Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1609 270739 270710 2026-06-12T12:43:58Z Arbenganese 12552 u 270739 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Armu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Armo-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma de Armu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Massimo Cacciò |Partito = lista sivica "Pro Armo" |Data elezione = 6-6-2016 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 2 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1949]] |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 118 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàitu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Trastanê |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Cêve]], [[Cravaüna]] (CN), [[Purnasce]], [[Ulmea|Urmea]] (CN) |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2536 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Giuvanni |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[16 mazzo|16 mazzu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Armo (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Armu inta pruvinsa de Imperia |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Armu''' (scrìtu ''Armo'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/armo/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Armo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-11-12}}</ref>, ''Ōlmu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Armo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]], ch'a cunta 118 abitanti (daiti agiurnài du [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafìa == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Armu}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüra == {{Seçión vêua}} == Manifestasiùi == {{Seçión vêua}} == Feste e fére == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references/> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Armu| ]] 8ovpjziyl3rju3lnt64f1o67ctdpoyx 0 1715 270738 264599 2026-06-12T12:43:38Z Arbenganese 12552 +cv 270738 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arnascu |Panorama = Arnasco-panorama2.jpg |Didascalia = <div align="center">Panu(r)àmma de Arnascu, burgâ da Gêxa</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Matteo Mirone |Mandato = 2 |Partito = lista sivica "Insieme per Arnasco" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 550 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = A Gêxa <small>(sêde da cumüna)</small>, Bezzu<ref name="olio">{{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Lo Zibaldolio di Arnasco|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI30004633|ànno=2002|editô=Gruppo Amici dell'Olivo|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LIJ|p=31}}</ref><ref group="n.">''Bessu'' in âtre va(r)ietài arbenganesi</ref>, Menöxe<ref name="olio"/><ref group="n.">''Menôxiu'' in arbenganese d'Arbenga e ''Menôxi'' in âtre va(r)ietài arbenganesi</ref><ref name=":1" /> |Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Cixan]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Utuê]], [[Vendùn]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2006 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = A Sùnta |var-festîvo = Festivu |var-cartografîa = Cartugrafìa |Festivo = [[15 agosto|15 aùstu]] |Mappa = Map of comune of Arnasco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Arnascu inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arnascu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[arnaʃku]}}, ascì scrìtu ''Arnascho'', ''Arnasco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Alnascu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Arnasco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 550 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafìa == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> A Gêxa (Arnàsco) - vìsta da Vendón (2).jpg|A Gêxa mi(r)â d'in Vendùn Bézzo (Arnàsco) - vìsta da Vendón (2).jpg|A burgâ de Bezzu, da Vendùn Menôxi (Arnascu)-Caruggiu 03.jpg|Vista de Menöxe </gallery> Arnascu u l'è scituàu aa metài fra u basìn da valâ du scciümme A(r)òscia e chellu da valâ du Pennavaire. U riàn ciü impurtante ch'u traversa u terito(r)iu du cumün u l'è l'Arveiu, asemme au Mèrcu. I munti ch'i sircundan u cumün i sun prinsipalmente de culette de bassa artitüdine, vista a vixinansa cu'a [[ciâna d'Arbenga]], da nutà a Rocca Liverna, âta 552&nbsp;m in sciu livellu du mâ, ma ascì a Cruxe de Arnascu (646&nbsp;m s.l.m.) e u Munte Negru (853&nbsp;m). === Frasiùi === U cumün de Arnascu u se cunfurma cumme in munisipiu spantegàu, ch'u cumprende e frasiùi de Menöxe, de Bezzu e da Gêxa, ch'a funsiuna cumme sede da cà cumünâle, ciü e burgàe stò(r)iche de Còsta da Möia, Custiùn e Pràu pe' in'estensciùn de tòstu 6,09&nbsp;km²<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/wp-content/uploads/2024/01/statuto-comune-sv-arnasco.pdf|tìtolo=Statüu du cumün|outô=Cumün d'Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. === Cunfìn === Arnascu u cunfina a nord-ovest cu'u cumün de [[Vendùn]], a nord-est cun [[Castergiancu|Castregiancu]], a meridiùn cun [[Utuê]] e [[Arbenga]], a levante cun [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]] e [[Cixan]]<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === Etài de Mezu === E u(r)igini de l'insediamentu e sun da riscuntrà fra u [[IX secolo|IX]] e u [[X secolo|X seculu]], cu'e cuntràe ciü antìghe de Arveiu e Arnascu Véju, ancöi nu ciü vixìbili. Cun l'ànnu [[1000]] i vegnen mensciunài i abitài de frasiùi de Arnascu, Menöxe, Bezzu, Arveiu e Sènexi (aù frasiùn de [[Cixan]]), sutta u cuntròllu da [[Castelanìa de Rivernàu]], guvernâ da l'antìgu castellu in scia Rocca Riverna (o Liverna). Da stu mumentu lì u terito(r)iu u vegne inse(r)ìu inta [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], sub-infeudàu a 'na famìa de San Darmàssu, ch'a và de prubabile a custruì a gexetta ch'a purtava u numme du santu, inta zòna de Arveiu. Cun a mòrte de sti chi u feudu pàssa, cumme gran parte de l'entrutèra d'[[Arbenga]], au Bunifassiu du Vastu, a partì dau [[1091]]. De doppu u pàssa de man aa famìa di marchesi de Clavesana, andandu a druvì in epuca de scòntri fra a castelanìa e u libe(r)u cumün de [[Arbenga]], che e pòrtan fra u [[XII secolo|XII]] e u [[XIII secolo|XIII seculu]] a ina ridusiùn di terito(r)i de cumpetensa du feudu. A l'epuca i feudatari lucâli i l'é(r)an i membri da famìa Rubaldini, ch'i vegnen eliminài dau cuntrollu e sustituìi cun Aicardo Cazzulini a partì dau [[1236]], tòstu in cuntempuranea cu'a fìn da duminasiùn di marchesi de Clavesana e u cumensu de chella di Du Carettu du rammu de Ba(r)estìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia, cumün de Arnascu|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Se(r)àn propiu i marchesi a favu(r)ì u sviluppu du feudu, rivandu a custruì in növu castellu inta frasiùn de Bezzu, ancù aù in péi e duve(r)àu cumme rexidensa privâ, zà cumensàu a custruì du [[1321]], cun in stìle vixin a chellu du [[Renascimento|rinascimentu]]. === Etài mudèrna === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Castellania di Rivernaro).jpg|sinistra|miniatura|Detaju d'ina carta du [[Matteo Vinzoni]] cu'a [[castelanìa de Rivernàu]], [[1750]]]] Quande u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]] u sciòrbe e prupietài di Du Carettu de Ba(r)estìn du [[1545]] ascì Rivernàu u vegne inglubàu intu picìn stàttu marchiunâle (sciben che a prupietài a fusse in realtài divìsa a metài cu'u rammu di Du Carettu du [[Marchexun de Finô|Marchesàu de Finà]]), fin a quande stu chi u nu s'è desfàu du [[1624]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=31518&RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=U cumün de Sènexi e a castelanìa de Rivernàu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa di Cassulìn u se àrve in periudu de stabilitài pe'a [[castelanìa de Rivernàu]], ch'u dü(r)a fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti du [[1753]], a càusa de ina se(r)ie de dispute interne, che e l'han purtàu aa ruvìna ecunomica da famìa e a l'infeudamentu a di âtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribüta(r)i di Du Carettu de Ba(r)estìn: i Còsta, zà scignu(r)i da cuntea de Cunscente (ch'a cumprendeva ascì [[Cixan|Cixàn]], [[Cunscente]] e u cumün de [[Garlenda]]), ch'i l'han cunservàu a pudestài in scia castelanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]]. A ògni moddu, zà cu'a fin da [[Goæra de sucescion polacca|guèra de sucesciùn pulàcca]] e u tratàu de Vienna du [[1735]], u feudu u l'é(r)a stàu acquisìu dau [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e inglubàu inti dumini di Savoia. === Etài cuntempuranea === Restàu dunca in man piemuntese fin au [[1797]], cu'i dumini di Còsta u paìse u vegne dunca inglubàu inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucâle arbenganese, andandu a furmà pe'a primma vòtta ina növa munisipalitài, ch'a cunprendeva e frasiùi d'ancöi (Bezzu, Menöxe e A Gêxa) ciü chella de Sènexi. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u passa turna sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu pöi [[Regno d'Italia (1861-1946)|regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu de Arbenga, pöi cunfluìu inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], du [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre du [[2008]] u l'ha fàcciu parte da Cumunitài muntâna Ingauna, pöi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. I ürtimi cangiamenti teritu(r)iâli i sun stài cumpiüi du [[1815]], sutta u regnu de Sardegna, quande cu'a restaurasiùn u sentru abitàu de [[Sènexi]] u và a êsse in cumün indipendente, pöi anessu a [[Cixan]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Arnascu}} === Minu(r)anse furèste === Dandu amentu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2024]], i sitadìn furèsti a Arnascu i sun 60.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref> === Cugnommi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arnascu i sun: ''Gallizia'', ''Vignola'', ''Viaggio'', ''Badoino'' e ''Mirone''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref> === Persune ligàe cun Arnascu === * Giovanni Battista Accame (Arnascu, ? - ?, 1823), prève, megu e prufesû de filusufìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.accademiadellescienze.it/accademia/soci/acame|tìtolo=Giovanni Battista ACCAME (ACAME o AKAME)|outô=Accademia delle Scienze di Torino|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Gêxa da Nòstra Scignùa Sunta (Gêxa, Arnascu)-Esternu.jpg|A gêxa paruchiâle dedicâ aa Sunta Uatòiu de San Bertumê (Gêxa, Arnascu)-Esternu.jpg|L'u(r)ato(r)iu de San Bertumé Gêxa di Santi Còsma e Damiàn (Bessu, Arnascu) 02.jpg|Bezzu, a capella di Santi Cosma e Damiàn Capélla de San Pantalêu (Menôxi, Arnascu)-Esternu.jpg|A capella de San Pantalêu a Menöxe </gallery> U cumün de Arnascu u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], chi dunca a gh'è a parocchia dedicâ aa Sunta, ch'a cumprende ascì e gêxe chi sutta: * '''Gêxa da parocchia da Nostra Scignùa Sunta''', a se tröva inta frasiùn da Gêxa, dund'a ghe vegne mensciunâ fina du [[1271]], p'êsse recustruìa du tüttu fra u [[1622]] e u [[1633]], pe pià cuscì a sò strutü(r)a d'ancöi. A custrusiùn a l'è a navâ ünica, cu'in aula dutâ d'in transettu picìn, dund'i se trövan i artài de Sant'Antognu e da Madonna du Rusa(r)iu, de ciü, inta mü(r)aja de mancìna, u gh'è a capella da Nativitài. Inta gêxa u gh'è cunservàu pa(r)egge ope(r)e artistiche, cumme u dipintu ch'u rafigü(r)a u ''Batezzu de San Giuvanni Batìsta'' da cunscide(r)à du [[XVII secolo|Seisentu]], ina stàttua da Madonna du Rusa(r)iu e u pregiàu tabernaculu de màrma(r)u du Gaggini, datàu au [[1536]] e missu in sce l'impurtante atâ mazû, de stìle rinascimentâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20669/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': u se tröva inta burgâ da Gêxa, de frunte aa paruchiâle, mensciunàu pe'a primma votta intu testamentu de l'Antognu Cassulìn du 2 de zenâ du [[1486]]. L'u(r)ato(r)iu u l'è stàu recustruìu du [[1580]], tantu che aa vixita du Mascardi u l'è dìcciu ciü aprupiàu cumme paruchiâle fìna da gexa du paise. A sò cianta a l'è a retangulu, cuvèrta da ina votta a butte, dutâ d'in artâ de marma(r)u ch'u g'ha in simma in quaddru dedicàu au santu patrùn. In sci fianchi de l'artâ i se dröven dui nicci, l'ün ch'u cuntegne a stattua da Sunta e l'âtru chella de San Darmassu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20668/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''Capella di Santi Cosma e Damiàn''': a se tröva inta frasiùn de Bezzu, mensciunâ asemme a l'u(r)ato(r)iu intu testamentu du [[1486]], p'êsse pöi rangiâ inte sò furme d'ancöi e dutâ de campanìn du [[1790]]. A sò strutü(r)a a l'è a navâ ünica, cuvèrta da ina votta a butte cun de lünettte dae parte e serâ au fundu da in abside squadràu. Inta mü(r)aja de mancìna u se ghe dröve in nicciu dund'a l'è cunservâ a stàttua da prucesciùn di santi patrùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20665/|tìtolo=Cappella dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''Capella de San Pantalêu''': a l'è a capella da burgâ de Menöxe, dund'a ghe vegne mensciunâ fina dau [[XVII secolo|Seisentu]] intu ''[[Sacro, e vago Giardinello|Sacro, e Vago giardinello]]''. A sò strutü(r)a a g'ha ina cianta a retangulu, cu'a navâ ch'a l'è cuvèrta da ina votta a butte spartìa inte tre campàe, serâ au fundu da in abside a ciü làtti. Sciübitu passàu l'entrâ, in scia drìta, e se vegghen e mü(r)aje du campanìn, ch'u l'è inglubàu inta capella. In simma a l'artâ u gh'è missu u quaddru da ''Madonna cu'u Bambìn, Santa Lüsìa e San Pantalêu'', ch'u g'ha ai sò fianchi di nicci pe'e stàttue de Santa Lüsìa e de Santa Te(r)esa; de ciü, inta capella u gh'è cunservàu in antìgu Crìstu de lutùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20667/|tìtolo=Cappella di San Pantaleone|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''Capella de San Darmassu''': inta lucalitài d'Arveiu, ataccu ai cunfìn cun [[Arbenga]], intu scitu de in'antìga burgâ ch'a nu l'existe ciû. A capella a l'è ina custrusiùn du [[XV secolo|Quattrusentu]], ma di rèsti truvài sutt'au sò portegu i l'han pruvàu a presensa d'ina primma gexetta ch'a duve(r)eva remuntà au [[X secolo|seculu X]]. A cianta da capella a l'è a retangulu, cu'in portegu davanti aa faciâ, mentre l'abside u l'è de furma squadrâ cumme pü(r)e u campanìn, missu in scia sò drita e dae fundasiùi ch'e ne vegnen daa primma gexetta. L'aula, tütta intunacâ, a l'è cuvèrta da ina votta a butte; fra e upe(r)e da capella a gh'è ina stàttua de San Darmassu, au dì d'ancöi cunservâ inte l'u(r)ato(r)iu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20666/|tìtolo=Cappella di San Dalmazzo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Castellu de Bessu (Arnascu)-Cumplessu 01.jpg|U castellu di Cassulìn a Bezzu Immaggine:Castello Del Carretto Arnasco 2021.jpg|I rèsti du castellu di Du Carettu Immaggine:Fòrte de Ròcca Livérna (Arnàsco) - intèrno (3).jpg|U fòrte sutàn da Rocca Riverna </gallery> * '''Castellu di Cassulìn''' o '''Castellu de Bezzu''': u se tröva a l'entrâ da frasiùn de Bezzu, in sciu stradùn ch'u ghe munta pe'a valâ de l'Arveiu. U castellu u l'è nasciüu cumme antiga rexidensa da famìa di Cassulìn, feudata(r)ia da [[Castelanìa de Rivernàu|castelanìa]], ch'a u l'ha fundàu du [[XIV secolo|Trexentu]]. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe(r)ò dai travài du [[XVII secolo|Seisentu]], ch'i l'han fàcciu vegnì ina villa daa cianta a "U", cun de mü(r)aje tenzüe a mutivi du [[XVIII secolo|Settesentu]]. Di tocchi du castellu u(r)igina(r)iu e de sò mü(r)aje i duve(r)ean ancù vegghise numma che inta bassa custrusiùn ch'a lìga e due a(r)e du cumplessu<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27874|tìtolo=Castello di Bezzo|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>. * '''Castellu di Du Carettu''': aù derucàu, u se tröva surva aa burgâ da Gêxa, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü atùrnu au [[XIII secolo|Duxentu]]. A sò investitü(r)a ai Cassulìn a l'è cunfermâ cu'u passaggiu du feudu dai Clavesâna ai Du Carettu, du [[1321]], pe finì ai Savoia du [[1735]] cu'u restu da [[Castelanìa de Rivernàu|castelanìa]] e, pe' mezzu de sti lì, rivà du [[1753]] in investitü(r)a ai Du Carettu de [[Barestin|Barestìn]]. U castellu u cunserva a sò cianta a ciü làtti, cun dui tocchi de mü(r)aje ancù in pei ch'i portan i segni di atacchi de votte<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28246|tìtolo=Castello detto Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>. * '''Fòrte de Arnascu o da Rocca Riverna''': cumplessu de dui fòrti, u se tröva in simma aa Rocca Riverna, intu mezu fra e valàe de l'A(r)òscia e du Pennavai(r)e, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü aa fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cumme parte du sba(r)amentu de Sücca(r)ellu, pe' blucà de invaxùi ch'e ne vegnissen dau mâ. U fòrte sutàn u l'è a custrusiùn ciü impunente, ch'u funsiunava cumme baterìa grassie ae sinque pustasiùi de fögu misse a "barbetta" ciü che cumme cà di surdatti e sêde ascì da santabarba(r)a, missa nu gua(r)i da distante au redossu da Rocca. A munte da Baterìa u se tröva pöi u Ba(r)acamentu, duve(r)àu cumme curpu de guardia, e u Trince(r)amentu, ina pustasiùn fabricâ in scia cresta da Rocca Riverna. Da vixìn a sta lì, intu scitu dund'u gh'é(r)a u castellu de Rivernàu, u s'è fabricàu asemme au fòrte ina tu(r)e d'avistamentu, ch'a gh'axeva in telegrafu otticu pe' cumünicà cu'e âtre furtificasiùi du sba(r)amentu<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825285_0700210509_dec.pdf|tìtolo=Complesso Fortificato di Rocca Liverna - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>. === Architetü(r)e sivili === * '''A Ture de Davì''' (o "du Davì" a segunda da prununsia), a l'è ina ture a base reunda cun ina furma a silindru, a se tröva surva a l'abitàu de Menöxe. Dandu amentu ae lezende cuntàe intu paìse a sa(r)eva stà custruìa intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] da in pastù da zona, ciamàu Davide Badoino (dìcciu, apuntu, U Davì), cu'a strutü(r)a fàccia cumme ina mü(r)aja a seccu. === Pitü(r)a === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Arnasco-murales1.jpg|E pitü(r)e de Arnascu Arnasco-murales2.jpg|Âtra vista de pitü(r)e in sce mü(r)aje </gallery> * '''E pitü(r)e in sce mü(r)aje (''murales'') de Arnascu''', e se sun svilupàe a partì dai [[Anni 1990|ànni 90]], cu'a partecipasiùn de artìsti prufesciunisti e diletanti, ch'i se sun impegnài a decu(r)à e müa(r)aje da stradda prinsipâle ch'a culega e frasiùi du paìse (a stradda pruvinsale 35). I temmi tratài dai dipinti i sun prinsipalmente ligài aa realtài cuntadìna e au teritò(r)iu ligü(r)e, cun ina cuntinnua evulusiùn ch'a pòrta tütti i ànni di dipinti növi. == Ecunumia == U setû trainante de l'ecumumìa d'Arnascu u l'è chellu prima(r)iu, cu'a cultivasiùn de prudòtti cumme a vìgna e l'u(r)ìvu, cun a qualitài ciamâ arnasca, o ascì u(r)ìva pignö(r)a, ch'u ne vegne utegnüu u famusu ö(r)iu èstra-vergine d'u(r)ìva. Pôcu svilüpàu chellu secunda(r)iu, a frunte pe(r)ò de in difüsu muntà du türismu, prinsipalmente pe'a stu(r)icitài du paìse, ma ascì pe' l'enugastrunumìa lucâle. E prinsipâli furme de acuiènsa e sun dunca chelle de l'agritü(r)ismu, asemme ae ativitài cumerciâli ch'e permettan de tastà i vìn e i piàtti tipichi da tradisiùn. == Cultü(r)a == === Dialettu d'Arnascu === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sentru-punènte]]; pe' rivitalizâlu a pro loco lucâle a urganizza di incontri ciamài ''Vegne asci ti a ciaciarâ'', ch'i se tegnen escluxivamente intu dialettu lucâle, tütte e vòtte cun in temma dife(r)ènte.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210819172715/https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/vegne-asci-ti-a-ciaciara-72725-1-cefa4291c90bdcd75c8fec5e4e672989|tìtolo=Vegne ascì ti a ciaciarâ|léngoa=IT|vìxita=2025-07-01}}</ref> === Enugastrunumìa === ==== L'u(r)iva arnasca ==== Particulare de stu terito(r)iu a l'è a cultivasiùn de l'arnasca o "u(r)ìva pignö(r)a", ch'a presenta de carateristiche dife(r)ènti rispettu aa ciü cultivâ u(r)ìva tagiasca, rispettu a sta chi difatti a g'ha ina maü(r)asiùn dife(r)ènte, ciü tardìa e in güstu che tastandula u pà tòstu scimile a in pignö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.coopolivicolarnasco.it/|tìtolo=Cupe(r)atìva de l'ö(r)iu de Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-07}}</ref> L'u(r)ìva arnasca a presenta in cu(r)û ciü scü(r)u, ciante ciü bàsse e picìne, côsa ch'a garantisce ascì ina mazû rexistensa au ze(r)u e au freidu.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210901000000*/https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/456-cultivar-liguri/9240-arnasca.html|tìtolo=In Arnascu l'ö(r)iu u l'è de Arnasca|léngoa=IT|vìxita=2025-07-01}}</ref> Propiu pe' ste carateristiche chi a l'è de lungu apresâ, vista ascì a prudusiùn de l'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva, prudòttu prinsipalmente dai [[gumbu|gumbi]] lucâli, atestài zà antigamente in Arnascu (segundu quarche funte zà a partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]]).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/olio-e-olive/prodotti-tipiciolio/item/217-olio-extravergine-di-oliva-arnasca.html|tìtolo=L'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva arnasca|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fe(r)e == * '''Festa da Sunta''', a se tegne tütti i ànni a Arnascu Gêxa a Mez'Aùstu, a l'è a festa patrunâle du cumün, cu'a selebrasiùn religiusa e ascì u rinfrescu urganizàu daa Pro Loco.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-patronale-di-santa-maria-assunta-72708-1-83ee79065cb0b083beaa64cc62fa1de5|tìtolo=A festa patrunâle da Sunta|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> * '''Vegne ascì ti a ciaciarâ''', u se tegne cu'a culaburasiùn da Pro Loco e da cumüna, pe' valurizà u dialettu de Arnascu e mustralu ascì a chi u nu u cunusce, l'eventu, inte l'edisiùn [[2019]]-[[2020]] u s'è tegnüu fra i mesi de dixembre e de frevâ, cun tütte e sei(r)e in temma diferente pe' cuntà de sto(r)ie, lezende, filastrocche o ascì sulu pe' fà dui ciàrle. I temmi prinsipâli de l'eventu i sun stài: ''"Cunteme de Arnascu"'', ''"A vita du passau"'', ''"A lesiun"'' e ''"Ina neuce au museu"''.<ref name=":0" /> * '''Cuncursu de puesia,''' dedicàu a Angelo Gastaldi, u se tegne aa Gêxa, urganisàu da l'asuciasiùn OlividiVersi, cu'a selesiùn tantu de puesie in italiàn cumme chelle in dialettu e ascì 'na sesiùn dedicâ ai matetti.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/arnasco-domani-31-luglio-la-premiazione-del-premio-gastaldi/|tìtolo=Arnasco. Domani 31 luglio la premiazione del Premio Gastaldi|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * '''Festa da fìn de l'estài''', a se tegne dau lucâle sentru poli-spurtìvu, ai inissi de setembre, cu'a sena prepa(r)â dau cumün e daa pro loco e ascì a müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-fine-estate-72705-1-87fdf9418e492f092ca07893bb69920f|tìtolo=A festa da fin de l'estài|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa di santi Cosma e Damiàn''', a l'è a festa patrunâle da frasiùn de Bezzu, a se tegne tütti i ànni ai 22 de setembre, cu'a messa selebrâ inta gêxa da frasiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-patronale-dei-santi-cosma-e-damiano-72710-1-80b21d83cbef16a18aab9dbcb2c0e1bf|tìtolo=Festa patrunâle di santi Cosma e Damiàn a Bezzu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa patrunâle de San Darmassu''', a se tegne tütti i ànni ai inissi d'aùstu inta frasiùn de Arveiu, dund'a se tröva a gêxa dedicâ au santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-dalmazio-72711-1-8322f54281d099012b0aaf90581eb4e7|tìtolo=A festa de San Darmassu a Arveiu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi de Arnascu === [[File:Arnasco-municipio.jpg|thumb|A cà cumünâle de Arnascu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|14 arvì 1986|24 mazzu 1990|Alfredino Gallizia|[[Partio Comunista Italian|PCI]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 mazzu 1990|24 arvì 1995|Ottavio Tomatis|PSI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Ottavio Tomatis|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Pier Giorgio Giraldi|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Pier Giorgio Giraldi|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|25 mazzu 2014|Alfredino Gallizia|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|25 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Alfredino Gallizia|Uniti per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Matteo Mirone|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Matteo Mirone|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of England.svg}} [[Brading]], dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/16209276/guida-cooperazione-decentrata-e-internazionalizzazione-delle|tìtolo=Guida cooperazione decentrata e internazionalizzazione delle regioni e della provincie autonome italiane|outô=Istituto per la Promozione Industriale|dæta=2007|léngoa=IT|p=54}}</ref> == Vie de cumünicasiùn == U terito(r)iu cumünâle de Arnascu u l'è culegàu cu'u cumün de [[Cixan|Cixàn]] grassie aa stradda ch'a pòrta versu [[Sènexi]] e u lucâle villaggiu tü(r)isticu, ch'a razunze fasilmente a frasiùn de Bezzu, culegâ ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 19, versu [[Villanöva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp19|tìtolo=SP 19 di Arnasco|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. A Gêxa e Menöxe e sun culegàe cu'a frasiùn de Bezzu grassie aa Stradda Pruvinsâle 35, ch'a porta fin a [[Vendùn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp35|tìtolo=SP 35 Arnasco-Vendone-Onzo|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Arnascu| ]] j4s2tykagfikk3pkjtwcf43lnk5hnae 270740 270738 2026-06-12T12:48:57Z Arbenganese 12552 |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti 270740 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arnascu |Panorama = Arnasco-panorama2.jpg |Didascalia = <div align="center">Panu(r)àmma de Arnascu, burgâ da Gêxa</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Matteo Mirone |Mandato = 2 |Partito = lista sivica "Insieme per Arnasco" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 550 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = A Gêxa <small>(sêde da cumüna)</small>, Bezzu<ref name="olio">{{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Lo Zibaldolio di Arnasco|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI30004633|ànno=2002|editô=Gruppo Amici dell'Olivo|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LIJ|p=31}}</ref><ref group="n.">''Bessu'' in âtre va(r)ietài arbenganesi</ref>, Menöxe<ref name="olio"/><ref group="n.">''Menôxiu'' in arbenganese d'Arbenga e ''Menôxi'' in âtre va(r)ietài arbenganesi</ref><ref name=":1" /> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Cixan]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Utuê]], [[Vendùn]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2006 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = A Sùnta |var-festîvo = Festivu |var-cartografîa = Cartugrafìa |Festivo = [[15 agosto|15 aùstu]] |Mappa = Map of comune of Arnasco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Arnascu inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arnascu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[arnaʃku]}}, ascì scrìtu ''Arnascho'', ''Arnasco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Alnascu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Arnasco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 550 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafìa == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> A Gêxa (Arnàsco) - vìsta da Vendón (2).jpg|A Gêxa mi(r)â d'in Vendùn Bézzo (Arnàsco) - vìsta da Vendón (2).jpg|A burgâ de Bezzu, da Vendùn Menôxi (Arnascu)-Caruggiu 03.jpg|Vista de Menöxe </gallery> Arnascu u l'è scituàu aa metài fra u basìn da valâ du scciümme A(r)òscia e chellu da valâ du Pennavaire. U riàn ciü impurtante ch'u traversa u terito(r)iu du cumün u l'è l'Arveiu, asemme au Mèrcu. I munti ch'i sircundan u cumün i sun prinsipalmente de culette de bassa artitüdine, vista a vixinansa cu'a [[ciâna d'Arbenga]], da nutà a Rocca Liverna, âta 552&nbsp;m in sciu livellu du mâ, ma ascì a Cruxe de Arnascu (646&nbsp;m s.l.m.) e u Munte Negru (853&nbsp;m). === Frasiùi === U cumün de Arnascu u se cunfurma cumme in munisipiu spantegàu, ch'u cumprende e frasiùi de Menöxe, de Bezzu e da Gêxa, ch'a funsiuna cumme sede da cà cumünâle, ciü e burgàe stò(r)iche de Còsta da Möia, Custiùn e Pràu pe' in'estensciùn de tòstu 6,09&nbsp;km²<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/wp-content/uploads/2024/01/statuto-comune-sv-arnasco.pdf|tìtolo=Statüu du cumün|outô=Cumün d'Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. === Cunfìn === Arnascu u cunfina a nord-ovest cu'u cumün de [[Vendùn]], a nord-est cun [[Castergiancu|Castregiancu]], a meridiùn cun [[Utuê]] e [[Arbenga]], a levante cun [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]] e [[Cixan]]<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === Etài de Mezu === E u(r)igini de l'insediamentu e sun da riscuntrà fra u [[IX secolo|IX]] e u [[X secolo|X seculu]], cu'e cuntràe ciü antìghe de Arveiu e Arnascu Véju, ancöi nu ciü vixìbili. Cun l'ànnu [[1000]] i vegnen mensciunài i abitài de frasiùi de Arnascu, Menöxe, Bezzu, Arveiu e Sènexi (aù frasiùn de [[Cixan]]), sutta u cuntròllu da [[Castelanìa de Rivernàu]], guvernâ da l'antìgu castellu in scia Rocca Riverna (o Liverna). Da stu mumentu lì u terito(r)iu u vegne inse(r)ìu inta [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], sub-infeudàu a 'na famìa de San Darmàssu, ch'a và de prubabile a custruì a gexetta ch'a purtava u numme du santu, inta zòna de Arveiu. Cun a mòrte de sti chi u feudu pàssa, cumme gran parte de l'entrutèra d'[[Arbenga]], au Bunifassiu du Vastu, a partì dau [[1091]]. De doppu u pàssa de man aa famìa di marchesi de Clavesana, andandu a druvì in epuca de scòntri fra a castelanìa e u libe(r)u cumün de [[Arbenga]], che e pòrtan fra u [[XII secolo|XII]] e u [[XIII secolo|XIII seculu]] a ina ridusiùn di terito(r)i de cumpetensa du feudu. A l'epuca i feudatari lucâli i l'é(r)an i membri da famìa Rubaldini, ch'i vegnen eliminài dau cuntrollu e sustituìi cun Aicardo Cazzulini a partì dau [[1236]], tòstu in cuntempuranea cu'a fìn da duminasiùn di marchesi de Clavesana e u cumensu de chella di Du Carettu du rammu de Ba(r)estìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia, cumün de Arnascu|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Se(r)àn propiu i marchesi a favu(r)ì u sviluppu du feudu, rivandu a custruì in növu castellu inta frasiùn de Bezzu, ancù aù in péi e duve(r)àu cumme rexidensa privâ, zà cumensàu a custruì du [[1321]], cun in stìle vixin a chellu du [[Renascimento|rinascimentu]]. === Etài mudèrna === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Castellania di Rivernaro).jpg|sinistra|miniatura|Detaju d'ina carta du [[Matteo Vinzoni]] cu'a [[castelanìa de Rivernàu]], [[1750]]]] Quande u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]] u sciòrbe e prupietài di Du Carettu de Ba(r)estìn du [[1545]] ascì Rivernàu u vegne inglubàu intu picìn stàttu marchiunâle (sciben che a prupietài a fusse in realtài divìsa a metài cu'u rammu di Du Carettu du [[Marchexun de Finô|Marchesàu de Finà]]), fin a quande stu chi u nu s'è desfàu du [[1624]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=31518&RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=U cumün de Sènexi e a castelanìa de Rivernàu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa di Cassulìn u se àrve in periudu de stabilitài pe'a [[castelanìa de Rivernàu]], ch'u dü(r)a fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti du [[1753]], a càusa de ina se(r)ie de dispute interne, che e l'han purtàu aa ruvìna ecunomica da famìa e a l'infeudamentu a di âtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribüta(r)i di Du Carettu de Ba(r)estìn: i Còsta, zà scignu(r)i da cuntea de Cunscente (ch'a cumprendeva ascì [[Cixan|Cixàn]], [[Cunscente]] e u cumün de [[Garlenda]]), ch'i l'han cunservàu a pudestài in scia castelanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]]. A ògni moddu, zà cu'a fin da [[Goæra de sucescion polacca|guèra de sucesciùn pulàcca]] e u tratàu de Vienna du [[1735]], u feudu u l'é(r)a stàu acquisìu dau [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e inglubàu inti dumini di Savoia. === Etài cuntempuranea === Restàu dunca in man piemuntese fin au [[1797]], cu'i dumini di Còsta u paìse u vegne dunca inglubàu inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucâle arbenganese, andandu a furmà pe'a primma vòtta ina növa munisipalitài, ch'a cunprendeva e frasiùi d'ancöi (Bezzu, Menöxe e A Gêxa) ciü chella de Sènexi. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u passa turna sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu pöi [[Regno d'Italia (1861-1946)|regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu de Arbenga, pöi cunfluìu inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], du [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre du [[2008]] u l'ha fàcciu parte da Cumunitài muntâna Ingauna, pöi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. I ürtimi cangiamenti teritu(r)iâli i sun stài cumpiüi du [[1815]], sutta u regnu de Sardegna, quande cu'a restaurasiùn u sentru abitàu de [[Sènexi]] u và a êsse in cumün indipendente, pöi anessu a [[Cixan]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Arnascu}} === Minu(r)anse furèste === Dandu amentu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2024]], i sitadìn furèsti a Arnascu i sun 60.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref> === Cugnommi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arnascu i sun: ''Gallizia'', ''Vignola'', ''Viaggio'', ''Badoino'' e ''Mirone''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref> === Persune ligàe cun Arnascu === * Giovanni Battista Accame (Arnascu, ? - ?, 1823), prève, megu e prufesû de filusufìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.accademiadellescienze.it/accademia/soci/acame|tìtolo=Giovanni Battista ACCAME (ACAME o AKAME)|outô=Accademia delle Scienze di Torino|léngoa=IT|vìxita=2025-06-28}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Gêxa da Nòstra Scignùa Sunta (Gêxa, Arnascu)-Esternu.jpg|A gêxa paruchiâle dedicâ aa Sunta Uatòiu de San Bertumê (Gêxa, Arnascu)-Esternu.jpg|L'u(r)ato(r)iu de San Bertumé Gêxa di Santi Còsma e Damiàn (Bessu, Arnascu) 02.jpg|Bezzu, a capella di Santi Cosma e Damiàn Capélla de San Pantalêu (Menôxi, Arnascu)-Esternu.jpg|A capella de San Pantalêu a Menöxe </gallery> U cumün de Arnascu u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], chi dunca a gh'è a parocchia dedicâ aa Sunta, ch'a cumprende ascì e gêxe chi sutta: * '''Gêxa da parocchia da Nostra Scignùa Sunta''', a se tröva inta frasiùn da Gêxa, dund'a ghe vegne mensciunâ fina du [[1271]], p'êsse recustruìa du tüttu fra u [[1622]] e u [[1633]], pe pià cuscì a sò strutü(r)a d'ancöi. A custrusiùn a l'è a navâ ünica, cu'in aula dutâ d'in transettu picìn, dund'i se trövan i artài de Sant'Antognu e da Madonna du Rusa(r)iu, de ciü, inta mü(r)aja de mancìna, u gh'è a capella da Nativitài. Inta gêxa u gh'è cunservàu pa(r)egge ope(r)e artistiche, cumme u dipintu ch'u rafigü(r)a u ''Batezzu de San Giuvanni Batìsta'' da cunscide(r)à du [[XVII secolo|Seisentu]], ina stàttua da Madonna du Rusa(r)iu e u pregiàu tabernaculu de màrma(r)u du Gaggini, datàu au [[1536]] e missu in sce l'impurtante atâ mazû, de stìle rinascimentâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20669/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': u se tröva inta burgâ da Gêxa, de frunte aa paruchiâle, mensciunàu pe'a primma votta intu testamentu de l'Antognu Cassulìn du 2 de zenâ du [[1486]]. L'u(r)ato(r)iu u l'è stàu recustruìu du [[1580]], tantu che aa vixita du Mascardi u l'è dìcciu ciü aprupiàu cumme paruchiâle fìna da gexa du paise. A sò cianta a l'è a retangulu, cuvèrta da ina votta a butte, dutâ d'in artâ de marma(r)u ch'u g'ha in simma in quaddru dedicàu au santu patrùn. In sci fianchi de l'artâ i se dröven dui nicci, l'ün ch'u cuntegne a stattua da Sunta e l'âtru chella de San Darmassu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20668/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''Capella di Santi Cosma e Damiàn''': a se tröva inta frasiùn de Bezzu, mensciunâ asemme a l'u(r)ato(r)iu intu testamentu du [[1486]], p'êsse pöi rangiâ inte sò furme d'ancöi e dutâ de campanìn du [[1790]]. A sò strutü(r)a a l'è a navâ ünica, cuvèrta da ina votta a butte cun de lünettte dae parte e serâ au fundu da in abside squadràu. Inta mü(r)aja de mancìna u se ghe dröve in nicciu dund'a l'è cunservâ a stàttua da prucesciùn di santi patrùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20665/|tìtolo=Cappella dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''Capella de San Pantalêu''': a l'è a capella da burgâ de Menöxe, dund'a ghe vegne mensciunâ fina dau [[XVII secolo|Seisentu]] intu ''[[Sacro, e vago Giardinello|Sacro, e Vago giardinello]]''. A sò strutü(r)a a g'ha ina cianta a retangulu, cu'a navâ ch'a l'è cuvèrta da ina votta a butte spartìa inte tre campàe, serâ au fundu da in abside a ciü làtti. Sciübitu passàu l'entrâ, in scia drìta, e se vegghen e mü(r)aje du campanìn, ch'u l'è inglubàu inta capella. In simma a l'artâ u gh'è missu u quaddru da ''Madonna cu'u Bambìn, Santa Lüsìa e San Pantalêu'', ch'u g'ha ai sò fianchi di nicci pe'e stàttue de Santa Lüsìa e de Santa Te(r)esa; de ciü, inta capella u gh'è cunservàu in antìgu Crìstu de lutùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20667/|tìtolo=Cappella di San Pantaleone|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. * '''Capella de San Darmassu''': inta lucalitài d'Arveiu, ataccu ai cunfìn cun [[Arbenga]], intu scitu de in'antìga burgâ ch'a nu l'existe ciû. A capella a l'è ina custrusiùn du [[XV secolo|Quattrusentu]], ma di rèsti truvài sutt'au sò portegu i l'han pruvàu a presensa d'ina primma gexetta ch'a duve(r)eva remuntà au [[X secolo|seculu X]]. A cianta da capella a l'è a retangulu, cu'in portegu davanti aa faciâ, mentre l'abside u l'è de furma squadrâ cumme pü(r)e u campanìn, missu in scia sò drita e dae fundasiùi ch'e ne vegnen daa primma gexetta. L'aula, tütta intunacâ, a l'è cuvèrta da ina votta a butte; fra e upe(r)e da capella a gh'è ina stàttua de San Darmassu, au dì d'ancöi cunservâ inte l'u(r)ato(r)iu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20666/|tìtolo=Cappella di San Dalmazzo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-29}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Castellu de Bessu (Arnascu)-Cumplessu 01.jpg|U castellu di Cassulìn a Bezzu Immaggine:Castello Del Carretto Arnasco 2021.jpg|I rèsti du castellu di Du Carettu Immaggine:Fòrte de Ròcca Livérna (Arnàsco) - intèrno (3).jpg|U fòrte sutàn da Rocca Riverna </gallery> * '''Castellu di Cassulìn''' o '''Castellu de Bezzu''': u se tröva a l'entrâ da frasiùn de Bezzu, in sciu stradùn ch'u ghe munta pe'a valâ de l'Arveiu. U castellu u l'è nasciüu cumme antiga rexidensa da famìa di Cassulìn, feudata(r)ia da [[Castelanìa de Rivernàu|castelanìa]], ch'a u l'ha fundàu du [[XIV secolo|Trexentu]]. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe(r)ò dai travài du [[XVII secolo|Seisentu]], ch'i l'han fàcciu vegnì ina villa daa cianta a "U", cun de mü(r)aje tenzüe a mutivi du [[XVIII secolo|Settesentu]]. Di tocchi du castellu u(r)igina(r)iu e de sò mü(r)aje i duve(r)ean ancù vegghise numma che inta bassa custrusiùn ch'a lìga e due a(r)e du cumplessu<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27874|tìtolo=Castello di Bezzo|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>. * '''Castellu di Du Carettu''': aù derucàu, u se tröva surva aa burgâ da Gêxa, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü atùrnu au [[XIII secolo|Duxentu]]. A sò investitü(r)a ai Cassulìn a l'è cunfermâ cu'u passaggiu du feudu dai Clavesâna ai Du Carettu, du [[1321]], pe finì ai Savoia du [[1735]] cu'u restu da [[Castelanìa de Rivernàu|castelanìa]] e, pe' mezzu de sti lì, rivà du [[1753]] in investitü(r)a ai Du Carettu de [[Barestin|Barestìn]]. U castellu u cunserva a sò cianta a ciü làtti, cun dui tocchi de mü(r)aje ancù in pei ch'i portan i segni di atacchi de votte<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28246|tìtolo=Castello detto Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>. * '''Fòrte de Arnascu o da Rocca Riverna''': cumplessu de dui fòrti, u se tröva in simma aa Rocca Riverna, intu mezu fra e valàe de l'A(r)òscia e du Pennavai(r)e, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü aa fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cumme parte du sba(r)amentu de Sücca(r)ellu, pe' blucà de invaxùi ch'e ne vegnissen dau mâ. U fòrte sutàn u l'è a custrusiùn ciü impunente, ch'u funsiunava cumme baterìa grassie ae sinque pustasiùi de fögu misse a "barbetta" ciü che cumme cà di surdatti e sêde ascì da santabarba(r)a, missa nu gua(r)i da distante au redossu da Rocca. A munte da Baterìa u se tröva pöi u Ba(r)acamentu, duve(r)àu cumme curpu de guardia, e u Trince(r)amentu, ina pustasiùn fabricâ in scia cresta da Rocca Riverna. Da vixìn a sta lì, intu scitu dund'u gh'é(r)a u castellu de Rivernàu, u s'è fabricàu asemme au fòrte ina tu(r)e d'avistamentu, ch'a gh'axeva in telegrafu otticu pe' cumünicà cu'e âtre furtificasiùi du sba(r)amentu<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825285_0700210509_dec.pdf|tìtolo=Complesso Fortificato di Rocca Liverna - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-07-11}}</ref>. === Architetü(r)e sivili === * '''A Ture de Davì''' (o "du Davì" a segunda da prununsia), a l'è ina ture a base reunda cun ina furma a silindru, a se tröva surva a l'abitàu de Menöxe. Dandu amentu ae lezende cuntàe intu paìse a sa(r)eva stà custruìa intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] da in pastù da zona, ciamàu Davide Badoino (dìcciu, apuntu, U Davì), cu'a strutü(r)a fàccia cumme ina mü(r)aja a seccu. === Pitü(r)a === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Arnasco-murales1.jpg|E pitü(r)e de Arnascu Arnasco-murales2.jpg|Âtra vista de pitü(r)e in sce mü(r)aje </gallery> * '''E pitü(r)e in sce mü(r)aje (''murales'') de Arnascu''', e se sun svilupàe a partì dai [[Anni 1990|ànni 90]], cu'a partecipasiùn de artìsti prufesciunisti e diletanti, ch'i se sun impegnài a decu(r)à e müa(r)aje da stradda prinsipâle ch'a culega e frasiùi du paìse (a stradda pruvinsale 35). I temmi tratài dai dipinti i sun prinsipalmente ligài aa realtài cuntadìna e au teritò(r)iu ligü(r)e, cun ina cuntinnua evulusiùn ch'a pòrta tütti i ànni di dipinti növi. == Ecunumia == U setû trainante de l'ecumumìa d'Arnascu u l'è chellu prima(r)iu, cu'a cultivasiùn de prudòtti cumme a vìgna e l'u(r)ìvu, cun a qualitài ciamâ arnasca, o ascì u(r)ìva pignö(r)a, ch'u ne vegne utegnüu u famusu ö(r)iu èstra-vergine d'u(r)ìva. Pôcu svilüpàu chellu secunda(r)iu, a frunte pe(r)ò de in difüsu muntà du türismu, prinsipalmente pe'a stu(r)icitài du paìse, ma ascì pe' l'enugastrunumìa lucâle. E prinsipâli furme de acuiènsa e sun dunca chelle de l'agritü(r)ismu, asemme ae ativitài cumerciâli ch'e permettan de tastà i vìn e i piàtti tipichi da tradisiùn. == Cultü(r)a == === Dialettu d'Arnascu === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sentru-punènte]]; pe' rivitalizâlu a pro loco lucâle a urganizza di incontri ciamài ''Vegne asci ti a ciaciarâ'', ch'i se tegnen escluxivamente intu dialettu lucâle, tütte e vòtte cun in temma dife(r)ènte.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210819172715/https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/vegne-asci-ti-a-ciaciara-72725-1-cefa4291c90bdcd75c8fec5e4e672989|tìtolo=Vegne ascì ti a ciaciarâ|léngoa=IT|vìxita=2025-07-01}}</ref> === Enugastrunumìa === ==== L'u(r)iva arnasca ==== Particulare de stu terito(r)iu a l'è a cultivasiùn de l'arnasca o "u(r)ìva pignö(r)a", ch'a presenta de carateristiche dife(r)ènti rispettu aa ciü cultivâ u(r)ìva tagiasca, rispettu a sta chi difatti a g'ha ina maü(r)asiùn dife(r)ènte, ciü tardìa e in güstu che tastandula u pà tòstu scimile a in pignö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.coopolivicolarnasco.it/|tìtolo=Cupe(r)atìva de l'ö(r)iu de Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-07}}</ref> L'u(r)ìva arnasca a presenta in cu(r)û ciü scü(r)u, ciante ciü bàsse e picìne, côsa ch'a garantisce ascì ina mazû rexistensa au ze(r)u e au freidu.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210901000000*/https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/456-cultivar-liguri/9240-arnasca.html|tìtolo=In Arnascu l'ö(r)iu u l'è de Arnasca|léngoa=IT|vìxita=2025-07-01}}</ref> Propiu pe' ste carateristiche chi a l'è de lungu apresâ, vista ascì a prudusiùn de l'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva, prudòttu prinsipalmente dai [[gumbu|gumbi]] lucâli, atestài zà antigamente in Arnascu (segundu quarche funte zà a partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]]).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agriligurianet.it/en/vetrina/prodotti-e-produzioni/olio-e-olive/prodotti-tipiciolio/item/217-olio-extravergine-di-oliva-arnasca.html|tìtolo=L'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva arnasca|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fe(r)e == * '''Festa da Sunta''', a se tegne tütti i ànni a Arnascu Gêxa a Mez'Aùstu, a l'è a festa patrunâle du cumün, cu'a selebrasiùn religiusa e ascì u rinfrescu urganizàu daa Pro Loco.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-patronale-di-santa-maria-assunta-72708-1-83ee79065cb0b083beaa64cc62fa1de5|tìtolo=A festa patrunâle da Sunta|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> * '''Vegne ascì ti a ciaciarâ''', u se tegne cu'a culaburasiùn da Pro Loco e da cumüna, pe' valurizà u dialettu de Arnascu e mustralu ascì a chi u nu u cunusce, l'eventu, inte l'edisiùn [[2019]]-[[2020]] u s'è tegnüu fra i mesi de dixembre e de frevâ, cun tütte e sei(r)e in temma diferente pe' cuntà de sto(r)ie, lezende, filastrocche o ascì sulu pe' fà dui ciàrle. I temmi prinsipâli de l'eventu i sun stài: ''"Cunteme de Arnascu"'', ''"A vita du passau"'', ''"A lesiun"'' e ''"Ina neuce au museu"''.<ref name=":0" /> * '''Cuncursu de puesia,''' dedicàu a Angelo Gastaldi, u se tegne aa Gêxa, urganisàu da l'asuciasiùn OlividiVersi, cu'a selesiùn tantu de puesie in italiàn cumme chelle in dialettu e ascì 'na sesiùn dedicâ ai matetti.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/arnasco-domani-31-luglio-la-premiazione-del-premio-gastaldi/|tìtolo=Arnasco. Domani 31 luglio la premiazione del Premio Gastaldi|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * '''Festa da fìn de l'estài''', a se tegne dau lucâle sentru poli-spurtìvu, ai inissi de setembre, cu'a sena prepa(r)â dau cumün e daa pro loco e ascì a müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-fine-estate-72705-1-87fdf9418e492f092ca07893bb69920f|tìtolo=A festa da fin de l'estài|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa di santi Cosma e Damiàn''', a l'è a festa patrunâle da frasiùn de Bezzu, a se tegne tütti i ànni ai 22 de setembre, cu'a messa selebrâ inta gêxa da frasiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-patronale-dei-santi-cosma-e-damiano-72710-1-80b21d83cbef16a18aab9dbcb2c0e1bf|tìtolo=Festa patrunâle di santi Cosma e Damiàn a Bezzu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa patrunâle de San Darmassu''', a se tegne tütti i ànni ai inissi d'aùstu inta frasiùn de Arveiu, dund'a se tröva a gêxa dedicâ au santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.arnasco.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-dalmazio-72711-1-8322f54281d099012b0aaf90581eb4e7|tìtolo=A festa de San Darmassu a Arveiu|vìxita=2021-08-19|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi de Arnascu === [[File:Arnasco-municipio.jpg|thumb|A cà cumünâle de Arnascu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|14 arvì 1986|24 mazzu 1990|Alfredino Gallizia|[[Partio Comunista Italian|PCI]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 mazzu 1990|24 arvì 1995|Ottavio Tomatis|PSI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Ottavio Tomatis|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Pier Giorgio Giraldi|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Pier Giorgio Giraldi|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|25 mazzu 2014|Alfredino Gallizia|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|25 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Alfredino Gallizia|Uniti per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Matteo Mirone|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Matteo Mirone|Insieme per Arnasco<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of England.svg}} [[Brading]], dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/16209276/guida-cooperazione-decentrata-e-internazionalizzazione-delle|tìtolo=Guida cooperazione decentrata e internazionalizzazione delle regioni e della provincie autonome italiane|outô=Istituto per la Promozione Industriale|dæta=2007|léngoa=IT|p=54}}</ref> == Vie de cumünicasiùn == U terito(r)iu cumünâle de Arnascu u l'è culegàu cu'u cumün de [[Cixan|Cixàn]] grassie aa stradda ch'a pòrta versu [[Sènexi]] e u lucâle villaggiu tü(r)isticu, ch'a razunze fasilmente a frasiùn de Bezzu, culegâ ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 19, versu [[Villanöva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp19|tìtolo=SP 19 di Arnasco|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. A Gêxa e Menöxe e sun culegàe cu'a frasiùn de Bezzu grassie aa Stradda Pruvinsâle 35, ch'a porta fin a [[Vendùn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp35|tìtolo=SP 35 Arnasco-Vendone-Onzo|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-07-06}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Arnascu| ]] 37dp93ps76t84nqt57tkiut5t2v2tuz 0 1726 270735 270601 2026-06-12T12:32:12Z Arbenganese 12552 +detaji 270735 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe lucàle|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scrìta in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome=Castergiancu |Tipo=[[Comun|cumüna]] |Panorama=Castelbianco-panorama1.jpg |Didascalia=<div align="center">Panu(r)àmma de Castergiàncu, a frasiun de Ve(r)avu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Bandiera= |Voce bandiera= |Stemma=Stemma di Castelbianco.svg |Voce stemma= |Stato=ITA |Grado amministrativo=3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale=Franco Aurame |Partito=lista sivica "Per Castelbianco" |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |Data elezione=4-10-2021 |Data istituzione=1861 |Altitudine=341 |var-superfìcce = Süperficce |Abitanti=321 |Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] - Pulasiùn rexidènte ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti=30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni=A Culétta, U(r)èxine, Ve(r)avu (sêde da cumüna), Vesallu, Tecciu (prinsipàli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti=[[Arnascu]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Naxin]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Vendùn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno=2126 |Diffusività= |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti=castergianchìn <br>castregiànchin (Ar) |var-patrón = Patrùn |Patrono=Santa Ma(r)ìa Sunta |var-festîvo = Festivu |Festivo=15 d'aùstu |PIL= |PIL procapite= |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa= Map of comune of Castelbianco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa= Pusisiùn da cumüna de Castergiancu inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Castergiancu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃ'tεrdʒaŋku]}}<ref name="Gastaldi">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, dicciu ascì ''Castregiancu'' {{IPA|[kas'tredʒaŋku]}} in [[Dialettu arbenganese|Arbenga]], mèntre a prununsia {{IPA|[kaʃ'tredʒaŋku]}}<ref name="Gastaldi"/> a l'è tìpica de l'âuta Néva, ''Castregianco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Castelgiōncu'' {{IPA|[kaʃ'tεldʒoŋku]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Castelbianco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna [[Liguria|ligü(r)e]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cun 'na pupulasiùn de 321 abitanti (dàti agiurnài au [[2019]]). == Geugrafìa == <gallery widths="150" heights="140" mode="packed"> File:Castelbianco 02.jpg|Panu(r)amma da frasiùn de Vesallu File:Castelbianco Colletta.jpg|U burgu da Colla File:Castelbianco-loggia.jpg|A lòggia inta ciàssa da gêxa de Ve(r)avu File:Castelbianco-montagne1.jpg|I mùnti d'in gi(r)u au paìse </gallery> U paìse u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inte l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U fa parte da valâ da giai(r)a Pennavaire e u cunfìna cun [[Cixan|Cixàn]], [[Naxin|Naxìn]], [[Èrli]], [[Castrevegliu|Casterveiu]], [[Unsu]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] e [[Vendùn]]. ===Frasiùn=== U l'è spartìu inte növe lucalitàe: Cianêa, U Técciu (cu'a lucalitàe du Pònte), U Lavaû (dìcciu in italian ''Magliocca''), U Lagu Santu, A Còlla (ch'u ne fa parte ascì e cà in sciu Stradùn), Vesallu, Ve(r)avu (sêde da cumüna) e U(r)èxine. == Sto(r)ia == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Castelbianco-panorama2.jpg|Âutra vìsta da frasiùn de Ve(r)avu Immaggine:Castelbianco-frazione Colletta2.jpg|Vìsta da frasiùn da Colla File:Castergiancu frasiun Urèxine.jpg|U(r)èxine vista daa Colla File:Culetta de Castergiancu 02.jpg|A Ciasetta, ün di caruggi aa Colla </gallery> U nòmme u ne vegne da in insediamèntu furtificàu ch'u se truvava surva u burgu de Ve(r)avu e ch'u serviva pe' cuntrulà u pagamèntu de tasce e i traffeghi inta zona de cunfin fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140301071840/http://www.comune.castelbianco.sv.it/Default.aspx?pageid=page512|tìtolo=U cumün de Castergiancu|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}</ref> Ch'u ghe fusse in ve(r)u e propiu castê intu te(r)itò(r)iu cumünâle e nu se tröva pe(r)ò di papêi sto(r)ichi, che u primmu rife(r)imèntu au paìse u l'è du [[1202]], sutta aa duminasiùn di Clavesana. De doppu u cunscide(r)a in periudu de dixött'àgni de dipendènsa dau [[Arbenga|Cumün d'Arbenga]], fra u [[1270]] e [[1288]], quande pöi u te(r)itò(r)iu da valâ du Pennavaire u l'è turnàu sutta ai mèximi marchexi. E côse ch'e sun vegnüe de doppu e se lìga pöi aa famìa di Seullìn cònti d'Arbenga vassalli d'üfissiu di Clavesana zà dau [[XIV secolo|seculu XIV]], ancù au de sutta di Du Carettu. Inte stu mòddu cu'a creasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)ê]], zà dau [[1397]] grassie a Carlu I Du Carettu, Castergiancu e e sue frasiun a partì dau [[1588]] e vàn a fenì intu mèzzu ciü e ciü vôte inti scòntri fra [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e i [[Regno de Sardegna|Savòia]], andandu aprövu a e vicènde di paixi da [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]]. Sti chi i porte(r)àn a l'anesciùn da zôna ai dumìni de [[Zena]] intu [[1624]]. De doppu u l'è stàu messu intu mèzzu in âutri scòntri, fra i [[Austria|austru]]-sardi e i [[Fransa|fransexi]] pé vìa da batàia de Löa intu [[1795]]: cu'a fìn da Repübrica de Zena u te(r)itò(r)iu cumünàle u êntra inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]] dau [[1797]]. Intu [[1815]] u fenìsce drentu aa [[Pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumme stabilìu segundu u [[Congresso de Vienna|Cungressu de Vienna]], da chì intu [[1861]] u passa a fà parte du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], a l'internu du sircundà(r)iu arbenganese da pruvinsa de Zena. Impurtànte ascì da riurdà l'abandùn de tòstu tütta a frasiùn da Colla, a partì dau [[1887]], pe' vìa de smuntamènti e fenomeni scismichi. Ancöi a l'è vegnüa in scitu tü(r)isticu da vegghe intu cumün, gràssie a 'n travaiu de ristrutü(r)asiùn facciu inti [[Anni 1980|àgni '80]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/colletta-di-castelbianco-il-modernissimo-borgo-tra-i-piu-belli-ditalia/|tìtolo= Culétta de Castergiancu, u mudernìscimu burgu telematicu fra i ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}</ref> Inti primmi àgni du [[XX secolo|Növesèntu]] u cumènsa u fenomenu de l'emigrasiùn vèrsu a [[Americhe|Me(r)ica]]. Fra u [[1973]] e u 31 dixembre [[2008]] a cumüna a l'ha facciu parte da "Cumünitàe Muntâna Ingauna", egnüa pòi "du Punente Savunese" fìn au [[2011]], quand'u gh'è stàu a sua supresciùn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Lezze Regiunale n° 24 dul 4 lüggiu du 2008|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Castregianco}} === Minu(r)ànse fu(r)èste === Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dexèmbre du 2014, a Castergiancu u gh'è 41 rexidenti fu(r)èsti. === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Scola'', ''Caraffi'' (Ca(r)affi), ''Fenocchio'', ''Ricci'' e ''Isolica''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}</ref> == Posti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="145" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Gêxa da Sunta (Veravu, Castergiancu)-De föra.jpg|A gêxa da 'Sunta, a Ve(r)avu Immaggine:Santuàiu da Santiscima Nunsiâ (Vesallu, Castergiancu) 01.jpg|A Santìscima Nunsiâ (Vesallu) Immaggine:Capeletta de San Fransescu (Veravu, Castergiancu) 02.jpg|Capeletta de San Fransescu de Sales, Ve(r)avu Immaggine:Capelétta de Sant'Antôgnu Abâte (Urèxine, Castergiancu)-Vista laterâle.jpg|Sant'Antôgnu Abâte (U(r)èxine) Immaggine:Géxa de Santa Lusia.jpg|A gexétta de Santa Lusia (aa Colla) Immaggine:Gexetta de San Bastian (Vesàllu, Castergiancu)-Faciâ 01.jpg|San Bastian (Vesallu) </gallery> *'''Gêxa paruchiâle da Nostra Scignù(r)a 'Sunta,''' inta frasiun de Ve(r)avu, tütta a levànte da burgâ. De u(r)ìgine antìga, u se sa che du [[XIV secolo|Trexèntu]] a l'é(r)a zà 'na gêxa pe' sò còntu, ligâ a ògni mòddu aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle]], scicumme ch'a l'axêva fissu in Capelàn pe'a cü(r)a de ànime. A ven mensciunâ du [[1325]] cumme reto(r)ia, e ancù de dòppu dau Mascardi cu'a sò vixita apustôlica vers'a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ch'u se ghe scrìve di autâi ch'i se ghe truvavan. Rangiâ segundu u stìle ba(r)occu, a cunserva in ôrganu du [[XVIII secolo|XVIII seculu]], a l’imprensipiu a l’é(r)a a trê navàe, vegnüe üna ünica cu’i travài fàcci du [[XVII secolo|Seisèntu]]. A faciâ a se mustra sènsa decurasiùi, cun numma 'n barcùn cu’in archettu semireundu fiancàu da dui nicci, che 'na vôta i l’é(r)a duèrti ascì sti chi. Au de drentu i se cunserva sèi autài inte tüttu. I sinque in sci fianchi i porta u nòmme da Madonna du Rusa(r)iu, da 'Sunta, de Ànime, de sant'Antôgnu e de l'Ange(r)u cüstòdde. U fundu da gêxa u l’è sagumàu cumme s’u fusse in mèzzu esagunu, e u dà in sciu campusantu, ch’u se ghe tröva d’ataccu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}</ref> *'''Santua(r)iu da Santiscima Nunsiâ,''' u se tröva intu sentru de Vesallu, da vixìn ae canòniche. Fàcciu fra i seculi [[XIII secolo|XIII]] e [[XVII secolo|XVII]], se pensa che l’edificasiùn a remunte a stu peridu vista a presènsa de 'n’avertü(r)a a munofora cu’in stìle de l’Etàe de mèzzu. Mensciunàu ascì stu chi inti papêi du Mascardi, ch’u impune de rangiâghe autâ, mü(r)agne, e entrâ. A capella a l’ha in atriu squadràu, ciü in àula ch’a l’è retangulâre, cuèrta da 'na vôta a ve(r)a inta parte rangiâ ciü de resènte, mèntre pe’u restu a resülta cuèrta a butte. Au de drentu a se ghe tegne a statua da Santiscima Nunsiâ. In scia ciàssa i se presenta dui campanìn de autesse diferente ch’i surmunta a capella, ün a seulla, in stile ba(r)òccu, ciü in autru, picin, cu’a base quàddra.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}</ref> *'''U(r)ato(r)iu de Santa Cata(r)ìna Vergine e Marti(r)e''' a Ve(r)avu u se tröva in frunte aa gêxa, rangiàu intu [[1927]]. U vén mensciunàu pe'a prìmma vôta du [[XVII secolo|Seisèntu]], intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacro e Vago Giardinello]]: de sti àgni u se sà ch'u mantegnìva in reditu de 23 lì(r)e, che ne vegnìva da de tère messe a pixùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|p=326|volùmme=vul. II|cid=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> De còntru, u prìmmu ligàu a vegnì marcàu inti registri u l'è du [[1695]] e u se sà ascì ch'a strutü(r)a a l'è stâ rangiâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]], fàccia ducca in stìle ba(r)òccu tardu. Au dì d'ancöi a presenta numma che ina navâ e in abscide a puligunu, a müràja vèrsu munte a l'è rembà aa canònica, mèntre l'âutra a l'è a fì cu'u sustegnu du ciassà. A se cunserva au de dréntu a stàttua da santa fàccia da l'Olivari du [[1886]], ch'a vén purtà in prucesciùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20785/Oratorio+di+Santa+Caterina|tìtolo=Oratorio di Santa Caterina, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}</ref> *'''Capeletta de San Fransescu de Sales''', a rèsta inta burgâ de Ve(r)avu. A pà ch'a gh'agge in u(r)igine du Seisèntu, tantu che au de dréntu se i tröva de pitü(r)e ch'e remunte(r)eva a stu periudu e ne mustra u santu. A l'è ina gexetta picina, fra mèzzu e cà da burgâ, faciâ in sce 'n slàrgu ch'u fà da sagràu. U frunte u mustra de tràcce de intònacu, mèntre in sc'in càntu u se ìssa in campanilettu, de prubabile 'zuntu de dòppu.<ref name=":1" /> Dai registri da paròcchia u se sa che zà di [[Anni 1930|àgni trènta]] u se ghe dixeva messa numma che pe'a fèsta du sàntu, mèntre l'ürtima nòmina pe'a sò gestiùn a remunta ai [[Anni 1930|àgni sinquànta]].<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20781/Cappella+di+San+Francesco+di+Sales|tìtolo=Cappella di San Francesco di Sales, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}</ref> *'''Capeletta e U(r)ato(r)iu de Santa Lusia Vergine e Marti(r)e''', pöcu destacâ dae cà du burgu da Colla, au fiancu du stadùn. Se pensa ch'a secce stâ faccia inti ürtimi àgni du [[XVII secolo|Seisèntu]], spartìa inte tréi dife(r)ènti tòcchi, u ciü grossu u l'è chéllu de l'àula, ch'a l'ha ina cianta squadrâ. Derê u ghe resta u fundu da gêxa, cun l'autâ de stüccu ch'u ne vén dau [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u gh'a in simma u quaddru da santa, mèntre da fiancu u gh'è a sagrestìa, ch'a resta in scia lérca, a 'n'autessa ch'a l'è pa(r)eggia a chélla du fundu. A faciâ a l'è tencia de rösa, cu'u tipicu prufì a capanna e, in sci fianchi, dui barcunetti squadrài. E ürtime nomine di manènti, ch'i a tegniva in urdine, e sun du [[1952]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20782/Cappella+di+Santa+Lucia+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Santa Lucia, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref> *'''Capeletta de Sant'Antôgnu Abâte''', fra mèzzu e cà da frasiùn de U(r)èxine. A faciâ a dà versu u caruggiu, mèntre a capella l'è fiancâ dae cà tantu da 'na parte cumme da l'autra. E mü(r)agne e sun tenzüe d'intonacu rüstegu, mèntre in scia lérca u se tröva ascì u campanìn, ch'u l'è picìn. Pà che a custrusiùn a remunte au [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u se sa che du [[XVII secolo|Seisèntu]], mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu, a gh'axeva in sò redditu, recampàu dae tère mésse a pixùn.<ref>{{Çitta|Gio Ambrogio Paneri|vul. II, Arciprettura di Nasino, Castelbianco, p.327|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> Drentu u se tröva 'n autâ da fin du Settesèntu, ch'u cunserva ascì u dipìntu, che inta parte ciü auta u fenìsce cun de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20783/Cappella+di+Sant%27Antonio+Abate+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref> *'''Capella de San Bastian''', a 'na sentêna de mêtri dae cà de Vesallu, fra e fàsce d'u(r)ìve, a remunte(r)eva au mênu au tardu Sinquesèntu, rangiâ ciü vôte inti seculi, cumm'u se pö vegghe dae dife(r)enti furme ch'i g'han i dui tòcchi ch'i a furman. Difatti l'aula a cunserva 'na vôta a butte, ch'a fenìsce dund'u cumensa u fundu da gexetta, dund'u gh'è i travi de legnu a vìsta. A faciâ a l'è tenzüa de giancu, cu'a porte ch'a nu se tröva propiu intu mèzzu du prufì, mèntre l'autâ u se(r)eva du Settesèntu, au de drentu a l'è tegnüa fina a càscia da prucesciùn, dedicâ au santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20784/Oratorio+di+San+Sebastiano+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref> == Ecunumìa == [[Immaggine:Lavaù aa Culetta.jpg|thumb|In lavaù rangiàu da pôcu, aa Culetta]] A l'è pe'a ciü parte ligâ a l'agricultü(r)a (curtivasiùn de l'u(r)ìve e da ci(r)éxa tipica du postu), l'alevamèntu e u tü(r)ismu (trekking e pesca spurtiva survatüttu), ascì perché a frasiun da Colla a fà parte di Burghi ciü bèlli de l'[[Italia]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/colletta/|tìtolo=Culetta, ün di burghi ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}</ref> == Cultü(r)a == ===Enugastrunumìa=== ====Ci(r)éxa de Castergiancu==== A ci(r)éxa de Castergiancu a l'è a va(r)ietàe du postu de ci(r)éxa preservâ da Slow food, ch'a spartisce inte due categu(r)ìe, u ''cantùn giancàu'' e u ''cantùn negràu.'' a primma ciü ciài(r)a, ch'a maü(r)a ciü tàrdi rispettu ae âutre va(r)ietàe, mèntre a segunda a l'è ciü scü(r)a e a maü(r)a de zügnu. A sta chi a l'è dedicâ a festa da ci(r)éxa, ch'a se tegne a l'estàe a Ve(r)avu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/ciliegia-di-castelbianco/|tìtolo=A Ci(r)éxa|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}</ref> ====Cuxina lucâle==== I piàtti ciü impurtanti da tradisiùn de Castergiancu i sun i raviöi de [[Borraxe|burâxa]] e u cunìu aa ligü(r)e.<ref name=":0" /> ===Dialettu Castergianchin=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese}} Intu paìse a se parla ina variante da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] de [[Lìgure céntro-òcidentâle|sentru-punènte]], de stàmpu u ciü tantu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]]. == Feste e fé(r)e == *Carlevâ de Castergiancu, a l'è a fèsta du matesdì gràssu intu paìse. *Sagra de Ci(r)éxe, a se tegne ai primmi de [[zûgno|zügnu]]. *Sagra du Fricciu mistu de Campagna, a se tegne de [[Lûggio|lüiu]] a Ve(r)avu. *Festa de l'ö(r)iu, aa Colla, pe' festezà a növa stagiùn du campà l'u(r)ìve. ==Aministrasiùn== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 lüiu 1985|6 zügnu 1990|Benedetto Trucco|Demucrassia Cristiana|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 zügnu 1990|24 avrì 1995|Benedetto Trucco|Demucrasia Cristiana|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 mazzu 1995|1º lüiu 1996|Benedetto Trucco|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 aùstu 1996|17 nuvémbre 1996|||Cumisà(r)iu aministratìvu|}} {{ComuniAmminPrec|18 nuvémbre 1996|17 nuvèmbre 2000|Salvatore Santangelo|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 nuvémbre 2000|14 mazzu 2001|Rinaldo Scola|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Marino Fenocchio|lista sivica|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Marino Fenocchio|lista sivica de sentru-destra|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2011|5 zügnu 2016|Valerio Scola|Uniti per il paese<br/>(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|5 zügnu 2016|4 utubre 2021|Valerio Scola|Uniti per il paese<br/>(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Franco Aurame|Per Castelbianco<br/>(lista sivica)|scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == U cumün l'è culegàu cùn Naxin e Arbenga grassie aa stràdda punvisâle nüme(r)u 16 (SP16). U l'è ascì culegàu cun Sücca(r)ê pé vìa da stràdda de câve, pe'in toccu sterâ, ch'a parte daa zôna indüstriâle du Martinettu (ai cunfin de Sücca(r)ê cun Cixàn) e a rìva a Vesàllu. ==Nòtte== ===Nòtte dialetâli=== <references group="n." /> ===Nòtte au testu=== <references/> == Âutri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Castergiancu| ]] ntzp9ar6yt1gwm0c1482ahs3ilaucs9 0 1746 270733 270608 2026-06-12T12:29:09Z Arbenganese 12552 +detaji 270733 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome=Naxìn |Tipo=[[Comun|cumüna]] |Panorama=Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 03.jpg |Didascalia=<div align="center">Panu(r)àmma da Gêxa e du Casâ, piàu dau Burgu</div> |Bandiera= |Voce bandiera= |Stemma=Nasino-Stemma.svg |Voce stemma= |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato=ITA |Grado amministrativo=3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale=Roberto De Andreis |Partito=lista sivica "Nasino 2021" |Data elezione=4-10-2021 |Data rielezione= |Mandato= |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione=1861 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti=190 |Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zugnu du 2019. |Aggiornamento abitanti=30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni=Béu, Burgu (sede du cumün), U Casà, Géxa, A Costa, Müin, Madònna de Cü(r)agna, Pe(r)ài, Vignu(r)ettu, Vignö |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti=[[Àutu]] (CN), [[Aquila (cumüne)|Àguia]] (IM), [[Castergiancu]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Unsu]], [[Ulmea|Urméa]] (CN), [[Ransu]] (IM) |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno=2108 |Diffusività= |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti= naxinexi<ref>scarsamènte duveàu</ref> |var-patrón = Patrùn |Patrono=San Giuvanni Batìsta |var-festîvo = Festivu |Festivo=[[24 zûgno|24 zügnu]] |PIL= |PIL procapite= |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa= Map of comune of Nasino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa= Pusisiùn du cumün de Naxin inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Naxìn'''{{#tag:ref|''Najin''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Nês̅c̅in'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]<ref>A furma ''Nêscin'' a l'è inse(r)ìa in {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Nején'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]|group="n."}} (''Nasino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in cumün spàrsu de 190 abitànti ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra de [[Arbenga]]. == Geugrafìa == <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Immaggine:Nasino-torrente pennavaira2.jpg|U turènte Pennavaire inta frasiùn du Beu Immaggine:Nasino-valle pennavaira1.jpg|I munti da valâ du Pennavaire e a lucalitàe surva U Mu(r)ìn viste dau Burgu Immaggine:Nasino-valle pennavaira2.jpg|I munti da valâ, u [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] Immaggine:Nasino-località vignolo.jpg|A lucalitàe de Vignö </gallery> Naxìn u l'è in cumün da valâ du scciümme Pennavaire, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga. U dìsta tòstu 20 chilometri daa ma(r)ìna, e u sò paesaggiu natü(r)âle u l'è fàu de boschi de castagni e de fasce d'u(r)ìve. U paìse l'è scituàu au de sutta de [[Mônte Galé|Galê]] (1078 m d'autessa mascima), intu versante gi(r)àu a meridiùn, dund'i se pone vegghe fina de rocche fàcce de carcâ, che de vôte i cunserva foscili de spügne, o cu(r)àlli, tantu da rènde l'ambiènte di munti scimile a chellu de Dulumiti.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.nasino.sv.it/statuto/|tìtolo=Cumün de Naxìn, statüu|vìxita=2021-06-08|léngoa=IT}}</ref> ===Frasiùi=== Pe'a cumüna u terito(r)iu u l'è spartìu inte dexe burgàe: U Béu, U Burgu, U Casâ, A Gexa, A Costa, U Mü(r)ìn, A Madònna, I Pe(r)ài, Vignö e Vignu(r)ettu, p'andà a cröve 22,18 km² d'estensciùn inte tüttu. ===Cunfin=== U cunfina cu'i cumüi de [[Àutu]] ([[Provinsa de Cuneo|CN]]), [[Aquila (cumüne)|L'Àguia]] (IM), [[Castergiancu]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Ransu]] (IM), [[Unsu]], [[Ulmea|Urméa]] (CN). == Sto(r)ia == E primme testimunianse du stansiamèntu de l'òmmu da ste parte i se fan remuntà au gran nüme(r)u de "arme" (caverne) ch'i se tröva d'in gì(r)u. A ciü cunusciüa a l'è l'Arma de Naxìn, dund'i sun stài truvài resti archeulogichi ch'i remunta a l'ànnu 7000 a.C., ma presèmpiu fina de giàre, di vaxi e de se(r)àmiche artigianâli, foscia d'epuca rumâna.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iipp.it/l%E2%80%99arma-di-nasino-savona-gli-strati-con-ceramica/|tìtolo=Arma de Naxin|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}</ref> Stu facciu chi perché u terito(r)iu u l'è stàu frequentàu de doppu, e i asusti sutta aa rocca i l'é(r)a u scitu ciü giüstu unde repa(r)à chellu che ün u l'axeva. Difatti a valâ a resta in postu strategicu, tantu che chi i rumài i l'axevan fundàu l'antìgu vilaggiu de ''Naticum'', vixìn aa frasiùn de Vign(r)uettu. L'acampamèntu u sa(r)ea stàu fina numinàu da [[Giulio Cesare|Giuliu Cesare]] intu sò ''De Bello Gallico''. E dunca u nòmme de Naxìn u ne vegni(r)ea propiu da chellu rumàn. Cun a caütta de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]] e l'inissiu du [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]] u l'é(r)a passàu sutta aa [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], istituìa intu [[VIII secolo|seculu VIII]] dau Re d'Italia Berengà(r)iu II, poi andàu sutta l'influènsa Ale(r)amica.<ref>{{Çitta web|https://www.provincia.savona.it/comune/nasino|tìtolo=Naxin, scheda du cumün|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}</ref> Da chi, cu'a morte di marchexi de Clavesana u finisce sutta ai dumini du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Süca(r)èllu]]. Dü(r)ante u periudu de l'Etàe de mezzu u s'e(r)a vegnüu a furmà U Burgu, cun d'in simma u sò castellu, inta lucalitàe da Còsta. Zà u l'é(r)a in pèi tèmpu di Cepollini, che cumme in Àutu, i l'é(r)an stài infeudài inte l'auta valâ, ma zà Naxìn u passa prestu sutta u cuntrollu dricciu di Del Carretto, scignu(r)i de [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e de [[Barestin|Ba(r)estìn]]. Intu [[1537]] a vegne pöi censìa a pupulasiùn intu paìse, ch'a l'é(r)a de 90 famìe, cu'u censcimèntu vusciüu dau vescu de Nebbio (inte l'Auta Corsega). Cu'a caütta du Marchesàu, avegnüa intu [[1624]] terito(r)iu de Naxìn ufinisce in man ai zenexi, che pe(r)ò u feudu di Del Carretto u resta pe' di ànni in cuntestasiùn fra a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e a casa [[Savoia]]. 'Sti chi i pröva pòi a catà cun di acòrdi a parte de Naxìn, ch'a vegne anessa numma che in sciu papê a partì da l'ànnu [[1735]], scicumme che u paìse u vegnìva gestìu da Ottaviano Costa Del Carretto, pe' mezzu d'in particulâre edittu. U periudu de doppu u l'è ancù segnàu da ina relatìva stabilitàe, fin a quand'u nu zunze daa [[Fransa]] l'esercitu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]: difatti l'intrega valâ du Neva asemme aa bassa valâ du Pennavaire e sa(r)àn curpìe daa bataja de Löa, du [[1797]]. A causa de stu facciu u vegne purtàu au de sutta de l'Impe(r)u Fransese a partì dau [[1802]], faxèndu pàrte du Dipartimèntu de [[Cuni]], au de drentu du cantùn de Seva. Cu'a restaurasiùn du [[1814]] u pàssa pòi au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]]. Dau [[1946]] u pàssa sutta aa [[Italia|Repübbrica italiâna]]. Fin a l'ànnu [[2011]] u l'ha fàu parte da Cumünitàe Muntâna du Punènte Savunese, che de primma a purtava u nèmme de Cumünitàe Muntâna Ingàuna ([[1973]]-[[2008]]).<ref name=":0" /> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Naxìn}} === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Ferrua'', ''Bico'', ''Raffaele'', ''Alberto'' e ''Garello''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-12-29}}</ref> === Minu(r)ànse furèste === Segundu l'[[ISTAT]], ai 31 de dixèmbre du 2014, a Naxìnu gh'è 40 rexidènti furèsti. == Pòsti de interesse == <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> Immaggine:Nasino-chiesa san giovanni battista.jpg|Naxìn, a gêxa de San Giuvanni Immaggine:Nasino-oratorio.jpg|Naxin, l'u(r)ato(r)iu Immaggine:Santuario della Natività di Maria Vergine (Nasino) - 2.jpg|U Santuà(r)iu da Nativitàe da Madonna (Cü(r)agna) </gallery> ===Architetü(r)e religiuse=== • '''Gêxa da parocchia de San Giuvanni u Batista''' a se tröva inta frasiùn du Burgu, ch'a g'ha da strutü(r)e de decurasiùn e ciü tante in marma(r)u, de pitü(r)e e l'autâ cun de culunette cun de figü(r)e de ànge(r)i scurpìi. A remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. • '''Santua(r)iu da Nativitàe da Madonna''', scituàu inta lucalitàe da Madònna de Cü(r)agna, in sciu stradun, a l'è stâ custruìa du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. • '''Capeletta de San Benardu''', au Burgu. • '''Capeletta de San Bastiàn''', aa Costa. • '''Capeletta de San Biaxu''', ai Pe(r)ài. • '''Capeletta de Sant'Antoniu''' a Vignö. === Architetü(r)e sivili === [[File:Nasino-ponte.jpg|thumb|U pònte a schêna d'ase]] Inte tüttu u terito(r)iu du cumün u se pò vegghe dife(r)ènti pònti rumài facci de préa spantegài pe'i viöi; sti pònti i g'han in cumün u facciu de êsse a schêna d'ase e ün de sti chi u sa(r)eva adiritü(r)a stàu ti(r)àu sciü tèmpi de Giuliu Cesare. === Castélli === A Vignu(r)ettu i se tröva ancù i resti du castéllu da famìa di Del Carretto, ch'u mustra 'na ciànta a retangulu e due tûre de punta in sci fianchi. Chi i sun stàe truvàe ascì tracce de pitü(r)e de l'etàe de mezzu. === Natü(r)a e viöi === Da vixìn aa frasiùn da Madonna de Cü(r)agna u se tröva in laghettu picìn, ciamàu U Làgu du Pònte, ch'u se ghe riva grassie a 'na mü(r)ate(r)a ch'a cunette e cà da Madonnacun Vignö. Chi u paesaggiu natü(r)âle u l'è cumpostu u ciü tantu da boschi de castagni, carchedün de u(r)igine antìga, tantu che fra tütti u ghe n'è ün scü(r)àu famusu p'a sò etàe e grandessa. Da Vignö a parte pòi 'na stradda p'u [[Mônte Galé|munte Galê]], ch'u se ghe pò vegghe a tipica màccia mediteranea, cun castagni, èrbu(r)i de carpe, biùlle, rùve e fò, manimàn ch'u se munta versu a simma. Inta mèxima zòna se pò mià u cumplessu de l'Àrma da ca' de bàsue, in antìgu duve(r)àu ascì cumme puntu d'avistamèntu. Sta mü(r)ate(r)a pòi a porta fin intu cumün d'[[Ulmea|Urmea]], aa frasiùn de [[Bolchi|Barchi]]. == Ecunumia == L'ecunumìa lucàle a l'è custituìa prinsipalmente da l'agricultüa e da l'alevamèntu. Impurtante a l'è a cultivasiùn di faxöi e de uìve, tantu che intu paise u l'è presente ancù 'n gumbu, ma ascì u turismu, ch'u l'ha vistu inti ürtimi ànni 'na crescita. == Cultüa == ===Dialettu de Naxin=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} A Naxìn u se parla in dialettu de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], faxente parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]]. ===Faxö Gianettu=== Tipica du paìse a l'è a cultivasiùn du faxö gianettu, ricunuscibile pé a furma du bacellu apiatìa, rigunfiàu inti punti dunde se tröva a seménsa e pé u tipicu culùre giàllu di semmi, spéssu però u bacellu u g'ha ascì de rigaüe de culure diferente (giàllu o vérdu). U se semina a lüggiu e u cresce bèn intu teren ch'u g'ha tracce calcaree, tipicu da valà du Pennavaire.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agriligurianet.it/it/vetrina/prodotti-e-produzioni/frutta-ortaggi-e-piante-aromatiche/prodotti-tipici-frutta-orto/item/213-fagiolo-gianetto.html|tìtolo=U faxö gianettu|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == • '''Castagnà de Naxìn''': ai 28 e i 29 de setembre, cun e "rustìe" e i mercatin di prudòtti tipici lucàli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/comuni/nasino.htm|tìtolo=Ligüia in festa- Naxin|léngoa=IT|vìxita=2021-06-09}}</ref> • '''Festa patrunàle de San Giuvanni Batista''': ai 24 de zugnu. ==Aministrasiùn== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|17 zugnu 1985|7 zugnu 1990|Attilio Raffaele|Partìu Sucialista Italiàn|scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|7 zugnu 1990|24 arvì 1995|Attilio Raffaele|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|9 mazzu 1995|14 zugnu 1999|Marino Alberto|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Marino Alberto|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Roberto De Andreis|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Marino Alberto|Progetto Nasino 2009<br/>(lista sivica)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Claudio Tessarin|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|17 agustu 2020|Claudio Tessarin|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 agustu 2020|4 utùbre 2021|Giampiero Vassallo|Nasino nel cuore<br/>(lista sivica de sentru-destra)|Vice-scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Roberto De Andreis|Nasino 2021<br/>(lista sivica)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == U teritòiu cumünàle u l'è culegàu cun Arbenga gràssie a a Stradda Pruvinsàle 14 (SP16), che a l'arìva fin au Piemunte, pasàndu pé Àutu e Cravaüna, fin a Urmea. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Naxin| ]] oqhxkajc2t6e9oet467shhwb2jevslr 270734 270733 2026-06-12T12:29:35Z Arbenganese 12552 (r) 270734 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome=Naxìn |Tipo=[[Comun|cumüna]] |Panorama=Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 03.jpg |Didascalia=<div align="center">Panu(r)àmma da Gêxa e du Casâ, piàu dau Burgu</div> |Bandiera= |Voce bandiera= |Stemma=Nasino-Stemma.svg |Voce stemma= |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato=ITA |Grado amministrativo=3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale=Roberto De Andreis |Partito=lista sivica "Nasino 2021" |Data elezione=4-10-2021 |Data rielezione= |Mandato= |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione=1861 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti=190 |Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zugnu du 2019. |Aggiornamento abitanti=30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni=Béu, Burgu (sede du cumün), U Casà, Géxa, A Costa, Müin, Madònna de Cü(r)agna, Pe(r)ài, Vignu(r)ettu, Vignö |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti=[[Àutu]] (CN), [[Aquila (cumüne)|Àguia]] (IM), [[Castergiancu]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Unsu]], [[Ulmea|Urméa]] (CN), [[Ransu]] (IM) |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno=2108 |Diffusività= |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti= naxinexi<ref>scarsamènte duveàu</ref> |var-patrón = Patrùn |Patrono=San Giuvanni Batìsta |var-festîvo = Festivu |Festivo=[[24 zûgno|24 zügnu]] |PIL= |PIL procapite= |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa= Map of comune of Nasino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa= Pusisiùn du cumün de Naxin inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Naxìn'''{{#tag:ref|''Najin''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Nês̅c̅in'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]<ref>A furma ''Nêscin'' a l'è inse(r)ìa in {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Nején'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]|group="n."}} (''Nasino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in cumün spàrsu de 190 abitànti ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra de [[Arbenga]]. == Geugrafìa == <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Immaggine:Nasino-torrente pennavaira2.jpg|U turènte Pennavaire inta frasiùn du Beu Immaggine:Nasino-valle pennavaira1.jpg|I munti da valâ du Pennavaire e a lucalitàe surva U Mu(r)ìn viste dau Burgu Immaggine:Nasino-valle pennavaira2.jpg|I munti da valâ, u [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] Immaggine:Nasino-località vignolo.jpg|A lucalitàe de Vignö </gallery> Naxìn u l'è in cumün da valâ du scciümme Pennavaire, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga. U dìsta tòstu 20 chilometri daa ma(r)ìna, e u sò paesaggiu natü(r)âle u l'è fàu de boschi de castagni e de fasce d'u(r)ìve. U paìse l'è scituàu au de sutta de [[Mônte Galé|Galê]] (1078 m d'autessa mascima), intu versante gi(r)àu a meridiùn, dund'i se pone vegghe fina de rocche fàcce de carcâ, che de vôte i cunserva foscili de spügne, o cu(r)àlli, tantu da rènde l'ambiènte di munti scimile a chellu de Dulumiti.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.nasino.sv.it/statuto/|tìtolo=Cumün de Naxìn, statüu|vìxita=2021-06-08|léngoa=IT}}</ref> ===Frasiùi=== Pe'a cumüna u terito(r)iu u l'è spartìu inte dexe burgàe: U Béu, U Burgu, U Casâ, A Gexa, A Costa, U Mü(r)ìn, A Madònna, I Pe(r)ài, Vignö e Vignu(r)ettu, p'andà a cröve 22,18 km² d'estensciùn inte tüttu. ===Cunfin=== U cunfina cu'i cumüi de [[Àutu]] ([[Provinsa de Cuneo|CN]]), [[Aquila (cumüne)|L'Àguia]] (IM), [[Castergiancu]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Ransu]] (IM), [[Unsu]], [[Ulmea|Urméa]] (CN). == Sto(r)ia == E primme testimunianse du stansiamèntu de l'òmmu da ste parte i se fan remuntà au gran nüme(r)u de "arme" (caverne) ch'i se tröva d'in gì(r)u. A ciü cunusciüa a l'è l'Arma de Naxìn, dund'i sun stài truvài resti archeulogichi ch'i remunta a l'ànnu 7000 a.C., ma presèmpiu fina de giàre, di vaxi e de se(r)àmiche artigianâli, foscia d'epuca rumâna.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iipp.it/l%E2%80%99arma-di-nasino-savona-gli-strati-con-ceramica/|tìtolo=Arma de Naxin|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}</ref> Stu facciu chi perché u terito(r)iu u l'è stàu frequentàu de doppu, e i asusti sutta aa rocca i l'é(r)a u scitu ciü giüstu unde repa(r)à chellu che ün u l'axeva. Difatti a valâ a resta in postu strategicu, tantu che chi i rumài i l'axevan fundàu l'antìgu vilaggiu de ''Naticum'', vixìn aa frasiùn de Vign(r)uettu. L'acampamèntu u sa(r)ea stàu fina numinàu da [[Giulio Cesare|Giuliu Cesare]] intu sò ''De Bello Gallico''. E dunca u nòmme de Naxìn u ne vegni(r)ea propiu da chellu rumàn. Cun a caütta de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]] e l'inissiu du [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]] u l'é(r)a passàu sutta aa [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], istituìa intu [[VIII secolo|seculu VIII]] dau Re d'Italia Berengà(r)iu II, poi andàu sutta l'influènsa Ale(r)amica.<ref>{{Çitta web|https://www.provincia.savona.it/comune/nasino|tìtolo=Naxin, scheda du cumün|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}</ref> Da chi, cu'a morte di marchexi de Clavesana u finisce sutta ai dumini du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Süca(r)èllu]]. Dü(r)ante u periudu de l'Etàe de mezzu u s'e(r)a vegnüu a furmà U Burgu, cun d'in simma u sò castellu, inta lucalitàe da Còsta. Zà u l'é(r)a in pèi tèmpu di Cepollini, che cumme in Àutu, i l'é(r)an stài infeudài inte l'auta valâ, ma zà Naxìn u passa prestu sutta u cuntrollu dricciu di Del Carretto, scignu(r)i de [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e de [[Barestin|Ba(r)estìn]]. Intu [[1537]] a vegne pöi censìa a pupulasiùn intu paìse, ch'a l'é(r)a de 90 famìe, cu'u censcimèntu vusciüu dau vescu de Nebbio (inte l'Auta Corsega). Cu'a caütta du Marchesàu, avegnüa intu [[1624]] terito(r)iu de Naxìn ufinisce in man ai zenexi, che pe(r)ò u feudu di Del Carretto u resta pe' di ànni in cuntestasiùn fra a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e a casa [[Savoia]]. 'Sti chi i pröva pòi a catà cun di acòrdi a parte de Naxìn, ch'a vegne anessa numma che in sciu papê a partì da l'ànnu [[1735]], scicumme che u paìse u vegnìva gestìu da Ottaviano Costa Del Carretto, pe' mezzu d'in particulâre edittu. U periudu de doppu u l'è ancù segnàu da ina relatìva stabilitàe, fin a quand'u nu zunze daa [[Fransa]] l'esercitu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]: difatti l'intrega valâ du Neva asemme aa bassa valâ du Pennavaire e sa(r)àn curpìe daa bataja de Löa, du [[1797]]. A causa de stu facciu u vegne purtàu au de sutta de l'Impe(r)u Fransese a partì dau [[1802]], faxèndu pàrte du Dipartimèntu de [[Cuni]], au de drentu du cantùn de Seva. Cu'a restaurasiùn du [[1814]] u pàssa pòi au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]]. Dau [[1946]] u pàssa sutta aa [[Italia|Repübbrica italiâna]]. Fin a l'ànnu [[2011]] u l'ha fàu parte da Cumünitàe Muntâna du Punènte Savunese, che de primma a purtava u nèmme de Cumünitàe Muntâna Ingàuna ([[1973]]-[[2008]]).<ref name=":0" /> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Naxìn}} === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Ferrua'', ''Bico'', ''Raffaele'', ''Alberto'' e ''Garello''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-12-29}}</ref> === Minu(r)ànse furèste === Segundu l'[[ISTAT]], ai 31 de dixèmbre du 2014, a Naxìnu gh'è 40 rexidènti furèsti. == Pòsti de interesse == <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> Immaggine:Nasino-chiesa san giovanni battista.jpg|Naxìn, a gêxa de San Giuvanni Immaggine:Nasino-oratorio.jpg|Naxin, l'u(r)ato(r)iu Immaggine:Santuario della Natività di Maria Vergine (Nasino) - 2.jpg|U Santuà(r)iu da Nativitàe da Madonna (Cü(r)agna) </gallery> ===Architetü(r)e religiuse=== • '''Gêxa da parocchia de San Giuvanni u Batista''' a se tröva inta frasiùn du Burgu, ch'a g'ha da strutü(r)e de decurasiùn e ciü tante in marma(r)u, de pitü(r)e e l'autâ cun de culunette cun de figü(r)e de ànge(r)i scurpìi. A remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. • '''Santua(r)iu da Nativitàe da Madonna''', scituàu inta lucalitàe da Madònna de Cü(r)agna, in sciu stradun, a l'è stâ custruìa du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. • '''Capeletta de San Benardu''', au Burgu. • '''Capeletta de San Bastiàn''', aa Costa. • '''Capeletta de San Biaxu''', ai Pe(r)ài. • '''Capeletta de Sant'Antoniu''' a Vignö. === Architetü(r)e sivili === [[File:Nasino-ponte.jpg|thumb|U pònte a schêna d'ase]] Inte tüttu u terito(r)iu du cumün u se pò vegghe dife(r)ènti pònti rumài facci de préa spantegài pe'i viöi; sti pònti i g'han in cumün u facciu de êsse a schêna d'ase e ün de sti chi u sa(r)eva adiritü(r)a stàu ti(r)àu sciü tèmpi de Giuliu Cesare. === Castélli === A Vignu(r)ettu i se tröva ancù i resti du castéllu da famìa di Del Carretto, ch'u mustra 'na ciànta a retangulu e due tûre de punta in sci fianchi. Chi i sun stàe truvàe ascì tracce de pitü(r)e de l'etàe de mezzu. === Natü(r)a e viöi === Da vixìn aa frasiùn da Madonna de Cü(r)agna u se tröva in laghettu picìn, ciamàu U Làgu du Pònte, ch'u se ghe riva grassie a 'na mü(r)ate(r)a ch'a cunette e cà da Madonnacun Vignö. Chi u paesaggiu natü(r)âle u l'è cumpostu u ciü tantu da boschi de castagni, carchedün de u(r)igine antìga, tantu che fra tütti u ghe n'è ün scü(r)àu famusu p'a sò etàe e grandessa. Da Vignö a parte pòi 'na stradda p'u [[Mônte Galé|munte Galê]], ch'u se ghe pò vegghe a tipica màccia mediteranea, cun castagni, èrbu(r)i de carpe, biùlle, rùve e fò, manimàn ch'u se munta versu a simma. Inta mèxima zòna se pò mià u cumplessu de l'Àrma da ca' de bàsue, in antìgu duve(r)àu ascì cumme puntu d'avistamèntu. Sta mü(r)ate(r)a pòi a porta fin intu cumün d'[[Ulmea|Urmea]], aa frasiùn de [[Bolchi|Barchi]]. == Ecunumia == L'ecunumìa lucàle a l'è custituìa prinsipalmente da l'agricultüa e da l'alevamèntu. Impurtante a l'è a cultivasiùn di faxöi e de uìve, tantu che intu paise u l'è presente ancù 'n gumbu, ma ascì u turismu, ch'u l'ha vistu inti ürtimi ànni 'na crescita. == Cultüa == ===Dialettu de Naxin=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} A Naxìn u se parla in dialettu de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], faxente parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]]. ===Faxö Gianettu=== Tipica du paìse a l'è a cultivasiùn du faxö gianettu, ricunuscibile pé a furma du bacellu apiatìa, rigunfiàu inti punti dunde se tröva a seménsa e pé u tipicu culùre giàllu di semmi, spéssu però u bacellu u g'ha ascì de rigaüe de culure diferente (giàllu o vérdu). U se semina a lüggiu e u cresce bèn intu teren ch'u g'ha tracce calcaree, tipicu da valà du Pennavaire.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agriligurianet.it/it/vetrina/prodotti-e-produzioni/frutta-ortaggi-e-piante-aromatiche/prodotti-tipici-frutta-orto/item/213-fagiolo-gianetto.html|tìtolo=U faxö gianettu|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == • '''Castagnà de Naxìn''': ai 28 e i 29 de setembre, cun e "rustìe" e i mercatin di prudòtti tipici lucàli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/comuni/nasino.htm|tìtolo=Ligüia in festa- Naxin|léngoa=IT|vìxita=2021-06-09}}</ref> • '''Festa patrunàle de San Giuvanni Batista''': ai 24 de zugnu. ==Aministrasiùn== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|17 zugnu 1985|7 zugnu 1990|Attilio Raffaele|Partìu Sucialista Italiàn|scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|7 zugnu 1990|24 arvì 1995|Attilio Raffaele|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|9 mazzu 1995|14 zugnu 1999|Marino Alberto|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Marino Alberto|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Roberto De Andreis|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Marino Alberto|Progetto Nasino 2009<br/>(lista sivica)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Claudio Tessarin|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|17 agustu 2020|Claudio Tessarin|Lega Nord|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 agustu 2020|4 utùbre 2021|Giampiero Vassallo|Nasino nel cuore<br/>(lista sivica de sentru-destra)|Vice-scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Roberto De Andreis|Nasino 2021<br/>(lista sivica)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == U teritòiu cumünàle u l'è culegàu cun Arbenga gràssie a a Stradda Pruvinsàle 14 (SP16), che a l'arìva fin au Piemunte, pasàndu pé Àutu e Cravaüna, fin a Urmea. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Naxin| ]] dmh8dqcx38lbldivew3bz8nl7y1p3q6 0 1748 270742 267928 2026-06-12T12:52:39Z Arbenganese 12552 +cv 270742 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Unsu |Panorama = Onzo-municipio.jpg |Didascalia = <div align="center">A véja ca' cumünàle de Ùnsu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Sandro Piccardo |Partito = lista sivica "Onzo Rinnovare per il futuro" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Cu(r)dinàe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |Altitudine = 410 |Abitanti = 219 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente au 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = A Costa, Menezzu, U Capìttu <small>(sêde da cumüna)</small>, Va(r)avu de Surva, Va(r)avu de Sutta |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Aquila (cumüne)|Âguglia]] (IM), [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Naxin]], [[Utuê|Utuvé]], [[Ransu]] (IM), [[Vendùn]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2229 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = de Unsu |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours|San Martin de Tours]] |var-festîvo = Festivu |var-cartografîa = Cartugrafìa |Festivo = 11 nuvembre |PIL = |PIL procapite = |Mappa = Map of comune of Onzo (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiun du cumün de Ùnsu inta pruvinsa de Savùna |Diffusività = |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Ùnsu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ˈuŋsu]}}, ascì ciamàu ''Ònso'' o ''Onsu'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], prununsiàu {{IPA|[ˈɔŋsu]}}<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/onzo/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Onzo|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-12-15}}</ref>, in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]] ''Unzu''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref> {{IPA|[ˈuŋtsu]}}|group=n.}} (''Onzo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in cumün ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e u gh'à 219 abitanti (dàtti agiurnài au [[2019]]). == Geugrafìa == [[File:Lago di Menezzo (Onzo).jpg|thumb|Vista du làgu de Menezzu|sinistra]] U teritò(r)iu de Unsu u l'è scitüàu inta meddia valâ de l'A(r)oscia, u se tröva a 410 m in sciu livellu du mâ, intu versante meridiunale du munte de [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]], ascì dìtu "''Pezu Grande''" (1092 m). Se cumpune de dife(r)ènti frasiùi, scicumme ch'u l'è in cumün sparsu: a sêde da cumüna a se tröva inta ciü grossa, ch'a l'è chélla du Capìttu. Vixin a Menezzu u l'è presènte in bacìn artificiale, a tòstu 600 m in sciu livellu du mâ, bèn bèn frequentàu pe'u turismu e a pesca spurtiva, ch'u funsiùna ascì pe' pigliâghe l'aigua pe'i scìti a l'ingì(r)u. === Cunfin === U teritò(r)iu de Unsu u cunfìna a setentriùn cun [[Naxin|Naxìn]], a nord est cun [[Castergiancu]], a levante u cunfìna cun [[Utuê|Utuvé]] e [[Vendùn]], mèntre a meridiun cun [[Casanöva]], a punènte invece cun [[Aquila (cumüne)|L'Âguglia]] (IM) e [[Ransu]] (IM). === Frasiùi === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> A Còsta e O Capìtto (Ònso) - vìsta da-a Còsta de Basérga (1).jpg|A Costa e U Capìttu mi(r)àe da Costa Basérga A Còsta (Unsu)-Panu(r)àmma daa stràdda de Menézzu 02.jpg|A Costa daa via de Menezzu Menézzu (Menézzu, Unsu)-Vista da frasiun.jpg|Panu(r)amma de Menezzu Va(r)àvu de Surva (Unsu)-Panu(r)àmma daa SP35 01.jpg|Va(r)avu de Surva dau stradùn Varâvo de Sótta (Ònso) - vìsta da-a Gêxa (2).jpg|Va(r)avu de Sutta daa Gêxa de Vendùn </gallery> E burgàe ch'i furma u cumün de Unsu e sun U Capìttu, A Costa, Menezzu, Ponteruttu, Va(r)avu de Surva e Va(r)avu de Sutta.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-onzo.pdf|tìtolo=Statüu cumünàle de Ùnsu|vìxita=2021-07-06|léngoa=IT}}</ref><ref name=":0" /> Cun ste chi u teritò(r)iu cumünâle u và a cröve 8,23 chilometri quàddri (km²) inte tüttu. == Stò(r)ia == U cumün de Unsu u vegne mensciunàu pe'a primma vòtta inte l'ànnu [[1000]], zà inse(r)ìu inti dumini de Bunifassiu du Vastu, u vegne de contu sutta ai marchesi de Clavesana, ch'i l'han facciu custruì u castéllu du pòstu. I sa(r)àn sti chi a infeudà i Seulla de [[Arbenga]], pöi padrui ascì de autre lucalitàe vixìne, cumme [[Àutu]] e [[Cravaüna]]. U nòmme u ne vegni(r)éa dunca da ''Onze'' ("unze"), scicumme che u l'é(r)a u cumün nüme(r)u unze a furmà u cuntadu sutta au duminiu di Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/onzo|tìtolo=Pruvincia de Savuna, scheda du cumün de Unsu|vìxita=2021-07-09|léngoa=IT}}</ref> A partì dau [[1393]] u feudu lucâle u vegne vendüu dai marchesi aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], pe' cangià duminasiùn intu [[1402]], quand'i riva di Del Carretto de [[Finô|Finâ]], che pöi i venden u paìse au [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]]. U duminiu in sce Unsu di Del Carretto u nu dü(r)a, perché a Repübbrica de Zena a catta turna u feudu, metendu(r)u sutta a giü(r)isdisiùn da [[A Cêve|Cêve]], intu [[1581]]. U duminiu zenese u nu u pòrta a gròsci vantàggi pe'a pupulasiùn du postu, che ducca a decidde de guvernâse pe' sò còntu, pagandu giüste e palànche versàe dai zenesi pe' pià u feudu dai marchesi de [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]]. Inte stu mòddu Unsu a s'è dìccia libe(r)a cumüna, tantu che u vegne firmàu di editti, dunde u paìse u cumpa(r)ìsce cumme Repübbrica de Unsu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/mil/htm/cs0272.htm|tìtolo=A stòia de Unsu|vìxita=2021-07-09|léngoa=IT}}</ref> Dü(r)ante stu periudu chi i nu mancan i forti cuntatti cu'u capitanàu da Cêve, grassie ai consu(r)i lucàli, scicumme che l'aministrasiùn giüdisia(r)ia a rèsta in màn ai zenesi, ch'i dumandan dunca 200 scüddi pe' ànnu. A duminasiùn demucratica autonoma a dü(r)a pe' tòstu dui seculi, fin a l'arìvu de trüppe fransesi guidàe da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=28861&RicPag=3&RicFrmRicSemplice=onzo&RicVM=ricercasemplice&RicSez=produttori&RicIniziaCon=Comune%20di|tìtolo=U cumün de Unsu, Siusa|vìxita=2021-07-09|léngoa=IT}}</ref> Cun a furmasiùn da növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]] u fenisce inta giürisdisiùn da Sènta, cun capitâle [[Arbenga]], venèndu sêde du cantùn lucâle, ch'i ne faxevan parte ascì i cumüi da vixin ([[Vendùn]], Pûgli, Basé(r)ega, Ce(r)érsa, [[Aquila (cumüne)|L'Âguglia]] e Salìn), cun quarchedün de sti chi ch'u pàssa poi au cantun de Rànsu. Stu chi u vegne poi destacàu da l'influensa ingàuna, pe' entrà a fa parte da giürisdisiùn de Inéja, fin a l'Impe(r)u Fransese, quande u teritò(r)iu lucâle u vegne purtàu sutta au [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]]. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu d'Arbenga e poi inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]]. Doppu u segundu cunflittu u va a fà parte da [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e u [[2008]] u l'ha fau parte da ''Cumünitài muntana Ingauna'' e, fin au [[2011]] de chella du ''Punente Savunese'', quande sti enti chi i sun stài suprèssi. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Ònso}} === Minu(r)ànse fu(r)èste === Segundu u [[ISTAT]], ai 31 de dixèmbre du [[2014]], a Unsu u gh'è 21 rexidènti fu(r)èsti. === Cugnòmmi ciü difüsi === I cugnommi ciü difüsi a Unsu i sun: Vignola, Ferrari, Arnaldi, Bronda e Gagliolo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuzi cumüne pé cumün, Unsu|vìxita=2021-07-09|léngoa=IT}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Gêxa de San Martin (Unsu) 01.jpg|A gêxa de San Martìn au Capìttu Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Capìtulu, Unsu).jpg|U Capìttu, a capella de l'Imaculâ Cuncesiùn Capeletta di Santi Còsma e Damiàn (A Còsta, Unsu) 02.jpg|A capella da Costa Capélla da Madonna de Grassie (Menézzu, Unsu).jpg|A capella de Menezzu </gallery> Cumme gêxa Unsu u fà parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]] e g'ha numma che ina parocchia ch'a cröve tüttu u te(r)ito(r)iu du cumün. * '''Gexa paruchiàle de San Martin''' inta lucalitài du Capìttu. Cun furme ba(r)ocche, a conserva due stàtue de l'artista zenese [[Anton Maria Maragliano]]. * '''U(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu''', au Capìttu. * '''Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn''', au Capìttu. * '''Capella di Santi Cosma e Damiàn''', aa Costa. * '''Capella da Madonna de Grassie''', inta frasiùn de Menezzu, da vixin au lagu cu'u mèximu nomme. * '''Capella de San Calocciu''' in scia simma du [[Munte Castel'Ermu|Castél'Ermu]], ai cunfin amministratìvi cun [[Vendùn]]. === Architetü(r)e militari === * '''Rèsti du castellu di Clavesana''' surva aa lucalitàe du Capìttu. U serviva cumme pustasiùn difensciva, grassie ascì ae due tûre, a primma a base reunda e a segunda utagunale. == Ecunumìa == Se basa u ciü tantu in sce l'ativitàe da campagna, cun prudusiùn de vin e ö(r)iu. E nu mancan pöi e castagne e i furmaggi, ch'i ne vegne dae bestie. == Cultüa == === Dialettu de Ùnsu === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Unsu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sentru punènte]], u presenta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stu(r)icamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Imperia|Impe(r)ia]]. === Moddi de dì === {{Çitaçión|Sempre a ciòn}} Stu chi u l'è in di mòddi de dì tipici de Unsu, u vö dì andà lesti, scimile au dìtu italian "andare a tavoletta", dunde peò se duvéa u termine "ciòn", che u l'è de derivasiùn imperiese, e u se tradüxe cun l'arbenganese "ciòddu" (''ciöo'' in [[zeneise|zenese]]). == Feste e fe(r)e == * '''Festa de San Martin''': a ciü grossa festa du paìse a se tegne pé festezà u santu du paìse, cun a celebrasiùn religiusa e a prucesciùn pe'e vie du Capittu. * '''Festa da Madonna da Mise(r)icò(r)dia''', urganizâ daa paròcchia, cun a celebrasiùn religiusa inta capeletta da Madonna de Grassie. Dü(r)ante sta manifestasiùn, ch'a se tegne au mese de marsu, inte tütte e ca' de Unsu u vegne sêsu in lümìn, dìtu ascì balunéttu, tradisiùn ch'a gh'è fina a Vendun, vistu che a capeletta a se tröva ai cunfin ascì cun stu cumün chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2020/03/17/onzo-messa-e-balunetti-per-celebrare-la-madonna-di-misericordia/|tìtolo=Unsu u festézza a Madonna cun i tipici "balunétti"|vìxita=2021-07-09|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|17 zügnu 1985|18 mazzu 1990|Stefano Chiappe|Demucrassia Cristiana|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|18 mazzu 1990|24 avrì 1995|Sandro Piccardo|Indipendènte|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Sandro Piccardo|Indipendènte|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Gianfilippo Sassi|lista sivica|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Gianfilippo Sassi|lista civica|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Marina Casa|Per il nostro paese<br/>(lista sivica)|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Alessandro Bottello|Onzo vive<br/>(lista sivica)|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Alessandro Bottello|Onzo c'è continuità e futuro<br/>(lista sivica)|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Bottello|Onzo Rinnovare per il futuro<br/>(lista sivica)|Scendegu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == U te(r)itò(r)iu de Unsu u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsâle 35, ch'a culega u paìse cun Vendun e [[Arnascu]], mèntre a gh'è ascì a Stradda Pruvinsâle 20, che a permette u culegamentu stradale fra A Còsta e Ponteruttu, passàndu pé Utuvé, a meridiù du paìse. A Stradda Pruvinsâle 78 a culéga Unsu cun a pruvinsa de Impé(r)ia, rivàndu aa Costa de Base(r)ega, frasiùn de Rànsu. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Unsu| ]] nofpsmgs5ewloyv6f0skygc8co2hlub 0 1749 270737 265949 2026-06-12T12:37:55Z Arbenganese 12552 +cv 270737 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Utuê |Panorama = Ss 453 a ortovero.jpg |Didascalia = <div align="center">Vista du sentru de Utuê, a Stradda Nasiunàle 453</div> |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo= 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Osvaldo Geddo |Partito = lìsta sìvica "L'altra Ortovero" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 1605 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Cu(r)dinài |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Campi, Pûi |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti=[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Casanöva]], [[Unsu]], [[Vendùn]], [[Villanöva|Vilanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1335 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = d'Utuê |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Silvestru |var-festîvo = Festivu |Festivo = 31 dixembre |Mappa = Map of comune of Ortovero (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Utuê inta pruvinsa de Savùna }} '''Utuê'''{{#tag:ref|ascì scrìtu ''Utué''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Barbaria|tìtolo=Ortovero. Una comunità ligure nella storia|ànno=1995|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=99|capìtolo=Toponomastica di Ortovero}}</ref> o U Tué<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=288}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=117|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, dìtu püe ''Utuvé''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi, Simonetta Maccioni e Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle. La tradizione orale nelle valli di Albenga| ànno=|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=La Val Lerrone|p=44|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/138/c/11/s/11/in-saccu-de-parolle-la-tradizione-orale-nelle-valli-di-albenga.html}}</ref> o ''U Tuvé''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi, Simonetta Maccioni e Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle. La tradizione orale nelle valli di Albenga| ànno=|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=La Valle Arroscia|p=109|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/138/c/11/s/11/in-saccu-de-parolle-la-tradizione-orale-nelle-valli-di-albenga.html}}</ref>, ''Tuvé'' in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]], ''Utuvéu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Ortoê'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]|group="n."}} (''Ortovero'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 1.605 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafìa == U terito(r)iu d'Utuê u se tröva inta bàssa valâ de l'A(r)òscia, primma che inte stu chi u se ghe càccia u Lerùn. U paise dunca u l'è ai limiti da [[Ciâna d'Arbenga|ciâna de Arbenga]], e u se tröva sutta aa Còlla da Gêxa e a Còlla da Villa. I âtri paixi abitài ch'i furman Utuê i sun I Campi e Pûi, che assèmme au restu i cröven ina superficie de 9,66 km² inte tüttu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/territorio-e-autonomie-locali/statuti/comune-ortovero|tìtolo=Statütu cumünàle de Utuê|léngoa=IT|vìxita=2021-07-11}}</ref> === Cunfin === U cumün u cunfìna cun [[Vendùn|Vendun]] e [[Arnascu]] a setentriùn, cun [[Arbenga]] a levante, a meridiùn [[Villanöva|Vilanöva]] e a punente cun [[Casanöva]] e [[Unsu|Ùnsu]].<ref name=":1" /> == Stò(r)ia == E primme testimuniànse de in insediamèntu inta zona d'Utuê e sa(r)evan de l'epuca rumàna, quande a zona a l'éa ciamà in latìn ''Ortus Vetus''. E nutissie pe(r)ò ciü segü(r)e in scia fundasiùn du paìse de ancöi e sun du mediuevu, quande u feudu du postu u l'é(r)a parte di dumini da famìa Clavesana doppu a fìn da [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/storia-e-territorio/|tìtolo=Utuê, a stòia e u teritòiu|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> St'eventu chi u và a scuntentà u libe(r)u cumün d'[[Arbenga]], ch'u vuxeva tegnì daa distante i marchesi. Propiu pé scansâse dau cuntrollu Clavesana intu [[1288]] a vegne fundà dai arbenganesi l'insediamentu de Pùi, ciü a munte du burgu d'Utuê, inte 'na pulitica de espansciùn nu in scia ma(r)ìna, ma versu l'entrutèra. Pochi ànni primma, difatti, a l'éan stài fundài asci i burghi de Vilanöva e [[Cixan|Cixàn]] (inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]]), cun de mutivasiùi du tüttu scìmili. L'è de doppu a fundasiùn du növu insediamèntu, intu [[1341]], che i marchesi i l'axévan vendüu sti pusedimènti chi aa famìa di Cassulìn. U burgu u cunfluìsce doppu quarche tempu inta giü(r)isdissiùn d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=http://www.italiapedia.it/comune-di-ortovero_Storia-009-045|tìtolo=A stòia de Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> U cumün u segue poi e vicende arbenganesi, fin a quande a sitài a vegne sutta aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. Intu [[1763]] a pupulasiùn a se regi(r)a aa duminasiùn di zenesi, scicumme ch'a gh'é(r)a ina presciùn ecunòmica troppu elevâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/ortovero|tìtolo=Scheda du cumün de Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> A situasiùn a cangia pòi quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]], a partì dau [[1797]]. U terito(r)iu cumünâle u entra dunca a fa pàrte da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], sutta au cantun arbenganése, ina 'òtta desfà sta chi intu [[1802]], quande i teritò(r)i cunquistài i vàn a fà parte de l'Impe(r)u Fransese, sutta u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu poi [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircundà(r)iu d'Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. I ürtimi cangiamènti de cufìn i remuntan aa duminasiùn fransese, quande difatti u vegne smembràu u cumün de Pûi, che avanti de stu mumèntu u l'é(r)a pe' sò cuntu, aù vegnüu frasiùn. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumünitài muntana Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sòa supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Utuê}} === Minuànse Fu(r)èste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Utuê i sun 181. === Persune ligàe cun Utuê === '''• Fràtte Ave Ma(r)ìa''' ([[1900]]-[[1964]]), nasciüu Cesare Pisano, u l'è stàu in fràtte da cungregasiùn de don Orione, a sòa vucasiùn a l'è rivâ quande, da zuenu, u vegne rézu òrbu pé via de 'na s-ciuppetâ partìa pé sbàiu dü(r)ante in zögu cu'i cumpagni.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/frate-ave-maria/|tìtolo=A stòia de fratte Ave Maìa|vìxita=2021-07-13|léngoa=IT}}</ref> === Cugnòmmi ciü difüsi === I cugnommi ciü difüsi a Utuê i sùn: Bonifazio, Barbàira, Ferrari e Geddo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuzi cumüne pé cumüne, Utuê|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Pogli casa natale cesare pisano.jpg|A ca' ch'u gh'è nasciüu Fràtte Ave Ma(r)ì, a Pùi File:Ortovero-chiesa san silvestro.jpg|A géxa de San Silvestru File:Ortovero-chiesa san giovanni battista.jpg|L'u(r)atò(r)iu de San Giuvanni Batìsta, in lucalitài Fasceu </gallery> === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Utuê u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], chi dunca u gh'è due dife(r)enti parocchie: de San Silvestru (sentru de Utuê) e quella de San Steva e San Matteu (pé a frasiùn de Pûi). ==== Géxe de Utuê ==== '''• Géxa da parocchia dedicà a San Silvestru''', a se tröva fö(r)a dau burgu de Utuê, de stile inissialmente rumanicu (a cunserva difatti de decurasiùi tipiche de stu stìle chi), ma cun ina se(r)ie de travaji fài fra i seculi [[XVII secolo|XVII]] e il [[XVIII secolo|XVIII]], l'ürtima restaurasiùn a sa(r)éva du [[XIX secolo|XIX seculu]]. '''• U(r)atò(r)iu de Santa Cata(r)ìna de Lisciandria''', vixìn aa paruchiàle. A l'è sede dau [[1417]] da lucàle [[Cazàsse|cungrega]]. De stìle ba(r)occu, a cuntegne e casce pe'a prucesciùn de Santa Cata(r)ìna e de San Leunàrdu, ciü in atâ de cuntu e a rapresentasiùn da Madonna cu'u bambìn du [[1636]]. '''• U(r)atò(r)iu de San Bernardìn''' a Strà, lucalitài ch'a se tröva ai cunfin cun [[Ransu|Rànsu]] e u presenta ina ciànta de furma reùnda, datàu du [[XV secolo|XV seculu]], u cunserva ascì in dipintu du santu, cun de deré ina vìsta da sitài de [[Arbenga]]. '''• U(r)atò(r)iude San Giuvanni Batìsta''', inta lucalitài de Fasceu, de stìle baoccu, a l'è frequentà pé a sò culucasiùn surva a in pözzu vixìn au paìse, pocu distante u se truvàva ascì u castéllu di Clavesana.<ref name=":0" /> ==== Géxe de Frasiùi ==== '''• Géxa da parocchia de San Steva''', a se tröva a Pûi, vixin aa stràdda pruvinsàle. A ciànta uriginàia a saieva de l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mézzu]], poi rimanezà cun 'na cunfurmasiùn a elisse düante u [[XIX secolo|XIX seculu]]. A cuntegne ascì ina pàa d'atà dipinta da Péu Guìdu de Ransu, rizalènte au [[1537]]. '''• U(r)atò(r)iude Sant'Antòniu''', u se tröva inru burgu de Pûi, sede da lucàle cunfraternita, cun a carateristica meridiàna in sce u müau lateràle. U l'è stàu edificàu du [[XVI secolo|XVI seculu]]. '''• Capeletta de l'Imaculà''', a se tröva a Pûi, inta lucalitài de Marta. De cianta reùnda a l'è stà custruìa intu [[XVIII secolo|XVIII seculu]] in stìle baoccu. '''• U(r)atò(r)iude San Benàrdu''', se tröva inta frasiùn di Campi, a custrusiùn a l'è presendente au [[1612]], u l'è sede da cunfraternita lucàle. ===Tùre e castélli=== '''•''' Tipiche de tüttu u terito(r)iu cumünàle e sun e tùre merlàe, inglubàe aù inte rexidense intu burgu de Utuê, ma prinpalmente ascì a Pûi, e sun nasciüe pé difende i dùi paìsi dae incursciùi dau de fö(r)a.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/cosa-visitare/|tìtolo=Cose vegghe a Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> '''• Resti du castéllu di Clavesana''': pàssandu pé i senté, inta lucalitài de Pözzu i se pònan vegghe ancù i mü(r)ai de prìa chi i custituìvan u primmu nucleu de Utuê, cun ascì sta furtificasiùn chi. U castéllu u l'éa stàu custruìu dai marchesi de Clavesana pé difendise dae sempre ciü periculùse incursciùi du cumün de Arbenga inte l'entrutèra. Cun u càngiu de prupietài u finisce a esse duveàu sempre de ménu, fin a l'abandun. Ancöi inta zona a resta a gexétta de San Giuvanni.<ref>{{Çitta web|url=https://www.24orenews.it/home/turismonews/82583-alle-origini-della-nostra-civilta-il-castello-di-ortovero|tìtolo=A e urigini da nostra siviltài, u castéllu de Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === '''• Ca' dund'u l'è nasciüu u Fratte Ave Ma(r)ìa''', a se tröva a Pûi, chi a l'è stà inse(r)ìa 'na lapide pé ricurdà u munegu òrbu da cungregasiùn de Uriun. A véllu l'è dedicàu ascì in pilùn vutìvu inta ciasetta da frasiùn. == Ecunumìa == L'ativitài ecunomica prinsipale du paìse de Utuê a l'è a cultivasiùn da vigna, chi difatti u l'è prudòttu de lungu u vin pigàu, assèmme au vermentìn, ma u nu mancan e ciànte da frütu, cumme i [[Pèrsego|pèrseghi]]. Particulàre ascì l'ativitài turistica, prinsipalmente da i àtri stàtti. == Cultü(r)a == ===Dialettu d'Utuê=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Utuê u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sentru-punente]], u presenta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valâ de l'A(r)oscia, ligà tantu cun [[Arbenga]], quantu cun [[Inéia|Ineja]] e [[U Portu]]. ===U vìn pigàu=== U vìn pigàu u l'è in genere de vìn giàncu, rivàu in Ligü(r)ia in tempi antìghi, aturnu au [[1600]]. Se caraterizza pé u cu(r)ù gianu ben marcàu di sòi axinélli, pichetài a macce ciü scü(r)eintu mentre ch'e maü(r)an, da dunde u de(r)ive(r)ea u numme in léngua ligüre. U vin u g'ha dunca in güstu delicàu, ben abinàu cun i piàtti da tradisiùn du postu. E aziènde lucali de lungu e sun divegnüe famùse pé a cultivasiùn de sta varietài d'üga (cun ascì prugetti dife(r)enti, cumme u Pigàu Basu(r)a, vin fàu vegnì veju inta grotta da Basura a [[Tuiran|Tui(r)àn]]), tantu che aù u vin u vegne espurtàu ascì a l'esteru. Dau [[2014]] u l'è cumensàu u prucessu pé l'inse(r)imentu intu terito(r)iu cumünâle da sêde de l'enuteca da Regiùn Ligü(r)ia, ancöi ativà e vixitàbile, tantu che chi i vegnen urganisài diferenti eventi ligài au vìn lucàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/vitigni/pigato/|tìtolo=U vìn pigàu, descrisiùn|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.durin.it/bollicine/|tìtolo=U pigàu bàsu(r)a|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> === Istrusiùn === Utuê u g'ha in sò scistémma de scö(r)e cumpletu (da a matèrna fin ae meddie), ch'u se ghe recampa a stu moddu ascì i stüdenti dai âtri paìsi vixìn, ascì zà in pruvinsa de [[Imperia|Impe(r)ia]]; ste chi e sun inte l'istitüu cumprenscivu d'[[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it/pvw/app/default/pvw_sito.php?sede_codice=SVME0006&page=2291084|tìtolo=E scöe de Utuê|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fé(r)e == '''• Festa di perseghi cu'u pigàu''', a l'è ina festa estiva ch'a se tegne in aùstu, chi i se pònen tastà i piàtti da tradisiùn ligü(r)e, cumme e lasàgne cun u tùccu, u cunìu aa ligü(r)e e ascì u zemìn de céxi, acumpagnài dau famùsu vìn du postu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/sagra-delle-pesche-del-pigato-ortovero/|tìtolo=A sàgra di perseghi cun u pigàu a Utuê|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> '''• Sàgra de röse a Pûi''', a se tegne generalmente aa fin de lüiu, inta frasiun, cun roba da mangià tipica lucâle e müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.rivieraeventi.it/it/e/15276-venerdi-27-luglio-pogli-ortovero-sagra-delle-rose|tìtolo=A sagra de röse, Pûi|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> '''• Festa patrunàle de San Silvestru''', aa fìn de l'ànnu, a se tegne a Utuê, cun a prucesciùn de cungreghe e a celebrasiùn religiùsa. == Aministrasiùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|6 zügnu 1985|18 mazzu 1990|Giacomo Gaggino|Partìu Sucialista Italiàn|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 mazzu 1990|24 avrì 1995|Sergio Bonifazio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Daniele Capello|lista sivica de sentru|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Osvaldo Geddo|lista sivica de sentru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Osvaldo Geddo|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Mariagrazia Timo|Progetto Ortovero<br/>(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Andrea Delfino|Lega Nord|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Andrea Delfino|Lega Nord|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Osvaldo Geddo|lista sivica "L'altra Ortovero"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U sentru d'Utuê u l'è traversàu da a Stràdda Nasiunàle 453, che culega u cumün cun [[Villanöva|Vilanöva]] a levànte e Pûi, [[Ransu]] e [[Unsu]] (Ponteruttu) versu punente. U terito(r)iu cumünâle u l'è culegàu ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 21, a [[Vendùn|Vendun]] e aa frasiùn di Campi. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Utuê| ]] 868x39f0ogzk1ud8dwe2e8yst98px6n 0 2189 270736 270605 2026-06-12T12:33:09Z Arbenganese 12552 +detaji 270736 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Wikipedia parlâ|Cixan.ogg|251265|2024-09-15}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cixàn |Panorama = Cixan (U Burgu, daa Stradda Delaûtra) 08.jpg |Didascalia =<div align="center">Panu(r)àmma du paìse de Cixàn vìstu daa Delaûtra</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumün]] |Bandiera = |Voce bandiera = |Stemma = |Voce stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Massimo Niero |Partito = lista sivica "Futuro e tradizione" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |Abitanti = 2106 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 30 zügnu 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Sènexi, Cunscènte, U Martinettu, Cian Boschi |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. cadastru |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1310 |Diffusività = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = cixanìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = Santa Ma(r)ìa Madalena |var-festîvo = Festivu |Festivo = 22 lüju |PIL = |PIL procapite = |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cisano sul Neva (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cixan inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Cixàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[tʃi'ʒaŋ]}}, scrìtu ascì ''Cijan''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Cisan'' {{IPA|[tʃi'zaŋ]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Cisano Sul Neva'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in cumün da [[Liguria|Ligü(r)ia]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au [[2019]]). == Geugrafìa == [[File:Confluenza Pennavaira Neva.png|thumb|U Martinettu, a cunfluènsa fra Neva e u Pennavaire]] Cixàn u se tröva inta [[Valâ du Neva|bassa valâ du Neva]], gi(r)àu a punènte rispettu aa [[Ciâna d'Arbenga]], tantu che u sò terito(r)iu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e daa Còlla de Cixàn a sud. Particulâre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cu'u paìse ch'u se tröva au de là du [[Turénte Nêva|Neva]], in pôcu ciü a munte che a gia(r)a a se cunzunze cu'u Pennavaire. St'ürtimu scciümme u se càccia inte Neva in lucalitài du Martinettu, doppu avê percursu tostu 20 chilometri, a partì daa [[Còlla de Cravaüna]]. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi int'ina valâ pe' sò contu, ciü picìna, cun 'na pusisiùn daa parte rispettu au restu de Cixan. Al'è pé stu mutivu chi ciü legâ aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]] (frasiùn d'Arbenga) e a [[Arnascu]]. U paìse, cu'e frasiùi u tucca i 12,27 km². === Frasiùi === E quattru frasiùi de Cixan e sun (in urdine de grandessa): *Cunscènte *Sènexi *Ciàn Boschi *U Martinettu ===Cunfìn=== U cumün u cunfina au nord [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], a nord-est cun [[Barestin|Ba(r)estìn]], a est cu'[[U Sejô|u Se(r)iâ]], a sud est cun [[Arbenga]], e a ovest cun [[Arnascu|Arnàscu]]. == Sto(r)ia == [[File:Cisano sul Neva-frazione Conscente.jpg|thumb|A frasiùn de Cunscènte]] E primme testimuniànse du burgu e remunte(r)evan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamâ ''fundus Caesiani'', ascì se inte 'na pusisiùn dife(r)ènte rispettu a quella d'ancöi. U paìse cumm'u se cunusce aù u vegne mensciunàu sulu de doppu, intu [[1258]], pe'via de 'n àttu nutarìle. Da marcà, pe(r)ò che a furtificasiùn du sèntru a l'è vegnüa de doppu, intu [[1274]], grassie a l'òpe(r)a de restrutü(r)asiùn vusciüa dau cumün de Arbenga, che u s'é(r)a catàu u paìse daa famìa di marchexi Clavesana (ancù primma u l'é(r)a inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-territorio-la-storia/|tìtolo=U teritòiu e a stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> I travài de restauru i dü(r)an cuscì tòstu quatorz'ànni, fin au [[1288]], andandu a piâse ascì i terén de l'abassia de Le(r)ìn, i mèximi fràtti chi i gh'axevan a prupietài de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]].<ref name=":0" /> A strategìa arbenganese a nu l'é(r)a stüdiâ, scicumme che de stu periudu e vegnen ascì creàe e "ville növe" de Pûi (frasiùn d'[[Utuê|Utuê]]) e de [[Villanöva]], cun 'n scopu de difesa dae incursciùi esterne. Aturnu au [[XIV secolo|Trexentu]] i vegnen rinfursàe e mü(r)aje de difesa, grassie ascì a l'òpe(r)a du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u [[XIII secolo|XIII seculu]] cun l'inse(r)imèntu de Arbenga inta sfe(r)a de influènsa [[Repùbrica de Zena|zenese]] ascì Cixàn u passa sutta u duminiu da Repübbrica. Dü(r)ante a sò duminasiùn, survatüttu intu [[XVIII secolo|XVIII seculu]], u terito(r)iu cumünêle u vegnìva aministràu da dui cunsu(r)i e sei retûi, ch'i vegnivan selesiunài in base au censu e ligài au quartê arbenganese de Turlâ.<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30472&RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=A stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> De sti tèmpi pe(r)ò a stabilitài du burgu a vegne a mancà, pe' via de ciü invaxiùi dau de fö(r)a, a primma intu [[1672]] cu'u regi(r)âse ai [[Savoia]], ch'i se pruvavan a pià a valâ du Neva de moddu da fâla passà sutta au sò dücàu (intu mèximu ànnu a gh'é(r)a stâ l'inundasiùn du Neva, ch'a l'axeva derucàu in toccu de mü(r)àje da sènta), e pòi intu [[1746]] cun l'asediu de trüppe ''austru-piemuntexi'', ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca. Cu'a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de trüppe de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]], ch'i ucupe(r)àn a zòna zà a partì da a bataja de [[Löa]], u vegne custituìu pe'a primma votta in cumün indipendènte da Arbenga. Stu chi u l'é(r)a stàu sutumessu a partì dau [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], dau [[1805]] anessa a l'Impe(r)u Fransese. Intu mèntre da duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de ''Castel Libero'', spartisiùn ch'a nu l'ha avüu de seguitu scicumme che Cunscènte a passa turna sutta a [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] intu [[1802]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi de Cixàn, Cunscènte|léngoa=IT}}</ref> De stu ànnu u cumün u pàssa dau cantùn d'Arbenga (Giü(r)isdisiùn da Sènta) aa Giürisdisiùn di U(r)ivi, cun capitâle [[Inéia|Ineja]]. A partì dau [[1814]], ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de [[Vienna]], u cumün u entra a fà pàrte du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'u pìa u numme de [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] cun l'ünificasiùn e, doppu a [[Segunda guera mondiâ|Segunda Guèra Mundià]], da [[Italia|Repübbrica Italiana]]. I ürtimi cangi in sciu terito(r)iu i su stài fài du [[1929]], pianduse u cumün indipendènte de Senexi e destacandu da [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] a frasiùn de Cunscènte, cu'afrasiùn du Martinettu ch'a resta in sci cunfìn. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntâna Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == ===Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cixan}} A sti nüme(r)i lì u se ghe ne pò zunze di âtri sto(r)ichi, de prìmma l'Italia ünia, difatti u se sà che intu [[1635]] intu burgu chi u ghe staxêva i l'é(r)an 400, mèntre intu [[1786]] i rexidenti i l'é(r)an muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligü(r)e.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> === Minu(r)ànse Fu(r)èste === Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du [[2017]], i sitadìn fu(r)esti rexidenti in Cixan i sun 230.<ref>{{Çitta web |url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |tìtolo=Dato Istat al 31/12/2017 |vìxita=2021-06-10}}</ref> === Cugnòmmi ciü difüsi === I dexe cugnòmmi ciü difuzi intu cumün i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-comune-in-cifre/|tìtolo=U cumüne de Cixàn in nümméi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> == Pòsti de interesse == <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> Immaggine:Torre cisano.JPG|A porte cu'a tûre du relöju Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - facciata.jpg|A gêxa de Santa Ma(r)ìa Madalena Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - campanile.jpg|U campanìn da gêxa Immaggine:Mura in pietra di Cisano sul Neva.JPG|E mü(r)àje de sènta du burgu de Cixàn Immaggine:Macina in pietra di cisano.JPG|Ina röa d'in gumbu de prìa </gallery> ===Architetü(r)e religiuse=== • '''Gêxa da parocchia de Santa Ma(r)ìa Madalena''', intu burgu. A sò elevasiùn a parocchia a se(r)eva avegnüa intu [[1582]], in cangiu da veggia gêxa de San Calòceru. Podâse ch'u ghe fusse zà de primma ina gêxa dedicâ aa sànta tèmpu de l'etài de mezzu, mèntre a strutü(r)a d'ancöi a remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]]. • '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''' intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu. • '''Gêxa de San Calòceru''', in stile rumanicu, a se tröva da vixìn au semite(r)iu, segundu a tradisiùn custruìa dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâ(r)a intu [[XI secolo|XI seculu]]. U se pènsa che au cumènsu a l'axeva a funsiùn de uspeâ e ricove(r)u. ==== Frasiùi ==== Sènexi e Cunscènte i fan dui parocchie pe' sò còntu, e dunca u gh'è: • '''Gêxa de San Nicola''', a l'è a paruchiâle de Sènexi, da l'aspettu impunente, mudesta de drentu, cun u campanìn ch'u domina u paesaggiu du paìse. • '''Gêxa de San Lisciandru''', dedicâ au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'é(r)a stâ fâ custruì intu [[1600]], e a l'è stâ da quellu mumentu ligâ au castéllu de Cunscènte. Chi a l'é(r)a cunservâ ina téle(r)a rafigüante Santa Cata(r)ìna de Lisciandria, du pitû Guiddu Reni, au espusta au [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]] d'Arbenga. === Architetü(r)e sivìli === • '''Tûre sìvica du relöju''', custruìa a partì da 'n veju campanìn goticu vegnüu parte de mü(r)àje, u se tröva de rimpettu aa gêxa paruchiàle. • '''Palassu Gollo''', a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumèntu u l'è duve(r)àu cumme sala de espusisiùn pe' mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u [[2007]] e u [[2013]]).<ref>{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30065&localita=2213&area=213|tìtolo=U burgu de Cixan|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> • '''Stadiu de Cunscŕnte''': duve(r)àu pe'e partìe de balùn de e squaddre d'Arbenga, ma ascì pe'xa növa squaddra du postu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svsport.it/2021/05/04/mobile/leggi-notizia/argomenti/calcio-1/articolo/calcio-il-cisano-e-pronto-a-rinascere-pubblicato-il-logo-e-il-nuovo-profilo-social.html|tìtolo=U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> === Castélli === [[File:Cisano sul Neva-castello Conscente.jpg|thumb|Vìsta du Castéllu de Cunscènte]] A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, ch'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamâ "U Gumbu". U l'é(r)a stàu edificàu daa famìa arbenganese di Costa, a partì dau [[XVI secolo|XVI seculu]], in sce a bàze de 'na custrusiùn de primma, duvüa aa famìa di Clavesana, ch'i i aministravan a zôna grassie aa famìa di Cepollini, zà infeudài in [[Àutu]]. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligâ aa strategia de difesa medievâle, in moddu da avê ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e [[Castrevegliu|Castreveju]]. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe "Parazù", a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu. Inta lucalitài se ponen cumunque ancù vegghe e tràcce de müaje pe(r)imetrâli, dìte ''caserme''. Questa custrusiun a và a respejà l'impurtansa da famìa Costa, survatüttu cun Utaviu Costa, ch'a rìva a cumisciunà 'n dipintu a [[Caravaggio|Caravaggiu]], rafigüante San Giuanni Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatò(r)iu.<ref>https://web.archive.org/web/20210610165207/https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm</ref> == Ecunumìa == Stu(r)icamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e u(r)ìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu "U Gumbu") ma zà intu mediuevu u l'é(r)a atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'Âta Ligü(r)ia, [[Garesce]] survatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, ch'u furniva, in scàngiu de l'ö(r)iu, castagne e se(r)eàli. Ancù aù l'agricultü(r)a a l'è trainante, ma a ascì u türismu u l'è in crescita, cun cumünitài de scalatùi chi i vegnen a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì ducca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi. == Cultü(r)a == === Dialettu cixanin === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u se semeja pé cadensa a quéllu de Süccaellu. === Cüxina === Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligü(r)e che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de cêxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepa(r)àe dau [[1500]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2016/04/17/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/bar-sport-a-cisano-sul-neva-dove-rivivono-i-piatti-della-tradizione-e-si-respira-aria-di-casa.html|tìtolo=I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> === Istrusiùn === Cixan u g'ha in propiu scistemma de scö(r)e,<ref>{{Çitta web|tìtolo=I servìssi, e scöe|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/servizi/scuole/|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du [[2003]] e sun stàe dau [[2013]] acurpae asemme a quelle de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du [[U Sejô|Sejâ]].<ref>{{Çitta web|url=https://icceriale.weebly.com/|léngoa=IT|tìtolo=Istitüu Cumprenscìvu du Seià|vìxita=2021-06-10}}</ref> Dau [[2017]] questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).<ref>{{Çitta web|url=https://cercalatuascuola.istruzione.it/cercalatuascuola/istituti/SVEE81507R/albenga-ii-comanedi-cisano/|tìtolo=Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fé(r)e == E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se vegghen:<ref>{{Çitta web|url=https://m.facebook.com/cisanoproloco/?__tn__=%2Cg|tìtolo=A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> • '''Festa de Santa Ma(r)ìa Maddalena''', a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüju, aa selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e. •'''Festa de San Giuvanni''', a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zügnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u "falò" (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle. • '''Mezz'austu in Cixan''': a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru sto(r)icu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi pé i fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau [[1988]]. • '''Sagra de Castagne e du vìn nuvellu''', a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu. • '''Castagnâ de Sènexi''': a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepa(r)àe in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i ''tajaìn'' (o ''taggiaìn'', quelli che in zenese se ciammàn ''picàgge''), i gnòcchi e ''raviöi''.<ref>{{Çitta web|https://trucioli.it/2013/10/10/benvenuti-a-cenesicastagnata-in-salsa-spagnola/|tìtolo=A castagnà de Sènexi|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> • '''Prucesciùn de San Nicolò''', se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu. • '''Sagra du scü(r)òttu''': a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepa(r)asiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in "bugie").<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-du-scurottu-a-cisano-sul-neva/|tìtolo=Cixan, a sàgra du scuròttu|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> ==Aministrasiùn== {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|25 zugnu 1985|30 mazzu 1990|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|25 lüiu 1992|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1992|18 frevà 1994|Marco Lengueglia|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 frevà 1994|24 arvì 1995|Gianfranco Filadelli|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|6 lüiu 1996|Marco Gerini|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 agustu 1996|18 nuvèmbre 1996|||Cumisàiu straurdinàiu|}} {{ComuniAmminPrec|18 nuvèmbre 1996|14 mazzu 2001|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Maria Eugenia Cassisi|lista sivica de sentru-destra|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 mazzu 2011|30 arvì 2013|Maria Eugenia Cassisi|Insieme per il paese<br/>(lista sivica de sentru-destra)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 arvì 2013|26 mazzu 2014|Raffaella Viscogliosi||Cumisàiu straurdinàiu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Massimo Niero|Futuro e tradizione<br/>(lista sivica)|scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Massimo Niero|Futuro e tradizione<br/>(lista sivica)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Massimo Niero|Futuro e tradizione<br/>(lista sivica)|scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicasiùn == Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritò(r)iu de [[Leca (Arbenga)|Leca]]), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu ch'u culega Arbenga a [[Arasce|A(r)àsce]]). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de [[Salea]] e [[Campugexa]]. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a "stradda da Utra". Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], anche se a stràdda a presenta de prublematiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2018/04/15/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/viaggio-tra-i-pendolari-dimenticati-della-bastia-cenesi-fotogallery.html|tìtolo=Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}</ref> == Nòtte == ===Nòtte dialetâli=== <references group="n." /> ===Nòtte a u testu=== <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cixan| ]] eniawn4p0yhcaiuz4t27ow47bydvg69 0 7059 270732 270707 2026-06-12T12:24:45Z Arbenganese 12552 +detaji 270732 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Àutu |Tipo=[[Comun|cumüna]] |Panorama = Panoràmma de Àlto.jpg |Didascalia = <div align="center">Panu(r)àmma du séntru de Àutu, cun u castéllu e a gêxa</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scéndegu]] |Amministratore locale = Mauro De Andreis |Partito = lìsta sìvica ''Sempre più in Alto'' |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-denscitæ = Denscitàe |Abitanti = 139 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita Dàtu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'agustu du 2020 (dàtu pruviso(r)iu). |Aggiornamento abitanti = 31-8-2020 |var-denscitæ = Denscitàe |var-abitànti = Abitanti |Sottodivisioni = |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Aquila (cumüne)|L'Âguia]] (IM), [[Cravaüna]], [[Naxin]] (SV), [[Ulmea|Urméa]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. cadastru |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3016 |Diffusività = |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = autesi<ref group="n.">autexi inta [[valâ du Neva]]</ref><ref group="n.">scarsamente duve(r)àu</ref> |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = 29 setembre |PIL = |PIL procapite = |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Mappa provincia IT-CN Alto.png |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Àutu inta pruvinsa de Cuni |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle }} '''Àutu'''{{#tag:ref|Scrìtu ascì ''Auto'', ''Ótu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Aut'' in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Moriani|tìtolo=Alle sorgenti del Tanaro. Tra storia e leggenda|url=https://books.google.com/books?id=PGlMzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Fusta editore|çitæ=Savigliano|léngoa=LIJ, OC, IT|p=263|capìtolo=La pastorizia transumante nelle Alpi Liguri. Endàa ën Bandìa|ISBN=979-12-807-4920-8}}</ref>|group=n.}} (''Alto'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] da [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] faciàu intu versante ligü(r)e, ch'u cunta 139 abitanti (dàtti agiurnài au [[2020]]). == Geugrafìa == [[File:Alto pan.jpg|thumb|Vìsta panuàmmica de Àutu|sinistra]] Àutu u see tröva in [[Piemonte|Piemunte]], inta [[provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]]. U fa parte, assèmme a [[Castergiancu|Castregiancu]] (SV), [[Naxin]] (SV) e [[Cravaüna]], da Valâ du Pennavaire (scciümme ch'u nàsce a [[Cravaüna]] e che u se càccia inte [[Turénte Nêva|Neva]] in [[Cixan]]). U l'è u primmu paise in [[Piemonte|Piemunte]] rivandu da [[Arbenga]], scicumme ch'u se tröva, cumme pé Cravaüna, intu versante marittimu de [[Àrpi Lìgüri|Àrpi Ligü(r)i]]. U ciü tantu du teritò(r)iu de Àutu u se tröva in scia rìva scinistra du turènte, u l'è survastàu dau Munte Dubassu (1538 m) e u se tröva a 645 mêtri sciü u livellu du mâ. U l'è distante da Arbenga 25 chilometri e atretantu da Urmea. == Sto(r)ia == [[File:Alto castello.jpg|thumb|U castéllu di Cepollini|sinistra]] Tra i 9000 e i 8000 ànni primma de Cristu l'ürtima glaciasiùn a l'axeva purtàu de pupulasiùi nomadi daa zôna padana a spustâse ciü in zü: ste gènte i da(r)àn poi u(r)igine ai [[Liguri Antighi|Ligüri Antighi]]. Difatti da ste parte e sun stàe truvàe duzze lucalitàe dund'i sun stài truvài di reperti preisto(r)ichi, fra ste chi l'''Arma du Stevanìn, l'Arma de Naxìn'' e e ''Grotte'' ''Came(r)e'' sun e ciü cunusciüe inta valâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.alto.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Storia|outô=Cumün de Àutu|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> Àutu u vegne sernüu pe'a pusisiùn favu(r)ìa, grassie a 'na specie de terassa natü(r)âle ch'a vegniva a taju pe' tegnì sut'öggiu i pòsti a l'in gì(r)u. Ste pupulasiui e cummensavan a pijà de abitüdini cumme a pasturissia e l'alevamèntu. Intu [[XI secolo|seculu IX]] Àutu u passa sutta i te(r)itò(r)i de Bunifassiu du Vàstu. Sti sciti du periudu [[1300]]-[[1320]] i sa(r)àn duve(r)ài dai scignù(r)i de Savuna (poi regi(r)ài, grassie a in àttu, ai cunti Cepollini d'[[Arbenga]]) pe i avistamènti di Saracen ch'i invadevan e coste ligü(r)i dau mâ, propiu da stu mutivu u de(r)ive(r)ea u numme latìn de ''Altum'', pe' vìa da pusisiùn agevule, ch'a suvràsta a valâ du Pennavaire. Cu'u paìse de Cravaüna, ducca, u và a furmâ üna de castelanìe da [[Marca d'Arbenga|marca arbenganese]], che aa mòrte di Clavesana a finisce sutta ai marchexi du Carettu, zà scignù(r)i de [[marchesàu de Süccaellu|Sücca(r)ellu]]. Sciben stu càngiu de prupietàe a famìa d'Arbenga a mantegne u feudu, aministrandulu pe' cuntu di marchexi, i l'e(r)an difatti velli chi i l'axevan fàu custruì u castellu de Àutu intu [[XIV secolo|seculu XIV]]. U paìse u resta in màn a sti chi fìn ch'u riva [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], quande intu [[1796]] u castellu u vegne derubàu dae trüppe fransexi e derucàu pe' in tòccu. U ve(r)u e propiu destacamèntu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] u l'é(r)a avegnüu inte l'ànnu [[1736]], quande intu tratàu de [[Vienna]], pe' via da guèra de sücesciùn pulàcca, u feudu u vegne 'catàu daa famìa du Savoia, entrandu cuscì intu [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2016/07/07/la-storia-di-alto-tra-dispute-e-controversie-con-caprauna-unici-del-piemonte-affacciati-sul-mare-le-ricerche-di-bianco-e-ciciliot/|tìtolo=La storia di Alto tra dispute e controversie. Con Caprauna unici del Piemonte affacciati sul mare. Le ricerche di Bianco e Ciciliot|dæta=7 lüju 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> Da chì u vegne parte dau [[1861]] du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], e intu [[1946]] da [[Italia|Repübbrica Italiana]]. I ürtimi cangiamènti a livellu du terito(r)iu i sun capitài du [[XIX secolo|seculu XIX]] e e riguardan de ratelle cun Cravaüna pe'a zôna dund'u gh'è a funte de San Bertumê, situasiùn ch'u se n'è sciurtìu mantegnindu cumme cunfin a ''Ròcca Russa'', che ancù aù a segna i termi de due cumünitàe.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marco Bianco|outô2=Furio Ciciliot|tìtolo=Toponimi del Comune di Alto|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/33-toponimi-del-comune-di-alto/|ànno=2016|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=Vul. 33|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86633-6}}</ref> Da marcà ascì i dife(r)enti episoddi de rexistènsa partigiàna intu mèntre da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]]: in Àutu l'è stâ cantâ pe' primma 'otta, intu [[1944]], a cansun ''Fischia il vento'' du [[Felixe Casciùn|Megu]] (Felice Cascione), partigiàn ligü(r)e, mòrtu u mèximu ànnu inta lucalitàe de Cà Funtane, pôcu distante dau paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://leca.anpi.it/sede-e-museo-storico-della-resistenza-i-zona-2/felice-cascione/|tìtolo=Felice Cascione|outô=ANPI de Leca|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Àlto}} === Minu(r)ànse fu(r)èste === Segundu l'[[ISTAT]], a i 31 de dixembre 2014, in Àutu i ghe sun 2 rexidenti fu(r)èsti. == Pòsti de interesse == === U castéllu di Cepollini === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Castéllu de Àutu (CN) 01.jpg|U Castéllu de Àutu Comune di Alto.jpg|Vìsta de Àutu dau Castéllu di Cepollini </gallery> U scimbulu du paìse u l'è u castéllu di cunti Cepollini, custruìu intu [[1320]] pé u cuntrollu di te(r)itò(r)i fra a valle du Tàna(r)u e quella du Pennavaire. Culegàu in linia d'à(r)ia cun quellu de Aquila (inta valà de l'Aròscia) u l'ha raprezentàu in òttimu mecanismu de difesa pé u burgu de Àutu. Stu chi u l'è tra l'âtru ün di meju cunservài inta zona ingàuna, grassie survatüttu a 'n gròssu restauru avegnüu aa fìn du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu ch'u u l'é(r)a stàu derucàu intu periudu de Napuleùn. L'edifissiu u g'ha avüu ciü fasi de ampliamèntu, a ciü impurtante aturnu au [[1400]]-[[1500]], quande u pìa a furma definitìva de furtessa-rexidènsa, grassie ascì aa custrusiùn da lòggia e cun a 'zunta de e tùri a bàse reùnda.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210924145623/https://www.piemonteexpo.it/expo/8698/castello-dei-conti-cepollini-di-alto-e-caprauna-cn/|tìtolo=Castello dei Conti Cepollini di Alto e Caprauna - CN|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beniculturali.it/luogo/castello-dei-conti-cepollini-di-alto-e-caprauna|tìtolo=Castello dei Conti Cepollini di Alto e Caprauna|dæta=14 arvì 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Gêxa de Sàn Michê.jpg|A géxa de San Michê Alto chiesa.jpg|U(r)atò(r)iu de San Bertumê San Sebastiano (01).jpg|L'u(r)atò(r)iu de San Bastiàn Santuario Madonna del Lago Alto.jpg|U santuà(r)iu da Madònna du Làgu </gallery> * '''Gexa de San Michê''', datâ au [[XVII secolo|XVII seculu]], presènta ascì decu(r)asiùi du [[XIX secolo|XIX seculu]]. Restau(r)â in tu [[1753]] grassie ascì a l'agiuttu de 'n pitû [[Ulmea|urmeascu]], ciamàu [[Geniu Alduin|Eugenio Arduino]]. * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumé''': scùnsacrau. Ancöi duve(r)àu cumme museu 'n scia vitta du paizlse, u funsiuna ascì cumme sala pe'e mustre e pe' di cunvegni. * '''U(r)atò(r)iu de San Bastiàn''': vixin aa veggia via pe' Cravaüna, u cunserva de pitü(r)e du [[XV secolo|seculu XV]], in tèmpu u l'é(r)a stàu in abandùn, ma au dì d'ancöi l'è stàu rangiàu. * '''[[Santuàiu da Madonna du Làgu|Santuà(r)iu da Madonna du Làgu]]''': A 3 km dau paise, vixin a 'n laghettu natü(r)âle, u remunta au [[XIX secolo|seculu XIX]], u santuà(r)iu ciü növu u nàsce in cangiu de chellu ciü veggiu, àu scunsacràu. A zôna a l'è frequentâ scicumme ch'u gh'è ina lucanda da vixìn, ma u gh'è fina e tò(r)e pe'u pic-nic. D'in gì(r)u u gh'è ascì di sentê pe' caminâ inti boschi e ogni quande e vegnen fàe de ativitài cumme u parapendiu, e u rampignâse. U laghettu u l'hà in diametru de 15 mêtri, e u se sa(r)eva furmàu tèmpi du [[XVII secolo|seculu XVII]], de prubabile pe' na sliggia. In sciu lagu a se cònta ina lezènda in sce cumm'u se secce furmàu: segundu i abitanti du pòstu u sa(r)eva cumpa(r)ìu da in mumèntu a l'autru, a causa de 'n cuntadìn ch'u l'axeva cuntinuàu a travaià a tèra, sènsa da smèntu aa giurnâ de fèsta da dumenega. U sa(r)eva dunca 'na punisiùn du Segnù, ch'u l'axeva messu a bagnu u sò scìtu (cun véllu e e béstie) fandughe vegnì ina gràn bü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210607162901/http://www.trattoriamadonnadellago.it/contesto.html|tìtolo=Il contesto|outô=Uste(r)ìa da Madonna du Làgu|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121203071341/http://www.comune.alto.cn.it/curiosita.aspx|tìtolo=La leggenda del santuario della Madonna del Lago|outô=Cumün de Àutu|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> === Architetüe civili === * '''E casélle:''' antighe custrusiùi duve(r)àe cumme asustu dai pastùi, fàe de prìa, spantegàe pe'i boschi e i sciti dund'u s'andaxeva a scö. === Pitü(r)e === * '''Pitü(r)a pe' [[Felixe Casciùn|Felice Cascione]]:''' A l'ingressu du burgu, rivandu da [[Arbenga]], u l'è stau dipintu da Francesco Del Casino intu [[2005]] pe' nu scurdâse du partigiàn [[U Portu|du Portu]] (ciamàu ''U Megu''), che ben u l'è restàu inta memò(r)ia da gènte du pòstu. == Ecunumìa == L'ecunumìa du paìse a l'è basâ u ciü tantu sciü l'agricultü(r)a, grassie ae cultivasiùi a fàsce, l'alevamèntu e u tü(r)ismu. == Cultü(r)a == === Dialettu de Àutu === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] ([[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sèntru-punènte]]), ch'u se semeja a chellu de [[Castergiancu]] e a chellu de [[Naxin]], pe' via di forti ligammi cu'a Rive(r)a. U nu gh'è grosse influènse [[Piemonte|piemuntexi]]. Pe' valurizà e tradisiùi lucâli intu [[2016]] u prugèttu de tupunumastica stò(r)ica savunese u l'ha pübbricàu, assemme au cumün, a màppa du teritò(r)iu du paìse cu'e denuminasiùi di sciti intu parlà du postu.<ref>{{Çitta web|url=https://liguriaedintorni.it/ecco-le-cartine-con-i-toponimi-storici-di-alto/|tìtolo=Ecco le cartine con i toponimi storici di Alto|outô=Stefano Pezzini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> === Cüxina === ==== Scciancùi ==== I scciancùi i sun in genere de pasta tipica da valâ du Pennavaire, cuscì ciamàu pe' êsse "taiàu mà" e dunca " a s-ciancùi", i se cundiscen pöi cun u brüssu, sciügu de càrne, pìstu o pòri.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/07/gli-sciancui-pasta-farina-acqua-pesto-bruzzo-carne-porri|tìtolo=Gli Sciancui, una pasta di farina e acqua con pesto, bruzzo, carne o porri|outô=Elisa|outô2=Stefano Pezzini|dæta=21 lüju 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Alto (CN) - municipio.jpg|thumb|U municipiu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|Nome = Giuseppe Deandreis |Inizio = 1º zugnu 1985 |Fine = 19 mazzu 1990 |Carica= Scéndegu |Partito = [[Democraçîa Cristiann-a|Demucrassia Cristiana]] |Note =}} {{ComuniAmminPrec|Nome = Enrico Deandreis |Inizio = 19 mazzu 1990 |Fine = 24 frevà 1994|Carica= Scéndegu |Partito = lista sivica |Note = }} {{ComuniAmminPrec|Nome = Luigi Borghi|Inizio = 24 arvì 1995 |Fine = 14 zugnu 1999|Carica= Scéndegu |Partito = indipendènte |Note =}} {{ComuniAmminPrec|Nome = Luigi Borghi|Inizio = 14 zugnu 1999 |Fine = 14 zugnu 2004 |Carica= Scéndegu |Partito = lista civica |Note = }} {{ComuniAmminPrec|Nome = Francesco De Andreis |Inizio = 14 zugnu 2004 |Fine = 22 frevà 2008 |Carica= Scéndegu |Partito = lista sivica |Note = }} {{ComuniAmminPrec|Nome = Francesco D'Angelo |Inizio = 22 frevà 2008 |Fine = 26 frevà 2008 |Carica = Cumisàiu prefetissiu |Partito = |Note =}} {{ComuniAmminPrec|Nome = Francesco D'Angelo |Inizio = 26 frevà 2008 |Fine = 15 arvì 2008 |Carica = Cumisàiu straurdinàiu|Partito = |Note = }} {{ComuniAmminPrec|Nome = Renato Sicca |Inizio = 15 arvì 2008 |Fine = 27 mazzu 2013|Carica= Scéndegu |Partito = indipendènte |Note =}} {{ComuniAmminPrec|Nome = Renato Sicca |Inizio = 27 mazzu 2013 |Fine = 10 zugnu 2018 |Carica= Scéndegu |Partito = lista sivica<br />"Per continuare nella tradizione e nel rinnovamento" |Note = }} {{ComuniAmminPrec|Nome = Renato Sicca |Inizio = 11 zugnu 2018 |Fine = 14 mazzu 2023 |Carica= Scéndegu |Partito = lista sivica<br />"Per continuare nella tradizione e nel rinnovamento" |Note = }} {{ComuniAmminPrec|Nome = Mauro De Andreis |Inizio = 14 mazzu 2023 |Fine = ''in càrega'' |Carica= Scéndegu |Partito = lista sivica<br />"Sempre più in Alto" |Note = }} {{ComuniAmminPrecFine}} == Feste e fé(r)e == * '''Sagra di scciancùi''', a se tegne tütti i ànni intu mese de lüju, dedicâ a sta qualitài e de pasta fresca prepa(r)â inta valà du Pennavaire.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210606184647/https://www.comune.alto.cn.it/it-it/appuntamenti/sagra-degli-sciancui-68531-1-64e82bd5b6544c465bf8276a8fb3c914|tìtolo=Sagra degli Sciancui|outô=Cumün de Àutu|dæta=13 lüju 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> * '''Festa da Madònna du Làgu''', intu santuà(r)iu cun u mèximu nòmme, particulâre a l'è a prucesciùn di cristi, chi i vegnen da gran parte di paìxi de vàlli d'Arbenga e dau bàssu Piemunte; a l'è d'antìga tradisiùn e a se tegne de lüju.<ref>{{Çitta web|https://web.archive.org/web/20210606184834/https://www.comune.alto.cn.it/it-it/appuntamenti/festa-della-madonna-del-lago-68530-1-595d2ed503b42a705d3e95df74ef2ce2|tìtolo=Festa da Madònna du Làgu|outô=Cumün de Àutu|dæta=7 lüju 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> * '''Radün inter-regiunàle di partigiài''', in unû de Felice Cascione, u cunsciste inta vìxita au munumèntu dedicàu a U Mégu, vixìn a dunde l'é(r)a stàu massàu e in relatìvu rinfrescu, a se tegne d'estài, fra lüju e agustu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.alto.cn.it/it-it/appuntamenti/raduno-interregionale-partigiano-in-memoria-di-felice-cascione-medaglia-d-oro-al-valor-militare-68533-1-c83d0330281c0ac6521b060a9ca17043|tìtolo=Raduno interregionale partigiano in memoria di Felice Cascione, medaglia d'oro al valor militare autore della canzone "Fischia il vento", e di tutti i caduti per la libertà|outô=Cumün de Àutu|dæta=22 lüju 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-10-08}}</ref> * '''Festa patrunâle de San Michê''', ai 29 de Setembre. * '''Festa de castagne''' (o de rustìe), i prìmmi d' utùbre. == Vie de cumünicasiùn == U teritò(r)iu cumünâle u l'è culegàu cun Arbenga e Urmea grassie aa stradda pruvinsale SP216 (SP14 intu tràttu sutta a Savuna), ch'a traversa tütta a valâ du Pennavaire partindu da Arbenga pe' rivà aa Còlla de Cravaüna e ca(r)à a Cantaraina, au biviu da statâlee 28 da còlla de Nava. U traffegu de curiere u l'è servìu da l'aziènda de trasportu da [[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savuna]], ch'a l'è a [[TPL Linea]]. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]] ihxxoi4tcauczycauz1qh0anxt7pyfo 0 7061 270731 270729 2026-06-12T12:21:02Z Arbenganese 12552 tl 270731 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scrîta de '''Craṿaüna'''}} {{Divisione amministrativa |Tipo = [[comun|cumüna]] |Nome = Craṿaüna |Panorama = Caparauna pan.jpg |Didascalia = <div align="center">U paìse de Craṿaüna</div> |Bandiera = |Voce bandiera = |Stemma = |Voce stemma = |var-localizaçión = Lucalizaz̄iùn |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruincia]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministraz̄iùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scéndegu]] |Amministratore locale = Giuseppe Ruaro |Partito = lista cìvica ''Insieme per credere in un futuro'' |Data elezione = 20-9-2020 |var-denscitæ = Denscitàe |Mandato = 2 |Data rielezione = 25-5-2026 |var-teritöio = Teritoṛiu |var-cordinæ = Curdinàe |var-instituçión = Istituz̄iùn |Data istituzione = 1861 |var-superfìcce = Estensciùn |var-altitùdine = Autez̄z̄a |Altitudine = 959 |Abitanti = 80 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2024&lingua=ita Dato Istat] - Pupulaz̄iùn rescidente ai 31 de discèmbre du 2024 (dàtu pruṿisoṛiu). |Aggiornamento abitanti = 31-8-2020 |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraz̄iùi]] |Sottodivisioni = A Ciazöṛa, A Ruöia, E Cà Suttàne, E Cà Mezzane, U Pözzu (sêde da cumüna) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi ch'i ghe cunfina |Divisioni confinanti = [[Àutu]], [[Aquila (cumüne)|Lâguia]] (IM), [[Armu]] (IM), [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] (IM), [[Ulmea|Urméa]], [[A Cêve|A Ceṿe]] (IM) |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uraṛiu |var-cod._cadàstro = Codice du catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3498 |Diffusività = |var-nómme_abitànti = Nomme abitanti |Nome abitanti = de Craṿaüna |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = Sant'Antunìn |var-festîvo = Festìṿu |Festivo = 2 de setembre |var-âtre_informaçioìn = Autre infurmaz̄iùi |PIL = |PIL procapite = |var-cartografîa = Cartugrafìa |var-cartografîa = Mappa |Mappa = Mappa provincia IT-CN Caprauna.png |Didascalia mappa = A pusiz̄iùn de Craṿaüna inta pruincia de Cuni |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu uficiâle }} '''Craṿaüna'''{{#tag:ref|U se ghe disce {{IPA|[krawa'yna]}}, mèntre in Riṿeṛa u ṿegne scricciu ''Cravaüna''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref> {{IPA|[krava'yna]}}, mèscimu che in [[Lengua brigašca|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Moriani|tìtolo=Alle sorgenti del Tanaro. Tra storia e leggenda|url=https://books.google.it/books/about/Alle_sorgenti_del_Tanaro_Tra_storia_e_le.html?id=PGlMzwEACAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y|ànno=2022|editô=Fusta editore|çitæ=Savigliano|léngoa=LIJ, OC, IT|p=263|capìtolo=La pastorizia transumante nelle Alpi Liguri. Endàa ën Bandìa}}</ref>, ''Cṛavaina'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cravauna'' {{IPA|[kra'vawna]}} in [[zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/caprauna/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Caprauna|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-03-18}}</ref>, ''Cravaun-a'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]]|group=n.}} (''Caprauna'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna du bassu [[Piemonte|Piemunte]], inta [[Provinsa de Cuneo|pruincia de Cuni]], cun 80 abitanti (dàti agiurnài du [[2024]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="140" style="text-align:center"> Immaggine:Caprauna pan da dubasso.jpg|Ṿìsta de Craṿaüna dai Rucài Immaggine:Colle di Caprauna dal Monte della Guardia.png|A Colla de Craṿaüna dae Caṛanche da Guardia Immaggine:Rocca delle Penne e Rocca Tramontina dal Monte della Guardia.png|E Penne e A Stramuntina Immaggine:Monte Armetta da Bric della Penna.png|L'Armetta ṿìstu dae Penne </gallery> Craṿaüna a se tröṿa in [[Piemonte|Piemunte]], inta parte ciü bassa da [[Provinsa de Cuneo|pruincia de Cuni]], ṿescìn aa [[Liguria|Ligüṛia]], tantu che a cunfìna cun: [[Àutu]], [[Aquila (cumüne)|Lâguia]] (IM), [[Armu]] (IM), [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] (IM), [[Ulmea|Urméa]] e [[A Cêve|A Ceṿe]] (IM). Faciâ in sciü u ṿersante maṛittimu, a l'è circundâ pe' trei quarti dai munti, fra tütti u [[Munte Armetta]] u l'è chélu ciü autu e u riṿa a 'n autez̄z̄a de 1740 metri de 'n sciü u mâ. Stu lì u resta dae parte ciü ṿèrsu Urméa, mèntre a punènte, in pocu ciü bassu, u gh'è u [[Munte da Guardia]] (1659 m), de longu a marcà u cunfìn da cumüna, che ṿèrsu 'n a ṿalle u se cega e u rìṿa dae parte da [[Rocca da Stramuntina]] (1501 m). Passâ sta chi u gh'è u [[Rocca de Penne|Penùn]] (1495 m), u cunfìn u ṿa de deré aa spartiz̄iùn fra e tre ṿalàe: du [[Valâ du Pennavaire|Pennavaire]], de [[Valâ de Ferraia|Ferraia]] e d'Aroscia. A ṿalâ de Ferraia, püṛ'essèndu bona parte de prupietàe de Craṿaüna a cazze pe' 'na parte ascì intu teritoṛiu de Lâguia e de Burghettu, e u cunfìn u prusegue passandu ancù pe'u [[Munte Bellu]] (1335 m) e u caṛa au Dènte. Turnandu a muntà, da leṿante, u se incontra u [[Garbu de Taṛambüghe]], u se munta daa Galeṛia de Rocca Russa e u se prucedde ṿersu [[Munte Grossu]]. Ṿescìn a stu lì u se tröṿa i Sii (1311 m<ref group="n.">L'autez̄z̄a a se rifeṛisce au passu di Sii, e nu a tüttu u scitu, ch'u l'è ciü grossu</ref>) e muntandu u gh'è [[Colla de San Bertumê d'Urméa|San Bertumê]] (1493 m) e a z̄imma de [[Munte Pezautu|Pezautu]] (1544 m). Fra Pezautu e l'Armetta u gh'è ancù U Ciàn e A Curma, tüttu drentu u cumün de Craṿaüna. U paìse, du restu, u se tröṿa a 950 metri d'autez̄z̄a e u fà parte de l'auta ṿalâ du Pennavaire, ch'u u nàsce aa Funtana du Baggiu, in sciü a [[Còlla de Cravaüna|Colla de Craṿaüna]] (1337 m). U riàn u passa daa Cà du Buschettu e i se ghe cunzunze di autri riài maimàn ch'u caṛa a ṿalle. Ün di afluènti ciü grosci ch'i passa drentu u teritoṛiu da cumüna u l'è u Riàn du Crösu, ch'u nasce a l'[[Rocca de l'Arma|Arma]] e u passa de là daa Ciazöṛa. Pöi u gh'è u riàn de Cà Mezane, ch'u u nàsce sciü u Ruggiu, aa Ruöia, und'i pia l'aigua da beṿe, e u passa drentu u paìse. U riàn di Torti (o de l'Isuṛa), u nasce dai Cuṛài, sutte l'Armetta e u se caccia intu Pennavaire sutta e Cà Suttane. Sutte Rocca Russa, d'entu Garbu de Taṛambüghe, u sciorte 'n autru riàn, ch'u se va a cacià apena lì sutta intu Pennavaire. In po' primma de Cà de l'Arma da Ṿia, u gh'è i cunfìn cun [[Àutu]]. A furma du paìse a l'è tipica de muntagna, spartìu fra z̄inque difeṛènti burgàe, ch'i nu sun tantu distanti üna da l'autra, ma a ogni moddu bèn distinte, tra ste chi: * U Pözzu (''Poggio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), a l'è a fraz̄iùn dund'u gh'è a gescia e a cumüna, ch'i dan sciü a ciaz̄z̄a ch'a l'è u cèntru du paìse. A se tröṿa a 950 metri d'autez̄z̄a e cumme u ne disce u nomme a se tröṿa in sciü in pözzu, giṛàu ṿèrsu E Penne; e a l'è a primma burgâ ch'a se incontra riṿandu d'Arbenga dau stradùn. * E Cà Mezane (Case Mezzane), propiu atacâ au Pözzu, doppu a cumüna a se tröṿa a fraz̄iùn de Cà Mezane, ciü picenina, ch'a l'è longu a ṿia ch'a porta ṿersu A Ciazöṛa, a se ciamma cuscì ṿìstu ch'a l'è intu mèzzu tra sta lì e U Pözzu, u ghe passa ascì in riàn, ch'u u ne pia u nomme. * A Ciazöṛa (''Chiazzuola''), ciü versu u bòscu rispettu a l'autre due, passâ a capélla de San Bastiàn, ch'a resta in sciü a ṿia du semiteṛiu. * A Ruöia (''Ruora''), menz̄iunâ inte carte antighe cumme ''Rovoira'', a se tröṿa a 1042 m, surve au Pözzu e ae Cà Mezane, a l'è sèmpre stâ a ciü pupulâ e a l'è a ciü auta de tütte, da ṿescìn u se ghe tröṿa a capélla de San Roccu. * E Cà Suttane, u se ghe riṿa dau biṿiu longu u stradùn pocu primma de riṿà au Pözzu, o senù da sta chi. A se ciamma cuscì perché a l'è a parte du paìse ch'a resta ciü a ṿalle, sutt'u Pözzu, a 'n'autez̄z̄a de quasci 850 m. Ṿescìn ae cà u gh'è a capélla da Madonna da Neṿe. == Stòṛia == === Urìgine du nomme === L'urìgine du nomme du paìse a nu l'è bèn ciaia, dandu amèntu a carcün u ne ṿegniṛea dau latìn Clavis Una, ch'u aureṛeṿa dì "êsse fedeli numà a ün", ma du restu e primme testimunianz̄e scrîte dund'u cumpaṛìsce u nomme du paìse i mustra de furme cumme ''Caprania'', ''Capraunia'', ''Capravina'' e fina Capranica che ne ṿegniṛea tütte dau nomme da craṿa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Cumün de Cravaüna, a stòia|vìxita=2021-06-04|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://reportingtheworldover.wordpress.com/2015/07/14/il-paese-della-capra-e-delle-rape/|tìtolo=Cravaüna, u cumün de e ràve e de cràve|vìxita=2021-06-04|léngoa=IT}}</ref> Adiṛitüṛa inti papéi ciü antighi a cumpaṛisce a denuminaz̄iùn ''Cravaune'', marcâ inte di atti du [[1363]], mèntre inti Statüti du [[1550]] truṿammu scritu ''Clavauna'' e ascì ''Cravauna'', bèn ṿescine aa furma in dialettu, pe' fenî cu'a primma apaṛiz̄iùn da furma ''Caprauna'' ch'a ṿegne scrîta intu [[1576]].<ref name="Merlop8">{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.1 Vicissitudini storiche, p.8}}</ref> === Etàe antiga === Intu teritòṛiu de Craṿaüna u l'è stàu truṿàu ciü testimunianz̄e d'epuca rumana, tantu ch'u l'è stàu facciu di scaṿi ch'i l'han purtàu aa lüsce in z̄èrtu nümeṛu de tòcchi de tèracöccia, ch'i remunteṛeṿa au [[I secolo|I seculu doppu Cristu]]. Sti chi i l'andaṿa a furmà cupette e autri strümènti de fabricaz̄iùn italica de chéi tèmpi, ch'i fan pensà ascì aa presènz̄a de ‘n sacraṛiu suttu u Castelà, pe'u Fasceu, truṿàu quande i l'han fàcciu u stradùn, scitu ünicu inte tütta a ṿalâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Gandolfi|outô2=Lucia Gervasini|tìtolo=La Stipe votiva di Caprauna|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA22994|ànno=1985|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Burdigheṛa|léngoa=IT|p=92}}</ref> Du restu u l'è faz̄ile che inte sti posti chi l'òmmu u ghe fusse zà da prìmma, vistu ch'u gh'è tante arme, cumme chéla du Ciàn de l'Arma, dunde i l'han truṿàu ina cunchiglia garbâ du 10 000 a.C. Foscia ste chi i l'eṛa zà frequentàe dau Paleuliticu, e u se pènsa ascì ch'u ghe fusse di insediamènti di [[Liguri Antighi|Liguṛi antighi]], primma ch'u ṿegnisse i rumài. === Etàe de mèzzu === U teritòṛiu de Craṿaüna u ṿegne numinàu pe'a primma ota cumme parte du feudu de prupietàe di marchesci de Clavesana, de discendènz̄a aleṛamica, ch'i s'éṛa spartìi cu'i autri rammi da famìa i pusedimènti ch'i l'éṛa stài dunài da l'Impeṛatù Ottone I, primma cu'in àttu firmàu du [[967]]<ref name="Merlop8"/> e pöi cunfermàu de doppu, tantu intu [[1162]] cumme intu [[1226]].<ref name="Merlop8"/> Pe' de mutiṿaz̄iùi nu bèn ciaie du feudu ghe fasceṿa parte ascì a cumünitàe de [[Àutu]]. Du restu, u se sa che aumenu a partì dau [[XIII secolo|seculu XIII]] i Cepolla, 'na ricca famia d'[[Arbenga]], i l'éṛa ṿegnüi scignuṛi du paìse, incaṛegài de longu dai Clavesana, cumme testimuniàu da 'n àttu di marchesci, firmàu ai 25 de lüiu du [[1320]], che i cuncedde cuscì u cuntrollu du feudu a Iacobino Cebulla.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Noberasco|tìtolo=Conscente del Papa|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00011567|ànno=2001|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=97|capìtolo=IV. Conscente nel Trecento e nel Quattrocento: la signoria dei Cepolla/Cepollini}}</ref> Zà da carche annu stu chi u l'aṿea cumenz̄àu a mette e màe intu paìse, tantu che u sò nomme u cumpaṛìsce du [[1304]] inte ‘n papé ligàu a quandu i l'han catàu ‘na burgâ picenìna, chéle che aù foscia i sun e Cà Mezane.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.4 Amministrazione civile e giuridica, p.31}}</ref> In ciü pe' tüttu u [[XIV secolo|Trescèntu]] u gh'è stàu de cuntese, cumme quandu i dusceṿa elez̄z̄e u pudestàe d'Arbenga, cu'i Cepollini a sustegnu di marchesci, facciu ch'u porta i Clavesana a dà turna u feudu inte màe de sta famìa chi.<ref name="Merlop8" /> Cuscì, inti papéi dicci primma, ch'i ne mustra l'infeudamèntu di Cepollini, u marchese Federico de Clavesana u ṿa a cunfermà i diritti du cumitàu in sciü u castrum de Àutu e in sciü a ṿilla de Craṿaüna.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.1 Vicissitudini storiche, p.9}}</ref> Cu'a mòrte di marchesci da famìa Clavesana i söi dumini i ṿegne purtài sùttu duminiu di Del Carretto, cun l'inṿestitüṛa de Aleramo Del Caretto aṿegnüa du [[1355]], faccia da l'impeṛatû Carlo IV, pianduse ascì in quartu da prupietàe du feudu. U rèstu, ch'u l'éṛa stàu spartìu tra i fìi du Iacobino, u passa ancù de man, fin ch'u vegne turna ünìa intu [[1363]], cu'in attu firmàu intu [[Castéllu di Conti Cepollini (Àutu)|castéllu de Àutu]]. Da fin du seculu u l'è pöi l'interṿèntu facciu daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], che, intu mezzu de lìti da famìa di Del Carretto, a catta a tèrz̄a parte di diritti in sciu feudu, pagandu ben 60 milla fiuṛìn d'oṛu, cu'in ciàn de espansciùn pulitica ben precisu. Du mèscimu annu a l'è ‘na nöṿa investitüṛa, de longu ai Cepollini e ai Del Carretto.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.1 Vicissitudini storiche, p.11}}</ref> Cu'a morte du conte Zaccaria Cepollini, aṿegnüa du [[1572]], l'ereditàe a ṿegne spartìa fra i sei fìi, cuscì cumme i diritti in sciu feudu: cuscì i ṿegne inṿestìi daa Repübbrica de Zena quattru di neṿi du conte, fii de Marc'Antonio Cepollini ([[1592]]).<ref name="Merlop12">{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.1 Vicissitudini storiche, p.12}}</ref> Intu fratèmpu, u pa che u marchese Scipione del Carretto de [[Süccaellu|Z̄uccaṛèllu]], du [[1586]] u se fusse pruṿàu a ṿènde u feudu, fascèndu a pruposta a Carlo Emanuele I de Savoia, scicumme ch'u l'aṿea puia ch'u ghe ṿegnisse purtàu ṿia, pe' ṿia de z̄erti acòrdi de prelaz̄iùn firmài cun [[Zena]]. A pröa a nu porta a nièn, e cuscì intu [[1589]] i marchesci i perde dau tüttu u cuntrollu in sciü i dui paìsci.<ref name="Merlop12" /> Doppu ‘na seṛie de cuntese drentu aa famìa, u ṿegne conte Giacomo Cepollini, che, spusàu cu'a zenese Paola Maria Cicala, u speṛaṿa de fenì inte l'elèncu di patriz̄i de Zena, cosa ch'a nu l'è capitâ. Cun u [[XVII secolo|Seiz̄èntu]] u se dröṿe ina nöṿa fase pe'u paìse, scicumme ch'u se fa ciü forte u besögnu d'espansciùn di piemuntesci, ch'i urganizza de spediz̄iùi contru u punènte ligure, tantu intu [[1625]] cumme intu [[1672]]. Craṿaüna difatti a se truṿaṿa ai tèrmi di dumini zenesci, ai cunfìn cun [[Ulmea|Urmea]], ch'a l'éṛa zà sutta ai Savoia.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.4 Amministrazione civile e giuridica, p.17}}</ref> Zà de sti tempi a cumünitàe de Craṿaüna a l'aṿea ina z̄erta autunumia in sciü e decisciùi, tantu ch'u se sa ch'a se truâṿa suṿènte inta ciaz̄z̄a du paìse o fin inta [[Gescia de Sant’Antunin (Cravaüna)|gescia de Sant'Antunìn]] o inte l'[[Uatoṛiu de San Bertumê (Cravaüna)|uatoṛiu]], mèntre che int'in ducümèntu du [[1799]] u se fa rifeṛimèntu a ‘na “Cà da Cumünitàe" e u se sa ascì che ṿersu a metàe du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] i ṿegniṿa ascì elezüi duzze rapresentanti inte tüttu (tra sti chi u scéndegu e dui cunsuṛi). Cu'u tèmpu i l'éṛa stài duveṛài ascì di Statüti cumünali, cuscì cumme di registri, che u ciü impurtante u l'è u ''Libro degli Arrembi'', ch'u l'ha funz̄iunàu fin au [[1776]], ànnu ch'u l'è riṿàu u primmu catastru.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.4 Amministrazione civile e giuridica, p.32}}</ref> In seguitu au Tratàu de Utrecht, l'Impeṛatû Carlo VI u fenisce pe' strenze i cuntrolli in sciü i feudi impeṛiali, ch'u ghe cazze ascì Craṿaüna, cunscideṛâ peṛò de scarsu inteṛesse da Amedeo de Savoia, tantu ch'a cumpaṛìsce inta ''Nota dé Feudi Imperiali indifferenti a S.M.'', scicumme ch'a restaṿa föṛa man rispettu ai teritoṛi du regnu sabaudu de chéi tèmpi.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.4 Amministrazione civile e giuridica, p.19}}</ref> De cuntru a Repübbrica de Zena, a se mustra inte ‘na fase de debulez̄z̄a. A situaz̄iùn a cangia de grossu intu [[XVIII secolo|Setez̄èntu]], quandu a ṿegne cumbatüa a guèra de sucesciùn pulacca, ch'a porta intu [[1735]] aa firma de ‘n tratàu a Ṿiènna, ch'u permette ai Savoia in'espansciùn netta a meridiùn, tantu da piase 57 feudi impeṛiali, cumpresu chélu de Craṿaüna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Dücàu de Savoia|tìtolo=Traités publics de la royale maison de Savoie avec les puissances étrangères, depuis la paix de Cateau-Cambrésis jusqu'à nos jours|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6538021w/f476.item|ànno=1836-1861|editô=Imprimerie Imperial|çitæ=Tüṛìn|léngoa=FR|p=467|capìtolo=Articles préliminaires de paix entre Sa Majesté le Roi de France, et Sa Majesté Impériale}}</ref> Stu facciu chi u porta in sciü a fin au destacamèntu daa Ligüṛia, pe' fenì sutta au Regnu de Sardegna, nu senz̄a de pulemiche, scicumme che i zenesci i denunz̄ian aa curte franz̄ese e austriaca che u pasaggiu u nu l'éṛa in regula. Du restu, inte l'aùstu du [[1736]] i rapresentanti di feudi piài dai Savoia i sun ciamài a [[Còiri|Cairu]] a züṛà fedeltàe au nöu padrùn e difatti carche dì prìmma u l'éṛa stàu püblicàu in edittu dau cavalier Passerini, ch'u custrenzeva i feudataṛi Pier Francesco Cevolino e Domenico Maria Accellino a prestà züṛamèntu.<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2. Il feudo di Caprauna, 2.4 Amministrazione civile e giuridica, p.22}}</ref> Cuscì inte chéli dì a cumünitàe du feudu a se mette asèmme, pruandu a rebatte e decisciùi piàe a Ṿiènna, mandandu in attu, registràu da ‘n nutaiu, dund'u se fa presènte che i dui paìsci i l'éṛa da tèmpu sutte Zena. U fa istessu u Conte, che d'in Àutu u manda in autru papé, dund'u se fa cunusce cumme feudataṛiu da Repübbrica Zenese, ma sènz̄a che a situaz̄iùn a cange. Inte stu moddu i piemutesci i se pìa di dumini ciü ṿescìn aa maṛìna, de impurtanz̄a pe' i traffeghi ecunomichi versu a Riṿeṛa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.valtanarolife.com/localita/caprauna|tìtolo=Cravaüna, tra a ṿalâ du Pennavaire e chéla du Tàna|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2016/07/07/la-storia-di-alto-tra-dispute-e-controversie-con-caprauna-unici-del-piemonte-affacciati-sul-mare-le-ricerche-di-bianco-e-ciciliot/|tìtolo= A stòṛia de Àutu, fra dispute e cuntruversie.Cun Craṿaüna ünicu paìse "afaciàu in sce u mà" du Piemunte.|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref> Dau [[1861]] u pàssa sutta au [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], suttu u mandamèntu XIII, de Urmea, intu circundaṛiu de Mundeṿì, scancelàu du [[1926]] e pöi passàu sutta a chélu de Cuni, pöi ṿegnüu pruincia. Da l'ànnu [[1946]] u l'è inta [[Italia|Repübbrica italiana]]. U fa parte de Üniùn muntana Alta Val Tanaro. == Abitanti == === Evulu''z̄''iùn demugràfica === {{Demografia/Cravòuna}} === Minuṛàn''z̄''e fuṛèste === Segundu l'[[ISTAT]], ai 31 de descèmbre du 2014, a Craṿaüna u gh'è 1 rescidènte fuṛèstu. == Pòsti de interesse == [[File:Caprauna chiesa.jpg|thumb|Craṿaüna, a gescia de Sant'Antunìn|sinistra]] === Architetüṛe religiuse === * '''Gescia da parocchia de Sant'Antunìn''', (cunusciüa ascì numà cumme "A gescia"), faccia intu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/chiesa-parrocchiale-di-s-antonino-sec-xviii-38661-1-aea88b38debf4ee256f52935846578d2|tìtolo=Côse da vegghe, Cravaüna, a gêxa de Sant'Antunìn.|vìxita=2021-06-04|léngoa=IT}}</ref> * '''Uatoṛiu de San Bertumê''', inta ciaz̄z̄a da paìse, ataccu aa gescia, u l'è du [[XVI secolo|seculu XVI]]. Chi u gh'è a sêde da cunfraternita ch'a ne pòrta u nòmme.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/chiesa-di-san-bartolomeo-38603-1-a538f499e0cc875e6c52935913b3db72|tìtolo=Côse da vegghe, Cravaüna, L'Uratoriu de San Bertumé|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref> * '''Gescetta de Sàn Roccu''', inta burgâ da Ruöia, faccia intu [[XIX secolo|seculu XIX]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/chiesetta-di-san-rocco-fine-xix-sec-38662-1-6eacda0f539bef55e2cfef73cc4f2dc1|tìtolo=Côse da vegghe, Cravaüna, a géxetta de San Ròccu.|vìxita=2021-06-04|léngoa=IT}}</ref><ref name=":0">{{Çitta web|url=https://danilodelorenzis.altervista.org/caprauna.html|tìtolo=Cravaüna, futugrafìe|vìxita=2021-06-04|léngoa=IT}}</ref> * '''A Capélla de Guarnê''' o da Viscitaz̄iùn ascì, ch'a se tröva inta lucalitàe de Guarnê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/cappella-della-visitazione-loc-guarnero-38663-1-a8b6bec24a4939293de295150587cfc5|tìtolo=Côse da vegghe, Cravaüna, a capeletta da a Vixitasiùn.|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref> *'''A Capella de San Bastiàn''', inta burgâ da Ciazöṛa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/cappella-dei-santi-fabiano-e-sebastiano-38600-1-9fbcfc49db83cb3a4295c50353b6d7f3|tìtolo=Côse da vegghe, Cravaüna, a capeletta di Santi Fabiàn e 'Bastian.|vìxita=2021-06-04|léngoa=IT}}</ref> * '''Capeletta de San Benàrdu''', pocu au de surva de cà du Pözzu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/cappella-di-san-bernardo-38601-1-b901d934811016ef49b071d4588bfed2|tìtolo=Còse vegghe, Cravaüna, a capeletta de San Benàrdu|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref> * '''Santuàṛiu de l'Asunta''', ciamâ de suènte dai abitanti du pòstu "A Capella", a se tröva versu u boscu, sutta aa via pruinciale, primma de Costabella.<ref name=":0" /> *'''Capeletta de Cà Suttane''', o ''da Madònna da Neṿe'', inta burgâ che ne pìa u nòmme. === Musei === A Craṿaüna u se tröṿa u museu etnugraficu dedicàu au paìse, ch'u mùstra futugrafìe, atrez̄z̄i e arnesci da ṿìtta cuntadina de chéi tèmpi, a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttuz̄èntu]]. Stu chi u l'è stàu duèrtu intu [[2000]] in sce l'iniz̄iàtiṿa di rescidènti.<ref>{{Çitta web|url=http://www.valtanarolife.com/pages/museo-etnografico-di-caprauna|tìtolo=U museu etnugraficu de Craṿaüna|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}</ref> == Ecunumìa == L'ecunumìa du paìse a l'è pe'a ciü parte legâ a l'agricultüṛa e a l'alevamèntu, ma ascì au türismu, survatüttu pe'u trekking, e caminàe inti senté e e scalàe. == Cultüṛa == [[File:Rapa caprauna.jpg|thumb|A ràva de Craṿaüna]] === Dialettu de Craṿaüna=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèscimu argumentu in detaiu}} A Craṿaüna u se parla in dialettu ch'u s'asemeia a chélu di autri paìsci da ṿalâ du Pennavaire. Fra e difeṛènz̄e ciü impurtanti ch'i cangia dau [[Lìgure céntro-òcidentâle|parlà di figui]]<ref group="n.">Cun sta paṛolla chi u se intènde i ligüṛi da maṛina e pe' u ciü da ṿalâ d'Ineja, cunusciüi intu paìse perché i ṿegniṿa a ṿènde e fighe; de contru u l'eṛa solitu che chéli de Craṿaüna i caṛasse da ste parte lì (cumme au [[Burgumau|Burgumaṛu]] o a [[Puntedasce|Pontedasce]]) pe' travaià inte l'uṛiṿe e inti gumbi. Dau nomme "figui" i seṛea da tiṛà föṛa e gènte de l'entrutèra arbenganese e da ṿalâ da Ceṿe.</ref> u gh'è a presènz̄a marcâ di sòi {{IPA|[ts]}} e {{IPA|[dz]}}, ch'i pia u pòstu da {{IPA|[s]}} e da {{IPA|[z]}} (se disce ''ciaz̄z̄a'' {{IPA|['tʃats:a]}} e nu ''ciassa'' {{IPA|['tʃas:a]}}, ''pözzu'' {{IPA|['pødz:u]}} e nu ''pöṡṡu'' {{IPA|['pøz:u]}}), trattu ch'u se presènta ascì inte l'[[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]. Du rèstu a se fa cunusce ascì a prununz̄ia da r giasciâ, ch'a se tröva in genere fra vucâle, ch'a gh'è ascì inte carcün de l'autri dialetti de l'entrutèra de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e a l'è ben difeṛènte da chéla italiàna. Autra difeṛènz̄a de contu a l'è ch'u manca a "x" che de suènte a marca u sòn da j franz̄ese, sustituìa da u sòn "sc" duz̄e (cumme in ''sösciüṛa''), cuscì cumme a maneṛa de dì a "v" fra vucâle ch'a scumpaṛisce tostu e a se semeia a 'na ṿia de mèzzu fra a "v" e "u" (cumme inta paṛolla ''ciaṿe''). In ciü u gh'è de paṛolle ch'i se semeia ai dialetti de [[Naxin|Nascin]] e de [[Castergiancu]], che presempiu i g'han u passaggiu de furme in -yt- a -c-, e ducca, u ghe se disce ''làcce'' e nu ''làite'', ''nöcce'' e nu ''nötte'', fenomenu ch'u se tröṿa ascì inte z̄erte furme di verbi, cumme "dicciu" o "facciu". De seguitu in elencu de paragùi fra u dialettu de Craṿaüna e chélli d'Arbenga e [[Castergiancu]].<ref>{{Çitta web|url=https://m.facebook.com/Amici-per-Caprauna-1779302538967585/?refid=13&__tn__=%2Cg|tìtolo=Asuciasiùn Amixi de Cravaüna|léngoa=IT|vìxita=2021-06-05}}</ref> {| class="wikitable" !Craṿaüna !Arbenga !Castergiancu |- |Brüsciacafè<ref group="n.">Nomme che u indica in moddu specificu u cuntenitù dunde u se mette u cafè mascinàu</ref> | - |Còrnu |- |Cafetêṛa |Cafete(r)a |Cafete(r)a |- |Grattaia |Gratà(r)a |Grattai(r)a |- |Muṛinettu |Mascinìn |Mascinìn |- |Rasc-cettu |Raspettu |Raspettu |- |Scrùsce<ref group="n.">Lische sutì de legnu, de suṿente de nissöṛa, duveṛàe pe'a custruz̄iùn di caṿàgni; i l'esciste ascì di atressi ch'i i sèrve pe cegà e mette asemme 'sti tòcchi, inta tradiz̄iùn du paìse ciamài "Piccascrusce" o "Issascrusce".</ref> |Scrùsce |Scrùsce |} === Asuciaz̄iùi === A Craṿaüna u gh'è difeṛènti asuciaz̄iùi, cumme a ''Pro Loco'', ch'a urganizza e manifestaz̄iùi intu paìse, l'asuciaz̄iùn ''Amici di Caprauna'', ch'a se interessa de tradiz̄iùi du postu e da valurizaz̄iùn da sucietàe du paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.caprauna.cn.it/it-it/vivere-il-comune/associazioni-enti|tìtolo=Asuciasiùi e enti, cumün de Cravaüna|vìxita=2021-06-05|léngoa=IT}}</ref> Nu manca ascì l'urganizaz̄iùn ''Isola di CapraUnica'', pe'a ripupulasiùn da burgâ da Ruöia.<ref>{{Çitta web|url=https://torino.repubblica.it/cronaca/2020/06/16/news/s-259338902/|tìtolo=U prugettu de l'ìsua de Cravaüna|vìxita=2021-06-05|léngoa=IT}}</ref> ===Cüscina=== Tipica de ste parte a l'è a "[[Raṿa de Craṿaüna]]", inseṛìa intu prugramma de tütela Slow Food da l'ànnu [[2003]], duveṛâ pé diferènti piàtti da tradisiùn cumme i "sc-ciancùi", particulâre genere de pàsta fresca prepaṛàu inta ṿalâ du Pennavaire.<ref>{{Çitta web|tìtolo=A ràva de Cravaüna, scheda de descrisiùn|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/presidi-slow-food/rapa-di-caprauna/|vìxita=2021-06-05|léngoa=IT}}</ref> == Feste e féṛe == * Festa da Furmagetta e du pan de ca', ai inìssi de aùstu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontegiovani.it/news/festa-della-formaggetta-e-del-pan-de-ca-caprauna|tìtolo=a fèsta da furmagetta e du pàn de ca' 2018|léngoa=IT|vìxita=2021-06-05}}</ref> * Festa de ràve, in utùbre. * Mezz'aùstu a Craṿaüna, festa ch'a se tegne aa 'Sunta. == Aministraz̄iùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu [[2001]]|30 mazzu [[2006]]|Rinaldo Arnaldi|Indipendènte|scéndegu| }} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu [[2006]]|16 mazzu [[2011]]|Rinaldo Arnaldi|Lista civica|scéndegu| }} {{ComuniAmminPrec|16 mazzu [[2011]]|27 zenà [[2015]] |Marco Mordeglia|lista civica|scéndegu| }}{{ComuniAmminPrec|17 freṿà [[2015]]|31 mazzu [[2015]]|Claudia Bergia |- |Cumisàṛiu prefetiz̄iu|}}{{ComuniAmminPrec|31 de mazzu [[2015]]|20 setèmbre [[2020]]|Paolo Ferraris|Lista civica<br>"Insieme per credere in un futuro"|scéndegu|}} {{ComuniAmminPrec|20 setèmbre [[2020]]|in càrega|Giuseppe Ruaro|Lista civica<br>"Insieme per credere in un futuro"|scéndegu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de Cumünicaz̄iùn == [[File:Colle caprauna 01.jpg|thumb|U stradùn dau pàssu da [[Còlla de Cravaüna|Còlla]]|sinistra]] U teritòṛiu da cumüna u l'è culegàu cun Arbenga e cun Urmea graz̄ie au stradùn (SP216-SP14 intu tòccu sutta [[Pruvincia de Sann-a|Saùna]]), ch'a traversa tütta a ṿalâ du Pennavaire a partì d'Arbenga pé riṿà fin aa [[Còlla de Cravaüna|Còlla de Craṿaüna]] e da chì passàu u Preàllu, u se riṿa Cantaraina, in sciü a statale da Còlla de Naṿa. U traffegu de curieṛe u l'è servìu da l'aziènda de trasportu da pruincia de Sauna, a [[TPL Linea]]. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Veronica Merlo|tìtolo=Il feudo di Caprauna. Dal basso medioevo al XVIII secolo|url=https://thesis.unipd.it/retrieve/e8fc919a-1a1a-46d5-b9c4-fba5e3773c35/Merlo%20Veronica%20.pdf|ànno=2024|editô=Cumüna de Craṿaüna|çitæ=Paduṿa|léngoa=IT|cid=Merlo, 2024}} {{clear}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]] 3sgapcl8p05ycvt6qrpjs7h4dm4h943 0 14263 270741 267746 2026-06-12T12:49:09Z Arbenganese 12552 +cv 270741 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vendùn |Panorama = Vendone-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista da géxa cu'a cà cumünàle</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Sabrina Losno |Partito = lista sivica "Vendone nel cuore" |Mandato = 2 |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 346 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023 Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = A Celsa, A Cröza, A Villa, Cü(r)enna, Leusu<ref group="n.">Da prununsià {{IPA|['le:usu]}}</ref>, U Burgu, U Cantùn, U Castelà, U Valùn<ref name=":0" /> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arnascu]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Unsu]], [[Utuê|Utué]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2252 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Sant'Antòniu |var-festîvo = Festivu |var-cartografîa = Cartugrafìa |Festivo = [[2 seténbre|2 setembre]] |Mappa = Map of comune of Vendone (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Vendùn inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Vendùn'''{{#tag:ref|Da prununsiàse {{IPA|[vεŋˈduŋ]}}, scrìtu ascì ''Vèndùn''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=117|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Vendon'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], prununsiàu {{IPA|[veŋˈduŋ]}}<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/vendone/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Vendone|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-12-15}}</ref>, ''V'ndun'' {{IPA|[vəŋˈduŋ]}} in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Vendone'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 346 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inte l'entrutèra de [[Arbenga]], in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] (dàtti agiurnài au [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Castellermo vista da Vendone.png|U Castel'Ermu mi(r)àu da Vendùn Munte Negru-Munte Castel'Èrmu (da Veravu, Castergiancu).jpg|U Munte Negru cu'u Castel'Ermu in scia drìta, da Ve(r)avu </gallery> U cumün de Vendùn u se tröva inta parte ciü bassa da valà de l'A(r)òscia, spantegàu in scia rìva a meridiùn di munti infra mezzu sta valà e chella du Pennavaire. Pé sta raxùn chi, u sò terito(r)iu u và da in'artessa de 140&nbsp;m in sciu livellu du mà fin'au [[Munte Castel'Ermu|Munte Castel'Èrmu]], àtu 1092&nbsp;m, ch'u l'è a vetta ciü impurtante ch'a se isse intu terito(r)iu cumünàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/vendone|tìtolo=Vendone|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-11}}</ref> Fra i bricchi de Vendùn ghe n'è di àtri in scia cresta fra l'A(r)òscia e u Pennavaire, cumme u Munte Negru (977&nbsp;m) e u Munte Pendìn (921&nbsp;m), ciü che de culinette ch'e se trövan de sutta du paìse, ch'e cumprendan u Munte Villa (339&nbsp;m), au cunfìn cun [[Utuê|Utué]], e u Ca(r)imunti (438&nbsp;m). U terito(r)iu du cumün u fà parte du bacìn du scciümme A(r)òscia, svilüpàu in scia sò rìva de mancìna, e u l'è traversàu da pa(r)eggi riài ch'i se ghe caccian da stu fiancu chi. I ciü impurtanti, inte l'urdine ca(r)andu versu u mà, i sun u Riàn Pa(r)aùn, ai cunfìn cun [[Unsu]], u Riàn du Gumbu, ch'u scùre a levante du Cantùn e che ciü a valle u vegne u Riàn Merce, e u Riàn Aciàn, a levante du Castelà. === Frasiùi === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> A Vìlla (Vendón) - vìsta da-a Gêxa (2).jpg|A Villa mi(r)à daa Géxa O Bórgo (Vendón) - vìsta da Curénna (1).jpg|U Burgu d'in Cü(r)enna U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 02.jpg|Vista da burgà du Cantùn Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|Cü(r)enna pià dau stradùn Lêusu e Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|Leusu e, in sciu sfundu, Cü(r)enna Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn)-Panuràmma 01.jpg|A Crösa, U Valùn e A Celsa, dai Campi d'Utué </gallery> U terito(r)iu de Vendùn u cumprende e növe frasiùi du Burgu, du Cantùn, du Castelà, da Celsa, da Cröza, de Cü(r)enna, de Leusu, du Valùn e da Villa, ciü e lucalitài de Barbiùn, de Tùre, de Mia(r)ina e da Géxa, séde da cumüna.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://ww2.gazzettaamministrativa.it/opencms/export/sites/default/_gazzetta_amministrativa/amministrazione_trasparente/_liguria/_vendone/010_dis_gen/020_att_gen/2013/Documenti_1372170598530/1372170598915_nuovo_statuto_comune_vendone.pdf|tìtolo=Statütu du cumün de Vendùn|outô=Cumün de Vendùn|dæta=19 lüju 2011 (apruvàu)|léngoa=IT|p=3|vìxita=2024-12-05}}</ref> * A Celsa: a burgà da Celsa a se tröva in sci cunfìn cun chella di Campi d'[[Utuê|Utué]], in sciu stradùn ch'u lìga Vendun cu'u fundu da valà de l'A(r)òscia. Au [[2001]], e ghe staxévan 39 persùne.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=[[ISTAT]]|tìtolo=14° Censimento generale della popolazione e delle abitazioni: Savona|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop2001/Popolazione_residente_abitazioni_province/CP2001_09SV.pdf|ànno=2001|léngoa=IT|p=122}}</ref> * A Cröza: fra e burgàe inta parte ciü bassa du cumün, a se tröva a punente de ruìne du castellu, in scia rìva de d'àtu da frasiùn du Castelà. A l'ürtimu sò rilevamentu, du [[1991]], a cuntàva de 36 abitanti.<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=[[ISTAT]]|tìtolo=13° censimento generale della popolazione e delle abitazioni: Savona|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1991/IST0007163VOL1Popolazione_e_abitazioni_fascprov/fascicoli_provinciali/IST0003748CP1991_09SV.pdf|ànno=1991|léngoa=IT|p=229}}</ref> * A Villa: burgà picìna ch'a se tröva de d'àtu du stradùn, intu sò toccu ch'u lìga Cü(r)enna cun Leusu. * Cü(r)enna: a se svilüppa in sce 'na costa a l'estremitài de punente de Vendùn, e a l'è séde de parocchia, cun géxa intitulà aa Madonna da Néve e in u(r)ato(r)iu. Mensunà fìna du [[1288]] pé a presensa du ''castrum Cucularieae''<ref name=":5" />, intu passau a l'ha fàu ascì cumün pé sò còntu. Au 2001 a gh'axéva ina pupulasiùn de 68 abitanti.<ref name=":3" /> * Leusu: burgà a mezza stradda fra a Villa e a lucalitài da Géxa, a l'è traversà dau stradùn e dutà d'ina sò capella, sutt'au titulu de l'Imaculà Cuncesiùn. Chi a gh'e(r)a a cà cumünàle avanti ch'a fusse mescià aa Géxa; au [[2001]] a burgà a cuntàva de 48 rexidenti.<ref name=":3" /> * U Burgu: u l'è a burgà ciü a punente, in scia rìva a levante du Pa(r)aùn, e a svilüppa de d'àtu da pruvinsàle. A g'ha ina sò capella, intitulà a Santa Lüsìa, e, au [[2001]], a sò pupulasiùn a l'e(r)a de 27 persùne.<ref name=":3" /> * U Cantùn: scituà intu valùn du Riàn de Gumbu, a se tröva de sutta da lucalitài da Géxa, ciü a levante, e a l'è traversà dau stradùn. A sò pupulasiùn, au [[2001]], a l'e(r)a de 61 abitanti.<ref name=":3" /> * U Castelà: inta parte ciü bassa du cumün, a se tröva in pò ciü a punente de dund'u gh'e(r)a l'antìgu paìse e furtificasiùn du Castelà. Chi a gh'è a capella da Nativitài de Ma(r)ìa e u campu da [[Balón (zêugo)|balùn]] de Vendùn; au [[2001]], sta burgà chi a faxéva 162 abitanti.<ref name=":3" />{{#tag:ref|Valù che de prubabile u cumprende ascì a burgà da Cröza, ch'a nu l'è stàa cunscide(r)à pé sò còntu au censimentu de quellu ànnu. Ai dàtti de dex'ànni primma, au Castelà in sensu strétu i ghe staxévan 83 persune.<ref name=":4" />|group=n.}} * U Valùn: de sutta du stradùn, u se tröva de pòcu ciü a munte du Castelà. Au [[2001]] u faxéva 18 abitanti.<ref name=":3" /> === Cunfin === U cumün u cunfìna a setentriùn cun [[Castergiancu|Castregiancu]] e [[Naxin|Naxìn]], a levante cun [[Arnascu]], a meridiùn cun [[Utuê|Utué]] e a punente cun [[Unsu]]. == Sto(r)ia == E primme testimuniànse du paìse e sun da riscuntrà inte l'antighitài, cu'a dipendensa de Vendùn e di àtri sentri de l'entrutèra dau [[Municipium|munisipiu]] de Arbenga, survatüttu inte l'epuca rumàna, anche se l'è da cunscide(r)à che a fundasiùn de in primmu nucleu abitàu u pò esse adi(r)itü(r)a ligàu ai antighi [[Popolo etrusco|Etruschi]], culucàu là dunde aù a se tröva a frasiùn de Cü(r)enna.<ref name="Cüenna Etrusca"/> L'è dunca prubabile che stu populu pre-rumàn u secce rivàu chi pé via di cumerci versu u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], fasilmente cuntrulabili dae zòne vixìne aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciàna]], e che ch'i gh'aggen purtàu e primme cultivasiùi de serte va(r)ietài de u(r)ive tipiche du terito(r)iu de stu populu chi, dandu u nòmme au paìse.<ref name="Cüenna Etrusca">{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/11/01/etruschi-a-curenna-vendone-nel-1-secolo-d-c-ulivi-e-mucche-alpine-lo-storico-rivela/|tìtolo=I etruschi a Cü(r)enna?|vìxita=2021-08-22|léngoa=IT}}</ref> Cu'a caütta de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]] u terito(r)iu u subisce dife(r)enti incursciùi barbariche e ascì di saracen, ch'e portan aa custrusiùn de dife(r)enti furtificasiùi, cumme chella de Cü(r)enna, da che u nu resta ciü ninte, e chella du Castelà, ch'u cumprendeva de segü(r)u ina tùre prinsipàle daa bàse a sei latti, sircundà da ina mü(r)aja difensiva squadrà. Inse(r)ìu inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]], aa sò fìn u l'è passàu ai marchesi de Clavesàna, ch'i ne fan ina castelanìa da [[Marca d'Arbenga|marca arbenganese]], infeudà a ina lunga se(r)ie de vasalli, prinsipalmente i Lengueja, i Bassi e i Carli. Questu infeudamentu u cuntinua ascì cu'u libé(r)u cumün de Arbenga, che u reclàmma a pudestài in sciu feudu du [[1251]], pé poi catàselu dai marchesi, a l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexentu]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.vendone.sv.it/it/page/126206|tìtolo=La Nostra Storia|outô=Cumün de Vendùn|léngoa=IT|vìxita=2024-09-12}}</ref> A l'è a famìa feudata(r)ia di Carli a purtà u feudu in òrbita zenese, zü(r)andu fedeltài aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cuntempuraneamente a l'intrà de Arbenga sutta e influense de sta chi. U paìse u l'è cuscì restàu inta repübbrica aristucratica fin a l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e di fransesi, a partì dau [[1797]], quand'u l'è dunca entràu inta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]]. Cumpresu da sciübitu cumme cumün pé sò còntu intu terito(r)iu d'Arbenga, parte du IV° dipartimentu da Ma(r)emu(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC&pg=RA2-PA312|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=312|capìtolo=Della Sessione del Governo Provvisorio degli 8. Decembre alla mattina}}</ref>, cu'a lezze n°77 du 18 arvì [[1798]] u l'è passàu intu cantùn de Unsu da növa giürisdisiùn da Senta, guernà de lòngu d'in Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione del popolo Ligure sanzionata li 2 dicembre 1798|url=https://books.google.com/books?id=gI8LAAAAYAAJ&pg=PA89|ànno=1798|editô=Stamperia Francese, e Italiana|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=89}}</ref> Cu'a refurma purtà daa lezze urganica n°24 du 17 zenà [[1803]], inti ürtimi dùi ànni da Repübbrica u cumün u l'è finìu inta giürisdisiùn de U(r)ìve, intu sò quartu cantùn, dìtu da Senta o d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=7454|tìtolo=Comune di Vendone|léngoa=IT|vìxita=2024-12-12}}</ref><ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione della Repubblica ligure (1802)|url=https://books.google.com/books?id=lpBlIJbiu2oC&pg=RA1-PA160|ànno=1802|editô=Stamperia Nazionale Strada Giulia|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=160}}</ref> Intu detaju, aa Custitusiùn du [[1802]], a Vendùn ghe staxéva 310 persune, ae che l'è d'azunze i 140 abitanti de Cü(r)enna, che alantu(r)a a faxéva cumün pé sò còntu.<ref name=":1" /> Cun l'annesciùn au Primmu Impe(r)u fransese, du [[1805]], u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle, o ''arrondissement'', d'Arbenga, cumpresu intu [[dipartimentu de Muntenötte]]. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu de Arbenga, poi finìu sutta aa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], du [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiàna]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiàle]] u terito(r)iu de Vendùn u l'ha vistu a presensa de dife(r)enti episòdi de Rexistensa Partigiàna, cumme u stansiamentu du battajùn de "[[Felixe Casciùn|U Mégu]]" inta frasiùn de Cü(r)enna, inta cuscì dita cascina di Cròvi, doppu ch'u l'é(r)a capitàu u scuntru de Muntegrassie du [[1943]], ch'i portan a brigà a trasfe(r)ìse chi da l'entrutè(r)a d'[[Andôa|Andö(r)a]] e fin au [[1944]], quande i partigiài i vegnan avertìi de in puscibile rastrelamentu, scapandu versu [[Àutu]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu parte da Cumünitài muntàna Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. Fra u [[2014]] e u [[2024]] u l'è stàu ün di paìsi de l'Uniùn di cumün da vigna e de l'u(r)ìva. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Vendun}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amentu ai dàtti de l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du [[2023]] i sitadìn furesti a Vendùn i sun 22.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2024-12-04}}</ref> === Cugnòmmi ciü difüsi === I cugnòmmi ciü difüsi a Vendùn i sun: ''Vio'', ''Losno'', ''Revello'', ''Bonifazio'' e ''Bronda''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difüxi cumün pé cumün, Vendùn|léngoa=IT|vìxita=2024-12-04}}</ref> === Persune ligàe cun Vendùn === * Rainer Kriester (Plauen, [[1935]] - Vendùn, [[2002]]), scultù e pitù tedescu, u l'è rivàu a Vendùn du [[1982]], e u g'ha lasciàu de belle ope(r)e soe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/musei/parco-delle-sculture-di-rainer-kriester|tìtolo=Parco delle Sculture di Rainer Kriester|léngoa=IT|vìxita=2024-12-04}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Vendùn u fà parte dau puntu de vista religiusu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]]; chi dunca e ghe sun due dife(r)enti parocchie: Sant'Antunìn (intu sentru de Vendùn) e Nostra Scignu(r)a da Neve, pé a frasiùn de Cü(r)enna. ;Parocchia de Vendùn <gallery widths="155" heights="140" mode="packed"> Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun) 01.jpg|A géxa de Sant'Antunìn Vendone-oratorio sant'antonino.jpg|L'u(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu a Vendùn Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) 01.jpg|A capella de l'Imaculà Cuncesiùn Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Faciâ 02.jpg|A capella di Santi Bastiàn e Ròccu, a Mia(r)ina </gallery> * '''Géxa da parocchia de Sant'Antunìn''': a se tröva in sce 'n pözzu messu au sentru de burgàe ch'e furman u cumün, inta lucalitài dìta da Géxa, da vixìn aa cà cumünàle e au campusantu. A sò u(r)igine a nu l'è cunusciüa; pödàse ch'a secce stàa ti(r)à sciü au pòstu de ina ciü antìga géxa rumanica, de dunde fòscia u ne vegne u tabernaculu scurpìu. A tütte e mane(r)e, a sò primma mensiùn a l'è fèta numma du [[1521]], mentre du [[1724]] a l'è stàa interessà da impurtanti travài, tantu che inta vixita du [[1725]] u vescu u l'ha benedìu a custrusiùn cuscì rangià. A sò strutü(r)a a l'è a navà sencia, cuerta da in vòrtu a butte e cun quattru nicci ch'i se dröven inte mü(r)aje lateràli, dui de sti chi dutài de artà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21246/|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonino|léngoa=IT|vìxita=2024-12-06}}</ref> Chi a se cunservàva ina se(r)ie de papèi relatìvi aa parocchia recampài fra u [[1564]] e u [[1978]], au dì d'ancöi cunservài inte l'archiviu da diocexi.<ref name="Archìvi">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/beniarchivistici/fondo/35100001201300100009/Fondo+della+Parrocchia+di+Sant%E2%80%99Antonino|tìtolo=I archivi da paròcchia de Vendùn|léngoa=IT|vìxita=2021-08-23}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu''': dìtu ascì u(r)ato(r)iu di disciplinài, u se tröva in fàccia aa cà cumünàle de Vendùn e u l'è sede da cungrega de San Lu(r)ensu Martire.<ref name="Archìvi" /> U l'è de prubabile ina strutü(r)a du [[XII secolo|Quattrusentu]], che a l'imprinsippiu a cumprendeva numma a parte de levante, daa facià a cabanna surmuntà da in campanìn a ve(r)a, aa che se gh'è zuntu u fabricau de punente. De drentu, u l'è a aula retangulàre, cuerta da in vòrtu a butte, cun au fundu l'artà, decuràu de stücchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21244/|tìtolo=Oratorio di San Lorenzo|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> * '''Capella de l'Imaculà Cuncesiùn''': a se tröva intu sentru de Leusu, aa cruxe(r)a fra u stradùn e u caruggiu ch'u traversa a burgà. A dàta da sò fundasiùn a nu l'è cunusciüa, a ògni moddu a l'è stàa rangià pé intregu inta segunda metài de l'[[XIX secolo|Öttusentu]]. L'aula a l'è retangulàre, dau vòrtu a butte, cu'in riccu artà au sò fundu, decu(r)àu de stücchi tenzüi. Inta mü(r)àja de drìta se ghe dröve u passaggiu pé a sagrestìa, di [[Anni 1950|ànni Sinquanta]], e in nicciu, messu de frunte aa pa(r)a u(r)igina(r)ia de l'artà.<ref name="Archìvi" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21240/|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> * '''Capella da Nativitài de Ma(r)ìa''': a se tröva inta frasiùn du Castelà e a l'è ina custrusiùn ciü antìga du [[XVII secolo|Seisentu]], scicumme ch'a l'è mensunà zà intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. Rangià pé intregu du [[2005]], a se presenta cumme ina tipica gexa de campagna, cun facià a cabanna e aula retangulàre, cu'a particula(r)itài de strenzise intu presbite(r)iu. A l'è cuerta da in vòrtu a butte e decu(r)à da in curnixùn ch'u fà u gi(r)u de mü(r)aje; fra e ope(r)e chi cunservàe e ghe sun a stattua di Santi Anna e Giuachìn e ina pa(r)a d'artà da Madonna cun Santi, dund'a gh'è ina vista d'Arbenga pià da setentriùn.<ref name="Archìvi" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21239/|tìtolo=Cappella della Natività di Maria|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> * '''Capella di Santi Bastiàn e Ròccu''': inta lucalitài de Mia(r)ina, a l'e(r)a au servissiu de stu paise lì e de chellu de Barbiùn avanti ch'i fussen abandunài. Daa sò strutü(r)a a pà ina gexa de campagna du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], e a l'è fabricà in sce ina fascia, arembà da ina parte aa riva a da l'àtra rinfursà da in cuntraforte. E mü(r)aje e sun rüsteghe ma cü(r)àe da in prufì cürvu, in simma au che u svetta in campanìn a ve(r)a. A cianta da capella a l'è a övu, cu'in vòrtu a padijùn ch'u vegne semi-reundu in sciu presbite(r)iu, dund'u gh'è l'artà de stücchi tenzüi. Inta capella e se trövan ascì e due casce di santi titula(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21238/|tìtolo=Cappella dei Santi Sebastiano e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> ;Parocchia de Cü(r)enna <gallery widths="155" heights="140" mode="packed"> Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Faciâ.jpg|Vista da paruchiàle Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu da frasiùn San Calocero facciata.png|U Santua(r)iu de San Calòcciu </gallery> * '''Géxa da Nostra Scignu(r)a da Neve''': a l'è a paruchiàle de Cü(r)enna, messa a l'estremitài de punente da parte ciü àta da frasiùn. A nasce du [[XVI secolo|Sinquesentu]] cumme u(r)ato(r)iu cu'a mexima intitulasiùn, fintantu che, du [[1638]], u l'è destacàu da chellu de Vendùn pé vegnì géxa paruchiàle inti ànni de dòppu. A facià da géxa a l'è tütta surcà da finte culonne ch'e muntan fìna au fruntùn tenzüu e, in scia drìta, se ghe tröva in gran campanìn a bàse squadrà. De drentu, a g'ha ina cianta retangulàre a trè navàe, destacàe da pilastri ch'i rezzen di èrchi a sestu agüssu e cuerte da di vòrti decu(r)ài a stüccu in àtu riliévu: in scia navà de mezzu u gh'è in vòrtu a butte cun de lünette dae parte, e navàe in sci sò fianchi e presentan pé cuntru di vòrti a cruxe(r)a. U prebite(r)iu u g'ha ascì ina cianta retangulàre.<ref name="Archìvi" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21245/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora della Neve|léngoa=IT|vìxita=2024-12-08}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Ange(r)i Custòdi''': de d'àtu da paruchiàle, de dunde u se ghe faccia in sce l'abside, u l'è ina custrusiùn da segunda metài du [[XVII secolo|Seisentu]], fàa in sustitusiùn de l'u(r)ato(r)iu ciü antìgu, cunvertìu in paruchiàle. A sò strutü(r)a, da gexetta de campagna cun campanìn a ve(r)a, a g'ha ina cianta retangulàre, in'abside semireunda e in vòrtu a butte. De drentu i ghe sun di ricchi stücchi du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusentu]], a furmà e curnixe da pa(r)a d'artà e de quattru àtre te(r)e, materiàle du che u l'è fàu l'artà meximu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21243/|tìtolo=Oratorio dei Santi Angeli Custodi|léngoa=IT|vìxita=2024-12-09}}</ref> * '''Capella de Santa Lüsìa''': a se tröva inta frasiùn du Burgu, dund'a l'è nasciüa du [[XVII secolo|Seisentu]] cumme patrunàu da famìa di Bunifassi, sutt'au titulu u(r)igina(r)iu di Santi Giacumu e Feippu. Du [[1833]], aa fin d'ina lunga ratella, a passa sutt'aa giurisdisiùn da parocchia de Cü(r)enna e, fòscia, de sti tempi lì a cangia d'intitulasiùn a chella duve(r)à au dì d'ancöi. Architetü(r)a de campagna, a presenta facià a cabanna, campanìn a ve(r)a, cianta retangulàre e vòrtu a butte. A l'è decu(r)à da stücchi de güstu ''rococò''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21241/|tìtolo=Cappella di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2024-12-09}}</ref> * '''Capella de San Calòcciu''': cunscide(r)à ascì cumme santua(r)iu, a se tröva in sciu [[Munte Castel'Ermu|Munte Castel'Èrmu]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[Unsu]], e de prubabile a l'è stàa u primmu sentru religiusu du paise, tantu da ésse mensunàu fìna int'in attu du [[1336]], cu'i benedetìn ch'i u l'han guernà armenu dau [[1554]]. A strutü(r)a, daa lunga aula retangulàre cuerta da in vòrtu a butte, a g'ha in sci fianchi quattru capelette cun artà e, au fundu, a finisce inte l'abside a sei latti, ch'u g'ha in simma ina mezza cupula. L'artà u l'è surmuntàu daa gran stattua de San Calòcciu, fàa de mama(r)u du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seisentu]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90879/|tìtolo=Cappella di San Calocero|léngoa=IT|vìxita=2024-12-09}}</ref> === Architetü(r)e militàri === <gallery widths="155" heights="140" mode="packed"> Vendone-torre1.jpg|A tùre a sei làtti du Castelà Vendone-torre2.jpg|L'àtra tùre du Castelà </gallery> * '''Castellu du Castelà''': inta lucalitài dìta de Tùre, inta frasiùn du Castelà, e se trövan e ruìne d'in castellu de l'àta [[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]], du che e ne restan dùe tùre e di tocchi du gi(r)u de mü(r)aje. Sta furtificasiùn a nasce cumme parte du scistéma de difesa da [[Marca ardüinica|marca Ardüinica]], estesu da l'àtu [[Piemonte|Piemunte]] fìna au mà, e de prubabile a l'è finìa de(r)ucà du [[XIV secolo|Trexentu]] inti scuntri tra i marchesi de Clavesàna e u libe(r)u Cumün d'Arbenga, au che u l'è passàu u terito(r)iu de Vendùn du [[1301]]. U castellu u gh'axéva ina strutü(r)a a triangulu, cu'a carateristica tùre a sei làtti, àta 25 métri, custruìa cu'a prìa de Cixàn e àtre prìe de scciümme, ancù aù scimbulu du paìse, mentre l'àtra tùre, mezza de(r)ucà, a presenta ina bàze squadrà.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210894.pdf|tìtolo=Parco delle Sculture di Rainer Kriester - Relazione tecnico-scientifica|dæta=3 zügnu 2019|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> * '''Castellu de Cü(r)enna''': u ''castrum Cuculariae'', da l'antìgu nòmme de Cü(r)enna, ''Cucularia'', u l'e(r)a in'impurtante furtificasiùn intu scistéma difensìvu da valà de l'A(r)òscia, serandune u passu versu u mà insemme au ''castrum Ligi'', sa(r)eva a dì chellu de Lìgu. Cumme pé a furtificasiùn du Castelà, in sciu castellu de Cü(r)enna i vantàva di diritti secce i marchesi de Clavesàna che u Cumün d'Arbenga, du che a n'è mensunà inti statüi du [[1288]], e dunca a l'è stàa ogettu de cuntesa fra i dùi inte quelli ànni de lotte.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=151-152}}</ref> U castellu u s'issàva in sciu scöju dund'u se svilüppa u sentru da frasiùn, vegnindune inglubàu dae cà furtificàe ch'e se ghe vegghen au dì d'ancöi, insemme a quarche mü(r)aja derucà.<ref name=":2" /> === Àtru === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Vendone-sculture1.jpg|U parcu de scultü(r)e de Rainer Kriester Vendone-sculture2.jpg|Àtra vista du parcu </gallery> * '''Parcu de scultü(r)e du Rainer Kriester''': u s'estende pé i scìti ucupài inte l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]] daa furtificasiùn du Castelà, dund'u s'è svilüpàu dau [[1983]], quande u scìtu u l'è dàu in cuncesciùn au scultù pé travajàghe a l'a(r)ia averta. Intu detaju, chi e sun in mustra ben quarantün scultü(r)e, fra e cumpìe e chelle mai finìe, tütte fàe in prìa de Finà e ch'e presentan ina se(r)ie de incixùi dau carattere stilizàu e esensiàle. Ina parte de ste scultü(r)e, daa furma de stele, a l'è messa a furmà in serciu: l'è pé stu fàttu chi che u scìtu u l'è fìna numinàu a "Stonehenge italiàna", vistu che au levà du sù du prìmmu dì de estài a lüxe a vegne pruietà in moddu perfettu a l'internu du cumplessu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210894.pdf|tìtolo=Parco delle sculture di Rainer Kriester - Relazione tecnico scientifica|dæta=3 zügno 2019|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/03/rainer-kriester-e-il-suo-parco-delle-sculture-a-vendone/|tìtolo=Stìle Savunese, u parcu de scultü(r)e de R. Kriester|outô=Maria Gramaglia|dæta=28 marsu 2021|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/20105/parco-museo-delle-sculture-di-rainer-kriester/|tìtolo=Aa scuverta du parcu museu de R. Kriester|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> * '''Scìtu archeulogicu du Munte Castel'Ermu''': in scia vetta du [[Munte Castel'Ermu]], in gì(r)u au scìtu du santua(r)iu de San Calòcciu, s'è truvàu de tracce de veja frequentasiùn. E ciü antìghe i sun di resti ligài aa cultü(r)a campanifurme, di ànni 2400-2200 primma de Cristu, truvài chi inti primmi ànni 2000 secce in süperficce che cu'in scàvu intu trüccu a setentriùn da géxa. De ciü, insemme a l'intitulasiùn a San Calòcciu, che de prubabile a ne vegne da ina tradisiùn e da in scìtu sàcru du bellu antìgu, u tuponimu meximu du munte u l'è ligàu aa presensa da furtificasiùn du cuscì dìtu Castellu de l'Ermu, da che nu l'è restàu ciü ninte.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110417.pdf|tìtolo=Chiesa di San Calocero - Relazione storico-artistica|dæta=19 agustu 2013 / 31 utùbre 2013|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> * '''SIC Castel'Ermu - Pözzu Grande''': dicia(r)àu Scìtu d'Interesse Cumünita(r)iu du [[1995]], u s'estende pé 1.964&nbsp;ha fra i cumün de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Arnascu]], [[Castergiancu]], [[Naxin|Naxìn]], [[Ransu]], [[Unsu]] e Vendùn, in sc'in te(r)ito(r)iu che pé u ciü u l'è cumpresu ascì inte l'A(r)ea prutetta pruvinsàle Castel'Ermu - Rocca Livernà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/castellermo-rocca-liverna|tìtolo=Area protetta Provinciale Castellermo - Rocca Livernà|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> A regiùn prutetta a cröve e dùe rìve di munti ch'i destaccan e valàe de l'A(r)òscia e du Pennavaire e che, in sciu sò fiancu a setentriùn, i presentan de impurtanti strutü(r)e dulumitiche. Chi gh'è ina gran varietài de ciante, pé a presensa de ambienti dife(r)enti ün d'ataccu a l'àtru, cun boschi mediteranei d'erxe(r)i, àtri de tìpu ciü cuntinentàle de fòi o d'erbu(r)i mescci, e ancù, inti scìti ciü àti, di prài ricchi d'urchidèe e d'àtre specie prutette. Fra e bestie, i straciungi in scia valà du Pennavaire i sun in scìtu impurtante pé i oxelli, ch'i ghe vegnen a fà u nìu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic44/index.htm|tìtolo=Castell'Ermo-Peso Grande|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324818|tìtolo=Castell'Ermo-Peso Grande|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> == Ecunumìa == U setù ciü impurante pé l'ecunumìa de Vendùn u l'è l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] cu'a prudusiùn de ö(r)iu de u(r)ìva e du [[Vìn da Ligùria|vìn tipicu da Rive(r)a de Punente]]. Prudòtte àtre va(r)ietài de [[Frûta|früta]] e [[Verdûa|verdü(r)a]], assemme ae castagne inte va(r)ietài rusccetta e gabiàna, nu manca poi l'alevamentu de bestiamme. Intu passàu, ciü che st'ativitài lì, e gh'e(r)a ascì in serta prudusiùn de legne, pé u ciü de frasci, carpi e rùe.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli Stati di S. M. il Re di Sardegna|url=https://books.google.it/books?id=5wTyN-1xLJoC&pg=PA863|ànno=1853|editô=Presso Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=863|volùmme=Vul. XXIII|capìtolo=Vendone}}</ref> Minimu u sviluppu industriàle, u setù du turismu, pé cuntru, u cuntinua a cresce, pé u ciü grassie ai senté pensài pé e passegiàe inti boschi e pé e biciclette da muntagna. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutéche A Vendùn a gh'è ina bibliutéca pübbrica, gestìa daa Cumüna e fundà du [[1994]] cumme pòstu de prestitu du scistéma bibliuteca(r)iu da Cumünitài muntàna ingauna, che au dì d'ancöi a fa parte du cuscì dìtu "Scistéma Bibliuteca(r)iu Intercumünàle de Valàe Ingaune". Inte tüttu, a g'ha ina culesiùn de ciü o ménu 2.000 vulümmi.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0093|tìtolo=Sistema Bibliotecario Intercomunale delle Vallate Ingaune. Biblioteca di Vendone|outô=ICCU|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> === Dialettu de Vendùn === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} U dialettu parlàu a Vendùn u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sentru-punente]]. === Enugastrunumìa === ==== E Lazerne ==== Tipiche du burgu de Cü(r)enna e sun e "lazerne", ina particulà va(r)ietài de lasagne, prepa(r)àe segundu a tradisiùn cu'a fa(r)ìna gianca, mesccià cun pasiensa a man cun chella de(r)ivà dae castagne lucàli. E sapu(r)ìe lazerne e sun prepa(r)àe ancù aù dae persune ansiane du pòstu.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/10/25/curiosita-curenna-di-vendonesul-campanile-della-chiesa-crescono-alberi/|tìtolo=Cü(r)enna, dunde i crescian i èrbu(r)i intu campanìn|dæta=25 utùbre 2018|léngoa=IT|vìxita=2021-08-23}}</ref> E lazerne, du [[2018]], i l'han risevüu u ricunuscimentu da De.Co.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/marchio-de-co-per-le-lazarene-di-vendone/|tìtolo=Marchio De.Co. per le "lazarene" di Vendone|dæta=29 agustu 2018|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> == Feste e fe(r)e == * '''Festa de San Calocciu au Castel'Èrmu''', a se tegne d'in sinqu'ànni in sinqu'ànni ai 22 d'aùstu, cu'a selebrasiùn religiusa au santua(r)iu e l'arìvu de cunfraternite du pòstu in prucesciùn versu u munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/leggi-notizia/articolo/vendone-ricco-calendario-di-appuntamenti-per-lestate.html|tìtolo=Vendone: ricco calendario di appuntamenti per l'estate|dæta=24 zügnu 2010|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> * '''Cuncertu de San Luensu''', u se tegne au Castelà, inta regiùn de Tùre, urganisàu daa lucàle pro loco, cun müxica dau vivu e a partecipasiùn de aziende du pòstu. * '''Festa da muntagna''', cu'u radùn di Arpìn, a se tegne in sciu Munte Castel'Ermu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2024/07/22/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/vendone-46esima-edizione-della-festa-della-montagna-e-degli-alpini-foto.html|tìtolo=Vendone, 46esima edizione della Festa della Montagna e degli Alpini|dæta=22 lüju 2024|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> * '''Sapori d'autunno''', a se tegne d'utùbre intu burgà de Cü(r)enna, a l'è ina sagra ch'a fà prumusiùn di prudòtti tipichi du terito(r)iu e de sò tradisiùi, cun risette antìghe e veji mestèi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriaedintorni.it/a-vendone-torna-sapori-dautunno-con-la-fattoria-in-piazza-e-le-ricette-de-co/|tìtolo=A Vendone torna Sapori d’autunno, con la fattoria in piazza e le ricette De.Co.|outô=Stefano Pezzini|dæta=2 utùbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> == Sport == A Vendùn, intu mezzu fra e burgàe du Valùn e du Castelà, se ghe tröva in mudernu campu da [[Balón (zêugo)|balùn]], dau [[2011]] intitulàu aa memo(r)ia du Bartolomeo e de l'Elio Vio.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/04/vendone-intitolazione-sferisterio-e-%E2%80%9Cmemorial-vio%E2%80%9D-ecco-il-resconto-dellevento/|tìtolo=Vendone, intitolazione sferisterio e "Memorial Vio": ecco il resconto dell’evento|dæta=11 arvì 2011|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> Inte stu campu chi a l'e(r)a de cà ina quadretta du paìse, rivà inta sò sto(r)ia fìna aa [[Série B (balón)|Se(r)ie B]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2013/05/allesordio-in-b-il-vendone-vince-sul-terreno-delle-caragliese-154204/|tìtolo=All'esordio in B il Vendone vince sul terreno delle Caragliese|dæta=2 mazzu 2013|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> e che, a l'ürtimu, a zügàva inta Se(r)ie C1. Au dì d'ancöi u sferiste(r)iu u l'è duve(r)àu cumme campu neutru pé de partìe da tersa se(r)ie e, survatüttu, cumme campu de cà pé a segunda squaddra da Céve, ch'a zöga inta Se(r)ie C2.<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/news/55-pallapugno/890-il-calendario-di-serie-c2.html|tìtolo=Il calendario di Serie di C2|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Vendone-municipio.jpg|thumb|A cà cumünàle de Vendun]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|19 zügnu 1985|1º zügnu 1990|Pietro Revetria|PSI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1º zügnu 1990|24 arvì 1995|Pietro Revetria|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Carluccio Vio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Lorenzo Revello|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Lorenzo Revello|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Patrizia Losno|Insieme per Vendone<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Pietro Revetria|Vivere Vendone<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Sabrina Losno|Vendone nel cuore<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Sabrina Losno|Vendone nel cuore<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == U cumün u l'è culegàu cun [[Arnascu]] a levante e [[Unsu]] a punente pé mezzu da stradda pruvinsàle 35 "Arnascu-Vendùn-Unsu"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp35|tìtolo=SP 35 Arnasco-Vendone-Onzo|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-15}}</ref>, ch'a se de(r)amma ascì inta pruvinsàle 21 "de Vendùn" in curispundensa du Castelà, pé traversà dunca a burgà da Celsa e entrà intu terito(r)iu d'[[Utuê|Utué]] inta frasiùn di Campi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp21|tìtolo=SP 21 di Vendone|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-15}}</ref> == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.vendone.sv.it/it|tìtolo=Scìtu ufisiàle|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Vendùn| ]] 3zmi0kd17o4tmfbj99m62c81qr0y9ok 0 14706 270747 241044 2026-06-12T17:20:00Z N.Longo 12052 + 270747 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Türbia |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''La Turbie''</div> |Panorama = La Turbie BW 1.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">A geija d'A Türbia e u trufeu d'ë Arpe.</div> |var-localizaçión = Lucalisaçiun |var-stâto = Statu |Stato = FRA |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Pruvença-Arpe-Cost'Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Departamentu]] |Divisione amm grado 2 = Arpe-Maritimi |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Circundari]] |Divisione amm grado 3 = Niça |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantun]] |Divisione amm grado 4 = Beausoleil |var-aministraçión = Aministraçiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Mera]] |Amministratore locale = Jean-Jacques Raffaelle |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Territori |var-cordinæ = Cuurdinae |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperfi̍cie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 3045 |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Densita̍ |var-divixoìn_confinànti = Cumüne cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beausoleil]], [[Cumüna de Mu̍negu|Mu̍negu]] (MC), [[Cap-d'Ail]], [[Èze|Eza]], [[La Trinité|A Trinita̍]], [[Peille|Piya]] |var-âtre_informaçioìn = A̍utre infurmaçiue |var-fûzo_orâio = Füsu urari |var-nómme_abitànti = Nome abitanti |Nome abitanti = Türbiaschi<br />{{Fr}} ''Turbiasques''<br />({{It}}) ''Turbiaschi'' |Mappa = Map commune FR insee code 06150.png |Didascalia mappa = Mapa d'a cumüna d'A Türbia |var-scîto_ofiçiâ = Situ ufiçiale }} '''A Türbia''' (''La Turbie'' ün [[Lengua françéise|françese]]) ë üna [[Comun|cumüna]] [[Fransa|françese]] d'u departamentu d'i Arpe-Maritimi. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Lœghi de interessu == === Architetüre religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüre çivili === {{Seçión vêua}} === Architetüre militari === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulüçiun demugrafica === {{Seçión vêua}} === Minuranse furestiè === {{Seçión vêua}} == Cunumia == {{Seçión vêua}} == Cültüra == {{Seçión vêua}} == Manifestaçiue e feste == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiue == {{Seçión vêua}} == Aministraçiun == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] cv9xkajdu2qo5wfdgxb3q87av3wktaz 270748 270747 2026-06-12T17:20:26Z N.Longo 12052 270748 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Türbia |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''La Turbie''</div> |Panorama = La Turbie BW 1.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">A geija d'A Türbia e u trufeu d'ë Arpe.</div> |var-localizaçión = Lucalisaçiun |var-stâto = Statu |Stato = FRA |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Pruvença-Arpe-Cost'Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Departamentu]] |Divisione amm grado 2 = Arpe-Maritimi |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Circundari]] |Divisione amm grado 3 = Niça |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantun]] |Divisione amm grado 4 = Beausoleil |var-aministraçión = Aministraçiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Mera]] |Amministratore locale = Jean-Jacques Raffaelle |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Territori |var-cordinæ = Cuurdinae |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperfi̍cie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 3045 |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Densita̍ |var-divixoìn_confinànti = Cumüne cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beausoleil]], [[Cumüna de Mu̍negu|Mu̍negu]] (MC), [[Cap-d'Ail]], [[Èze|Eza]], [[La Trinité|A Trinita̍]], [[Peille|Piya]] |var-âtre_informaçioìn = A̍utre infurmaçiue |var-fûzo_orâio = Füsu urari |var-nómme_abitànti = Nome abitanti |Nome abitanti = Türbiaschi<br />{{Fr}} ''Turbiasques''<br />{{It}} ''Turbiaschi'' |Mappa = Map commune FR insee code 06150.png |Didascalia mappa = Mapa d'a cumüna d'A Türbia |var-scîto_ofiçiâ = Situ ufiçiale }} '''A Türbia''' (''La Turbie'' ün [[Lengua françéise|françese]]) ë üna [[Comun|cumüna]] [[Fransa|françese]] d'u departamentu d'i Arpe-Maritimi. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Lœghi de interessu == === Architetüre religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüre çivili === {{Seçión vêua}} === Architetüre militari === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulüçiun demugrafica === {{Seçión vêua}} === Minuranse furestiè === {{Seçión vêua}} == Cunumia == {{Seçión vêua}} == Cültüra == {{Seçión vêua}} == Manifestaçiue e feste == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiue == {{Seçión vêua}} == Aministraçiun == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] k10c81b970vi178v6b2vhjoo0uz970e 270753 270748 2026-06-12T17:32:13Z N.Longo 12052 + 270753 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Türbia |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''La Turbie''</div> |Panorama = La Turbie BW 1.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">A geija d'A Türbia e u trufeu d'ë Arpe.</div> |var-localizaçión = Lucalisaçiun |var-stâto = Statu |Stato = FRA |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Pruvença-Arpe-Cost'Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Departamentu]] |Divisione amm grado 2 = Arpe-Maritimi |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Circundari]] |Divisione amm grado 3 = Niça |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantun]] |Divisione amm grado 4 = Beausoleil |var-aministraçión = Aministraçiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Mera]] |Amministratore locale = Jean-Jacques Raffaelle |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Territori |var-cordinæ = Cuurdinae |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperfi̍cie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 3045 |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Densita̍ |var-divixoìn_confinànti = Cumüne cunfinanti |Divisioni confinanti = [[La Trinité|A Trinita̍]], [[Beausoleil]], [[Cap-d'Ail|Cavu d'Ayu]], [[Èze|Eza]], [[Cumüna de Mu̍negu|Mu̍negu]] ([[Principatu de Mu̍negu|MC]]), [[Peille|Pëya]] |var-âtre_informaçioìn = A̍utre infurmaçiue |var-fûzo_orâio = Füsu urari |var-nómme_abitànti = Nome abitanti |Nome abitanti = Türbiaschi<br />{{Fr}} ''Turbiasques''<br />{{It}} ''Turbiaschi'' |Mappa = Map commune FR insee code 06150.png |Didascalia mappa = Mapa d'a cumüna d'A Türbia |var-scîto_ofiçiâ = Situ ufiçiale }} '''A Türbia''' (''La Turbie'' ün [[Lengua françéise|françese]]) ë üna [[Comun|cumüna]] [[Fransa|françese]] d'u departamentu d'i Arpe-Maritimi. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Lœghi de interessu == === Architetüre religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüre çivili === {{Seçión vêua}} === Architetüre militari === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulüçiun demugrafica === {{Seçión vêua}} === Minuranse furestiè === {{Seçión vêua}} == Cunumia == {{Seçión vêua}} == Cültüra == {{Seçión vêua}} == Manifestaçiue e feste == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiue == {{Seçión vêua}} == Aministraçiun == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] cewal65z6402i7q2z9ancgjdsrhvli4 0 18416 270754 255692 2026-06-12T17:38:02Z N.Longo 12052 + 270754 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} {{Divisione amministrativa |Nome = Rocabrüna |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Roquebrune-Cap-Martin''</div> |Panorama = RocquebruneCapMarrin (pixinn.net).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista d'u gurfu de Rocabrüna</div> |var-localizaçión = Lucalisaçiun |var-stâto = Statu |Stato = FRA |Grado amministrativo = 5 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Pruvença-Arpe-Cost'Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Departamentu]] |Divisione amm grado 2 = Arpe Maritime |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Circundari]] |Divisione amm grado 3 = Niça |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantun]] |Divisione amm grado 4 = Mentu̍n |var-aministraçión = Aministraçiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Mera]] |Amministratore locale = Patrick Cesari |Partito = UMP-LR |Data elezione = 1995 |Data rielezione = 2026 |Mandato = 5 |var-teritöio = Territori |var-cordinæ = Cuurdinae |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperfi̍cie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 12037 |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Densita̍ |var-divixoìn_confinànti = Cumüne cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beausoleil]], [[Guarbe|Gorbiu]], [[Mentun|Mentu̍n]], [[Cumüna de Mu̍negu|Mu̍negu]] (MC), [[Pëya]] |var-âtre_informaçioìn = A̍utre infurmaçiue |var-fûzo_orâio = Füsu urari |var-tàrga = Targa |var-nómme_abitànti = Nome abitanti |Nome abitanti = Rocabrünaschi |Mappa = Map commune FR insee code 06104.png |Didascalia mappa = Mapa d'a cumüna de Rocabrüna |var-scîto_ofiçiâ = Situ ufiçiale }} '''Rocabrüna'''<ref>''A Ròcca'' ün [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Roccabruna-Capo Martino'' ün [[Léngoa italiànn-a|italia̍n]]</ref> (''Roquebrune-Cap-Martin'' ün [[Lengua françéise|françese]]) e̍ üna [[Comun|cumüna]] [[Fransa|françesa]] d'u departamentu d'ë Arpe-Maritime sitüa̍ a ra fruntiera cun r'[[Italia]], a i cunfi̍n d'u [[Prinçipatu de Mu̍negu]]. == Geugrafi̍a == Rocabrüna e̍ sitüa̍ en [[Fransa]] a ra fruntiera cun r'[[Italia]], a sulu çinqe chilo̍metri da u [[Prinçipatu de Mu̍negu]]. == Sto̍ria == {{Seçión vêua}} == Abitanti == {{Seçión vêua}} == Posti d'interessu == <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Roquebrune Place.JPG|A cadru çentrale The main Tower of the Castle.jpg|A turre principale d'u castelu Roquebrune.jpg|Panurama de Rocabrüna </gallery> {{Seçión vêua}} == Ecunumi̍a == {{Seçión vêua}} == Cültüra == {{Seçión vêua}} == Feste e fiere == {{Seçión vêua}} == Spo̍rt == {{Seçión vêua}} == Aministraçiu̍n == {{Seçión vêua}} == Cumünicaçiu̍e == {{Seçión vêua}} == Note == <references /> == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} == Vi̍nculi esterni == * {{Çitta web|url=https://roquebrune-cap-martin.fr/|tìtolo=Situ ufiçiale|léngoa=FR|vìxita=2026-06-12}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] aejxxm8cz3f42f9v1ktiq2dp2a04shr 0 25388 270743 215063 2026-06-12T16:16:35Z Luensu1959 1211 nomme locale 270743 wikitext text/x-wiki '''Missaglia''' (''Massaja'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Missaglia |Panorama = Via_Merlini.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Bruno Crippa |Partito = lìsta cìvica de céntro-scinìstra |Data elezione = 7-5-2012 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Casatenovo]], [[La Valletta Brianza]], [[Lomagna]], [[Montevecchia]], [[Monticello Brianza]], [[Osnago]], [[Sirtori]], [[Viganò]] |Nome abitanti = (it) ''Missagliesi'' |Patrono = Sàn Vitô |Festivo = 8 màzzo |Mappa = Map_of_comune_of_Missaglia_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Missaglia inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] 1859ic4fv4mcgkkb18qqljsc5qtp5g6 0 25389 270744 215064 2026-06-12T16:18:02Z Luensu1959 1211 nomme locale 270744 wikitext text/x-wiki '''Moggio''' (''Mògg'' ò ''Mòsg'' - ''Mòsc'' into dialetto do pòsto) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Moggio |Panorama = Moggio.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Andrea Corti |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 27-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Barzio]], [[Cassina Valsassina]], [[Morterone]], [[Vedeseta]] (BG) |Nome abitanti = (it) ''Moggesi'' |Patrono = Sàn Françésco |Festivo = 4 òtôbre |Mappa = Map_of_comune_of_Moggio_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Moggio inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] hqw5sthorjopoq19wi9h3lb1x189888 270746 270744 2026-06-12T16:19:49Z Luensu1959 1211 detaggio 270746 wikitext text/x-wiki '''Moggio''' (''Mògg'' ò ''Mòsg'' in lengoa lombarda - ''Mòsc'' into dialetto do pòsto) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Moggio |Panorama = Moggio.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Andrea Corti |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 27-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Barzio]], [[Cassina Valsassina]], [[Morterone]], [[Vedeseta]] (BG) |Nome abitanti = (it) ''Moggesi'' |Patrono = Sàn Françésco |Festivo = 4 òtôbre |Mappa = Map_of_comune_of_Moggio_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Moggio inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] sq2ydv8vr0k60pzihkm6szs22su23de 0 25390 270745 215065 2026-06-12T16:19:13Z Luensu1959 1211 nomme locale 270745 wikitext text/x-wiki '''Molteno''' (''Multee'' inta lengoa lombarda) l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Molteno |Panorama = A molteno brianza lombardia ital.jpg |Didascalia = Vedûta de Molteno |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Giuseppe Chiarella |Partito = lìsta cìvica ''Vivi Molteno'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Annone di Brianza]], [[Bosisio Parini]], [[Costa Masnaga]], [[Garbagnate Monastero]], [[Oggiono]], [[Rogeno]], [[Sirone]] |Nome abitanti = (it) ''Moltenesi'' |Patrono = Sàn Zòrzo |Festivo = 23 arvî |Mappa = Map_of_comune_of_Molteno_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Molteno inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] fn5b6q40p6lougyiyzwubt0afhk3lq3 10 27489 270751 263333 2026-06-12T17:23:57Z N.Longo 12052 270751 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Regioìn --> |Centro =Centro-Valle della Loira |Lorena =Lorena (regione francese) |Loira =Paesi della Loira |Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvënsa-Arpi-Costa Azüra|Provence-Alpes-Côte d'Azur|Provensa-Àrpi-Costa Azura|Provenza-Alpi-Costa Azzurra|Pruvensa-Arpi-Costa Azürra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra = Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra }} |2 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Dipartiménti --> |Ain =Ain (dipartiménto) |Arpe-Maritimi|Alpes-Maritimes|Arpi-Marìtimi|Arpi Maritime|Arpi Marittime|Àrpi Marìtime|Arpi Maritime|Arpe Maritime|Arpi Maritimi =Àrpi Marìtime (dipartiménto) |Ardenne =Ardenne (dipartiménto) |Aube = Aube (dipartiménto) |Bocche del Rodano =Bocche del Rodano (dipartiménto) |Cher =Cher (dipartiménto) |Doubs =Doubs (dipartiménto) |Gironda =Gironda (dipartiménto) |Giura =Giura (dipartiménto) |Landes =Landes (dipartiménto) |Loira =Loira (dipartiménto) |Lot =Lot (dipartiménto) |Manica =Manica (dipartiménto) |Marna =Marna (dipartiménto) |Mosa =Mosa (dipartiménto) |Mosella =Mosella (dipartiménto) |Nord =Nord (dipartiménto) |Rodano =Rodano (dipartiménto) |Savoia =Savoia (dipartiménto) |Somme =Somme (dipartiménto) |Tarn = Tarn (dipartiménto) |Var|Varu|Va(r)u|Varo =Varo (dipartiménto) |Vienne =Vienne (dipartiménto) |Vosgi =Vosgi (dipartiménto) }} |3 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Arrondissements --> |I arrondissement de Parìggi|II arrondissement de Parìggi|III arrondissement de Parìggi|IV arrondissement de Parìggi|V arrondissement de Parìggi|VI arrondissement de Parìggi|VII arrondissement de Parìggi|VIII arrondissement de Parìggi|IX arrondissement de Parìggi|X arrondissement de Parìggi|XI arrondissement de Parìggi|XII arrondissement de Parìggi|XIII arrondissement de Parìggi|XIV arrondissement de Parìggi|XV arrondissement de Parìggi|XVI arrondissement de Parìggi|XVII arrondissement de Parìggi|XVIII arrondissement de Parìggi|XIX arrondissement de Parìggi|XX arrondissement de Parìggi = {{{1}}} |#default = Arrondissement de {{{1}}} }} |4 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Cantoìn --> |Alto Nebbio = Cantón de l'Alto Nebbio |Capo Corso = Cantón do Capo Corso |La Conca d'Oro|Conca d'Oro = Cantón da Conca d'Oro |Due Sevi = Cantón de Due Sevi |Due Sorru = Cantón de Due Sorru |Ajaccio-7 = Cantoìn de Ajaccio |Angers-Est|Angers-Nord|Angers-Nord-Est|Angers-Nord-Ouest|Angers-Ouest|Angers-Trélazé = Cantoìn de Angers |Aurillac-2|Aurillac-4 = Cantoìn de Aurillac |Bastia-6|Bastia-6 (Furiani-Montesoro) = Cantoìn de Bastia |Blois-1|Blois-2|Blois-5 = Cantoìn de Blois |Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers|Brest-L'Hermitage-Gouesnou|Brest-Plouzané = Cantoìn de Brest |Brive-la-Gaillarde-Sud-Est|Brive-la-Gaillarde-Sud-Ovest = Cantoìn de Brive-la-Gaillarde |Caen-1|Caen-10|Caen-2|Caen-4|Caen-5 e Caen-6|Caen-7|Caen-8 = Cantoìn de Caen |Digione-1|Digione-2|Digione-5 = Cantoìn de Digione |Grande Sud = Cantón do Grande Sud |La Rochelle-5|La Rochelle-8|La Rochelle-9 = Cantoìn de La Rochelle |Le Havre-6 = Cantoìn de Le Havre |Limoges-Condat|Limoges-Couzeix|Limoges-Isle|Limoges-Le Palais|Limoges-Panazol = Cantoìn de Limoges |Montauban-1|Montauban-3 = Cantoìn de Montauban |Montpellier-10|Montpellier-2|Montpellier-8 = Cantoìn de Montpellier |Nantes-10 = Cantoìn de Nantes |Nizza-13 = Cantoìn de Nizza |Perpignan-3|Perpignan-7 = Cantoìn de Perpignano |Poitiers-1|Poitiers-2|Poitiers-3|Poitiers-4|Poitiers-5|Poitiers-6|Poitiers-7 = Cantoìn de Poitiers |Reims-1|Reims-4|Reims-5|Reims-7|Reims-8 = Cantoìn de Reims |Rennes-Nord-Ovest|Rennes-Sud-Est|Rennes-Sud-Ovest = Cantoìn de Rennes |Saint-Étienne-Nord-Est-2|Saint-Étienne-Nord-Ovest-1|Saint-Étienne-Nord-Ovest-2 = Cantoìn de Saint-Étienne |Sartenese-Valinco = Cantón do Sartenese-Valinco |Tolosa-8|Tolosa-9|Tolosa-13|Tolosa-14|Tolosa-15 = Cantoìn de Tolosa |#default = {{#ifeq:{{padleft:|10|{{{1}}}}}|Cantoìn de|{{{1}}}|Cantón de {{{1}}}}} }} <!-- se coménsa pe "Cantoìn de" o-o làscia pægio, sedónca azónze "Cantón de" --> |5 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Comùn --> |Bréggio|Breggio|Bregliu|Breil-sur-Roya|Breglio|Breï|Brei = Breggio }} }}</includeonly><noinclude> [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]</noinclude> trf5ym0ee699ttu5faujycsitd78ny6 270752 270751 2026-06-12T17:24:18Z N.Longo 12052 + 270752 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Regioìn --> |Centro =Centro-Valle della Loira |Lorena =Lorena (regione francese) |Loira =Paesi della Loira |Pruvença-Arpe-Cost'azüra|Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvënsa-Arpi-Costa Azüra|Provence-Alpes-Côte d'Azur|Provensa-Àrpi-Costa Azura|Provenza-Alpi-Costa Azzurra|Pruvensa-Arpi-Costa Azürra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra = Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra }} |2 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Dipartiménti --> |Ain =Ain (dipartiménto) |Arpe-Maritimi|Alpes-Maritimes|Arpi-Marìtimi|Arpi Maritime|Arpi Marittime|Àrpi Marìtime|Arpi Maritime|Arpe Maritime|Arpi Maritimi =Àrpi Marìtime (dipartiménto) |Ardenne =Ardenne (dipartiménto) |Aube = Aube (dipartiménto) |Bocche del Rodano =Bocche del Rodano (dipartiménto) |Cher =Cher (dipartiménto) |Doubs =Doubs (dipartiménto) |Gironda =Gironda (dipartiménto) |Giura =Giura (dipartiménto) |Landes =Landes (dipartiménto) |Loira =Loira (dipartiménto) |Lot =Lot (dipartiménto) |Manica =Manica (dipartiménto) |Marna =Marna (dipartiménto) |Mosa =Mosa (dipartiménto) |Mosella =Mosella (dipartiménto) |Nord =Nord (dipartiménto) |Rodano =Rodano (dipartiménto) |Savoia =Savoia (dipartiménto) |Somme =Somme (dipartiménto) |Tarn = Tarn (dipartiménto) |Var|Varu|Va(r)u|Varo =Varo (dipartiménto) |Vienne =Vienne (dipartiménto) |Vosgi =Vosgi (dipartiménto) }} |3 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Arrondissements --> |I arrondissement de Parìggi|II arrondissement de Parìggi|III arrondissement de Parìggi|IV arrondissement de Parìggi|V arrondissement de Parìggi|VI arrondissement de Parìggi|VII arrondissement de Parìggi|VIII arrondissement de Parìggi|IX arrondissement de Parìggi|X arrondissement de Parìggi|XI arrondissement de Parìggi|XII arrondissement de Parìggi|XIII arrondissement de Parìggi|XIV arrondissement de Parìggi|XV arrondissement de Parìggi|XVI arrondissement de Parìggi|XVII arrondissement de Parìggi|XVIII arrondissement de Parìggi|XIX arrondissement de Parìggi|XX arrondissement de Parìggi = {{{1}}} |#default = Arrondissement de {{{1}}} }} |4 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Cantoìn --> |Alto Nebbio = Cantón de l'Alto Nebbio |Capo Corso = Cantón do Capo Corso |La Conca d'Oro|Conca d'Oro = Cantón da Conca d'Oro |Due Sevi = Cantón de Due Sevi |Due Sorru = Cantón de Due Sorru |Ajaccio-7 = Cantoìn de Ajaccio |Angers-Est|Angers-Nord|Angers-Nord-Est|Angers-Nord-Ouest|Angers-Ouest|Angers-Trélazé = Cantoìn de Angers |Aurillac-2|Aurillac-4 = Cantoìn de Aurillac |Bastia-6|Bastia-6 (Furiani-Montesoro) = Cantoìn de Bastia |Blois-1|Blois-2|Blois-5 = Cantoìn de Blois |Brest-Cavale-Blanche-Bohars-Guilers|Brest-L'Hermitage-Gouesnou|Brest-Plouzané = Cantoìn de Brest |Brive-la-Gaillarde-Sud-Est|Brive-la-Gaillarde-Sud-Ovest = Cantoìn de Brive-la-Gaillarde |Caen-1|Caen-10|Caen-2|Caen-4|Caen-5 e Caen-6|Caen-7|Caen-8 = Cantoìn de Caen |Digione-1|Digione-2|Digione-5 = Cantoìn de Digione |Grande Sud = Cantón do Grande Sud |La Rochelle-5|La Rochelle-8|La Rochelle-9 = Cantoìn de La Rochelle |Le Havre-6 = Cantoìn de Le Havre |Limoges-Condat|Limoges-Couzeix|Limoges-Isle|Limoges-Le Palais|Limoges-Panazol = Cantoìn de Limoges |Montauban-1|Montauban-3 = Cantoìn de Montauban |Montpellier-10|Montpellier-2|Montpellier-8 = Cantoìn de Montpellier |Nantes-10 = Cantoìn de Nantes |Nizza-13 = Cantoìn de Nizza |Perpignan-3|Perpignan-7 = Cantoìn de Perpignano |Poitiers-1|Poitiers-2|Poitiers-3|Poitiers-4|Poitiers-5|Poitiers-6|Poitiers-7 = Cantoìn de Poitiers |Reims-1|Reims-4|Reims-5|Reims-7|Reims-8 = Cantoìn de Reims |Rennes-Nord-Ovest|Rennes-Sud-Est|Rennes-Sud-Ovest = Cantoìn de Rennes |Saint-Étienne-Nord-Est-2|Saint-Étienne-Nord-Ovest-1|Saint-Étienne-Nord-Ovest-2 = Cantoìn de Saint-Étienne |Sartenese-Valinco = Cantón do Sartenese-Valinco |Tolosa-8|Tolosa-9|Tolosa-13|Tolosa-14|Tolosa-15 = Cantoìn de Tolosa |#default = {{#ifeq:{{padleft:|10|{{{1}}}}}|Cantoìn de|{{{1}}}|Cantón de {{{1}}}}} }} <!-- se coménsa pe "Cantoìn de" o-o làscia pægio, sedónca azónze "Cantón de" --> |5 = {{#switch: {{{1}}} <!-- Comùn --> |Bréggio|Breggio|Bregliu|Breil-sur-Roya|Breglio|Breï|Brei = Breggio }} }}</includeonly><noinclude> [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]</noinclude> 8k3xu2bqt30ptdfbksk1cd07vsy26xa 10 27513 270750 263332 2026-06-12T17:23:07Z N.Longo 12052 + 270750 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} <!-- Regioìn --> |alsàçia =Blason région fr Alsace.svg |aquitania =Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg |alvernia =Blason de l'Auvergne.svg |alvernia-rodano-àrpi|alvèrnia-ròdano-àrpi =Blason de l'Auvergne.svg |âta frànsa =Blason_du_Grand_Est_en_écu.svg |borgéugna =Blason fr Bourgogne.svg |borgéugna-frànca contêa=BlasonBourgogneFrancheComté.svg |bretàgna=Blason de Bretagne 3d.svg |céntro|céntro-vàlle da loira=Blason-fr-en-Region-Centre.svg |champagne-ardenne =Blason région fr Champagne-Ardenne.svg |còrsega|corsega =Arms of Corsica.svg |frànca contêa =Blason fr Franche-Comté.svg |grànde èst =Blason_du_Grand_Est_en_écu.svg |île-de-france=France moderne.svg |languedoc-roussillon=Blason région fr Languedoc-Roussillon.svg |limousin =Blason région fr Limousin.svg |lorénn-a =Blason Lorraine.svg |midi-pyrénées =Blason Languedoc.svg |nord-pas-de-calais =Blason Nord-Pas-De-Calais.svg |normandia|âta normandia|bàssa normandia=Blason region fr Normandie.svg |nêuva aquitania|nêuva aquitània|nouvelle-aquitaine =BlasonNouvelleAquitaine.svg |ocitània =Blason_région_fr_Occitanie.svg |pàizi da loira =Blason région fr Pays-de-la-Loire.svg |piccardia=Blason région fr Picardie.svg |poitou-charentes =Blason region fr Poitou-Charentes.svg |pruvença-arpe-cost'azüra|provénsa-àrpi-còsta azùrra|pruvënsa-arpi-costa azüra|provence-alpes-côte d'azur|provensa-àrpi-costa azura|pruvensa-arpi-costa azürra|pruvènsa-arpe-còsta azüra|provenza-alpi-costa azzurra =Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg |rodano-àrpi =Blason Rhône-Alpes Gendarmerie.svg |guadaluppa =Coat of arms of Guadeloupe.svg |martinica =CoA fr Martinique.svg |guyana françèize=Blason de la Guyane.svg |réunion =Blason Réunion DOM.svg |mayotte =Coat of Arms of Mayotte.svg }} |2 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} <!-- Dipartiménti --> |ain =Blason département fr Ain.svg |aisne =Blason département fr Aisne.svg |allier =Blason département fr Allier.svg |alpes-de-haute-provence =Blason département fr Alpes-de-Haute-Provence.svg |hautes-alpes =Blason département fr Hautes-Alpes.svg |alpes-maritimes|arpe-maritimi|arpi-marìtimi|arpi maritime|arpi marittime|àrpi marìtime|arpi maritime|arpe maritime|arpi maritimi =Blason département fr Alpes-Maritimes.svg |ardèche =Blason département fr Ardèche.svg |ardenne =Blason département fr Ardennes.svg |ariège =Blason département fr Ariège.svg |aube =Blason département fr Aube.svg |aude =Blason département fr Aude.svg |aveyron =Blason département fr Aveyron.svg |bouches-du-rhône =Blason département fr Bouches-du-Rhône.svg |calvados =Blason département fr Calvados.svg |cantal =Blason département fr Cantal.svg |charente =Blason département fr Charente.svg |charente-maritime =Blason département fr Charente-Maritime.svg |cher =Blason département fr Cher.svg |corrèze =Blason département fr Corrèze.svg |corse-du-Sud|pumonti =Blason_de_Corse.svg |haute-corse =Blason_de_Corse.svg |côte-d'or =Blason département fr Côte-d'Or.svg |côtes-d'armor =Blason département fr Côtes-d'Armor.svg |creuse =Blason département fr Creuse.svg |dordogne =Blason département fr Dordogne.svg |doubs =Blason département fr Doubs.svg |drôme =Blason département fr Drôme.svg |eure =Blason département fr Eure.svg |eure-et-loir =Blason département fr Eure-et-Loir.svg |finistère =Blason département fr Finistère.svg |gard =Blason département fr Gard.svg |haute-garonne =Blason département fr Haute-Garonne.svg |gers =Blason département fr Gers.svg |gironde =Blason département fr Gironde.svg |hérault =Blason département fr Hérault.svg |ille-et-vilaine =Blason département fr Ille-et-Vilaine.svg |indre =Blason département fr Indre.svg |indre e loira =Blason département fr Indre-et-Loire.svg |isère =Blason département fr Isère.svg |jura =Blason département fr Jura.svg |landes =Blason département fr Landes.svg |loir-et-cher =Blason département fr Loir-et-Cher.svg |loire =Blason département fr Loire.svg |haute-loire =Blason département fr Haute-Loire.svg |loire-atlantique =Blason département fr Loire-Atlantique.svg |loiret =Blason département fr Loiret.svg |lot =Blason département fr Lot.svg |lot-et-garonne =Blason département fr Lot-et-Garonne2.svg |lozère =Blason département fr Lozère.svg |maine-et-loire =Blason département fr Maine-et-Loire.svg |manche =Blason département fr Manche.svg |marne =Blason département fr Marne.svg |haute-marne =Blason département fr Haute-Marne.svg |mayenne =Blason département fr Mayenne.svg |meurthe-et-moselle =Blason département fr Meurthe-et-Moselle.svg |mosa =Blason département fr Meuse.svg |morbihan =Blason département fr Morbihan.svg |moselle =Blason département fr Moselle.svg |nièvre =Blason département fr Nièvre.svg |nord =Blason département fr Nord.svg |oise =Blason département fr Oise.svg |orne =Blason département fr Orne.svg |pas-de-calais =Blason département fr Pas-de-Calais.svg |puy-de-dôme =Blason département fr Puy-de-Dôme.svg |pyrénées-atlantiques =Blason département fr Pyrénées-Atlantiques.svg |hautes-pyrénées =Blason département fr Hautes-Pyrénées.svg |pyrénées-orientales =Blason 66.svg |bas-rhin =Blason département fr Bas-Rhin.svg |haut-rhin =Blason département fr Haut-Rhin.svg |rhône =Blason département fr Rhône.svg |haute-Saône =Blason département fr Haute-Saône.svg |saône-et-loire =Blason département fr Saône-et-Loire.svg |sarthe =Blason département fr Sarthe.svg |savoie =Blason département fr Savoie.svg |haute-savoie =Blason département fr Haute-Savoie.svg |parìggi =Grandes armes de la ville de Paris.svg |seine-maritime =Blason département fr Seine-Maritime.svg |seine-et-marnea =Blason département fr Seine-et-Marne.svg |yvelines =Blason département fr Yvelines.svg |deux-sèvres =Blason département fr Deux-Sèvres.svg |somme =Blason département fr Somme.svg |tarn =Blason département fr Tarn.svg |tarn-et-garonne =Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg |var|varu|va(r)u|varo =Blason département fr Var.svg |vaucluse =Blason département fr Vaucluse.svg |vendée =Blason département fr Vendée.svg |vienne =Blason département fr Vienne.svg |haute-vienne =Blason département fr Haute-Vienne.svg |vosges =Blason département fr Vosges.svg |yonne =Blason département fr Yonne.svg |territoire de belfort =Blason département fr Territoire de Belfort.svg |essonne =Blason département fr Essonne.svg |hauts-de-seine =Blason département fr Hauts-de-Seine.svg |seine-saint-denis =Blason département fr Seine-Saint-Denis.svg |val-de-marne =Blason département fr Val-de-Marne.svg |val-d'oise =Blason département fr Val-d'Oise.svg }} |5 = {{#switch:{{lc:{{{1|}}}}} <!-- Comùn --> |bréggio|breggio|bregliu|breil-sur-roya|breglio|breï|brei = Blason ville fr Breil-sur-Roya (Alpes-Maritimes).svg }} }}</includeonly><noinclude>Stémmi de regioìn e di dipartiménti françéixi (pe-e regioìn in alternatîva gh'é e sò bandêe) [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]</noinclude> jrfwzy8vos77ccoiljfroptkawew7vm 0 32724 270757 270427 2026-06-12T19:03:39Z Arbenganese 12552 /* */ +audio, dau Iginio Rossello 270757 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Wikipedia parlâ|Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi".wav|270427|12-06-2026|Iginio Rossello, Berzezzi}} [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|L'[[Îzua de Berzezzi]]]] L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) "Îzua de Berzezzi"''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và da-a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua. U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu da-a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe. == Stoja == L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a-a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}</ref> U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn ("Fundäli Nôi – Berzezzi" e "Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni"), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de "Bandêa Blö d'e Spiagge" testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìttiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju. == Teritoju e natüa == [[Immaggine:Grotta di Bergeggi.jpg|sinistra|miniatura|A Grotta Marina de Berzezzi]] L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma. Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.   Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}</ref> (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.<ref>{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}</ref> Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti "abitanti" d'e ègue in gìu a l'îzua.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}</ref> Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi<ref>{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}</ref>, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni. L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marìn. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre. Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.   Da-i primmi de mazzu a-a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u "Senté blö", u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, scistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä. [[File:Cliff_face_Bergeggi.jpg|thumb|E rocche a piccu 'nsc'ou mä]] Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn. E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.   A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP. A pesca sut'ègua a l'è vietä in tütta l'AMP. A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena. == Note == <references/> == Ätri prugètti == * {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]] 0hovehbkcqbxi9358k9h6uuqrh9vcgt 0 32876 270749 2026-06-12T17:20:54Z N.Longo 12052 + rdr 270749 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A Türbia]] ni393jek79himvx5spw318eg6ppafil 0 32877 270755 2026-06-12T17:38:37Z N.Longo 12052 + rdr 270755 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Rocabrüna]] 9ktdn967dxmstyofaxuud7msly06vfo 6 32878 270756 2026-06-12T18:57:49Z Arbenganese 12552 == Detàggi == {{Dæti vôxe parlâ |tìtolo=Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi" |duâta=9:14 |nómme_uténte=Arbenganese |dæta=12-06-2026 |variànte=berzezìn |sèsso=òmmo |}} 270756 wikitext text/x-wiki == Detàggi == {{Dæti vôxe parlâ |tìtolo=Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi" |duâta=9:14 |nómme_uténte=Arbenganese |dæta=12-06-2026 |variànte=berzezìn |sèsso=òmmo |}} gh6twibd77in9d6kohc062y8i88bx17 270758 270756 2026-06-12T19:07:23Z Arbenganese 12552 Protètto "[[Immaggine:Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi".wav]]": Vuxe parlà ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Càrega=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo)) 270756 wikitext text/x-wiki == Detàggi == {{Dæti vôxe parlâ |tìtolo=Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi" |duâta=9:14 |nómme_uténte=Arbenganese |dæta=12-06-2026 |variànte=berzezìn |sèsso=òmmo |}} gh6twibd77in9d6kohc062y8i88bx17