23:58Z N.Longo 12052 + tl 269733 wikitext text/x-wiki {{Tradûto da|IT|Diocesi di Savona-Noli|2025-12-26|148645730}} p6hglfccn3c7hp4dnpfwigy7n192i4s