Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1757 273204 267634 2026-08-15T18:40:12Z Michæ.152 13747 Agiornaménto do scìndico de Zêna (2025) 273204 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Çitæ metropolitànn-a de Zêna |Panorama = Palazzo Doria Spinola (prefettura) 01.JPG |Didascalia = [[Palàçio Döia-Spìnoa]], sêde instituçionâle da çitæ metropolitànn-a |Stato = ITA |Grado amministrativo = 2 |Tipo = Çitæ metropolitànn-a |Divisione amm grado 1 = Liguria |Capoluogo = {{Scìnbolo|Provincia_di_Genova-Stemma.svg}} [[Zena|Zêna]] |Amministratore locale = Silvia Salis |Partito = indipendénte de çéntro-mancìnn-a |Data elezione = 30-5-2025 |Data rielezione = |Data istituzione = 1º zenâ 2015 |Abitanti = 818874 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dæto ISTAT] - Popolaçión rescidénte a-i 31 de ottobre do 2024 |Aggiornamento abitanti = 31-10-2024 |Sottodivisioni = [[#Comûni|67 comùn]] |Divisioni confinanti = [[Pruvincia de Sann-a|Sànn-a]], [[Provinsa dea Spèza|Spézza]], [[Provinsa de Lisciandria|Lusciàndria]], [[Provinsa de Piaçensa|Piaxénsa]], [[Provinsa de Parma|Pàrma]] |Lingue = [[Léngoa italiànn-a|Italiàn]], [[Lengoa ligure|Lìgure]] |Immagine localizzazione = Genova in Italy.svg |Mappa = Map of Metropolitan city of Genoa (region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión da çitæ metropolitànn-a de Zêna inta región Lìguria. |Codice statistico = 210<ref>[http://www.istat.it/it/archivio/145343 Còdichi de çitæ metropolitànn-e a-o 1º zenâ 2015] - istat.it</ref> |Prefisso = [[010]], [[0185]] }} A '''Çitæ metropolitànn-a de Zêna''' (''Città metropolitana di Genova'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é 'na sudivixón teritoriâle da [[Liguria|Ligùria]] ch'a l'à 'na popolaçión de 814.186 abitànti e a çitæ de [[Zena|Zêna]] cómme sò capolêugo. A l'é stæta institoîa a-o prìmmo de zenâ do [[2015]] a-o pòsto da vêgia [[provìnsa de Zêna]], inte l'ànbito de lézze n. 56 do 7 d'arvî do [[2014]], ch'a l'à sostitoîo 14 provìnse co-o nêuvo énte da [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|çitæ metropolitànn-a]]. A çitæ metropolitànn-a a confìnn-a a nòrd co-o [[Piemonte|Piemónte]], in particolâ co-a [[Provinsa de Lisciandria|provìnsa de Lusciàndria]], a nòrd-èst co-e provìnse [[Emilia-Romagna|emiliànn-e]] de [[Provinsa de Parma|Pàrma]] e de [[Provinsa de Piaçensa|Piaxénsa]], a levànte co-a [[Provinsa dea Spèza|provìnsa da Spézza]], a ponénte con [[Pruvincia de Sann-a|quélla de Sànn-a]] e a sùd a s'avànsa in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]]. St'instituçión chi a l'à a sò sêde into [[Palàçio Döia-Spìnoa]] a Zêna, dónde gh'é a prefetûa e donde stâva l'aministraçión e o conséggio provinciâle de l'ecs provìnsa ascì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=M. Bottaro|curatô=P. Cavanna e P. Loss (gràfica), M. Boccaccio, B. Cervetto, M. Fantoni, G. Isola, R. Olivieri, I. Carlini|tìtolo=Storia della Provincia di Genova|url=https://web.archive.org/web/20121115133502/http://www.provincia.genova.it/servlets/resources?contentId=16826&resourceName=Allegato-pdf|ànno=1980|léngoa=IT|capìtolo=Il Palazzo Doria Spinola}}</ref>. == Giögrafîa == [[Immaggine:Genova mappa.png|miniatura|300x300px|Màppa da çitæ metropolitànn-a de Zêna.]] O teritöio metropolitàn zenéize o va aprêuvo a-a forma do quello da Ligùria, donca a se spartisce inte træ fasce: o [[mâ]], e collinn-e e i bricchi. Inta çitæ metropolitànn-a ghe son quattro parchi regionàli e unn-a zöna mænn-a avvardâa (a Zöna Mænn-a Avvardâa de Pòrtofin). == Stöia == {{Seçión vêua}} == Comùn == {{Colonne}} * [[A Ceive de Söi]] * [[A Croxe]] * [[Aosci]] * [[Rensén|Arensen]] * [[A Særa]] * [[Avëgno]] * [[Bargaggi]] * [[Boggiasco]] * [[Borsonasca]] * [[Buzalla]] * [[Camuggi|Camoggi]] * [[Campo]] * [[Campomon]] * [[Carasco]] * [[Casarsa]] * [[Casella]] * [[Çiannexi]] * [[Ciävai]] * [[Cicagna]] * [[Cogoeuo]] * [[Cogorno]] * [[Coëgia]] * [[Dägna]] * [[Fascia]] * [[Favâ]] * [[Fontanegorda]] * [[Goreio]] * [[Lavagna]] * [[Leivi]] * [[L'Isoa do Canton]] * [[Lòrsega]] * [[Lumarso]] * [[Mason]] * [[Mê]] {{Colonne spezza}} * [[Mezànego]] * [[Mignanego]] * [[Moconexi]] * [[Monegia]] * [[Montebrun]] * [[Monteuggio]] * [[Né]] * [[Neion]] * [[Obbia]] * [[O Castiggion]] * [[Oê]] * [[O Tilieto]] * [[Portofin]] * [[Propâ]] * [[Rapallo]] * [[Recco]] * [[Roegno]] * [[Ronco]] * [[Rondaninn-a]] * [[Rosagni]] * [[Roscigion]] * [[San Comban]] * [[San Steva d'Aveto]] * [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] * [[Sant'Orçeise]] * [[Savignon]] * [[Sestri Levante]] * [[Söi]] * [[Toriggia]] * [[Trebeugna]] * [[Valbrevenna]] * [[Zena]] * [[Zoaggi]] {{Colonne fine}} == Pòsti de interèsse == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Paternostro|outô2=Mario Marcenaro|tìtolo=Enciclopedia della Liguria: tutti i comuni dalla A alla Z: storia, personaggi, arte, economia, vino & cucina, tradizioni|url=https://books.google.it/books?id=n3qXoAEACAAJ|ànno=2020|editô=Il Secolo XIX|léngoa=IT}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} [[Categorîa:Çittæ metropolitann-a de Zena| ]] ten4a4b769xki4lrbl16rb26n1lufhf 0 3656 273224 232834 2026-08-16T10:24:04Z Michæ.152 13747 Azónto de informaçioìn 273224 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:GIORDANO Luca 1680c L'Histoire et le Temps.jpg|thumb|300px|[[Lucco Giordano]], ''A Stöia e-o Ténpo'', ciù ò mêno [[1680]] (''Musée des Beaux-Arts'' de [[Brest]])]] A '''Stöia''' a l'é a disciprìnn-a ch'a stùddia a sucesción di evénti into [[Tempo|ténpo]], con çercâ de spiegâli de sòlito in sciâ bâze de 'n exàmme crìtico de vivàgne. O nómme o ne vêgne da-o [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]] ''ιστορία'' (in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]: ''historia'') "çerchia, riçerca, investigaçion" e dónca o rezultòu da riçerca ascì. Tùtti i fæti che vêgnan registræ e conservæ inte dötræ fórme constitoìscian a testimoniànsa stòrica e-i evénti che són capitæ prìmma de l'arivâ da [[scritûa]] reprezéntan dónca a [[preistöia]]. Inta storiografîa òcidentâle o pasòu de l'òmmo o l'é tradiçionalménte spartîo inte çìnque perîodi prinçipæ, dîti etæ, ö sæ a [[Preistöia]], l'[[Etæ Antîga]], l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], l'[[Etæ Modèrna]] e l'[[Etæ Contenporània]].{{S}} {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Sciense}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Stöia| ]] iwohhxgrna04b9727shs6klk29syyb3 273227 273224 2026-08-16T11:44:50Z Michæ.152 13747 Azónte 273227 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:GIORDANO Luca 1680c L'Histoire et le Temps.jpg|thumb|300px|[[Lucco Giordano]], ''A Stöia e-o Ténpo'', ciù ò mêno [[1680]] (''Musée des Beaux-Arts'' de [[Brest]])]] A '''Stöia''' a l'é a disciprìnn-a ch'a stùddia a sucesción di evénti into [[Tempo|ténpo]], con çercâ de spiegâli de sòlito in sciâ bâze de 'n exàmme crìtico de vivàgne<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/topic/history History]</ref>. Into sénso ciù generâle, a l'é l'insémme de açioìn de l'[[Ëse uman|òmmo]] into córso do ténpo, tànto di evénti polìtichi cómme de costumànse e de instituçioìn dónde se són òrganizæ<ref>Treccani, Dizionario di filosofia: [https://www.treccani.it/enciclopedia/storia_(Dizionario-di-filosofia)/ Storia]</ref>. O nómme o ne vêgne da-o [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]] ''ιστορία'' (in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]: ''historia'') "çèrchia, riçèrca, investigaçión" e dónca o frûto da riçèrca ascì. [[Erodoto|Eròdoto d'Alicarnàsso]], visciûo into [[V secolo a.C.|V sécolo prìmma de Crìsto]] e outô de ''Stöie'', o l'é tegnûo pò-u poæ da tradiçión stòrica òcidentâle, dæto ch'o l'é stæto o prìmmo a métte ciù énfaxi in sciâ riçèrca raçionâle e bazâ in sce l'evidénsa ciufîto che in sciâ [[Mitologia|mitologîa]]. Tùtti i fæti che vêgnan registræ e conservæ inte dötræ fórme constitoìscian a testimoniànsa stòrica e-i evénti che són capitæ prìmma de l'arivâ da [[scritûa]] reprezéntan dónca a [[preistöia]]. Inta storiografîa òcidentâle o pasòu de l'òmmo o l'é tradiçionalménte spartîo inte çìnque perîodi prinçipæ, dîti etæ, ö sæ a [[Preistöia]], l'[[Etæ Antîga]], l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], l'[[Etæ Modèrna]] e l'[[Etæ Contenporània]].{{S}} {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Sciense}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Stöia| ]] 2rtq2uim5t6rbo1ijlha8llpvaaziyj 0 3878 273187 245272 2026-08-15T15:41:21Z Michæ.152 13747 Conligamento a "Çitæ" (limk rósso) 273187 wikitext text/x-wiki {{Tassobox |nome = ''Legionella pneumophila'' |immagine = Legionella pneumophila 01.jpg |didascalia = U batteriu da ''Legionella pneumophila'' |dominio = [[Prokaryota]] |regno = [[Bacteria]] |phylum = [[Proteobacteria]] |classe = [[Gamma Proteobacteria]] |ordine = [[Legionellales]] |famiglia = [[Legionellaceae]] |genere = [[Legionella]] |specie = '''L. pneumophila''' |biautore = D.J. Brenner, A.G. Steigerwalt, J.E. McDade |binome = Legionella pneumophila |bidata = [[1979]] }} A '''Legiunella pneumophila''' a l'è un [[batterio|batteriu]] ch'u deve u sö numme a l'[[epidemia]] de [[purmunite]] ch'a s'è verificö in te l'aestae d'u [[1976]] a [[Philadelphia]] tra i ciü de 4000 veteraen d'u [[Vietnam]] ch'i parteçipävan a inn-a riûniùn de l'[[American Legion]] (ciamae pe' l'appuntu ''Legionnaires''): 221 vegnîvan marótti e 34 muìvan a causa de 'stu battériu scinn'a a alùa scunusciüu, denuminò pe' l'occaxùn ''Legiunella'' e isulò in te l'impiantu de l'äia cundiçiunä de l'albergu dunde i partecipanti l'aean. == Descrisiùn == U principäle [[ambiente]] de [[vitta]] e svilüppu d'u micrurganismu u l'è quellu de l'[[Ægoa|aegua]], cumme läghi, rièn, sciümmi, terme. Da lì u passa in t'i ambienti artificiäli e u po' aniäse in t'e cundüte de l'aegua de [[Çitæ|çitae]], in t'i impianti de l'äia cundiçiunä, in t'e piscinn-e, e.a. 'Sti ambienti pôan putensialmente fä da amplificatui e spanzitui d'u batteriu. U Preferisce ''habitat'' de aegua cäda, tra 25 e i 42°C, e survavive scinn-a-a 5-6°C. U l'è ampiamente diffüsu in [[Natua|natüa]] e in t'i ambienti dunde u vive l'[[Ommo|ommu]]. U batteriu u pö pruvucö inn-a gräve furma de [[purmunite]]: a legiunellosi; i cäxi de legiunellosi in [[Italia|Itallia]] sun ciü o menu 650 l'annu (10 pe' miliun de abitanti), tendenti a cresce. In [[Liguria]] se sun segnalae 37 cäxi in trei anni. I cäxi letäli in Itallia sun ciü o menu chinze pe' [[Ànno|annu]] ciü de 2/3 in t'a fascia de gente cun ciü de 60 anni [funte: Istitütu Süperiure de Sanitae]. U semestre ciü periculusu u l'è oviamente quellu da [[Zûgno|zügnu]] a [[Novénbre|nuvembre]]. A Legiunella a se fèra cun e [[mucûse]] respiàndu ''aerosol'' o äia cuntaminä. A nu l'è mäi staeta dimusträ a trasmisciun da inn-a persunn-a a n'ätra o cu-u beive aegua cuntaminä da u batteriu. === Diferenti tipi === A [[legiunellusi]] a pö êse de trei differenti tipi: * furma subclinica: sensa cumpärsa de sintumi clinici, a se pö scrûvî sulu cun in test a pósta. * [[frêve]] de ''Pontiac'': furma ch'a nu interessa i [[purmùi]] e a pä inflüença. * malattia d'i [[legiunäi]]: a l'è a furma ciü brütta de infesiùn, ch'a fa muì mediamente in te quaexi u 10% di cäxi. A se presenta cumme inn-a [[purmunite]] agüa ch'u mette mä cunusce da ätre furme respiratóie agüe. A l'a inn-a [[incagübasiùn]] de 2-10 giurni cun distürbi in pärte paigi a l'inflüença. == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Batteri]] d6hsvpbanzwfo71dovc5xg7jnwsmzqt 0 3981 273183 271244 2026-08-15T14:36:07Z Michæ.152 13747 Link rósso (Dê - Dîo) 273183 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Gêxù''' o '''Gexó''' da [[Nazaret]], dîto '''Crìsto''' ([[Betlemme]], [[7 a.C.]] - [[2 a.C.]] – [[Gerusalemme|Geruzalemme]], [[26]] - [[36]]), o l'è o personaggio prinçipâle do [[Crestianêximo|Crestianeximo]], conscideròu da-i crestien cómme figgio de [[Dê|Dîo]], e ùnn-a de persónn-e che ciù influénsa àn avûo inta çivilizasión ocidentâle. {{Biografia |inmàgine = Spas vsederzhitel sinay.jpg |px = 160px |descriçión = <small>'N'antiga icónn-a do VI sécolo rafiguânte Gexù Crìsto</small> |nàscita = Betlemme, 7 a.C - 2 a.C. |mòrte =Geruzalemme, 26 - 36 d.C. |paize = |profesción = [[predicatô]] |move = }} == Vìtta == Parte da sò vitta a l'è contegnûa inti [[Evangêio|evangêi]] dîti canònichi. O l'è stæto 'n predicatô ebrêo de regioìn stòriche da [[Galilêa]] e [[Giudêa]] (antîgo [[Isræ]]). A sò nàscita a dâ coménso a l'êra crestiànn-a e a sò mòrte pe crôxifisción, ciù ò mêno inte l'anno 33, insémme a-a seu resureçión tréi giórni dòppo, a l'é vista da-i crestien cómme sarvaçión de l'umanitæ. I crestien l'inténden comme o [[Mescîa]] tanto aspetòu da-i ebrei. Storicaménte, a sò nàscita, co-a quæ coménsa l’êra volgâre, a peu êse scitoâ fra i anni 7 e 2 avànti l’êra volgâre mæxima (e dónca fra o 7 e o 2 "avànti Crìsto"!). O sò nómme o scignìfica, inta léngoa ebràica: "Jehòva o l'é a sarvéssa". De lê parlàn i quattro [[Evangêio|Evangêi]] canònichi e dötrei de quélli apòcrifi, e gh’é quàrche acénno inti scrîti do Tàcito, do Svetònio e do Plìnio o Zóveno. Segóndo a [[Teologia|teologîa]] catòlica (fisâ inti prìmmi quàttro concìlli) o l'é o Fìggio de Dîo, Paròlla incarnâ, Dîo vêo, Òmmo vêo e a segónda persónn-a da Santìscima Trinitæ, mandòu in sciâ Tæra pe riscatâ l’umanitæ da-o Pecòu Òriginâle. Segóndo e scritûe evangéliche, a trentetréi ànni, riçevûo o batézzo da-o Gianbatìsta, o l’à comensòu a sò predicaçión pigiàndo con lê dózze Apòstoli che (dòppo a sò mòrte e resureçión) àn continoòu o sò cónpito. [[Immaggine:Antonello da Messina 005.jpg|thumb|left|''Ecce Homo'' de l'[[Antonello da Mescinn-a]], [[Palasso Spinoa de Pelisaia]] ([[Zena]])]] A crìtica stòrica a no sa dî si-â predicaçión do Gexù<ref>Fæta in gran pàrte inta Galilêa e inti contórni do lâgo de Tiberìade – o Mâ da Galilêa.</ref> a l’é duâ un ò tréi anni ma, a ògni mòddo, inte quéllo perîodo o l’à espòsto a “bónn-a Nêuva” e o l’à conpîo tanti miâcoi. Segóndo a tradiçión o l’à celebròu l'ùrtima Pàsqua e o l'à institoîo a ''Comenión'' inte quélla ch’a vêgne ciamâ ''l'Ùrtima Çénn-a''. Dòppo, segondo i quattro Evangêi canònichi, tradîo da-o Giùdda, o l'é stæto mìsso in crôxe, o l'é mòrto e a-o tèrso giórno o l'é resuscitòu; pe 40 giórni o l'é stæto co-i sò Apòstoli a-i quæ o l'à ordinòu de continoâ a sò misción e, in sciâ fìn, o l'é stæto portòu in Çê, p'asetâse a-a drîta do Poæ. Segondo e [[Bibbia|Sâcre Scritûe]], o torniâ a-a fìn di sécoli pe giudicâ tùtti i òmmi. O Gexù o parlâva l'[[aramàico]], cómme tùtti i Ebrêi de quélli ténpi. De segûo o savéiva lêze e scrîve in [[Lengue Ebraiche|ebràico]], ’na léngoa ch’a no l’êa ciù parlâ ma ch’a vegnîva dêuviâ pò-u cùlto e pe-e òraçioìn. O conoscéiva bén e Sâcre Scritûe cómme se peu bén capî da-e paròlle da sò predicaçión. Segóndo o pónto de vìsta di [[Ebraiximo|Ebrêi]], o Gexù o l'é stæto sôlo 'n predicatô itinerànte e no o Mescîa aspêtòu; ancón mêno o l'é o Fìggio de Dîo, o no l'à mâi fæto miâcoi e o no l’é resuscitòu dòppo mòrto. In càngio, a vixón [[Islamiximo|islàmica]] a-o védde cómme un di ciù inportànti profêti vegnûi prìmma do Mòuma; nasciûo da dònna vèrgine, o l'à fæto tànti miâcoi (pe voentæ divìnn-a), o no l'é mòrto e o l'é stæto portòu in çê. O torniâ in sciâ tæra a-a fìn di ténpi pe conbàtte l'anticrìsto. O no l'êa “fìggio de Dîo” perché segóndo o [[Corâno]] (Sūra CXII) ''o no l'à generòu ni o l'é stæto generòu''. Se se veu condensâ in pöche paròlle quéllo ch'o l'é stæto Gexù Crìsto e o sò insegnaménto: o l’à mostròu che tùtti i òmmi són pægi in fàccia a-o Segnô e che nisciùn peu atriboîse potêri sórva i âtri òmmi; cösa, quésta, che ancheu pâ ch’a no ségge stæta acetâ da tùtto o móndo! == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Crestianêximo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Crestianeximo]] [[Categorîa:Biografìe]] pyms31mlcej4zn8z5j5s1nt2cdpu7p9 0 5048 273229 254099 2026-08-16T11:50:16Z Ziv 17675 ([[c:GR|GR]]) [[File:Blason 66.svg]] → [[File:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 273229 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Départements de France.svg|thumb|300px|Màppa di dipartiménti françéixi]] [[Immaggine:Administration territoriale française.svg|miniatura|300x300px|Scâ geràrchica de sudivixoìn teritoriâli françéixi]] I '''dipartiménti da Frànsa''' són e sudivixoìn teritoriâli de segóndo livéllo de quésto stâto, de sótta a-e [[Regioìn da Frànsa|regioìn]]. Dónca 'n dipartiménto françéize o l'é ciù ò mêno a sudivixón corispondénte a-e provìnse italiànn-e. Da-o [[2011]], con l'elevaçión de [[Majotte|Mayotte]] a quésto ''status'', gh'é 101 dipartiménti, di quæ 96 fan pàrte da [[Fransa|Frànsa metropolitànn-a]] e 5 són clasificæ cómme dipartiménti de la da-o mâ, ò DOM (''Départements d'Outre-Mer''). Pe de ciù, gh'é a zöna speciâle da çitæ metropolitànn-a de [[Lion|Lión]] che, scibén a l'é nasciûa cómme comunitæ urbâna, d'ancheu a l'à squæxi i mæximi potêri de 'n dipartiménto. {| class="wikitable sortable" border="1" style="border-collapse:collapse; font-size:100%;" cellpadding="3" cellspacing="0;" width="550px" | |+Lìsta di dipartiménti, inte l'òrdine numérico !| Nùmero !| Nómme !| Capolêugo !Región !| Area&nbsp;(km²)<ref name=":0">Dæti INSEE pe-o [[2018]]</ref> !| Popolaçión<ref name=":0" /> !| Màppa !| Stémmi<ref>Scibén che són dêuviæ inte vàrie òcaxoìn, i confaoìn di dipartiménti françéixi no són riconosciûi a livéllo ofiçiâ.</ref> |- |'''1''' |[[Ain (dipartiménto)|Ain]] |[[Bourg-en-Bresse]] |{{FR-ARA}} |5 762 |647 634 |[[Immaggine:Département_01_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason_département_fr_Ain.svg|60px|]] |- |'''2''' |[[Aisne (dipartiménto)|Aisne]] |[[Laon]] |{{FR-HDF}} |7 369 |533 316 |[[Immaggine:Département_02_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Aisne.svg|60px|]] |- |'''3''' |[[Allier (dipartiménto)|Allier]] |[[Moulins]] |{{FR-ARA}} |7 369 |337 171 |[[Immaggine:Département_03_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason comte fr Clermont (Bourbon).svg|60px|]] |- |'''4''' |[[Alpes-de-Haute-Provence (dipartiménto)|Alpes-de-Haute-Provence]] |[[Digne-les-Bains]] |{{FR-PAC}} |6 925 |164 068 |[[Immaggine:Département_04_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason_département_fr_Alpes-de-Haute-Provence.svg|60px|]] |- |'''5''' |[[Hautes-Alpes (dipartiménto)|Hautes-Alpes]] |[[Gap]] |{{FR-PAC}} |5 549 |140 698 |[[Immaggine:Département_05_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Hautes-Alpes.svg|60px|]] |- |'''6''' |[[Alpes-Maritimes (dipartiménto)|Alpes-Maritimes]] |[[Nissa|Nìssa]] |{{FR-PAC}} |4 299 |1 086 219 |[[Immaggine:Département_06_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Arms of Nice.svg|60px|]] |- |'''7''' |[[Ardèche (dipartiménto)|Ardèche]] |[[Privas]] |{{FR-ARA}} |5 529 |326 606 |[[Immaggine:Département_07_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Ardèche.svg|60px|]] |- |'''8''' |[[Ardennes (dipartiménto)|Ardennes]] |[[Charleville-Mézières]] |{{FR-GES}} |5 229 |271 845 |[[Immaggine:Département_08_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Ardennes.svg|60px|]] |- |'''9''' ||[[Ariège (dipartiménto)|Ariège]] |[[Foix]] |{{FR-OCC}} |4 890 |153 066 |[[Immaggine:Département_09_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Ariège.svg|60px|]] |- |'''10''' ||[[Aube (dipartiménto)|Aube]] |[[Troyes]] |{{FR-GES}} |6 004 |310 020 |[[Immaggine:Département_10_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Aube.svg|60px|]] |- |'''11''' |[[Aude]] |[[Carcassonne]] |{{FR-OCC}} |6 139 |372 806 |[[Immaggine:Département_11_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Aude.svg|60px|]] |- |'''12''' |[[Aveyron]] |[[Rodez]] |{{FR-OCC}} |8 735 |279 274 |[[Immaggine:Département_12_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason comtes de Rodez.svg|60px|]] |- |'''13''' |[[Bouches-du-Rhône (dipartiménto)|Bouches-du-Rhône]] |[[Marseggia|Marséggia]] |{{FR-PAC}} |5 088 |2 034 357 |[[Immaggine:Département_13_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Bouches-du-Rhône.svg|60px|]] |- |'''14''' |[[Calvados (dipartiménto)|Calvados]] |[[Caen]] |{{FR-NOR}} |5 548 |694 056 |[[Immaggine:Département_14_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Calvados.svg|60px|]] |- |'''15''' |[[Cantal (dipartiménto)|Cantal]] |[[Aurillac]] |{{FR-ARA}} |5 726 |144 765 |[[Immaggine:Département_15_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Cantal.svg|60px|]] |- |'''16''' |[[Charente (dipartiménto)|Charente]] |[[Angoulême]] |{{FR-NAQ}} |5 956 |351 778 |[[Immaggine:Département_16_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Charente.svg|60px|]] |- |'''17''' |[[Charente-Maritime (dipartiménto)|Charente-Maritime]] |[[La Rochelle]] |{{FR-NAQ}} |6 864 |646 932 |[[Immaggine:Département_17_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Charente-Maritime.svg|60px|]] |- |'''18''' |[[Cher (dipartiménto)|Cher]] |[[Bourges]] |{{FR-CVL}} |7 235 |303 408 |[[Immaggine:Département_18_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Cher.svg|60px|]] |- |'''19''' |[[Corrèze (dipartiménto)|Corrèze]] |[[Tulle]] |{{FR-NAQ}} |5 857 |240 583 |[[Immaggine:Département_19_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Corrèze.svg|60px|]] |- |'''20A''' |[[Pumonti|Corse-du-Sud]] |[[Aghjacciu|Ajaccio]] |{{FR-COR}} |4 014 |157 853 |[[Immaggine:Département_2A_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Corse.svg|60px|]] |- |'''20B''' |[[Haute-Corse (dipartiménto)|Haute-Corse]] |[[Bastia]] |{{FR-COR}} |4 666 |180 701 |[[Immaggine:Département_2B_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Corse.svg|60px|]] |- |'''21''' |[[Côte-d'Or (dipartiménto)|Côte-d'Or]] |[[Digion]] |{{FR-BFC}} |8 763 |533 220 |[[Immaggine:Département_21_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Côte-d'Or.svg|60px|]] |- |'''22''' |[[Côtes-d'Armor (dipartiménto)|Côtes-d'Armor]] |[[Saint-Brieuc]] |{{FR-BRE}} |6 878 |599 584 |[[Immaggine:Département_22_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Côtes-d'Armor.svg|60px|]] |- |'''23''' |[[Creuse (dipartiménto)|Creuse]] |[[Guéret]] |{{FR-NAQ}} |5 565 |117 503 |[[Immaggine:Département_23_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason Boubon-La Marche.svg|60px|]] |- |'''24''' |[[Dordogne (dipartiménto)|Dordogne]] |[[Périgueux]] |{{FR-NAQ}} |9 060 |413 418 |[[Immaggine:Département_24_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Dordogne.svg|60px|]] |- |'''25''' |[[Doubs (dipartiménto)|Doubs]] |[[Besançon]] |{{FR-BFC}} |5 233 |541 454 |[[Immaggine:Département_25_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Doubs.svg|60px|]] |- |'''26''' |[[Drôme (dipartiménto)|Drôme]] |[[Valence (Drôme)|Valence]] |{{FR-ARA}} |6 530 |514 732 |[[Immaggine:Département_26_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Drôme.svg|60px|]] |- |'''27''' |[[Eure (dipartiménto)|Eure]] |[[Evreux]] |{{FR-NOR}} |6 040 |599 962 |[[Immaggine:Département_27_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Eure.svg|60px|]] |- |'''28''' |[[Eure-et-Loir (dipartiménto)|Eure-et-Loir]] |[[Chartres]] |{{FR-CVL}} |5 880 |431 997 |[[Immaggine:Département_28_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Eure-et-Loir.svg|60px|]] |- |'''29''' |[[Finistère (dipartiménto)|Finistère]] |[[Quimper]] |{{FR-BRE}} |6 733 |911 735 |[[Immaggine:Département_29_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Finistère.svg|60px|]] |- |'''30''' |[[Gard (dipartiménto)|Gard]] |[[Nîmes]] |{{FR-OCC}} |5 853 |745 458 |[[Immaggine:Département_30_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Gard.svg|60px|]] |- |'''31''' |[[Haute-Garonne (dipartiménto)|Haute-Garonne]] |[[Tolosa]] |{{FR-OCC}} |6 309 |1 380 672 |[[Immaggine:Département_31_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haute-Garonne.svg|60px|]] |- |'''32''' |[[Gers (dipartiménto)|Gers]] |[[Auch]] |{{FR-OCC}} |6 257 |191 283 |[[Immaggine:Département_32_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Gers.svg|60px|]] |- |'''33''' |[[Gironde (dipartiménto)|Gironde]] |[[Bordeaux]] |{{FR-NAQ}} |9 976 |1 601 845 |[[Immaggine:Département_33_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Gironde.svg|60px|]] |- |'''34''' |[[Hérault (dipartiménto)|Hérault]] |[[Montpellier]] |{{FR-OCC}} |6 101 |1 159 220 |[[Immaggine:Département_34_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Hérault.svg|60px|]] |- |'''35''' |[[Ille-et-Vilaine (dipartiménto)|Ille-et-Vilaine]] |[[Rennes]] |{{FR-BRE}} |6 775 |1 069 228 |[[Immaggine:Département_35_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason departement Ille-et-Vilaine.svg|60px|]] |- |'''36''' |[[Indre (dipartiménto)|Indre]] |[[Châteauroux]] |{{FR-CVL}} |6 791 |220 595 |[[Immaggine:Département_36_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Indre.svg|60px|]] |- |'''37''' |[[Indre-et-Loire (dipartiménto)|Indre-et-Loire]] |[[Tours]] |{{FR-CVL}} |6 127 |607 760 |[[Immaggine:Département_37_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Indre-et-Loire.svg|60px|]] |- |'''38''' |[[Isère (dipartiménto)|Isère]] |[[Grenoble]] |{{FR-ARA}} |7 432 |1 263 563 |[[Immaggine:Département_38_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Isère.svg|60px|]] |- |'''39''' |[[Jura (dipartiménto)|Jura]] |[[Lons-le-Saunier]] |{{FR-BFC}} |4 999 |259 746 |[[Immaggine:Département_39_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Jura.svg|60px|]] |- |'''40''' |[[Landes (dipartiménto)|Landes]] |[[Mont-de-Marsan]] |{{FR-NAQ}} |9 243 |410 355 |[[Immaggine:Département_40_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Landes.svg|60px|]] |- |'''41''' |[[Loir-et-Cher (dipartiménto)|Loir-et-Cher]] |[[Blois]] |{{FR-CVL}} |6 343 |330 248 |[[Immaggine:Département_41_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Loir-et-Cher.svg|60px|]] |- |'''42''' |[[Loire (dipartiménto)|Loire]] |[[San Stè (Loira)|San Stè]] |{{FR-ARA}} |4 781 |763 441 |[[Immaggine:Département_42_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Loire.svg|60px|]] |- |'''43''' |[[Haute-Loire (dipartiménto)|Haute-Loire]] |[[Le Puy-en-Velay]] |{{FR-ARA}} |4 977 |227 552 |[[Immaggine:Département_43_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haute-Loire.svg|60px|]] |- |'''44''' |[[Loire-Atlantique (dipartiménto)|Loire-Atlantique]] |[[Nantes]] |{{FR-PDL}} |6 809 |1 412 502 |[[Immaggine:Département_44_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Loire-Atlantique.svg|60px|]] |- |'''45''' |[[Loiret (dipartiménto)|Loiret]] |[[Orleans (Loiret)|Orleans]] |{{FR-CVL}} |6 775 |678 845 |[[Immaggine:Département_45_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Loiret.svg|60px|]] |- |'''46''' |[[Lot (dipartiménto)|Lot]] |[[Cahors]] |{{FR-OCC}} |5 217 |173 929 |[[Immaggine:Département_46_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Lot.svg|60px|]] |- |'''47''' |[[Lot-et-Garonne (dipartiménto)|Lot-et-Garonne]] |[[Agen]] |{{FR-NAQ}} |5 361 |331 970 |[[Immaggine:Département_47_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Lot-et-Garonne.svg|60px|]] |- |'''48''' |[[Lozère (dipartiménto)|Lozère]] |[[Mende]] |{{FR-OCC}} |5 167 |76 520 |[[Immaggine:Département_48_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Lozère.svg|60px|]] |- |'''49''' |[[Maine-et-Loire (dipartiménto)|Maine-et-Loire]] |[[Angers]] |{{FR-PDL}} |7 172 |815 883 |[[Immaggine:Département_49_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Maine-et-Loire.svg|60px|]] |- |'''50''' |[[Manche (dipartiménto)|Manche]] |[[Saint-Lô]] |{{FR-NOR}} |5 938 |495 983 |[[Immaggine:Département_50_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Manche.svg|60px|]] |- |'''51''' |[[Marne (dipartiménto)|Marne]] |[[Châlons-en-Champagne]] |{{FR-GES}} |8 162 |567 462 |[[Immaggine:Département_51_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Marne.svg|60px|]] |- |'''52''' |[[Haute-Marne (dipartiménto)|Haute-Marne]] |[[Chaumont]] |{{FR-GES}} |6 211 |174 069 |[[Immaggine:Département_52_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haute-Marne.svg|60px|]] |- |'''53''' |[[Mayenne (dipartiménto)|Mayenne]] |[[Laval]] |{{FR-PDL}} |5 175 |307 084 |[[Immaggine:Département_53_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Mayenne.svg|60px|]] |- |'''54''' |[[Meurthe-et-Moselle (dipartiménto)|Meurthe-et-Moselle]] |[[Nancy]] |{{FR-GES}} |5 246 |733 469 |[[Immaggine:Département_54_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Meurthe-et-Moselle.svg|60px|]] |- |'''55''' |[[Meuse (dipartiménto)|Meuse]] |[[Bar-le-Duc]] |{{FR-GES}} |6 211 |185 355 |[[Immaggine:Département_55_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Meuse.svg|60px|]] |- |'''56''' |[[Morbihan (dipartiménto)|Morbihan]] |[[Vannes]] |{{FR-BRE}} |6 823 |754 867 |[[Immaggine:Département_56_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Morbihan.svg|60px|]] |- |'''57''' |[[Moselle (dipartiménto)|Moselle]] |[[Metz]] |{{FR-GES}} |6 216 |1 043 524 |[[Immaggine:Département_57_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Moselle.svg|60px|]] |- |'''58''' |[[Nièvre (dipartiménto)|Nièvre]] |[[Nevers]] |{{FR-BFC}} |6 817 |205 828 |[[Immaggine:Département_58_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason dpt fr 85 Vendée.svg|60px|]] |- |'''59''' |[[Nord (dipartiménto)|Nord]] |[[Lilla (Fransa)|Lilla]] |{{FR-HDF}} |5 743 |2 606 234 |[[Immaggine:Département_59_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Nord.svg|60px|]] |- |'''60''' |[[Oise (dipartiménto)|Oise]] |[[Beauvais]] |{{FR-HDF}} |5 860 |827 153 |[[Immaggine:Département_60_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Oise.svg|60px|]] |- |'''61''' |[[Orne (dipartiménto)|Orne]] |[[Alençon]] |{{FR-NOR}} |6 103 |281 593 |[[Immaggine:Département_61_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Orne.svg|60px|]] |- |'''62''' |[[Pas-de-Calais (dipartiménto)|Pas-de-Calais]] |[[Arras]] |{{FR-HDF}} |6 671 |1 466 743 |[[Immaggine:Département_62_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Pas-de-Calais.svg|60px|]] |- |'''63''' |[[Puy-de-Dôme (dipartiménto)|Puy-de-Dôme]] |[[Clermont-Ferrand]] |{{FR-ARA}} |7 970 |659 048 |[[Immaggine:Département_63_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Puy-de-Dôme.svg|60px|]] |- |'''64''' |[[Pyrénées-Atlantiques (dipartiménto)|Pyrénées-Atlantiques]] |[[Pau]] |{{FR-NAQ}} |7 645 |679 810 |[[Immaggine:Département_64_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Pyrénées-Atlantiques.svg|60px|]] |- |'''65''' |[[Hautes-Pyrénées (dipartiménto)|Hautes-Pyrénées]] |[[Tarbes]] |{{FR-OCC}} |4 464 |229 191 |[[Immaggine:Département_65_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Hautes-Pyrénées.svg|60px|]] |- |'''66''' |[[Pyrénées-Orientales (dipartiménto)|Pyrénées-Orientales]] |[[Perpignan]] |{{FR-OCC}} |4 116 |476 357 |[[Immaggine:Département_66_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg|60px|]] |- |'''67''' |[[Bas-Rhin (dipartiménto)|Bas-Rhin]] |[[Strasborgo]] |{{FR-GES}} |4 755 |1 133 552 |[[Immaggine:Département_67_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Bas-Rhin.svg|60px|]] |- |'''68''' |[[Haut-Rhin (dipartiménto)|Haut-Rhin]] |[[Colmar]] |{{FR-GES}} |3 525 |764 981 |[[Immaggine:Département_68_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haut-Rhin.svg|60px|]] |- |'''69''' |[[Rhône (dipartiménto)|Rhône]] |[[Lion]] |{{FR-ARA}} |3 249 |1 859 524 |[[Immaggine:Département_69_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Rhône.svg|60px|]] |- |'''70''' |[[Haute-Saône (dipartiménto)|Haute-Saône]] |[[Vesoul]] |{{FR-BFC}} |5 360 |236 018 |[[Immaggine:Département_70_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haute-Saône.svg|60px|]] |- |'''71''' |[[Saône-et-Loire (dipartiménto)|Saône-et-Loire]] |[[Mâcon]] |{{FR-BFC}} |8 575 |552 185 |[[Immaggine:Département_71_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Saône-et-Loire.svg|60px|]] |- |'''72''' |[[Sarthe (dipartiménto)|Sarthe]] |[[Le Mans]] |{{FR-BFC}} |6 206 |565 963 |[[Immaggine:Département_72_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Sarthe.svg|60px|]] |- |'''73''' |[[Savoie (dipartiménto)|Savoie]] |[[Chambéry]] |{{FR-PDL}} |6 028 |433 724 |[[Immaggine:Département_73_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Savoie.svg|60px|]] |- |'''74''' |[[Haute-Savoie (dipartiménto)|Haute-Savoie]] |[[Annecy]] |{{FR-ARA}} |4 388 |816 699 |[[Immaggine:Département_74_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haute-Savoie.svg|60px|]] |- |'''75''' |[[Parìggi (dipartiménto)|Parìggi]] |[[Pariggi]] |{{FR-ARA}} |105 |2 175 601 |[[Immaggine:Département_75_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason paris 75.svg|60px|]] |- |'''76''' |[[Seine-Maritime (dipartiménto)|Seine-Maritime]] |[[Rouen]] |{{FR-IDF}} |6 278 |1 255 883 |[[Immaggine:Département_76_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason departement fr Seine-Maritime.svg|60px|]] |- |'''77''' |[[Seine-et-Marne (dipartiménto)|Seine-et-Marne]] |[[Melun]] |{{FR-NAQ}} |5 915 |1 412 516 |[[Immaggine:Département_77_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Seine-et-Marne.svg|60px|]] |- |'''78''' |[[Yvelines (dipartiménto)|Yvelines]] |[[Versagge|Versailles]] |{{FR-IDF}} |2 284 |1 441 398 |[[Immaggine:Département_78_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Yvelines.svg|60px|]] |- |'''79''' |[[Deux-Sèvres (dipartiménto)|Deux-Sèvres]] |[[Niort]] |{{FR-IDF}} |5 999 |374 799 |[[Immaggine:Département_79_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Deux-Sèvres.svg|60px|]] |- |'''80''' |[[Somme (dipartiménto)|Somme]] |[[Amiens]] |{{FR-HDF}} |6 170 |570 662 |[[Immaggine:Département_80_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Somme.svg|60px|]] |- |'''81''' |[[Tarn (dipartiménto)|Tarn]] |[[Albi]] |{{FR-OCC}} |5 758 |388 596 |[[Immaggine:Département_81_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Tarn.svg|60px|]] |- |'''82''' |[[Tarn-et-Garonne (dipartiménto)|Tarn-et-Garonne]] |[[Montauban]] |{{FR-OCC}} |3 718 |259 124 |[[Immaggine:Département_82_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg|60px|]] |- |'''83''' |[[Var (dipartiménto)|Var]] |[[Toulon]] |{{FR-PAC}} |5 973 |1 067 697 |[[Immaggine:Département_83_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Var.svg|60px|]] |- |'''84''' |[[Vaucluse (dipartiménto)|Vaucluse]] |[[Avignone]] |{{FR-PAC}} |3 567 |559 793 |[[Immaggine:Département_84_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Vaucluse.svg|60px|]] |- |'''85''' |[[Vendée (dipartiménto)|Vendée]] |[[La Roche-sur-Yon]] |{{FR-PDL}} |6 720 |679 991 |[[Immaggine:Département_85_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Vendée.svg|60px|]] |- |'''86''' |[[Vienne (dipartiménto)|Vienne]] |[[Poitiers]] |{{FR-NAQ}} |6 990 |437 586 |[[Immaggine:Département_86_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Vienne.svg|60px|]] |- |'''87''' |[[Haute-Vienne (dipartiménto)|Haute-Vienne]] |[[Limoges]] |{{FR-NAQ}} |5 520 |373 199 |[[Immaggine:Département_87_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Haute-Vienne.svg|60px|]] |- |'''88''' |[[Vosges (dipartiménto)|Vosges]] |[[Epinal]] |{{FR-GES}} |5 874 |366 112 |[[Immaggine:Département_88_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Vosges.svg|60px|]] |- |'''89''' |[[Yonne (dipartiménto)|Yonne]] |[[Auxerre]] |{{FR-BFC}} |7 427 |337 504 |[[Immaggine:Département_89_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Yonne.svg|60px|]] |- |'''90''' |[[Territoire de Belfort (dipartiménto)|Territoire de Belfort]] |[[Belfort]] |{{FR-BFC}} |609 |141 852 |[[Immaggine:Département_90_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Territoire de Belfort.svg|60px|]] |- |'''91''' |[[Essonne (dipartiménto)|Essonne]] |[[Évry]] |{{FR-IDF}} |1 804 |1 296 641 |[[Immaggine:Département_91_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Essonne.svg|60px|]] |- |'''92''' |[[Hauts-de-Seine (dipartiménto)|Hauts-de-Seine]] |[[Nanterre]] |{{FR-IDF}} |176 |1 619 120 |[[Immaggine:Département_92_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Hauts-de-Seine.svg|60px|]] |- |'''93''' |[[Seine-Saint-Denis (dipartiménto)|Seine-Saint-Denis]] |[[Bobigny]] |{{FR-IDF}} |236 |1 632 677 |[[Immaggine:Département_93_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Seine-Saint-Denis.svg|60px|]] |- |'''94''' |[[Val-de-Marne (dipartiménto)|Val-de-Marne]] |[[Créteil]] |{{FR-IDF}} |245 |1 396 913 |[[Immaggine:Département_94_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Proposition de blason pour le département du Val-de-Marne.svg|60px|]] |- |'''95''' |[[Val-d'Oise (dipartiménto)|Val-d'Oise]] |[[Pontoise]] |{{FR-IDF}} |1 246 |1 238 581 |[[Immaggine:Département_95_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason département fr Val-d'Oise.svg|60px|]] |- |'''971''' |[[Guadaluppa|Guadeloupe]] |[[Basse Terre|Basse-Terre]] |{{GLP}} |1 628 |387 629 |[[Immaggine:Département_971_in_France_(zoom)_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Coat_of_arms_of_Guadeloupe.svg|60px|]] |- |'''972''' |[[Martinica]] |[[Forte de Fransa|Fort-de-France]] |{{MTQ}} |1 128 |368 783 |[[Immaggine:Département_972_in_France_(zoom)_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Coat of arms of Martinique.svg|66x66px]] |- |'''973''' |[[Guyana Françèize|Guyana]] |[[Cayenne]] |{{GUF}} |83 534 |276 128 |[[Immaggine:Département_973_in_France_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason de la Guyane.svg|60px|]] |- |'''974''' |[[Réunion|La Réunion]] |[[Saint-Denis]] |{{REU}} |2 504 |855 961 |[[Immaggine:Département_974_in_France_(zoom)_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Blason Réunion DOM.svg|60px|]] |- |'''976''' |[[Majotte|Mayotte]] |[[Mamoudzou]] |{{MYT}} |376 |256 518 |[[Immaggine:Département_976_in_France_(zoom)_2016.svg|100px|]] |[[Immaggine:Flag of Mayotte (local).svg|60px|]] |- | | | | |'''633 110''' |'''66 773 441''' | | |- |} == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Dipartiménti da Frànsa| ]] t6k3g20o2j38hkj21yvz1m7h2x4tuqk 0 7585 273185 179544 2026-08-15T15:39:23Z Michæ.152 13747 Conligamento a "Çitæ" (limk rósso) 273185 wikitext text/x-wiki O '''Scindico''' (it: ''sindaco'') o l'è l'organo monocratico posto a-o vertice de l'ente territoriâ locâle de base che int'i vari paixi o piggia di nommi diversci: [[comun]], municipalitæ, municippio, [[Çitæ|çittæ]] ecc. O scìndico da çittæ de [[Zena]] o l'è o [[Marco Bucci]]. {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Politica]] lra05zl67pwux4kftgr3jkfynuudb2d 273202 273185 2026-08-15T18:28:28Z Michæ.152 13747 Ò agiornòu o nómme do scìndico de Zêna che intànto o l'êa cangiòu, ò conpletòu a traduçión da pagina. 273202 wikitext text/x-wiki O '''Scindico''' (it: ''sindaco'') o l'é a persónn-a ch'a dirìzze l'aministraçión do [[Comun|comùn]]. O reprezénta l'òrgano monocràtico pòsto in çìmma a l'énte territoriâ locâle de bâze, che inti vàrri pàixi o pìggia di nómmi despægi (comun, municipalitæ, municippio, çitæ e âtri). Inti ordinaménti dónde e [[çitæ]] ciù grénde són sconpartîe inte di énti (ciamæ con vàrri nómmi, cómme prexénpio ''borough'' inti pàixi de [[Lèngoa ingleise|léngoa ingléize]], ''arrondissement'' inte quélli de [[Lengua françéise|léngoa françéize]], ''Stadtbezirk'' inte quélli de [[Lengua tedesca|léngoa tedésca]], ''Sołectwa'' ò ''Dzielnice'' in [[Polonia|Polònia]]), quésti pêuan avéi 'n seu scìndico distìnto. A-o moménto, o scìndico da çitæ de [[Zena|Zêna]] o l'é a [[Silvia Salis]], ch'a l'é stæta elezûa do [[2025]]. [[File:Palazzo Doria-Tursi Genova - Ufficio di rappresentanza del Sindaco.jpg|thumb|O Scàgno de reprezentànsa do scìndico de Zêna a [[Palasso Rosso|Palàçio Döia-Tùrsci]]]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Politica]] ntgn79u5o7vhn33ah9p1gqeomoghuaj 273203 273202 2026-08-15T18:29:34Z Michæ.152 13747 273203 wikitext text/x-wiki O '''Scindico''' (it: ''sindaco'') o l'é a persónn-a ch'a dirìzze l'aministraçión do [[Comun|comùn]]. O reprezénta l'òrgano monocràtico pòsto in çìmma a l'énte territoriâ locâle de bâze, che inti vàrri pàixi o pìggia di nómmi despægi (comun, municipalitæ, municippio, çitæ e âtri). Inti ordinaménti dónde e [[çitæ]] ciù grénde són sconpartîe inte di énti (ciamæ con vàrri nómmi, cómme prexénpio ''borough'' inti pàixi de [[Lèngoa ingleise|léngoa ingléize]], ''arrondissement'' inte quélli de [[Lengua françéise|léngoa françéize]], ''Stadtbezirk'' inte quélli de [[Lengua tedesca|léngoa tedésca]], ''Sołectwa'' ò ''Dzielnice'' in [[Polonia|Polònia]]), quésti pêuan avéi 'n seu scìndico distìnto. A-o moménto, o scìndico da çitæ de [[Zena|Zêna]] o l'é a [[Silvia Salis]], ch'a l'é stæta elezûa do [[2025]]. [[File:Palazzo Doria-Tursi Genova - Ufficio di rappresentanza del Sindaco.jpg|thumb|O Scàgno de reprezentànsa do scìndico de Zêna a [[Palàçio Tùrsci]]]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Politica]] bxw7dax69yfjhepwduc1qx5qtxdwurj 0 14066 273182 225225 2026-08-15T14:31:08Z Michæ.152 13747 Conligamenti 273182 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}} [[File:The_Creation_of_Adam.jpg|right|350px|thumb|"A creaçion d'Adammo" do [[Michelàngeo]], insci-a sofita da [[Cappélla Sistinn-a|Capella Scistiña]], ca, 1512]] Un '''Dê''', ò '''Dio'''<ref>Nonostante e poscibbile omofonie, o toscanismo ''Dio'' o l'ha començao à inscinoâse inta lengoa zeneize a partî da-o 17° sec. sciñ à sopiantâlo quæxi do tutto into 19° sec., foscia pe via de quella mentalitæ, torna in vœuga, che e cose importante s'han da dî inte 'na lengoa foresta. A forma viaxa a l'ha rescistio 'n po megio inte forme composte '''Domenedê''' ò '''Dominedê'''.</ref>, inte religioin politeisteghe, o l'è ciaschedun di êsci veneræ comme superioî à l'ommo, dotæ de personalitæ e inmortali. Inte religioin monoteisteghe, o l'è 'n êse supremo, concepio e soventi adorao universalmente comme eterno, creatô e ordenatô de l'[[Universo]]. ==Politeismo== A fantaxia creatrixe de [[Mitologia|miti]] a tende à fissâ in moddo concreto e precizo i caratteri distintivi di êsci superioî, che questa a riconosce comme agenti into mondo da natua e di ommi, i quæ à quelli se vózan into culto. Ogni divinitæ do veo e proppio politeismo (in ço distinto da-o polidemonismo) a l'aquista 'na personalitæ mittica e colturâ; i dê constitoiscian 'na [[Soçiêtæ|societæ]] organizâ in moddo afin à quella umaña, con di ligammi de pæntella e de ciu ò meno streita dipendença gerarchica. Sciña 'nti caxi ondi-a rapresentaçion a l'è aniconnica ò l’inmaggine a se destacca da quella da figua umaña, e qualitæ psicchiche e morale e i açioin âtribuîe a-i dê son umañe. Questo l'aven, entro çerti limmiti, presso o popolo ebraico ascì, o quæ monoteismo o se distingue nettamente inte l'ambito de l'antighitæ precrestiaña. O pensceo grego o poñe o problema de l'origgine, da natua e do fin de l'Universo e de l'ommo e, inte l'atto into quæ o-i afronta con consciente ciareçça e coerença loggica, o formula ascì, za con l'[[Eraclito|Eracclito]] e-o [[Senoffane]], a crittica radicâ da religion politeistega tradiçionâ; pù conoscendo varrie forme d'ateismo e de polemmica antireligioza ([[Diagora]], [[Criççia]], [[Tedóo de Çirene]]), o l'elabboa un’âta e complessa [[teologia]] co-o [[Platon]] (dotriña do Demiurgo) e con l'[[Aristotele|Aristottile]] (Dê comme motô inmobbile, atoalitæ piñamente realizâ e «pensceo de pensceo»). Questa teologia filtrâ atraverso o panteismo fatalistego do stoiçismo a confluisce into ciu vasto ambito da religioxitæ ellenistega, preparando coscì e vaste elaboaçioin teologgiche do neoplatonismo. ==Religion e filozofia== E diferençe tra l’atezamento puamente religiozo e quello meramente filozoffico se fan evidente quande se consciddere trei problemi fondamentæ: natua de Dê, so raporti co-o mondo, so conoscibilitæ. Rispetto a-o primmo, da-o ponto de vista do pensceo raçionâ, Dê o pœu êse concepio ontologicamente comme prinçippio supremo da [[realtæ]] (e quindi ò comme puo êse ò comme caoza trascendente do mondo ò comme caoza primma e insemme finâ de l'Universo), opù da-o ponto de vista loggico (quindi comme prinçippio supremo de l'orde do mondo, da raxon inte l'ommo, da corispondença tra-o pensceo e-e cóse) ò ascì assiologicamente comme valô assoluo; o sentimento religiozo, invece, o se vóze in varri moddi a Dê comme persoña. O problema do raporto de Dê co-o mondo o comporta inta sostança træ soluçioin: quella doalistega, ò teistega, ch'a consciddera Dê comme trascendente, distinto da-o mondo finio; quella monistega ò panteistega, ch'a-o consciddia invece comme inmanente a-o mondo; quella naturalistega che, in nomme de l'aotosuficença da realtæ naturâ, a nega a necescitæ de ricorî à Dê pe spiegâ a [[natua]]. A propoxito do terço problema, quello da conoscibilitæ de Dê, e doe texi estreme son quella ch'a se pœu ciammâ intelettoalistega (e a-o tempo mæximo ontologgica), pi-a quæ Dê o l'è ogetto de 'n’aprenscion inmediâ de l'inteletto, e quella agnostega ò de l'inconoscibilitæ de Dê pe l’inteletto uman: de chì e corente fideisteghe ò pragmatisteghe, e scimmile, che inscistan tutte insci-ô concetto de Dê, segondo l’esprescion do [[Blaise Pascal|Pascal]], senscibbile (saiv'à dî percetibbile) «a-o cœu, no a-a raxon». A tæ corente se conliga in quarche moddo quelle che, sottoliniando no solo a transcendença de Dê, ma ascì a so âteritæ rispetto a-o mondo finio, sostegnan che l’essença e i atributi de Dê pœuan êse definii solo negativamente (''via negationis'' ò ascì teologia negativa ò apofattega), ò sæ pensando e dindo quello ch'o no l'è. Se contrapoñe a questa l’atra tendença che, sença negâ a transcendença de Dê, a ritegne che de lê e di so atributi l’ommo o posse pensâ e parlâ poxitivamente (''via affirmationis'' ò ascì teologia afermativa ò catafattega), conscidiando in lê i aspetti e-e forme da vitta umaña, afermæ in moddo eminente (''via eminentiae''), che però a l'aresta non definibbile. A queste doe poxiçioin, che pœuan êse ascì meramente inteletoalisteghe, corisponde però ascì di atezamenti religioxi despægi, pe-i quæ l’ommo o pœu sentî, denanti à Dê, sorvetutto a proppia pocheçça, ò a-a dreitua nullitæ, opù avertî in lê, into ciu profondo de l'annima, un raggio do divin savei e virtù: quella inluminaçion interiô ch'a rende poscibbile ogni conoscença, quindi quella de Dê ascì; conoscença che i primmi crestien ciammavan teopoiexi, union con lê. A-e despægie poxiçioin tocæ se conliga, inta stoia da riflescion filozoffica e teologgica, varrie prœuve de l'existença de Dê, streitamente conesse à di presuposti loggichi-metafixichi storicamente determinæ. Queste pœuan ese clascificæ comme: a) prœuve træte da 'n’esperiença personâ diretta, meramente religioza ò ascì raçionalizzâ (prez., l’argomento ideologgico, conesso co-a dotriña de l'inluminaçion interiô, de [[Sant'Aostin]]), ò da l'universalitæ de l'esperiença religioza (argomento morâ: consenso universâ do gennere uman, ch'o no pœu ingannâse inte l'amette un prinçippio supremo); b) prœuve relative a-o momento ettico de l'idea de Dê, in quanto, pù con di attezamenti despægi, riconoscian tutte l’exigença d'afermâ l’existença de 'na lezze morale suprema e assolua, e quindi un legislatô (argomento deontologgico); c) prœuve relative a-o momento teorettico, tra-e quæ o coscì dito argomento ontologico ò ''a priori'', ch'o l'aferma l’existença de Dê êse impliççita inte l'idea de lê comme perfeçion suprema, a prœuva cosmologgica, ch'a l'aferma a necescitæ de 'na caoza primma, e quella fixico-teologgica, pi-a quæ l’orde do mondo o dimostra l’existença de 'na possança ordenaixe assolua e de 'n fin supremo. Tra questi urtimi doi genneri de prœuve, fondæ insci-â caozalitæ, e cioè ''a posteriori'', han avuo particolâ fortuña e ‘çinque vie’ de [[san Tomaxo d’Aquin]], che, in base a-i prinçippi da filozofia aristotellica, o l'argomentava l’existença de Dê: a) da-o movimento (inteizo comme passaggio da-a possança a l'atto), ch'o l'exigge – inte l'ambito de 'na fixica e metafixica aristotellica – un primmo motô inmobbile; b) da-e svariæ caoze efficiente, in quanto a ‘cadeña de caoze’, segondo l'Aristottile, a no pœu êse infinia e a l'exigge quindi una Caoza primma; c) da-a contingença do mondo, in quanto, scicomme ogni cosa in questo a l'apâ condiçionâ da di atre, g'ha da existe un êse ch'o l'è invece incondiçionao e assoluo, avendo in lê a caoza do so êse e de l'êse de cose contingente; d) da-a diverscitæ di graddi de perfeçion de cose, pi-a quæ g'ha da existe l’êse ch'o l'arecœugge in lê a perfeçion assolua; e) da l'orde e da-o presuposto finalismo do mondo, che rinvian à 'n'Intelligença e à 'na Voentæ trascendente. Mentre inte teologie d'atre [[Crestianêximo|confescioin crestiañe]] s'óssèrva 'na noteive varietæ, dovua a l'influsso exerçitao in sce queste da-e despægie poxiçioin filozoffiche prevarsciue de man in man into corso da stoia moderna, e çinque vie de san Tomaxo son vegnue clasciche inta teologia [[Catoliceximo|catollica]], a quæ, in scintexi, a l'aferma: a) che l’existença de Dê a pœu êse raçionalmente dimostrâ pe inferença da l'osservaçion do mondo creao; b) chi-a natua de Dê, personâ e trascendente, a l'aresta incomprenscibbile a-a mente umaña a quæ a pœu tuttavia afermâ de lê – ''via eminentiae'' – tutte e perfeçioin. Circa a natua de Dê (otr'a-o so êse un e trin conoscibbile soo che traverso a-a Rivelaçion) e opignoin di teolloghi arestan diferente. == Notte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Enciclopedia Italiaña|url=|çitæ=|léngoa=IT}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Religion]] bsngjd3hg4ybc1u1pmsxrqt1siwz2xq 0 14094 273186 225877 2026-08-15T15:40:05Z Michæ.152 13747 Conligamento a "Çitæ" (link rósso) 273186 wikitext text/x-wiki [[File:Trabzon,harbour.jpg|thumb|300px|Trabzon,harbour|O pòrto de Trabizonda]] '''Trabizonda''' ò ''Trabezonda'' (in [[lengoa turca|tûrco]] ''Trabzon'', in [[grego antigo]] Τραπεζοῦς) - Çittæ da [[Turchia]] (230.399 ab. into 2009), insce-a còsta do [[Mâ Neigro]], a-i pê da caden-a di [[Monti Ponteghi]], vexìn a-a foxe do [[Deǧirmen]]. == Descriçion e stòia == L'antiga [[Çitæ|çittæ]] grega a l'ea costruîa sciû 'n atocian a forma de [[trapessio]]; quella tûrca a se stende insce-o scianco de l’atocian verso o mâ. Pòrto commerciale (esportassion de legnamme, nisseue, [[tabacco]]); industrie tescile. A provinsa de Trabizonda a s'estende sciû 4664 km2 e a conta 765.127 abitanti. {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ d'Asia]] awkw96lmwtsjasb043jdjgtczlma6o3 0 16892 273209 273158 2026-08-15T19:23:15Z Arbenganese 12552 Pruvènsa 273209 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Léngoa |nómme = Figùn |nomenativo = ''Figoun'' |stâti = {{FRA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg}} [[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azurra]]<br /><small>([[Biot]], [[Escragnolles]], [[Vallauris]] e [[Munsu]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Lengue indoeurupêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanse]] |fam4 = Rumanse de punènte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-Itàliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]] |fam7 = [[Lìgure coloniâle|Lìgü(r)e culuniâle]] |fam8 = '''Figùn''' |dia1 = ''Moussencou'' <small>([[Munsu]] e [[Escragnolles]])</small> |dia2 = ''Bioutenc'' <small>([[Biot]])</small> |dia3 = ''Vallaurian'' <small>([[Vallauris]])</small> |perîodo = [[XIV secolo|XIV seculu]]-[[XX secolo|XX seculu]] }} U '''Figùn''' (scritu ''figoun'' in figùn) u l'è stètu in parlâ o, pe' meju dì, in insemme de va(r)ietè da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] ch'e sun stète parlèi inte di paìsi da [[Provensa|Pruvènsa]] a partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] e che, inti quattru câxi de [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]], e sun supravisciüe fìn a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu ae gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvènsa]], e s'é(r)an purtèi apröu a sò lengua, faxèndu nasce stu parlâ. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvènsa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, tantu versu [[Zena]] che inte [[Colònie zenéixi|sò tère du Levante]] e in [[Provensa|Pruvènsa]], purtanduse apröu stu nume(r)attu ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === {{Véddi ascì|Figùi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Mons aero.JPG|miniatura|Panu(r)amma de [[Munsu]], ün di primmi paìsi dund'i sun rivèi i "[[Figùi]]" e l'ürtimu dund'u n'é(r)a ancù vìvu u parlâ]] A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvènsa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au pupulamèntu de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e di âtri scignu(r)i. Stu prugèttu, spunciàu fra i âtri dau [[Contêa de Provénsa|cunte de Pruvènsa]], u [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], u l'ha interesàu pe'u ciü e tère in gì(r)u a [[Grasse]], a [[Cannes]] e a [[Antibu]], faxèndu rivà de gènte che, de precisu, e ne vegnivan daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], che alantu(r)a a patìva ina forte crisi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. Daa Rive(r)a i ne vegnivan ascì i manènti ch'i sun andèi a stà inti paìsi dund'u s'è mantegnüu u figùn fina du [[XX secolo|Növesèntu]]. A [[Munsu]], de dòppu d'ina primma cumünitè de lìgü(r)i ch'a gh'é(r)a rivâ zà du [[1260]], pe' vuluntè de l'Antoine de Villeneuve e sun rivèi du [[1468]] âtre qua(r)anta famìe daa [[Liguria|Ligü(r)ia]], fra i pôchi câxi a avêghe in'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a ma che, bèn de prubabile, a se truve(r)ea inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]]. [[Escragnolles]] a l'è stèta pupulâ da de gènte de Munsu du [[1468]] o du [[1562]], mèntre a [[Biot]] e ghe sun rivèi quarantöttu famìe d'[[Inéia|Ineja]] du [[1470]]-[[1471]] pe' vuluntè de l'abâte e [[Diocexi de Grasse|vescu de Grasse]], [[Isnard du Bar]]. A [[Vallauris]], ciamèi dau priû [[Renato Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]], a partì dau [[1501]] u gh'è stètu in pupulamèntu da de gènte ch'e ne vegnivan survetüttu dae tère d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 31-34}}</ref>. === Estinsiùn du parlâ === U figùn, rivàu in [[Provensa|Pruvènsa]] du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], passèi dui seculi u l'è ancù registràu cumme de largu üsu, tantu che intu scistema lenguisticu de l'area de culunisasiùn u duveva êsse in còdice de mezzu cuntu, au de sutta du [[Lengua françéise|fransese]] ma ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], vegnindu duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti. De ciü, u se scrive de cumme u figùn u fusse in graddu de purtà a sò infruènsa intu pruvensâle mèximu, pe' risevene, aa revèrsa, de âtre dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cun sta lengua. Inti paìsi ch'i l'é(r)an ciü duvèrti a di scangi cu'u rèstu da regiùn, presèmpiu perché i se truvavan in sce vìe ciü impurtanti pe'i cumèrci, u figùn u l'è pe(r)ò spa(r)ìu du tüttu intu tèmpu de trèi seculi, au puntu che du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'è mensunàu numma che inti quattru paìsi de dund'e se g'han de testimunianse. Lì u figùn u s'é(r)a u(r)amài strettu a lengua de cà, duve(r)â fina pe' nu fâse intènde dae gènte di âtri paìsi. Vegnüu cuscì u còdice de ciü bassu cuntu, a sò difuxùn a l'è rivâ de manimàn a quella di ürtimi quattru paìsi de parlâ figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. Intu detaju, u parlâ de [[Munsu]] u g'ha da éssise cunservàu pe'a pusisiùn du paìse, ciütòstu isulâ e luntâna da ògni vìa de traffegu, cun pôche relasiùn ascì cu'a sitè de [[Grasse]]. A sò pupulasiùn a l'é(r)a pe(r)ò ciütòstu cunsistènte, in sciu mijâ d'abitanti, tantu da tegnine vìva a lengua ancù pe' di seculi. A ògni moddu, fra a fìn de l'[[XVIII secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], l'avertü(r)a de scö(r)e e u muntà di traffeghi caxunàu dau vegnì meju de vìe de cumünicasiùn, u l'ha purtàu ascì pe'u ''moussencou'' a in prucessu de [[Estinçión lengoìstica|morte]] e sustitusiùn da lengua. Da vixìn, a va(r)ietè de [[Escragnolles]] a l'é(r)a pe' cuntru a forte pe(r)igu de mu(r)ì zà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quand'a l'é(r)a duve(r)â numma che inte cuntrè destachèi de Baï e de Rougères, scicumme che u cumün u l'é(r)a ciü duvèrtu au de fö(r)a, truvanduse in scia vìa pe' [[Grasse]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-61}}</ref>. [[Immaggine:Golfe-Juan séchage de la poterie culinaire.jpg|sinistra|miniatura|De [[Pügnatta|pügnatte]] misse a sciügà au sû a [[Vallauris]]. St'ativitè, cumme pe' [[Biot]], a l'è stèta impurtante pe'a cunservasiùn du parlâ, cun tütti i ligammi ch'a l'ha fètu nasce cu'a Ligü(r)ia de punènte]] U câxu de [[Biot]] e de [[Vallauris]] u g'ha pe(r)ò da êsse stètu in pò dife(r)ènte: sti dui paìsi, intu primmu entrutèra d'[[Antibu]] e de [[Cannes]], i l'han defèti cunservàu u sò parlâ pe' ciütòstu tantu tèmpu, scibèn ch'i l'é(r)an de cumünitè tantu ciü duvèrte ai traffeghi e ae relasiùi cun quelle vixìne che u quella, destacâ, de [[Munsu]]. A raxùn de stu fètu a sa(r)ea da truvà inti ligammi stretti fra ste cumünitè, dund'e gh'é(r)an de frabiche impurtanti de [[teracötta]], e a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de dund'i ne sun vegnüi di artigièi pe' di seculi e dund'a l'é(r)a vendüa ina gran quantitè de ste terecötte. De ciü, u ''bioutenc'' u l'axeva cunservàu ina sèrta nomina ancù inti ürtimi ànni avanti ch'u vegnisse a mu(r)ì, quand'u nu l'axeva tòstu ciü de funsiùi, au puntu che pe(r)ò i nummi de gènte inti papèi ufisiâli i l'é(r)an ancù scriti segundu a funetica de stu parlâ. A ògni moddu, tèmpu di primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] ascì a Biot i l'é(r)an vegnüi a mancà i ürtimi veggi ch'i cunservavan de memo(r)ia du ''bioutenc'', e pü(r)e i ürtimi a avé cunusciüu de persune ch'e u parlavan<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 61-65}}</ref>. De dòppu de l'estinsiùn du parlâ, inti stüddi fèti in scia va(r)ietè pruvensâle de Munsu inti [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], u s'è descuvèrtu che u figùn u nu gh'axeva lasciàu guè(r)i de infruènse, cu'in prucessu che, mi(r)andu ascì au câxu du [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Néùva Tabòrka|Növa Tabarca]], u fà pröa che inte situasiùi de [[Eteroglosîa|ete(r)uglusìa]], quande a [[Nòmina (sociolengoìstica)|va(r)ietè duminante]] a l'è in graddu de pià a reu e funsiùi de cumünicasiùn de l'antìgu parlâ [[Aloglosîa|vegnüu de de fö(r)a]], i trèti passèi au növu parlâ i sun mai pôchi, e i muntan numma che intu lèscicu, ciü o mênu specificu, ch'u gh'agge de funsiùi pratiche pe'u fètu d'êsse difissile da scangià. Intu detaju, intu ''moussencou'' d'alantu(r)a i sun stèti truvèi in pà d'esempi inta funetica ch'i duve(r)ea vegnine dau parlâ ciü antìgu, cumme a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]}} davanti ae cunsunante, a cunservasiùn da ''r'' apicâle alveula(r)e (pe'u ciü inti grüppi de cunsunante), a presènsa fra i veggi d'ina "r dûse" ch'a gh'è intu pruvensâle ma(r)ittimu ma nu inti paìsi d'inturnu e, fòscia, a prununsia de quarche [[Vocale|vucâle]] de ciü aa fìn de pa(r)olle. Pe'u [[Léscico|lèscicu]], u s'è truvàu numma che pôche pa(r)olle ch'e panen scumpartìe cu'a Ligü(r)ia de punènte, ma che câxu mai e se trövan ascì inte de va(r)ietè pruvensâli ciü luntâne. Presèmpiu, e se ponen regurdà ''batudo'' pe'a batüa cu'a sèssa, ''pè'' intu sènsu de süccu, ''lèzo'' pe'a lezza e ''busarin'' pe' de brigne sarvèghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 109-112}}</ref>. === Stüddi in sciu figùn === A primma mensiùn cunusciüa du figùn a l'è ai 10 d'arvì du [[1634]], cuntegnüa int'in stüddiu in scia [[Léngoa ge'ez|lengua etiòpica]] du [[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]], da vellu duve(r)â cumme esèmpiu, ch'u duveva cunusce bèn, in sciu [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] e u mescciâse fra de lengue dife(r)ènti parlèi l'üna da vixìn a l'âtra. Inte stu scritu u figùn, zà ciamàu cu'u sò survenumme, u l'è bèn marcàu cumme ina va(r)ietè lìgü(r)e dife(r)ènte da [[Lengoa zeneize|quella de Zena]] e, de ciü, u se dixe de cumm'u l'é(r)a spantegàu p'ina rea de paìsi cuntadìn ciütòstu estesa. Passàu tòstu in seculu e mezu u se tröva pe' cuntru a primma testimuniansa scrita in figùn, ina puesìa recampâ da l'abâte [[Jean-Pierre Papon]] pe' fà mensiùn de stu parlâ intu sò ''Voyage littéraire de Provence''. Intu detaju, u Papon u scrive de cumme alantu(r)a u figùn u se truvasse int'ina situasiùn sociu-lenguistica tantu dife(r)ènte dai tèmpi du de Peiresc: defèti, u l'é(r)a u(r)amài strettu a pôche cumünitè, cu'e gènte vixìne, [[Lengoa provensâle|pruvensâli]], ch'e u cunscide(r)avan cumme in parlâ scü(r)u e impuscibile da capì, au puntu ch'a gh'é(r)a a vuxe d'ina strana u(r)igine saracena<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 17-19}}</ref>. E infurmasiùi du Papon e sun stète repièi dau glutòlugu tedescu [[Johann Christoph Adelung]] pe'u sò ''Mithridates''; a ògni moddu, da quelli tèmpi, a ne vegne ina testimuniansa bèn ciü impurtante, cu'a tradusiùn da ''Parabula du fiö larghé'' in ''moussencou'' fèta inte l'ambitu de inchièste d'alantu(r)a in sce [[Léngoe da Frànsa|lengue da Fransa]]. Sta testimuniansa, stüdiâ da autùi cumme u [[Bernardino Biondelli]] ma pübbricâ numma che du [[1918]] dau [[Carlo Salvioni]], a g'ha assèi d'impurtansa pe'a lunghessa du scritu e, survetüttu, perché a ne vegne da in mumèntu quande u parlâ de [[Munsu]] u nu s'é(r)a ancù mescciàu gua(r)i cu'u [[Lengua françéise|fransese]] e cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. A gh'è pöi ina cürta mensiùn du figùn inte ''Lou Tresor dóu Félibrige'' du [[Frédéric Mistral]], pe' rivà au primmu articulu dedicàu a stu parlâ, pübbricàu du [[1879]] dau [[Paul Sénequier]] e ch'u cuntegne a tradusiùn de l'''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' e du ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' intu parlâ de [[Munsu]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], au che i l'han fètu di cürti rife(r)imènti di âtri stüddi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 19-22}}</ref>.[[Immaggine:ArticleSalatProvençal.png|miniatura|Mappa lenguistica de [[Dipartimentu de Arpi Marittime|Arpi Ma(r)ittime]] du [[1897]], fèta dau [[Louis Funel]]. I quadretti i marcan dund'u se parlava ancù u figùn.]]Fra i ürtimi cuntribüti aa questiùn i ghe sun stèti i scriti du [[Jean-Antoine Durbec]], ch'u l'ha stüdiàu a sto(r)ia de [[Biot]] recampandune ascì quarche pa(r)olla, mèntre pe' Vallauris u nu gh'è âtru de ciü che e due u(r)asiùi trascrite dau Sénequier, cun ste pôche testimunianse ch'e permetten a ògni moddu de truvâne e dife(r)ènse cu'u ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 2. I dialetti di Biot e Vallauris'', pp. 26-29}}</ref>. Pe' [[Munsu]] i ghe sun stèti ancù trèi scriti du [[Paul Roux]], pübbrichèi fra i [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], ch'u l'è sciurtìu a recampà de pa(r)olle dae ürtime persune ch'e n'axevan cunservàu de memo(r)ia. De ciü, u Roux u l'è stètu u primmu a stüdià u puema li(r)icu e [[E doue bessoune|a puesia]] da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] lascièi dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], in cuntadìn d'[[Escragnolles]], ai che u s'azunze numma che a cürta sto(r)ia ''Sarva-terra'', travaju du Théopile Jordan du [[1901]], pe' finì u quaddru de tütte e testimunianse in figùn. A l'ürtimu, dòppu d'in quarche sò intervèntu ciü cürtu, du [[2014]] u l'è sciurtìu u libbru ''Le parlate liguri della Provenza'' du [[Fiorenzo Toso]], ch'u l'ha missu asemme i stüddi de primma e tütte e cunuscènse ch'e se sun sarvèi in sciu figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 22-24}}</ref>. == Va(r)ietè == A despêtu du pôcu nüme(r)u de testimunianse in figùn, tampì pe'e va(r)ietè de [[Biot]] e de [[Vallauris]], u se sciorte au mèximu a fâne di pa(r)agùi. De prubabile e dife(r)ènse fra in paìse e l'âtru e ne vegnen fina da l'u(r)igine dife(r)ènte di manènti ch'i l'han pupulàu sti sciti, cu'u prublema che l'ünica va(r)ietè du figùn ch'e l'agge lasciàu in pò de testimunianse, u ''moussencou'', a l'è pe' l'ünicu paìse ch'u nu se sà de precisu l'u(r)igine di manènti. Pe' Biot e Vallauris, culunisèi rispetivamènte du [[1470]] e du [[1501]], u se sà pe' cuntru ch'e e gènte e ne vegnivan d'inta [[Valâ du Mau|valâ d'Ineja]] e dae parte d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]. A ògni moddu, cumme au dì d'ancöi, tütta sta regiùn a g'ha ina sèrta mesü(r)a d'ünitè inta lengua e, grossu moddu, u se pò dì che tantu a [[Munsu]] e [[Escragnolles]] che a Biot e a Vallauris i turnan i trèti tipichi de l'[[Ingaunia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 113-114}}</ref>. Ina testimuniansa impurtante a se tröva inti cumènti fèti du [[1879]] dau [[Paul Sénequier|Sénéquier]], ch'u dixe de cumme u ''moussencou'' u fusse sentìu "''plus rude, plus dure et plus accentué''" du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', cunservandu presèmpiu i articuli in ''rou'', ''ra'', ''re'' e ''ri'', e de cumme u parlâ de Vallauris u fusse quellu ciü mescciàu cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. Stu fètu u l'è ciütòstu impurtante da tegnì a mènte, scicumme ch'u l'è da capì se e pôche memo(r)iu du figùn e fassen pröa de sò cundisiùi d'u(r)igine e quant'e seccen cangièi, ciü che dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cu'u pruvensâle, pe' de evulusiùi pe' sò cuntu o pe' di cuntatti ciü mudèrni cu'a Ligü(r)ia de punènte; cundisiùn che, cumme dìtu, a l'è ve(r)a survetüttu pe' Biot e Vallauris. Defèti, e dife(r)ènse truvèi i ne dan cunfèrma de ina relatìva antighitè du parlâ de Munsu, mèntre inti âtri dui paìsi e se ghe trövan de inuvasiùi scumpartìe cu'e va(r)ietè d'ancöi da Rive(r)a de Punènte. A ògni moddu, u nu gh'è de pröe in sce l'u(r)igine de ste dife(r)ènse, cumme du fètu ch'e seccen endogene o esogene, mèntre e sumejanse ch'e se vegghen fra i trèi paìsi e fan difissile datà aa culunisasiùn de Munsu. Sta lì a permete(r)ea, pe' cuntru, de capì se l'u(r)igine di manènti a secce a mèxima o mênu, e u da(r)ea ascì de infurmasiùi in sce l'evulusiùn ch'a gh'è stèta inte va(r)ietè du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. Intu detaju, dae pôche testimunianse du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', survetüttu e due u(r)asiùi recampèi dau Sénéquier, u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha identificàu e dife(r)ènse chi apröu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 116-118}}</ref>: * e dexinènse in -TATE e sun ''-ae'' e ''-ai'' a [[Munsu]], mèntre pe' Biot u gh'è ina mensiùn in ''-ai'', ''voulountai'', e in ''vourounta'' pe' Vallauris, che pe(r)ò u pu(r)ea êsse in'infruènsa du pruvensâle. * a ''-r'' aa fìn de pa(r)olle a cazze de lungu a Biot e a Vallauris, mèntre a s'é(r)a cunservâ a Munsu cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. * l'evulusiùn du ''-tr-'' de PATRE e MATRE a l'è cumme in lìgü(r)e "cumün" a Biot e Vallauris (rispetivamènte ''pa''/''maïre'' e ''païre''/''maïre''), cuntru u ''mar'' e ''pa/par'' de Munsu, cu'a furma tipica de l'Ingaunia. A ògni moddu, a l'è ascì ve(r)a chea sciurtìa du lìgü(r)e "cumün" a sa(r)ea pa(r)eggia franca au pruvensâle, e dunca a pu(r)ea vegnine da in'infruènsa ciü mudèrna. * a grafia pe' Biot a dà idea da cunservasiùn de {{IPA|[ts]|LIJ}} e {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme in ''tzé'', "sé", e ''catzé'', "cazze", estesa fina a de ipercuresiùi cumme ''aüffentzé'', "ufese", e ''auffenzaou'', "ufesu". * a ''r-'' inti articuli a se tröva numma che in ''moussencou'', dund'a g'ha da éssise cunservâ pe' ciü tèmpu. * l'articulu determinatìvu feminìn plü(r)âle u l'è ''i'' a Vallauris, cumme ''i nostre aoufensé'', mèntre a Biot u l'è registràu ''è nostré aüffentzé'', scibèn che intu lèscicu campàu a l'imprinsippiu du Növesèntu u se tröve numma che ''i'', presèmpiu ''i braghe'' e ''i souzené''. A Vallauris u gh'è fina in'estensciùn aa prepusisiùn articulâ, ''di vostre tripé''. * piàu pe' buna a trascrisiùn du Sénéquier, e pa(r)olle trunche e nu cangian au plü(r)âle a Vallauris (''tentatioun'', "tentasiùi", ''pécadou'', "pecatùi"), mèntre a Munsu u l'è registràu inte numma che in câxu, ''ri tron'', "i troi". A Biot u pà éssighe in plü(r)âle in ''-e'' intu primmu câxu (''tentatiouné'', ''tentatzioné''), cumme a Munsu, e in ''-i'' intu segundu (''pecadouis''). * a Vallauris u gh'è u prunumme ''aquéli'' cuntu du ''échi'' duve(r)àu pe' de lungu dae âtre parte, ma u pu(r)ea bèn êsse in Pruvènsalismu. * u prunumme persunâle tònicu ''mi'' u pà ubligato(r)iu numma che a Munsu, mèntre a Vallauris u manca (''ve saludou'') e a Biot u se tröva u prunumme atunu (''a vé saludou''), ch'u gh'è ascì intu scritu ciü antìgu de Munsu. * a primma persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu da primma cuniugasiùn a l'è in ''-amu'' a Biot (''l'aperdounamou'', "i perdunemmu") cuntru du ''-emu'' a Munsu. * a segunda persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu de "êsse" a l'è ''sei'' a Biot, ''sei/sé'' a Vallauris e ''sé'' a Munsu. * a tèrsa persuna du cungiuntìvu presènte de "êsse" a l'è ''séché'' a Vallauris e ''ségué'' a Biot, mèntre a Munsu e se trövan tütte due e furme. * l'avèrbiu "au(r)a" u se tröva cun l'[[Epéntexi|epentesi]] de {{IPA|[v]|LIJ}} a Munsu, pe' sciurtì in ''avou/avour'', ma nu a Biot e Vallauris, dund'u l'è ''aou'' e ''aüra''. == Funulugìa == Dau puntu de vista da [[Fonologîa|funulugìa]], scibèn che a mancansa de registrasiùi e ascì de scriti dund'u secce duve(r)àu ina resa grafica precisa, e sun stèti recampèi e recunusciüu dau Fiorenzo Toso i trentasinque caratteri chi apröu, che pe'u ciü i van pe'u ''moussencou'', l'ünica va(r)ietè figuna cu'in minimu de atestasiùi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 69-70}}</ref>. In sce [[Vocale|vucâle]], u se tröva: * ina ridusiùn de -AU- tònicu a {{IPA|[ɔ]|LIJ}}, cumme ''tora'', "to(r)a", registrâ ancù inti [[Anni 1950|ànni '50]], e pöi ''roba'', "rôba", e ''soma'', "somâ"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 70}}</ref>. St'evulusiùn a l'è pa(r)eggia che intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]], mèntre u se tröva {{IPA|[ˈɔw]|LIJ}} inte [[Lìgure òcidentâle|quellu de punènte]] e {{IPA|[ˈaw]|LIJ}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 120-121}}</ref>. * u scangiu de E tònica in {{IPA|[e]|LIJ}} sènsa de ditungasiùi, cumme in ''beve'', "beve" e ''mese'', "mese", truvàu ascì a [[Biot]] cun ''mere'', "mè(r)e"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 70-71}}</ref>. * u [[Föno|sòn]] {{IPA|[ø]|LIJ}} in pusisiùn tònica, legàu a l'asiùn de {{IPA|[i]|LIJ}}, cumme in ''seui'', "söi", ''peuy'', "pöi", e ''feura'', "fö(r)a", truvàu ancù inti ànni '50 cun ''chœve'', "ciöve". Inte quarche câxu u gh'è pe' cuntru di prèstiti cun l'evulusiùn aa pruvensâle, cumme ''ancuéi'', "ancöi", e ''fuégou'', "fögu"<ref name="Toso2014.71">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 71}}</ref>. * -ARIU e -ARIA i vegnen de regula ''-er'', in cangiu du pruvensâle ''-ier'' e du lìgü(r)e cumün ''-â'', presèmpiu ''mourter'', "murtâ", e ''campaner'', "campanâ<ref name="Toso2014.71" />". Intu lìgü(r)e d'ancöi u se tröva numma che inti paìsi in sciu cunfìn cu'u pruvensâle e inte va(r)ietè da [[Burmia (valä)|Burmia]], dund'u l'è in cuntinuasiùn cu'u [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] e in cuntattu cun l'entrutèra d'[[Arbenga]]<ref name="Toso2014.122">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 122}}</ref>. * -TATE u g'ha in'evulusiùn in ''-ai'', levàu in câxu in ''-ae''. Presempiu ''stai'', "stè/estè"<ref group="n.">''Stài''/''estài'' o ''stàe''/''estàe'' in arbenganese de valè</ref>, ''coumouritaï'', "cumuditè" e ''bountai'', "buntè", ciü che ''sanitae'', "sanitè", câxu ünicu. ''Voulountai'', "vuluntè", u l'è registràu ascì a Biot<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de -A aa fìn de pa(r)olle, cumme in ''campagna'' e ''lagna'', levàu che inte di prèstiti dau pruvensâle cumme ''débaucho'', "ribòtta"<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} aa fìn de pa(r)olle, scrita aa fransese cun ''-ou''; presèmpiu ''homou'', "òmmu", ''mangemou'', "mangemmu", e ascì inte quarche pa(r)olle ancù dìta inti ànni '50, cumme ''cavalou'', "cavallu" e ''neboutou'', "nevu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 71-72}}</ref>. * a ridusiùn du propa(r)oscitunu cumme in ''evescou'', "vescu", e ''asou'', "âze", ma ch'u s'è cunservàu in ''féméné'', "femina" (ma ''frémé'' a [[Vallauris]]), e ''didoumenega'', "dumenega"<ref name="Toso2014.72">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 72}}</ref>. A cunservasiùn de quelle au femenìn a l'è ciütòstu cumüne intu lìgü(r)e intregu, mèntre u ''juve'' (da lezze ''zuve''), "zùenu", u repìa de mudalitè da Rive(r)a e l'''asou'' quelle de l'entrutèra de l'[[Intemelia]] e, survetüttu, a Burmia, in cuntattu cu'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref name="Toso2014.122" />. * IN- a l'imprinsippiu de pa(r)olle u vegne ''en-'', cumme ''enchir'', "impì", e ''enfernou'', "infèrnu", ma ascì cun ''en'', "in", e ''ente'', "inte". De ciü, a nu l'è gua(r)i cè(r)a a prunusia de dexinènse in ''-in'', cumme in ''camin'', "camìn, vìa", e ''pichin'', "picìn", ch'i se pu(r)ean lezze tantu {{IPA|[iŋ]|LIJ}} che, in sciu mudèllu du fransese, {{IPA|[eŋ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.72" />. In sce [[Consonànte|cunsunante]], u se tröva: * l'éxitu de BL- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, truvàu inti [[Anni 1950|ànni '50]] in ''java'' (da lezze ''giava''), "gran", ch'u ne vegne dau BLADA ch'u l'ha dètu u(r)igine aa pa(r)olla "biava" ascì<ref name="Toso2014.73">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 73}}</ref>. * u tratamèntu de CL- ch'u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}} cumme in ''chama'', "ciamma" e ''choun'', "ciòddu", da CLAVU, registràu ancù in ''chava'', "ciave", inti ànni '50<ref name="Toso2014.73" />. * u -CL- intervucalicu ch'u vegne, pe' cuntru, {{IPA|[dʒ]|LIJ}} cumme in ''euji'', "öggi". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a ne vegne drita dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], cumme pruàu dau Pruvènsalismu ''jun'', (da lezze ''giün'') pe' "zügnu"<ref name="Toso2014.73" />. St'evulusiùn lì, in cunvergènsa cun quella da -LI-, a l'è pa(r)eggia franca a quella d'ancöi intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e inta Burmia, mèntre ciü a punènte a vegne {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.122" />. * l'evulusiùn de -TL- a l'è turna in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, presèmpiu in ''vegeou'', "veggiu"<ref name="Toso2014.73" />. Intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu in scia Rive(r)a, a situasiùn a l'è pa(r)eggia, cu'ina cunvergènsa de -TL- e -CL- a {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, mèntre inte quarche scitu de l'entrutèra, cu'in scangiu scumpartìu cu'u lìgü(r)e de punènte, dau -TL- u sciorte {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 122-123}}</ref>. * u -CT- u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cun di esèmpi in ''fachou'', "fètu" e ''neuche'', "nötte"; st'evulusiùn chi a nu se spande pe(r)ò fìn a ''fanti'', "matti, fiöi"<ref name="Toso2014.73" />. De stu fenomenu i se trövan di rèsti pe' l'Ingaunia de punènte e, survetüttu, u l'è ancù duve(r)àu inte di paìsi spanteghèi pe'e valè d'Arbenga, mèntre u nu s'è truvàu mancu gua(r)i de tracce inti paìsi a punènte de [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]<ref name="Toso2014.123">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 123}}</ref>. * l'evulusiùn de -FL- inte {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se tröva, presèmpiu, in ''chour'', "sciu(r)a", e ''souchavan'', "sciüsciavan"<ref name="Toso2014.74">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 74}}</ref>. * l'evulusiùn de -GD- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, registrâ in ''fregeou'', "frèdu"<ref name="Toso2014.74" />. Stu fenomenu u manca du tüttu pe' l'Intemelia, mèntre u se tröva inte quarche paìse de valè d'Arbenga, ciü che inta Burmia<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de GE, GI, DI, J a l'è in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, scritu ''j'' o ''g'', cumme in ''jouve'', "zöggia", e ''longi'', "luntàn"<ref group="n.">Pe(r)ò, inta trascrisiùn da ''Parabula'' revixunâ dau [[Bernardino Biondelli|Biondelli]], u gh'è stètu in intervèntu impurtante de passagiu da ''jouve'' a ''zuve'' e de ''longi'' in ''lunzi'', fètu ch'u da(r)ea da pensà se u studiusu u gh'avesse moddu o nu de savé cumm'a l'é(r)a p'in dabùn a prunusia du ''moussencou''.</ref>, ma e se trövan ascì de sciurtìe in {{IPA|[z]|LIJ}} o {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme ''zà'', "zà", e ''lavesou'', "lavezzu, bidùn", registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. U lìgü(r)e d'ancöi u l'ha generalisàu u {{IPA|[dz]|LIJ}} > {{IPA|[z]|LIJ}}, levàu quarche va(r)ietè de campagne de l'Intemelia ch'a g'ha ancù u {{IPA|[dʒ]|LIJ}}; l'infurmasiùn truvâ intu ''moussencou'' a sa(r)ea bèn d'interesse s'u se sciurtisse a pruà cumme stretta a prununsia in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, che pe(r)ò, cumme dìtu, a l'è in cuncurènsa cun {{IPA|[z]|LIJ}}. A ògni moddu, u l'è bèn puscibile che in antìgu u {{IPA|[dʒ]|LIJ}} u se spantegasse ancù ciü a punènte<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 123-124}}</ref>. * l'evulusiùn de GL- inte {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se pò interpretà da ''geande'', "giande", e ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.74" />. * a -L- davanti a vucâle dentâle o alveula(r)e a vegne {{IPA|[w]|LIJ}}, cumme in ''autrou'', "âtro", e ''faudir'', "scusâ"; ''autri'' u l'è registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. Au dì d'ancöi st'evulusiùn a se tröva intu lìgü(r)e de punènte e inte parte de quellu de sèntru-punènte, mèntre a manca inta Burmia, ch'a g'ha {{IPA|[aː]|LIJ}}<ref name="Toso2014.124">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 124}}</ref>. * primma d'ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o d'ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]], a -L- a vegne pe' cuntru {{IPA|[r]|LIJ}}, cumme in ''barme'', "arme", e ''sarva'', "sarva"<ref name="Toso2014.74" />; segundu ina regula cumüne intu lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L- intervucalica a vegne {{IPA|[r]|LIJ}} o, ciü de precisu e de prubabile, {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, cumme in ''goure'', "gu(r)a", e ''nioure'', "niu(r)e/nivu(r)e"<ref name="Toso2014.74-75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 74-75}}</ref>; segundu in percursu d'evulusiùn scumpartìu cu'u lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L aa fìn de pa(r)olle a vegne {{IPA|[ɹ]|LIJ}} cumme in ''mar'', "mâ", e ''sour'', "sû"<ref name="Toso2014.75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 75}}</ref>. A ''-r'' da -L a s'è cunservâ numma che inte va(r)ietè ciü cunservatìve de l'Intemelia, cumme a [[Pigna]] e inte parte de [[Triöra|Triö(r)a]]<ref name="Toso2014.124" />. * e dexinènse in -ELLU e vegnen trunche in ''-er'', cun éxitu da -L cumme surva, presèmpiu in ''veder'', "vitellu", e ''ber'', "bellu", cun de ecesiùi pe(r)ò in ''castelou'', "castellu" e ''agnelou'', "agnellu"<ref name="Toso2014.75" />. Stu süfissu u l'è stètu cunservàu o repiàu inta ciü parte du punènte, mancandu numma che inta [[Valà du Nervia|valâ du Nèrvia]], inte quarche paìse a l'entrutèra d'Arbenga e inta Burmia, dund'u l'è vegnüu ''-é''<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -LI- a l'è {{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, scriti inte di moddi dife(r)ènti, cumme in ''pillaou'', "piàu", ''fillou'', ''figliu'' o ''figlio'' pe' "fiu" e ''piyava'' pe' "piava"<ref name="Toso2014.75" />. Stu trètu u l'è in cumün tantu cu'u lìgü(r)e de punènte che cun quellu de sèntru-punènte<ref name="Toso2014.122" />. * a -N- intervucalica postònica a se mantegne du tüttu, presèmpiu in ''bona'', "buna", e ''campana'', "campana"<ref name="Toso2014.75" />. Ciü che inte va(r)ietè du [[Lìgure çentrâle|lìgü(r)e du sèntru]], a -N- a g'ha de va(r)iasiùi d'âtra u(r)igine ascì inte l'entrutèra de l'Intemelia<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -P- intervucalica postònica ch'u l'è tantu in {{IPA|[v]|LIJ}} che in {{IPA|[b]|LIJ}}, cumme in ''trouvar'', "truvà", e ''cavéji'', "cavelli", o se nù ''riba'', "riva", e ''arribaou'', "rivàu"<ref name="Toso2014.75" />. U scangiu scistematicu in {{IPA|[b]|LIJ}}, pe' infruènsa du pruvensâle, u se tröva numma che inte quarche paìse da [[Valà du Röia|valâ du Röja]], mèntre l'evulusiùn de dòppu in {{IPA|[v]|LIJ}} a manca de votte pe' tütta a regiùn da l'Intemelia fina intu Piemunte de süd-ovest, sènsa ch'a secce da ligà a de infruènse du pruvensâle<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 124-125}}</ref>. * l'evulusiùn de PL- a l'è de lungu in {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cumme in ''chu'', "ciü", e ''chen'', "pìn", e registrâ ancù in ''chœve'', "ciöve", inti ànni 50. Inti papèi u se tröva numma che in câxu de ''piu'', "ciü", e a mancansa de st'evulusiùn inte quarche prèstitu dau pruvensâle, cumme ''desplajuou'', "dispiaxüu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 75-76}}</ref>. * l'evulusiùn de QUA-, QUE- e GUA-, GUE- a nu l'è du tüttu cè(r)a pe'a scritü(r)a ch'a cangia de votta in votta; i se ponen truvà di câxi de ''carque'', "quarche" e de ''candou'', "quandu" e di âtri de ''quandou'' e ''quantou''. A ògni moddu, a tendènsa a scrive de furme ipercurètte a fà ciü prubabile ch'i nu se seccen cunservèi sti grüppi. Pe'u tratamèntu de GUA- e GUE- u se tröva de cunfèrme inte ''gardar'', "guardà", e ''aïga'', "ègua"<ref name="Toso2014.76">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 76}}</ref>. Sti dui fenomeni, au dì d'ancöi, i se trövan in moddu cumpattu intu lìgü(r)e de punènte ma, de spessu, i cumpa(r)iscen ascì inte quellu de sèntru-punènte e fina inte [[Lìgure òrientâle|quellu de levante]], sègnu che {{IPA|[kwa]|LIJ}}, {{IPA|[gwa]|LIJ}} e cumpagnìa i duve(r)ean êsse in repìu da fìn de l'[[Etæ de Mëzo|etè de Mezu]] ch'u s'è spantegàu d'in Zena, dund'u se tröva inti papèi ciü antìghi<ref name="Toso2014.125">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 125}}</ref>. * a -R- davanti e dòppu de cunsunante a se cunsèrva cumme [[Consonànte costritîva|custritìva]] vibrante, {{IPA|[r]|LIJ}}, duve(r)â ancù inta prununsia "âta" du parlâ inti ànni '50, cumme in ''brague'', "braghe", e ''porta'', "porta"<ref name="Toso2014.76" />. * a -R- intervucalica a l'é(r)a prununsiâ ancù inti ànni '50 cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, De stu trètu, scibèn ch'u nu se sciorte a vegghelu inti scriti, u se pò truvâne a dife(r)ènsa rispèttu a l'evulusiùn da -RR-, ch'a l'è vegnüa cumme de regula {{IPA|[r]|LIJ}} e ch'a l'è resa in sciu papé cu'a duggia; presèmpiu ''courrendou'', "curèndu", e ''barrar'', "sbarà"<ref name="Toso2014.76" />. * aa fin de pa(r)olle, e ciü votte a se cunsèrva a -R, nu sènsa de ecesiùi e ascì, pe' quarche câxu, de regula, cumme inti [[Infinîo (mòddo)|infinìi]] da segunda cuniugasiùn; a sò prununsia, mi(r)andu ae pôche va(r)ietè lìgü(r)i ch'e l'han tegnüa, a duveva êsse cumme pe'a ''-r-'' intervucalica, e dunca in {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Presèmpiu u gh'è ''encour'', "ancù", e ''sercar'' "sercà", ma ascì ''succoumbà'', "sucumbe", ''dezartà'', "abandunà", ''beve'' e ''esse'', "beve" e "êsse". E se ponen truvà fina de furme dugge, cumme ''alavour'' cuntru de ''alavou'', "alua", e ''par'' cuntru de ''pa'', "pa(r)e"<ref name="Toso2014.77">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 77}}</ref>. * a tendènsa aa palatisasiùn da S- davanti ae cunsunante, au mancu e [[Consonànte sórda|surde]], impuscibile da vegghe intu scritu ma registràu ancù inti ànni '50; presèmpiu a növa furma pruvensâle pe' ''estai'', ''estiéu'', a l'è marcâ cumme dìta ''echtiéu''. Sta prununsia a l'è stèta truvâ ascì inte quarche va(r)ietè du pruvensâle, ma nu fra de quelle vixìne a [[Munsu]]<ref name="Toso2014.77" />, mèntre a l'è in fenomenu mai tantu cumün intu lìgü(r)e da pu(r)elu pià a "nurmâle", ancù de ciü inta Rive(r)a de Punènte<ref name="Toso2014.125" />. * S u vegne {{IPA|[ʃ]|LIJ}} pe' infruènsa de {{IPA|[i]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, presèmpiu cun ''enchì'' (da lezze ''enscì''), "ascì", ''chu'' (''sciü''), "sciü" e ''pachi'' (''pasci''), "pasci" o "passi"<ref name="Toso2014.77" />. St'evulusiùn lì a l'è scumpartìa fra u lìgü(r)e du sèntru e de sèntru-punènte, mèntre a manca inte va(r)ietè ciü a punènte de tütteː presèmpiu, a [[Ventemiglia|Vintimìa]] a nu gh'è tütte e votte quande a {{IPA|[i]|LIJ}} a g'ha de funsiùi de marca murfulogica<ref name="Toso2014.125" />. * inte di câxi a presènsa da {{IPA|[ʃ]|LIJ}} cuntru da {{IPA|[s]|LIJ}} pruvensâle, faxèndu atensiùn a de prubabili dife(r)ènse intu scrive, a pòrta ae evulusiùi du lìgü(r)e, cumme pe' ''lasciaou'', "lasciàu", e ''chourtiou'', "sciurtìu". Inte testimunianse campèi inti ànni '50, fòscia pe' in'ipercaratisasiùn aa fìn da vitta du ''moussencou'', i sun registrèi ascì ''choupa'' (da lezze ''sciüppa''), "süppa", e ''mi cho'' (''mi sciò''), "mi (e) sò"<ref name="Toso2014.78">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 78}}</ref>. * l'evulusiùn de -SJ- a l'è {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, a despêtu di moddi dife(r)ènti ch'a l'è scrita: u se tröva presèmpiu ''ou dije'', "u dixe", e ''bénéjia'', "benedìa", e pöi ''pougéa'' (da lezze ''puxea''), "puxeva", e ''vegin'', "vexìn/vixìn". U l'è prubabile ascì, scritu in ''s'', inte ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" />. * -STR- u l'è cunservàu inte ''nostrou'' e ''voustrou''<ref name="Toso2014.78" />, cuscì cumme inte pa(r)egge va(r)ietè du Punènte, vegnindune fòscia da in repìu ciü mudèrnu daa furma cu'u scangiu in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, ancù duve(r)â inte di paìsi punentìn cumme a Ineja<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 125-126}}</ref>. * e dentâli intervucaliche e cazzen de regula, cumme in ''laou'', "làttu", e ''nomaou'', "ciamàu", e cumpagnìa, levàu che inte quarche cè(r)u Pruvènsalismu. D'interesse u l'è, inta pa(r)olla "âta" ''coumouritaï'', "cumuditè", u passaggio de -D- in ''-r-''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 78-79}}</ref>, ch'u se tröva ascì inte quarche paìse du punènte cumme [[Ressu|Rèssu]] e [[Baiardu]]<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de -TR- in MATRE e PATRE a l'è ''mar'' e ''pa/par'', "ma(r)e" e "pa(r)e", in FRATRE a l'è ''fraï''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 79}}</ref>. A dife(r)ènsa de furme ''paire'' e ''maire'', e de sò evulusiùi vegnüe de dòppu, ch'e se trövan intu lìgü(r)e cumün; ste lì e sun tipiche du lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu de parte d'Ineja e d'Arbenga, ciü che da Burmia<ref name="Toso2014.126>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 126}}</ref>. == Murfulugìa == Fra i trèti da [[Morfologîa|murfulugìa]] du parlâ de Munsu, pe' interesse u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha regurdàu quelli chi sutta<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 80}}</ref>: * l'[[Artìcolo determinatîvo|articulu determinatìvu]] u cunservava pe' primma lette(r)a ina ''r-'', scibèn che, intu parlâ, pudâse ch'a cazesse bèn de spessu, pe'a debulessa articulato(r)ia da {{IPA|[r]|LIJ}} u(r)amài passâ a {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Inte ürtime testimunianse scrite du ''moussencou'' u se tröva defèti, asemme aa furma cu'a ''r'', ascì quella sènsa, duve(r)â in mesü(r)a dife(r)ènte fra i varri scriti. Inti stüddi di [[Anni 1950|ànni '50]] u s'è descuvèrtu che i veggi du pòstu i parlavan ancù cun l'[[Articolo|articulu]] in ''ou'' e ''a'', mèntre i ciü zuveni i l'é(r)an zà passèi ae furme in ''lou'' e ''la'', du tüttu [[Lengoa provensâle|pruvensâli]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 80-81}}</ref>. * u plü(r)âle de [[Nómme|nummi]] e [[Agetîvo|agetìvi]] in ''-u'', ''-é'', ''-ér'' u l'è de lungu in ''-i'', presèmpiu ''Moussenqui'' (sing. ''Moussencou'', "gènte de Munsu"), ''fanti'' (sing. *''fante'', "fiö") e ''deney'' (sing. *''dener'', "dinèi"<ref name="Toso2014.81">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 81}}</ref>). * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-su'' u g'ha a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]|LIJ}} in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, presèmpiu ''pachi'' (sing. *''passou'', "passu") e ''roucachi'' (sing. ''roucassou'', "rucassi")<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-zu'' u g'ha a palatisasiùn de {{IPA|[z]|LIJ}} in {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, presèmpiu ''curiougei'' (sing. ''curiousou'', "cu(r)iusi"). Pe' cuntru a manca inte ''amigui'' (sing. *''amigou'', "amighi"), mèntre *''anou'' u vegne ''agni''<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-a'' u l'è de lungu in ''-e'', presèmpiu ''foulie'' (sing. *''foulia'', "fulìe") e ''nioure'' (sing. *''nioura'', "niu(r)e/nivu(r)e")<ref name="Toso2014.81" />. * l'agetìvu [[Numerâle|nüme(r)âle]] "dui/due" u g'ha bèn a duggia furma pe' genere, ''doui'' e ''doue''<ref name="Toso2014.81" />. * u [[Gràddo de paragón|süperlatìvu]] inti agetìvi u l'è fètu tantu cun PLUS che cun MAGIS, presèmpiu u gh'è ''rou chu jouve'', "u ciü zuvenu", e ''rou cer l'è mai blourou'', "u sé u l'è mai blö"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 81-82}}</ref>. * i [[Pronomme possescivo|prunummi]] e i [[Agetîvo posescîvo|agetìvi de pusessu]] i scangian pe' nüme(r)u e genere; defèti u gh'è ''mé'', ''mea'', ''mei'' e pöi ''so'', ''soua''/''soa'', ''seui'', ''seue'' e ''nostrou'', ''vostrou'' e cumpagnìa<ref name="Toso2014.82">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 82}}</ref>. * fra i [[Pronómme dimostratîvo|prunummi]] e i [[Agetîvo dimostratîvo|agetìvi dimustratìvi]], pe' "stu chi/lì" e "quellu" u se repiava u IPSU, presèmpiu ''essou payse'', "stu paìse", e ''tutti échi qui...'', "tütti quelli ch'i..."<ref name="Toso2014.82" />. U prunumme ''ésu'', cun va(r)û de "quellu", u se tröva au dì d'ancöi numma che in [[Dialetu pignascu|pignascu]], mèntre a furma, cun l'[[Aférexi|afe(r)esi]], ''su'' a l'è bèn ciü cumüne, registrâ survetüttu intu [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]], inta [[Burmia (valä)|Burmia]] e fina a [[Rensén|Rensèn]], mèntre a manca intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref name="Toso2014.126" />. * ''se'' pe' "quellu" (''ciò''), cumme in ''toutou ce que l'avèva'', "tüttu quellu (''ciò'') ch'u l'axeva", e ''ce chi me pò revegnir'', "quellu (''ciò'') ch'u me spêta". U gh'è ascì ina mensiùn, isulâ, cumme ''acò'', Pruvènsalismu strettu<ref name="Toso2014.82" />. * fra i [[Pronómme indefinîo|prunummi]] e i [[Agetîvo indefinîo|agetìvi indefinìi]], [[Pronómme quantitatîvo|quantitatìvi]] e [[Pronómme relatîvo|relatìvi]] u l'è duve(r)àu ''aotri'', "âtri", ''nechun''/''nichun'', "nisciün", ''tutou'' ascì intu sènsu de "ògni" (presèmpiu ''de tutou ma'', "de ògni mâ", se nù u l'è duve(r)àu ''quada''/''cada''), ''assai'' duve(r)àu pe' "abasta" (''mi végou encour assai'', "mi e veggu ancù abasta"). De ciü, u ''quanti'' a g'ha ascì in va(r)û d'[[Esclamaçión|esclamasiùn]], u prunumme relatìvu "[[Che (pronómme)|che]]" (''che'', ''il quale'') u l'è in ''chi''/''qui'' o, de votte, in ''que'', e u ''dounde'' u g'ha ascì u va(r)û de [[Pronómme interogatîvo|prunumme interugatìvu]], cumme pe'u [[Lengua françéise|fransese]] ''dont''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 82-83}}</ref>. * i [[Pronómme personâle|prunummi persunâli]] tònichi registrèi i sun ''mi'', "mi", ''er'', "vellu", da ILLU, ''naoutri'', "nüiâtri", ''voui''/''vouï'', "vüiâtri" e u "Vui" de [[Alocoçión|curtesia]], ascì inta furma curta ''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 83}}</ref>. U prunumme ''er'' u tröva ancù ina precisa curispunènsa inte l'entrutèra intemeliu, ma, a ògni moddu, a versciùn ''élu'' cu'u repìu da finâle a l'è bèn spantengâ a punènte de [[Sann-a|Saùna]], levàu che inta Burmia<ref name="Toso2014.126" />. * inta se(r)ie atuna sugetìva u l'è registràu pe'a primma persuna in ''a'', da l'&#8203;''e'' de EGO e pa(r)eggiu che a [[Biot]], ma a [[Munsu]] u se tröva numma che inti scriti ciü antìghi, cu'a furma tònica ''mi'' ch'a l'è pöi vegnüa ubligato(r)ia. U ''ti'', "ti", u gh'axeva da êsse turna ubligato(r)iu cuscì cumme a furma atuna da tèrsa persuna ''ou'', estesa fina au femenìn, mèntre davanti ae vucâle u se tröva numma che u ''l'&#8203;''. Aa tèrsa persuna plü(r)âle a furma atuna a l'è ''i'', e davanti a ina vucâle a cangia cumme che l'&#8203;''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 83-85}}</ref>. Da nutà che u prunumme atunu da primma persuna, de spessu estesu ascì aa quarta, u l'è duve(r)àu ancù au dì d'ancöi inta ciü parte da Rive(r)a de punènte, cu'u ''moussencou'' ch'u và bèn apröu a ste mudalitè<ref name="Toso2014.126" />. * e furme atune ublique registrèi e sun: ''me'', "me", ''rou''/''ou'', "u", ''ra''/''a'', "a", ''ne'', "ne (a vellu)", ''gué'', "ghe (a vellu)", ''gué'', "ghe (a velli)"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 85}}</ref>. * a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "de" a l'è ''de'' e a s'articula inte ''drou''/''dou'', ''dra'', ''dri''/''di'', ''dre''/''de'', cu'a furma in ''-r-'' ch'a se tröva inte testimunianse ciü antìghe. De votte a l'è duve(r)â ascì intu sènsu de "da"<ref name="Toso2014.86">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 86}}</ref>. * a prepusisiùn "a" a l'è ''a'' e a l'è registrâ inte articulasiùi ''à rou''/''aou''/''a l'&#8203;'', ''à ra'', ''à ri''/''ai''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "da" a l'è ''da'', scrita pa(r)eggia ascì inte l'articulasiùn "daa"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "inte, in", tantu intu sènsu de "drentu" che, de votte, inte quellu de "fra" a l'è ''ente''/''en'', cun de articulasiùi cunusciüe inte ''entou'', ''entra'', ''ente''. ''En'' u l'è duve(r)àu ascì primma du ge(r)undiu, presèmpiu ''en courrendou'', "curindu" e ''en nachendou'', "nascèndu"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "cun" a l'è ''coun'', mênu che inta testimuniansa cun ciü infruènsa dau pruvensâle, dund'u cumpa(r)isce ascì a furma ''(e)me''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "sciü" a l'è ''chu'', da lezze au mèximu moddu; de furme articulèi e sun ''chu rou''/''chu ou'', sciü u/in sciu, e ''chu ra''/''chu a'', sciü a/in scia<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "pe'" a l'è de lungu ''per'', levàu in'atestasiùn cumme ''prer'' che pe(r)ò, ciü che ina furma cun [[Metàtexi|metatesi]], a pà ciü de prubabile in sbaju de stampa<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 87}}</ref>. * a primma persuna plü(r)âle de l'[[Inperatîvo (mòddo)|imperatìvu]] e de l'[[Indicatîvo (mòddo)|indicatìvu]] presènte a l'è in ''-ému'' che, scibèn ch'a pagge ciü d'acôrdiu cu'e va(r)ietè du sèntru, a g'ha da êsse u sègnu da ciü antìga difuxùn de sta furma versu punènte, desligâ da l'infruènsa du [[Lengoa zeneize|zenese]] e in cuncumitansa cu'a dexinènsa stò(r)ica du [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] in ''-èm''. A presènsa de ''-amu'' registrâ a [[Biot]] a ne vegne(r)ea da in'u(r)igine mênu antìga rispèttu au ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 127-128}}</ref>. * a sciurtìa in ''-an'' da tèrsa persuna plü(r)âle de l'[[Indicatîvo prezénte|indicatìvu presènte]] da primma cuniugasiùn e de l'[[Indicatîvo inperfètto|imperfèttu]] a l'è sègnu che, inte tère du punènte ch'i van in ''-a'', a g'ha da éssighe stèta in'evulusiùn de ciü, cun l'estensciùn da tèrsa persuna aa sèsta<ref name="Toso2014.128">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 128}}</ref>. * a segunda persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte du vèrbu êsse a l'è ''sé'', cumme a [[Ventemiglia|Vintimìa]], cuntru da furma ''sei'', ciü cumün intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] e truvâ ascì a [[Biot]] e a [[Vallauris]], ch'a pà ch'u ne vegne da in'infruènsa du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]]<ref name="Toso2014.128" />. * e furme de l'indicatìvu imperfèttu ''dasea'', "daxeva", e ''pougea'', "puxeva", i van d'acôrdiu cun quantu registràu pe' de va(r)ietè de sèntru-punènte, dund'u s'è estesu u tìpu analògicu in sce "dixeva", mèntre pe' l'Intemelia, cumme a Vintimìa, st'evulusiùn a manca<ref name="Toso2014.128" />. * a primma persuna du [[Congiontîvo prezénte|cungiuntìvu presènte]] a l'è ''seche'', a mèxima che intu lìgü(r)e de punènte e de sèntru-punènte levàu quarche scitu ch'u g'ha u ''segge'' pe' in'infruènsa ciü mudèrna dau sèntru<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 128-129}}</ref>. * u "lì" duve(r)àu ascì intu sènsu de ''qui'', cumm'u se tröva, presèmpiu, in [[Arbenga]] e a [[Puntedasce]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. == Scintassi == Fra e particula(r)itè e e regule ch'i se trövan inta scintassi e inta furmasiùn de pa(r)olle, i se ponen mensunà: * l'[[Articolo|articulu]] avanti du [[Nómme|numme]] u l'è duve(r)àu ascì inte custrusiùi esurtatìve, presèmpiu ''à rou croquer, i fanti'', "au campanìn, fiöi"<ref name="Toso2014.93">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 93}}</ref>. * l'articulu primma du pusesìvu u nu l'è ubligato(r)iu se u numme u l'è de pa(r)entèlla o in titulu, presèmpiu ''a ri seui pei'', "ai sò pé", e ''seue Signourie'', "sò Scignu(r)ìa". Inti tòcchi cun ciü infruènsa du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] u se tröva pe' cuntru quarche ecesiùn, cun l'articulu ch'u nu gh'è ciü<ref name="Toso2014.93" />. * de dòppu di [[Verbo|vèrbi]] de muvimèntu a l'è duve(r)â de regula a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "a", fina in ''mi vo a partir'', "mi e vaggu a partì", intu sènsu de "mi e g'ho da partì"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 93-94}}</ref>. * cu'i vèrbi a l'[[Infinîo (mòddo)|infinìu]], a l'[[Inperatîvo (mòddo)|impe(r)atìvu]] e au [[Gerùndio (mòddo)|ge(r)undiu]] i [[Pronomme|prunummi]] i sun pe'u ciü di proclitichi, presèmpiu ''per ou pour secourir'', "pe' purêlu giütà", e ''s'enchir a ventre'', "impîse a pansa"<ref name="Toso2014.94">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 94}}</ref>. Intu lìgü(r)e d'ancöi sta custrusiùn a gh'è numma che in [[Dialetto monegasco|munegascu]], de prubabile pe' ina cunvergènsa inte l'evulusiùn ligâ a de infruènse gallurumanse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 127}}</ref>. * a l'è duve(r)â a negasiùn duggia, presèmpiu ''nou m'an lachaou pa un choun'', "i nu m'han lasciàu in ciòddu", ''nichun n'avea rè de courageou'', "nisciün u l'axeva de cu(r)aggiu"<ref name="Toso2014.94" />. * pe'a furmasiùn de pa(r)olla a l'è rilevante u diminutìvu in ''pichin'', "picìn", cuntru de l'&#8203;''-un'' du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e, in parte, du [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]]<ref name="Toso2014.94" />. * pà ch'u ghe secce i rèsti d'ina furma de [[Pronómme posescîvo|prunumme pusesìvu]] in pusisiùn enclitica, registrâ inta pa(r)olla de pa(r)entèlla ''cougnàmou'', "cügnàu", in cangiu du ''cougnà'' au femenìn<ref name="Toso2014.94" />. == Lèscicu == {{Véddi ascì|Lista de pa(r)olle cunusciüe in figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}[[Immaggine:FIGOUN lexique Mons.jpg|thumb|''Lèscicu de Munsu'', archivi de Villeneuve-Beauregard. A despêtu du quarche scia(r)attu pe'a sò descuvèrta inti [[Anni 2000|ànni 2000]], u l'è numma che ina recampâ de pa(r)olle in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], fòscia duve(r)èi cumme nòtta pe' lezze in tèstu inte sta lengua<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 65-66}}</ref>|sinistra]]U léscicu du figùn u nu l'è gua(r)i cunusciüu, scicumme ch'u nu gh'è ni gua(r)i de testimunianse ni ste lì i sun de gran va(r)û ducumenta(r)iu, scicumme ch'e parlan d'argumènti luntèi dai meju pe' rènde a tradisiùn du pòstu. A l'è ansi ve(r)a che, inti ürtimi tèmpi de quand'u l'é(r)a duve(r)àu, u figùn e, intu detaju, u ''moussencou'', u meju registràu, u gh'axeva u(r)amài ina cumpunènte gallurumansa ciütòstu marcâ, cruvìa giüstu da quarche adatamèntu de [[Fonética|funetica]] o de [[Morfologîa|murfulugìa]] e intrâ intu parlâ tantu dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] che dau [[Lengua françéise|fransese]], pe' mezu du primmu. Stu prucessu u g'ha pe(r)ò da êsse andètu avanti pe' pa(r)eggi ànni e pe' evulusiùi sücesìve, ch'u nu se sciorte a lezze pe'u pôcu nüme(r)u de testimunianse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 95-97}}</ref>. A prupôxitu de stu fètu u se pò nutà in sèrta quantitè de scinònimi e de dugiùi rispèttu a quant'u duveva êsse u lèscicu u(r)iginâle du ''moussencou'': fra i esempi ciü cè(r)i i se ponen regurdà a presènsa, intu mèximu scritu, de ''campana'' e ''campaner'' pe' "campana" e "campanâ" asemme a ''crouquer'' pe' "campanìn", o ancù de furme dugge fina d'elemènti gramaticâli cumme ''coun'' e ''emé'', ''ma'' e ''mè'', ''prestou'' e ''leou''. Dai gallicismi i se vegghen ascì di pesanti adatamènti inta murfulugìa cumme ''daoumageou'' ("pecàu", da ''dommage'') e ''lougissou'' ("albèrgu", da ''logis''), ch'i ne mustran bèn cumme a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} atuna aa fìn de pa(r)olle a gh'avesse in va(r)û distintìvu de stu parlâ rispèttu a quelli vixìn. De ciü, inte l'ambitu da "cunfüxùn de vucabula(r)iu" ch'a l'axeva interesàu u ''moussencou'' aa fìn da sò vitta, i se ponen truvà di gallicismi intrèi intu parlâ cumme ''ancuéï'' e ''fuégou'' pe' "ancöi" e "fögu", dund'u se và apröu aa funetica du pruvensâle, duve(r)àu de prubabile pe' in [[lapsus]] lenguisticu cumün inti ürtimi tèmpi du ''moussencou''. De ciü, u se tröva di adatamènti inta murfulugìa cumme ''dounde'' duve(r)àu ascì a prunumme, in sciu mudèllu du fransese ''dont'', e a prepusisiùn ''per'' ch'a pìa a funsiùn de "da", dau fransese ''par''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 97-99}}</ref>. Fra de sence pa(r)olle registrèi intu ''moussencou'', pe' interesse e se ponen regurdà: * ''caïr'' pe' "cazze" e *''carer'' pe' "avêghe de besögnu", registrèi numma che avanti du [[XIV secolo|Trexèntu]], cumme inte l'[[Anònimo zeneize|Anònimu zenese]], scibèn che a segunda a pu(r)ea vegnìne ascì da in prèstitu dau pruvensâle<ref name="Toso2014.129">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. * ''caoussai'' pe' "scarpe" e ''uvernou'' pe' "invernu", duve(r)èi numma che inte l'entrutèra de l'[[Intemelia]] (''uvernou'' ascì in sci cunfìn cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]]), registrèi inti scriti in [[Lengoa zeneize|zenese]], rispetivamènte, fìn au [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e au [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref name="Toso2014.129" />. * e ghe sun pöi de pa(r)olle che, in antìgu, i l'é(r)an duve(r)èi int'ina regiùn ciü larga, presèmpiu ''descou'', "to(r)a dunde impastà", truvàu ancù inte quarche scitu du punènte cu'in sènsu de pôcu dife(r)ènte, ''didoumenega'', "dumenega", ch'u turna a l'estremitè da Ligü(r)ia de punènte e inta Burmia, ''foudir'', "scussà", va(r)iante metaplastica de "''faudâ''" ch'a se tröva inte quarche paìse de l'Intemelia, e ''sciamenà'', "spantegà", registrâ ancù inta [[Valâ do Stùra|valâ du Stü(r)a]] e inte l'entrutèra de [[Väze|Va(r)azze]]<ref name="Toso2014.129" />. * fra de quelle ciü in cumün cun l'area de sèntru-punènte, e ghe sun pe' cuntru u ''tousa'', "fìa", ''fante'', "fiö", e ascì "fìu" a [[Munsu]], ''giava'', "biava", cu'a versiùn palatalisâ segundu a regula ch'a l'ha lasciàu u pòstu a in'infruènsa setentriunâle ch'a manca inte pôchi sciti spanteghèi pe' tütta a Ligü(r)ia, ''devihou'', "spassu(r)a", ch'u se tröva ascì inta Burmia, e ''laus(u)'', "lampu", che, s'a fusse ina vuxe du ''moussencou'' strettu a truve(r)ea de ligammi cun l'estremitè de punènte da Ligü(r)ia, cu'a Burmia e ascì cun di papèi antìghi da Zena e [[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 129-131}}</ref>. * de âtre pa(r)olle, in pò mênu isulèi, i trövan tütti de pröa intu Punènte, ciü che in variu mòddu inti sciti da vixìn. Fra de sti lì, i se ponen regurdà ''barma'', "arma", ''garbou'', "garbu", ''tardiou'', "tardi", ''vesou'', "zuncu", ''bruscou'', "bresca", ''choun'', "ciòddu", *''chaigar'', "ineiguà", ''lavèsou'', "lavezzu" e ''cesèio'', "sezegu(r)a"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 131}}</ref>. == Grafìa == A grafìa duve(r)â intu figùn a l'è aa fransese, cun quarche dife(r)ènsa fra in scritu e l'âtru. {| class="wikitable" !Letére !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |{{IPA|[a]|LIJ}} | |- |B |{{IPA|[b]|LIJ}} | |- |C |{{IPA|[k]|LIJ}} | |- |CH |{{IPA|[ʧ]|LIJ}}/{{IPA|[ʃ]|LIJ}} |Presèmpiu ''chu'', "ciü", e ''chour'', "sciu(r)a". Pe'u segundu câxu u se tröva ascì a furma ''sch'', cumme in ''laschaou'', "lasciàu" |- |Ç |{{IPA|[s]|LIJ}} | |- |D |{{IPA|[d]|LIJ}} | |- |E |{{IPA|[e]|LIJ}}/{{IPA|[ɛ]|LIJ}} |Presèmpiu u "che" u se tröva scritu cumme ''che'', ''que'', ''què'' e ''qué'' |- |É |{{IPA|[e]|LIJ}} | |- |È |{{IPA|[ɛ]|LIJ}} | |- |F |{{IPA|[f]|LIJ}} | |- |G |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}}/{{IPA|[g]|LIJ}} |Presèmpiu ''vegin'', "vexìn/vixìn", ''vegeou'', "veggiu" scritu ascì ''vejou'', e ''gatou'', "gattu". |- |GL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''figlio'', "fìu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |GN |{{IPA|[ɲ]|LIJ}} |Presèmpiu ''gagnar'', "guagnà" |- |H | |Mütta, duve(r)â intu digramma CH, {{IPA|[ʧ]|LIJ}} |- |I |{{IPA|[i]|LIJ}} |Inte dexinènse scrite cumme ''-in'', a sò prununsia a pu(r)ea êsse ascì in ''-en'', aa fransese<ref name="Toso2014.72" /> |- |I |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''counseier'', "cunsejé"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-gl-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |Ï |{{IPA|[i]|LIJ}} | |- |J |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''ou dije'', "u dixe". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a l'è in Pruvènsalismu, cumme, presèmpiu, inte ''Jesu'', "Gesû"<ref name="Toso2014.73" /> |- |L |{{IPA|[l]|LIJ}} | |- |LL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''pillaou'', "piàu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |M |{{IPA|[m]|LIJ}} | |- |N |{{IPA|[ɱ]|LIJ}}/{{IPA|[n]|LIJ}}/{{IPA|[ŋ]|LIJ}} | |- |O |{{IPA|[o]|LIJ}}/{{IPA|[ɔ]|LIJ}} | |- |EU |{{IPA|[ø]|LIJ}} | |- |OEU/ŒU |{{IPA|[œ]|LIJ}} | |- |OU |{{IPA|[u]|LIJ}} | |- |P |{{IPA|[p]|LIJ}} | |- |Q(U) |{{IPA|[k]|LIJ}} |L'evulusiùn du grüppu QU + vucâle u g'ha ina grafìa nu gua(r)i fissa, cun di dübbi in sciu fètu ch'u secce sciurtìu in {{IPA|[k]|LIJ}} o {{IPA|[kw]|LIJ}}. A ògni moddu, a primma sciurtìa a pà bèn ciü prubabile<ref name="Toso2014.76" /> |- |R |{{IPA|[r]|LIJ}}/{{IPA|[ɹ]|LIJ}} |A prununsia da ''r'' a l'è difissile da capì, scicumme ch'a nu l'è marcâ intu scritu. A ògni moddu, mirandu ae va(r)ietè lìgü(r)i vixìne, a gh'axeva da êsse {{IPA|[ɹ]|LIJ}} quande intervucalica e aa fìn de pa(r)olle e {{IPA|[r]|LIJ}} quand'a l'è davanti, au mancu, a ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o a ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]]<ref name="Toso2014.74-75" /> |- |RR |{{IPA|[r]|LIJ}} |Presèmpiu ''barravan'', "sbaravan" |- |S |{{IPA|[s]|LIJ}}/{{IPA|[z]|LIJ}}/{{IPA|[ʒ]|LIJ}} |A {{IPA|[ʒ]|LIJ}} a l'è de rè(r)u scrita ascì ''s'' cumme, de prubabile, in ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" /> |- |T |{{IPA|[t]|LIJ}} | |- |TZ |{{IPA|[ts]|LIJ}}/{{IPA|[dz]|LIJ}} |De prubabile; numma pe' [[Biot]] |- |U |{{IPA|[y]|LIJ}}/{{IPA|[w]|LIJ}} | |- |V |{{IPA|[v]|LIJ}} | |- |Y |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, {{IPA|[i]|LIJ}} |Presèmpiu ''piyava'', "piava"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-ll-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" />. Duve(r)â ascì pe' {{IPA|[i]|LIJ}} presèmpiu inte ''payse'', "paìse" |- |Z |{{IPA|[z]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''za'', "zà" |} == Testimunianse scrite == {{Figun|variànte= moussencou}} {{Çitaçión|Grigueur Guignon à lagna<br />Ou dije che l'avea drou ben à ra campagna.<br />I m'an pillaou ca mea,<br />I nou m'an laschaou pa un choun.<br />Mi soun entra misera;<br />S'a posso me recaterò<br />''La ca, lou ben & la terro, &c.''|Tòccu d'ina puesìa de Munsu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}}</ref>}} * ''Toccu d'ina puesìa'' de [[Munsu]], trascrita inte {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]] fèta du [[1807]], pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Mémoires et dissertations sur les antiquités nationales et étrangères publiés par la société royale des antiquaries de France|url=https://books.google.com/books?id=BCNAAQAAMAAJ&pg=PA524|ànno=1824|editô=Chez J. Smith|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=524|volùmme=Vul. VI}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]], cumme pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Se(r)ie V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]]|tìtolo=La Siagne, poème lyrique par Rebuffel Pons, cultivateur|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54241003|ànno=1874|editô=Marie-Bernard|çitæ=Notre-Dame de Lérins|léngoa=FR, LIJ, OC}} Dui canti in sce dexe i sun in ''moussencou''. * ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' e ''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' intu parlâ de [[Munsu]] e [[Escragnolles]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], pübbrichèi inte {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=357-366|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359.item}} * [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], ''[[E doue bessoune]]'', pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=|ànno=1899|tìtolo=E doue bessoune|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=301-306|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5706378j/f327.image}} * Théopile Jordan, ''Sarva-terra'', pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Felibrejado de l'Ascensien a l'ounour dòu majourau Gantèume d'Ille|url=https://books.google.com/books?id=Gn0-AQAAMAAJ|ànno=1901|editô=Sestius|çitæ=Aixe-en-Provence|léngoa=FR, LIJ, OC|pp=44-47}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|volùmme=6|p=357|léngoa=FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359}} *{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale|url=https://books.google.com/books?id=nfp5PQAACAAJ&dq|ànno=2008|editô=Le Mani|çitæ=Reccu-Udine|léngoa=IT|cid=Toso, 2008|ISBN=8-880-12445-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Lou Tresor dóu Felibrige ou Dictionnaire provençal-français: embrassant les divers dialectes de la langue d'oc moderne|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f1138|ànno=1878|editô=Imprimerie Veuve Remondet-Aubin|çitæ=Aix-en-Provence|léngoa=FR|p=1131|capìtolo=Figoun}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jules Ronjat|tìtolo=Grammaire istorique des parles provençaux modernes|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58339580/f55|ànno=1930|editô=Société des Langues Romanes|çitæ=Montpellier|léngoa=FR|p=24|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] df2cl5cxoeq8oi9w46rrajvuygtpv5i 0 19995 273208 273169 2026-08-15T19:22:23Z Arbenganese 12552 pruvènsa 273208 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=450|caption=I sciti da [[Provensa|Pruvensa]] interesèi dae migrasiùi di figùi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6896953|long=6.7136872|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Munsu}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761076|long=7.0191865|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Le Cannet}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5439153|long=6.9359135|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mandelieu-la-Napoule}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7304557|long=6.7829294|position=topright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Escragnolles}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6270041|long=7.0989546|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Biot}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.2727191|long=6.6405225|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Tropez}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5376002|long=6.6981788|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Bagnols-en-Forêt}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6690101|long=7.1906969|position=right|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Laurent du Var}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6001505|long=6.9105552|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Auribeau-sur-Siagne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6562749|long=6.8755075|position=top|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Cabris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6203852|long=6.9703991|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mouans-Sartoux}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761001|long=7.0585900|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vallauris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.4273183|long=6.4314327|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vidauban}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7030350|long=6.0904638|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Artignosc-sur-Verdon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6411410|long=7.0086255|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Valbonne}} }} I '''Figùi''' (''Figoui'' in [[Dialettu figùn|figùn]]) i l'é(r)an de gènte [[Liguria|lìgü(r)i]] da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e sun migrèi inta [[Provensa|Pruvènsa]], purtanduse apröu u [[Dialettu figùn|sò parlâ]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu a ste gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvensa]], e s'é(r)an purtèi apröu ascì a sò lengua. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvensa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, purtanduse apröu u numme de figùi ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvensa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au creasiùn de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli. Fra de sti lì, du [[1382]] u gh'è stètu in [[Unión de Aix|gran cunflittu]] fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e i òmmi du [[Càrlo III de Nàpoli|prinsipe Dü(r)assu]] pe'a a sucesiùn da [[Giuànna I de Napuli|Giuànna de Napuli]], [[Contêa de Provénsa|cuntessa de Pruvensa]], e pöi, fra u [[1389]] e u [[1399]], a guèra cumbatüa dau [[Raymond de Turenne]] cuntr'ai Angiuìn e ai [[Cativitæ avignonéize|antipappi d'Avignùn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 30}}</ref>. Pe' tütte ste raxùi, du [[XV secolo|Quattrusèntu]] pa(r)eggi paìsi da Pruvensa i l'é(r)an finìi in abandùn, e u chinâ da pupulasiùn u faxeva difissile u vegnì meju de l'ecunumìa spunciàu dau [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], [[Régno de Nàpoli|rè de Napuli]] e cunte de Pruvensa dau [[1434]] au [[1480]]. Cuscì, pe'e regiùi ciütòstu ruinèi in gì(r)u a [[Grasse]] e a [[Draguignan]], u s'è spunciàu pe' in pupulamèntu de gènte ciamèi survetüttu daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ina tèra che alantu(r)a a patìva d'ina gran crisi purtâ dai rümescci ch'i interesavan a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. U bugiâse da pupulasiùn u l'è stètu favurìu ascì dai ligammi ch'u gh'é(r)a zà fra e due regiùi e daa tendènsa di punentìn a l'emigrasiùn: avanti du Quattrusèntu i l'axevan zà truvàu pe' destinasiùn e tère de Zena intu [[Levante]], a [[Siçillia|Sicilia]] e a [[Basilicata|Basilicâta]] fina dai tèmpi di [[Marca aleramica|ale(r)amichi]] e ancù a [[Corsega|Còrsica]] e [[Sardegna]] du nord. De ciü, di primmi muvimènti vèrsu a Pruvensa i gh'é(r)an stèti fina dai ürtimi ànni du [[XIII secolo|Duxèntu]], cu'a furmasiùn du [[1297]] da [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|scignu(r)ìa de Munegu]] e l'intrâ de famìe lìgü(r)i de cuntu inti fèudi pruvensâli<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. L'emigrasiùn de famìe intreghe daa Ligü(r)ia a pà inandiâ cun atensiùn inte l'ambitu du prugèttu ciü grande, vegnindu regulâ da cunvensiùi e pulitiche ecunòmiche in sò faû ch'e l'é(r)an tòstu pa(r)egge fra tütti i câxi de culunisasiùn, scibèn che vusciüi da auturitè dife(r)ènti l'üna da l'âtra<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 31}}</ref>. Intu detaju, tra i prugètti de culunisasiùn, i sun cunusciüi quelli inta tabèlla chi sutta, inte l'urdine de dàtta du primmu trasferimèntu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>: {| class="wikitable" !Ànnu !Paìse !Nòtte |- |[[1260]] |[[Munsu]] |Primma culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], pupulàu da de gènte lìgü(r)i du [[1260]]. |- |[[1441]] |[[Le Cannet]] |Inti sciti dund'u l'è nasciüu stu paìse, de derê de [[Cannes]], du [[1441]] l'[[abasìa de Lerìn]] a l'ha cuncèssu de tère a manènti ch'i ne vegnivan daa valâ d'[[Inéia|Ineja]]. De de lì, fina a l'imprinsippiu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e sun rivèi tòstu sentuqua(r)anta famìe inte tüttu. |- |[[1461]] |La Napoule ([[Mandelieu-la-Napoule]]) |Paìse pupulàu du [[1461]] pe' vuluntè da famìa di [[Villeneuve (famìa)|Villeneuve]]. |- |[[1468]] |[[Munsu]] |Segunda culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], fèta da ina qua(r)antêna de famìe lìgü(r)i ciamèi chi da l'[[Antoine de Villeneuve]]. U l'è l'ünicu paìse dund'u nu se cunusce l'u(r)igine precisa di manènti ch'i sun rivèi. |- |[[1468]] o [[1562]] |[[Escragnolles]] |U paìse d'[[Escragnolles]] u g'ha da êsse stètu pupulàu da de gènte ch'e ne vegnivan da [[Munsu]] du [[1468]] o du [[1562]]. |- |[[1470]]-[[1471]] |[[Biot]] |[[Biot]] a l'è stèta pupulâ du [[1470]]-[[1471]] da qua(r)antöttu famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]], ch'e ghe sun stète ciamèi da l'[[Isnard du Bar]], abâte e [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]]. |- |[[1470]]-[[1472]] |[[Saint-Tropez]] |Cu'a rifundasiùn du paìse, vusciüa dau sò növu scignu(r)u, u [[Raffaêle de Garesce]], a [[Saint-Tropez]] e gh'é(r)an vegnüe a stà vintün famìe lìgü(r)i<ref>{{Çitta web|url=https://www.saint-tropez.fr/la-refondation-de-saint-tropez-racontee-dans-un-livre/|tìtolo=La refondation de Saint-Tropez racontée dans un livre unique|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1477]] |[[Bagnols-en-Forêt]] |Intu paìse, pe' vuluntè de l'[[Urbàn Fiésco|Ürbàn Fiescu]], [[Diòcexi de Fréjus|vescu de Fréjus]], e sun rivèi du [[1477]] trènta famìe dau te(r)ito(r)iu d[[a Cêve]], cumün binelu de Bagnols dau [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1480]] |[[Saint-Laurent du Var]] |Paise pupulàu du [[1480]] pe' vuluntè du [[Diòcexi de Vence|vescu de Vence]], u [[Raphaël Monso]], da trènta famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1487]] |[[Auribeau-sur-Siagne]] |In Auribeau, du [[1487]], e sun rivèi vintisinque famìe, u(r)igina(r)ie da valâ de [[Mentun|Mentùn]] e da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]], ciamèi chi dau [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]], u [[Giuànni Andrìa Grimaldi]]. |- |[[1496]] |[[Cabris]] |Paise fundàu a növu dau [[Balthazar de Grasse]] du [[1496]], cun vintisinque famìe de [[Mentun|Mentùn]], trezze de [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agnese]] e dexe d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1496]] |Mouans ([[Mouans-Sartoux]]) |Ina sciüsciantêna de famìe lìgü(r)i a l'è rivâ a Mouans du [[1496]], ciamâ dau scignu(r)u du pòstu [[Pierre de Grasse]]. |- |[[1501]] |[[Vallauris]] |U paìse u l'è stètu pupulàu a partì dau [[1501]] da famìe u(r)igina(r)ie d'[[Arbenga]] e d[[U Portu|u Pòrtu]], pe' vuluntè du priû [[Renatu Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]]. |- |[[1511]] |[[Vidauban]] |U Louis de Villeneuve u g'ha fètu rivà disètte famìe de manènti du [[1511]] |- |post [[1511]] |[[Artignosc-sur-Verdon]] |Fundàu a növu da famìe d'u(r)igine lìgü(r)e e spagnòlla. |- |[[1519]] |[[Valbonne]] |U paìse u l'è stètu fundàu inte de tère de l'[[abasìa de Lerìn]] du [[1519]], pupulàu da manènti ch'i ne vegnivan tantu da l'entrutèra da Pruvensa che daa Ligü(r)ia. |} Levàu dunca u câxu particulà de [[Saint-Tropez]] e quelli, tardìi e de mênu impurtansa, de [[Vidauban]] e de [[Artignosc-sur-Verdon]], u se pò vegghe cumme sti pupulamènti i l'han interesàu survetüttu e tère in gì(r)u a [[Grasse]], [[Cannes]] e [[Antibu]], a punènte du [[sciümme Va(r)u]] e, dunca, au de là da [[Contêa de Nìssa|cuntêa de Nissa]], cuntrulâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] dau [[1388]]. De ciü, sta regiùn a l'é(r)a limitâ daa valâ da [[Siagna]] a punènte e da l'[[Masicciu de l'Esterel|Esterel]] a setentriùn, cu'e tère in gì(r)u a [[Fréjus]] e a [[Draguignan]] ch'e nu sun stète interesèi gua(r)i daa culunisasiùn lìgü(r)e, scicumme ch'e l'axevan patìu de mênu u spupulamèntu du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Tütta sta réa d'instalasiùi a g'ha da êsse stèta ligâ au besögnu de rangià u scistema de campagne ch'u se truvava a l'in gì(r)u di paìsi ciü impurtanti<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 34}}</ref>. In sce l'u(r)igine di manènti, u gh'è numma che quarche câxu de pruveniènsa d'in pôcu ciü da punènte, ch'a ne vegne da ligammi de vasalaggiu cun scignu(r)i de famìe di [[Grimâdo (famìggia)|Grimaldi]] e di [[Lascaris (famiglia)|Lascaris]] ch'i s'é(r)an interesèi ai prugètti de pupulamèntu, mèntre, e ciü votte, a l'è da truvà inte tère da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]]. Stu fètu u l'è duvüu aa crisi che, cumme dìtu, a curpìva sta regiùn, stretta tra i rümescci da [[Repùbrica de Zena|repübbrica]] e e campagne militâri di ürtimi scignu(r)i feudâli du Punènte, cumme quella di [[Guèra du Finô|Du Carettu cuntru a Zena]] fra i [[Anni 1430|ànni Trènta]] e [[Anni 1440|Qua(r)anta du Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 34-35}}</ref>. == Parlâ figùn == {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Mons aero.JPG|[[Munsu]] Immaggine:Escragnolles aero 01.jpg|[[Escragnolles]] Immaggine:Vue du village de Biot depuis le chemin de l’Orangerie d’Antibes.jpg|[[Biot]] Immaggine:Rue Lascaris Vallauris.JPG|[[Vallauris]] </gallery> A testimuniansa ciü impurtante ch'a l'è restâ de stu gran bugiâse de pupulasiùi a l'è a memo(r)ia du sò parlâ de tìpu lìgü(r)e, che du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è dìtu êsse duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti, a in livéllu ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e ciü bassu che u [[Lengua françéise|fransese]]. A ògni moddu, tèmpu du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'axeva finìu pe' pèrde d'impurtansa, tantu da scampà inte numma che i quattru paìsi dund'u se n'è sarvàu quarche testimuniansa: [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. A [[Munsu]] e, in parte, inta vixìna villa d'[[Escragnolles]], u parlâ di figùi u s'è sarvàu fina a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] grassie aa pusisiùn destacâ du paìse, luntâna dae vìe de traffegu e cu'in'ecunumìa du bèllu serâ, faxèndu a tèmpu a prudüxe de testimunianse scrite du ''moussencou'' ch'e sun a ciü parte di scriti in figùn cunusciüi. U parlâ de [[Biot]] e de [[Vallauris]], bèn ciü mescciàu cu'u pruvensâle, u l'ha sciurtìu a scampà fin'ai primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] pe'u sò va(r)û ciü âtu intu scistema lenguisticu lucâle, e ascì grassie ai ligammi ciütòstu stretti de sti paìsi, ch'i l'é(r)an di sciti impurtanti pe'a fabricasiùn da se(r)amica, cu'a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dunde e sò terecötte e l'é(r)an vendüe e de dunde, pe' di seculi, i ne sun vegnüi di artigièi a travajâghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-65}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ&dq|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=88-88-59172-9.}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/percorsi/percorsi_107.html|tìtolo=Come parlavano quei mangiatori di fichi liguri in Provenza|outô=Jean-Claude Durbec|léngoa=IT|vìxita=2025-08-18}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] mnyctcnc9yc7l23b719jdlzn2tvdfrd 273230 273208 2026-08-16T11:54:59Z N.Longo 12052 è 273230 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=450|caption=I sciti da [[Provensa|Pruvènsa]] interesèi dae migrasiùi di figùi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6896953|long=6.7136872|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Munsu}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761076|long=7.0191865|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Le Cannet}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5439153|long=6.9359135|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mandelieu-la-Napoule}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7304557|long=6.7829294|position=topright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Escragnolles}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6270041|long=7.0989546|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Biot}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.2727191|long=6.6405225|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Tropez}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5376002|long=6.6981788|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Bagnols-en-Forêt}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6690101|long=7.1906969|position=right|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Laurent du Var}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6001505|long=6.9105552|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Auribeau-sur-Siagne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6562749|long=6.8755075|position=top|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Cabris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6203852|long=6.9703991|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mouans-Sartoux}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761001|long=7.0585900|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vallauris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.4273183|long=6.4314327|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vidauban}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7030350|long=6.0904638|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Artignosc-sur-Verdon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6411410|long=7.0086255|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Valbonne}} }} I '''Figùi''' (''Figoui'' in [[Dialettu figùn|figùn]]) i l'é(r)an de gènte [[Liguria|lìgü(r)i]] da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e sun migrèi inta [[Provensa|Pruvènsa]], purtanduse apröu u [[Dialettu figùn|sò parlâ]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu a ste gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvènsa]], e s'é(r)an purtèi apröu ascì a sò lengua. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvènsa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, purtanduse apröu u numme de figùi ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvènsa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au creasiùn de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli. Fra de sti lì, du [[1382]] u gh'è stètu in [[Unión de Aix|gran cunflittu]] fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e i òmmi du [[Càrlo III de Nàpoli|prinsipe Dü(r)assu]] pe'a a sucesiùn da [[Giuànna I de Napuli|Giuànna de Napuli]], [[Contêa de Provénsa|cuntessa de Pruvènsa]], e pöi, fra u [[1389]] e u [[1399]], a guèra cumbatüa dau [[Raymond de Turenne]] cuntr'ai Angiuìn e ai [[Cativitæ avignonéize|antipappi d'Avignùn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 30}}</ref>. Pe' tütte ste raxùi, du [[XV secolo|Quattrusèntu]] pa(r)eggi paìsi da Pruvènsa i l'é(r)an finìi in abandùn, e u chinâ da pupulasiùn u faxeva difissile u vegnì meju de l'ecunumìa spunciàu dau [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], [[Régno de Nàpoli|rè de Napuli]] e cunte de Pruvènsa dau [[1434]] au [[1480]]. Cuscì, pe'e regiùi ciütòstu ruinèi in gì(r)u a [[Grasse]] e a [[Draguignan]], u s'è spunciàu pe' in pupulamèntu de gènte ciamèi survetüttu daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ina tèra che alantu(r)a a patìva d'ina gran crisi purtâ dai rümescci ch'i interesavan a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. U bugiâse da pupulasiùn u l'è stètu favurìu ascì dai ligammi ch'u gh'é(r)a zà fra e due regiùi e daa tendènsa di punentìn a l'emigrasiùn: avanti du Quattrusèntu i l'axevan zà truvàu pe' destinasiùn e tère de Zena intu [[Levante]], a [[Siçillia|Sicilia]] e a [[Basilicata|Basilicâta]] fina dai tèmpi di [[Marca aleramica|ale(r)amichi]] e ancù a [[Corsega|Còrsica]] e [[Sardegna]] du nord. De ciü, di primmi muvimènti vèrsu a Pruvènsa i gh'é(r)an stèti fina dai ürtimi ànni du [[XIII secolo|Duxèntu]], cu'a furmasiùn du [[1297]] da [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|scignu(r)ìa de Munegu]] e l'intrâ de famìe lìgü(r)i de cuntu inti fèudi pruvensâli<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. L'emigrasiùn de famìe intreghe daa Ligü(r)ia a pà inandiâ cun atensiùn inte l'ambitu du prugèttu ciü grande, vegnindu regulâ da cunvensiùi e pulitiche ecunòmiche in sò faû ch'e l'é(r)an tòstu pa(r)egge fra tütti i câxi de culunisasiùn, scibèn che vusciüi da auturitè dife(r)ènti l'üna da l'âtra<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 31}}</ref>. Intu detaju, tra i prugètti de culunisasiùn, i sun cunusciüi quelli inta tabèlla chi sutta, inte l'urdine de dàtta du primmu trasferimèntu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>: {| class="wikitable" !Ànnu !Paìse !Nòtte |- |[[1260]] |[[Munsu]] |Primma culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], pupulàu da de gènte lìgü(r)i du [[1260]]. |- |[[1441]] |[[Le Cannet]] |Inti sciti dund'u l'è nasciüu stu paìse, de derê de [[Cannes]], du [[1441]] l'[[abasìa de Lerìn]] a l'ha cuncèssu de tère a manènti ch'i ne vegnivan daa valâ d'[[Inéia|Ineja]]. De de lì, fina a l'imprinsippiu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e sun rivèi tòstu sentuqua(r)anta famìe inte tüttu. |- |[[1461]] |La Napoule ([[Mandelieu-la-Napoule]]) |Paìse pupulàu du [[1461]] pe' vuluntè da famìa di [[Villeneuve (famìa)|Villeneuve]]. |- |[[1468]] |[[Munsu]] |Segunda culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], fèta da ina qua(r)antêna de famìe lìgü(r)i ciamèi chi da l'[[Antoine de Villeneuve]]. U l'è l'ünicu paìse dund'u nu se cunusce l'u(r)igine precisa di manènti ch'i sun rivèi. |- |[[1468]] o [[1562]] |[[Escragnolles]] |U paìse d'[[Escragnolles]] u g'ha da êsse stètu pupulàu da de gènte ch'e ne vegnivan da [[Munsu]] du [[1468]] o du [[1562]]. |- |[[1470]]-[[1471]] |[[Biot]] |[[Biot]] a l'è stèta pupulâ du [[1470]]-[[1471]] da qua(r)antöttu famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]], ch'e ghe sun stète ciamèi da l'[[Isnard du Bar]], abâte e [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]]. |- |[[1470]]-[[1472]] |[[Saint-Tropez]] |Cu'a rifundasiùn du paìse, vusciüa dau sò növu scignu(r)u, u [[Raffaêle de Garesce]], a [[Saint-Tropez]] e gh'é(r)an vegnüe a stà vintün famìe lìgü(r)i<ref>{{Çitta web|url=https://www.saint-tropez.fr/la-refondation-de-saint-tropez-racontee-dans-un-livre/|tìtolo=La refondation de Saint-Tropez racontée dans un livre unique|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1477]] |[[Bagnols-en-Forêt]] |Intu paìse, pe' vuluntè de l'[[Urbàn Fiésco|Ürbàn Fiescu]], [[Diòcexi de Fréjus|vescu de Fréjus]], e sun rivèi du [[1477]] trènta famìe dau te(r)ito(r)iu d[[a Cêve]], cumün binelu de Bagnols dau [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1480]] |[[Saint-Laurent du Var]] |Paise pupulàu du [[1480]] pe' vuluntè du [[Diòcexi de Vence|vescu de Vence]], u [[Raphaël Monso]], da trènta famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1487]] |[[Auribeau-sur-Siagne]] |In Auribeau, du [[1487]], e sun rivèi vintisinque famìe, u(r)igina(r)ie da valâ de [[Mentun|Mentùn]] e da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]], ciamèi chi dau [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]], u [[Giuànni Andrìa Grimaldi]]. |- |[[1496]] |[[Cabris]] |Paise fundàu a növu dau [[Balthazar de Grasse]] du [[1496]], cun vintisinque famìe de [[Mentun|Mentùn]], trezze de [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agnese]] e dexe d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1496]] |Mouans ([[Mouans-Sartoux]]) |Ina sciüsciantêna de famìe lìgü(r)i a l'è rivâ a Mouans du [[1496]], ciamâ dau scignu(r)u du pòstu [[Pierre de Grasse]]. |- |[[1501]] |[[Vallauris]] |U paìse u l'è stètu pupulàu a partì dau [[1501]] da famìe u(r)igina(r)ie d'[[Arbenga]] e d[[U Portu|u Pòrtu]], pe' vuluntè du priû [[Renatu Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]]. |- |[[1511]] |[[Vidauban]] |U Louis de Villeneuve u g'ha fètu rivà disètte famìe de manènti du [[1511]] |- |post [[1511]] |[[Artignosc-sur-Verdon]] |Fundàu a növu da famìe d'u(r)igine lìgü(r)e e spagnòlla. |- |[[1519]] |[[Valbonne]] |U paìse u l'è stètu fundàu inte de tère de l'[[abasìa de Lerìn]] du [[1519]], pupulàu da manènti ch'i ne vegnivan tantu da l'entrutèra da Pruvènsa che daa Ligü(r)ia. |} Levàu dunca u câxu particulà de [[Saint-Tropez]] e quelli, tardìi e de mênu impurtansa, de [[Vidauban]] e de [[Artignosc-sur-Verdon]], u se pò vegghe cumme sti pupulamènti i l'han interesàu survetüttu e tère in gì(r)u a [[Grasse]], [[Cannes]] e [[Antibu]], a punènte du [[sciümme Va(r)u]] e, dunca, au de là da [[Contêa de Nìssa|cuntêa de Nissa]], cuntrulâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] dau [[1388]]. De ciü, sta regiùn a l'é(r)a limitâ daa valâ da [[Siagna]] a punènte e da l'[[Masicciu de l'Esterel|Esterel]] a setentriùn, cu'e tère in gì(r)u a [[Fréjus]] e a [[Draguignan]] ch'e nu sun stète interesèi gua(r)i daa culunisasiùn lìgü(r)e, scicumme ch'e l'axevan patìu de mênu u spupulamèntu du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Tütta sta réa d'instalasiùi a g'ha da êsse stèta ligâ au besögnu de rangià u scistema de campagne ch'u se truvava a l'in gì(r)u di paìsi ciü impurtanti<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 34}}</ref>. In sce l'u(r)igine di manènti, u gh'è numma che quarche câxu de pruveniènsa d'in pôcu ciü da punènte, ch'a ne vegne da ligammi de vasalaggiu cun scignu(r)i de famìe di [[Grimâdo (famìggia)|Grimaldi]] e di [[Lascaris (famiglia)|Lascaris]] ch'i s'é(r)an interesèi ai prugètti de pupulamèntu, mèntre, e ciü votte, a l'è da truvà inte tère da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]]. Stu fètu u l'è duvüu aa crisi che, cumme dìtu, a curpìva sta regiùn, stretta tra i rümescci da [[Repùbrica de Zena|repübbrica]] e e campagne militâri di ürtimi scignu(r)i feudâli du Punènte, cumme quella di [[Guèra du Finô|Du Carettu cuntru a Zena]] fra i [[Anni 1430|ànni Trènta]] e [[Anni 1440|Qua(r)anta du Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 34-35}}</ref>. == Parlâ figùn == {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Mons aero.JPG|[[Munsu]] Immaggine:Escragnolles aero 01.jpg|[[Escragnolles]] Immaggine:Vue du village de Biot depuis le chemin de l’Orangerie d’Antibes.jpg|[[Biot]] Immaggine:Rue Lascaris Vallauris.JPG|[[Vallauris]] </gallery> A testimuniansa ciü impurtante ch'a l'è restâ de stu gran bugiâse de pupulasiùi a l'è a memo(r)ia du sò parlâ de tìpu lìgü(r)e, che du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è dìtu êsse duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti, a in livéllu ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e ciü bassu che u [[Lengua françéise|fransese]]. A ògni moddu, tèmpu du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'axeva finìu pe' pèrde d'impurtansa, tantu da scampà inte numma che i quattru paìsi dund'u se n'è sarvàu quarche testimuniansa: [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. A [[Munsu]] e, in parte, inta vixìna villa d'[[Escragnolles]], u parlâ di figùi u s'è sarvàu fina a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] grassie aa pusisiùn destacâ du paìse, luntâna dae vìe de traffegu e cu'in'ecunumìa du bèllu serâ, faxèndu a tèmpu a prudüxe de testimunianse scrite du ''moussencou'' ch'e sun a ciü parte di scriti in figùn cunusciüi. U parlâ de [[Biot]] e de [[Vallauris]], bèn ciü mescciàu cu'u pruvensâle, u l'ha sciurtìu a scampà fin'ai primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] pe'u sò va(r)û ciü âtu intu scistema lenguisticu lucâle, e ascì grassie ai ligammi ciütòstu stretti de sti paìsi, ch'i l'é(r)an di sciti impurtanti pe'a fabricasiùn da se(r)amica, cu'a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dunde e sò terecötte e l'é(r)an vendüe e de dunde, pe' di seculi, i ne sun vegnüi di artigièi a travajâghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-65}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ&dq|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=88-88-59172-9.}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/percorsi/percorsi_107.html|tìtolo=Come parlavano quei mangiatori di fichi liguri in Provenza|outô=Jean-Claude Durbec|léngoa=IT|vìxita=2025-08-18}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] kmbwsb3xoau3jbk4bhur38pczdwgkko 0 26135 273226 214514 2026-08-16T11:00:14Z CommonsDelinker 89 Replacing Livraga_chiesa_parrocchiale.JPG with [[File:Livraga_(LO)_-_chiesa_di_San_Martino_Vescovo.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 273226 wikitext text/x-wiki '''Livraga''' o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lodi]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Livraga |Panorama = Livraga (LO) - chiesa di San Martino Vescovo.jpg |Didascalia = A gêxa parochiâle de Sàn Martìn Véscovo |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lodi |Amministratore locale = Giuseppe Maiocchi |Partito = lìsta cìvica ''Vivere Livraga'' |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Brembio]], [[Borghetto Lodigiano]], [[Orio Litta]], [[Ospedaletto Lodigiano]], [[San Colombano al Lambro]] (MI) |Nome abitanti = (it) ''Livraghini'' |Patrono = Sàn Zenâ |Festivo = prìmma doménega de seténbre |Mappa = Map_of_comune_of_Livraga_(province_of_Lodi,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Livraga inta provìnsa de Lodi. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lodi}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lodi]] grdv2uo6s0pftss4qhpayxqtiutaltp 0 28008 273233 269258 2026-08-16T11:58:18Z N.Longo 12052 è 273233 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Léngoa |nómme = Arbenganese |nomenativo = |altnómme = (ze) ''Arbenganéize'', ''Arbenghéize'', ''Arbenganeise'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{IT-LIG}}<br /><small>({{IT-SV}}, {{IT-IM}})</small><br />{{IT-PMN}}<br /><small>([[Àutu]], [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] de [[Garesce]], [[Cravaüna]])</small> |persónn-e = ~10.000<ref group="n.">Dètu stimàu in scia bàse da pupulasiùn de l'area interesâ (inclüsa quella de aree de transisiùn) e du dètu ISTAT in scia difuxùn de lengue regiunâli, in persentuâ, a l'ànnu 2015</ref> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Lengue indueuropée]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanse]] |fam4 = Rumanse de punènte |fam5 = Gallu-Rumanse |fam6 = Gallu-Italiche |fam7 = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]] |fam8 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sèntru punènte]] |fam9 = '''Arbenganese''' |mappa = Dialétto arbenganéize.png |didascalia = Difuxùn de l'arbenganese, in selestìn e zòne de transisiùn. |estræto = Tütti i òmmi i nàscen in libertè e i sun pa(r)eggi in dignitè e diritti. I sun dutèi de raxùn e de cusciènsa e i l'han da fà l'ün cun l'âtru in pìna fraternitè.<br /><small>(arbenganese sitadìn)</small><br /> ------------------------ Tütti i òmmi i nàscen in libertài e i sun pa(r)eggi in dignitài e diritti. I sun dutài de raxùn e de cusciènsa e i l'han da fà l'ün cun l'âtru in pìna fraternitài.<br /><small>(arbenganese fö(r)a de mü(r)aje)</small> }} L''''Arbenganese''' (o ascì ''u dialettu d'Arbenga'', in rife(r)imèntu au parlà sitadìn<ref group="n.">Ciü in generâle, pe' inclüdde intu discursu e parlè d'in gì(r)u aa Ciâna e de valè, a se duve(r)a l'espresciùn ''parlè arbenganesi'' o ''parlè ingàune''</ref>, ''arbenganéize'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]) u l'è 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] parlàu pe'u ciü inta [[ciâna d'Arbenga]] e inte valè du sò entrutèra ([[Valâ du Le(r)ùn|Le(r)ùn]], [[Valâ d'A(r)òscia|A(r)òscia]], [[Valâ du Pennavaire|Pennavaire]] e [[Valâ du Neva|Nêva]]), ch'u fa parte du cuscì dìtu grüppu du [[lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sèntru punènte]], dund'a l'è a varietè ciü difüsa. == Sto(r)ia == L'arbenganese, cumme e âtre varietè da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]], u s'è evulüu in scia base du latìn vurgâ e, prubabilmènte daa creasiùn da [[Màrca aleràmica|marca ale(r)amica]] e de [[Marca ardüinica|quella ardüinica]], cu'u rèstu du Punènte u l'ha cumensàu a evolvise cun di carateri soi. Pe' stu fètu chi u dev'êsse stètu üna de primme varietè a adutà a tipica palatisasiùn lìgü(r)e di grüppi latìn ''PL'', ''BL'', ''FL'', alantu(r)a spantegâ numma fra a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] e u [[Monferòu|Bassu Munferàu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=117-119|volùmme=Vul. 2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}</ref>. Cu'a sutumisciùn ai zenesi du [[1251]], cumm'u l'è capitàu pe'u rèstu da Rive(r)a, u l'è pe(r)ò cangiàu u codice de rife(r)imèntu, cu'e evulusiùi rivèi dòppu ch'i l'han purtàu a semejâse de ciü a [[Lengoa zeneize|quellu de Zena]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Fiorenzo Toso|ànno=2005|tìtolo=Storia della cultura ligure|revìsta=Dino Puncuh, Atti della Società Ligure di Storia Patria|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|volùmme=Vul. 45|nùmero=119, fasc. II|pp=196-197|léngoa=IT|url=http://www.rmoa.unina.it/6037/1/5cd0b97458603844da43498f94b72e76.pdf}}</ref>. Scibèn che du bèllu rè(r)e, u parlà d'Arbenga u l'è ün di pôchi ch'e ghe sun de testimunianse scrìte fina da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], scibèn che inte di tèsti dunde lengua e grafìa e se mesccian au [[Léngoa latìnn-a|latìn]]. Ste testimunianse lì, ch'e rivan armenu dau [[XIV secolo|Trexèntu]], e sun cuntegnüe inte di papèi dife(r)ènti, cumme quellu du [[1384]] cun l'apaltu di travai pe' rangià u [[Campanìn da catedrâle de San Michê (Arbenga)|campanìn]] da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|Vul. II, p. 128}}</ref>. Da sti scrìti i se vegghen zà pa(r)eggi trèti ch'i se destaccan dau parlâ de sitè cun in'impurtante tradisiùn lete(r)a(r)ia, survatüttu [[Zena]] e [[Sann-a|Savuna]], e fina quarche caratere ch'u pà ligâse a quelli d'ancöi. Fra sti lì, de spessu a ''-r-'' primma e doppu de cunsunante a vegne scrìta ''-l-'', int'in moddu scimile aa debulèssa generâle da ''-r-'' intervucalica ch'a se tröva au dì d'ancöi e che, inte de varietè arbenganesi [[Valâ de l'A(r)òscia|de l'A(r)òscia]], a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante. Presempiu u gh'è, defèti, ''flustum'' du [[1362]], ''palmi'' du [[1382]], ''plender'' e ''plumeramente'' du [[1384]] e in ''segultà'' ancù du [[1511]]<ref>{{Çitta|Toso, 1996|p. 9}}</ref>. Dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a s'è cunservâ ancù in'impurtante testimuniansa, in'[[U(r)asiùn aa Vèrgine arbenganese|u(r)asiùn aa Vèrgine]] du [[1461]], ch'a repìa u tìpu lete(r)a(r)iu de lòde a Ma(r)ìa du seculu de primma e che, a despetu di âtri scrìti du sò tèmpu, a presènta ina lengua ciütòstu sccetta e nu gua(r)i tuscanizâ, daa scritü(r)a in pò urdena(r)ia e infruensâ dau latìn, cun pa(r)egge ipercuresiùi cumme ''petimecto'', ''facto'', ''morcte'', ecc ch'e sun segnu du cuntèstu pupulâre de dund'a l'è sciurtìa<ref>{{Çitta|Toso, 2009|Vul. II, p. 29}}</ref>. Levèi ste testimunianse ciü antìghe, besögna spetà pa(r)eggi seculi perché l'arbenganese, cumm'u l'è vegnüu au dì d'ancöi, u secce turna missu 'n sciü papê. E primme puesìe ch'a se fà de mensiùn, che pe(r)ò e se sun pèrse, i duve(r)ean remuntà ai [[Anni 1930|ànni Trènta]], scrìte daa mèstra Angioletta Romagnoli. A l'ürtimu, inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], i sun sciurtìi i primmi libretti a stampa cun di cumpunimènti in arbenganese: du [[1978]] a gh'è l'<i>Agendina Albenganese 1979</i> du [[Vincenzo Bolia]] mèntre du [[1979]] u l'è sciurtìu u ''Rime in dialetto ligure albenganese'' cun dui tocchi, ''I arbenganesi'' e ''Due lavande(r)e'' ''d’Arbenga i se saluan de mattin vixin a Senta'', ch'i sun, inte l'urdine, du [[1952]] e du [[1953]], i ciü veggi a êsse mai pübbrichèi. Du [[2009]] u l'è pe' cuntru sciurtìu u grande ''Disiunai"u Arbenganeṡe'', de l'Angelo Gastaldi, u primmu pe' stu parlà<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|dæta=10 dixèmbre 2010|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11}}</ref>, e, du [[2025]], in vucabula(r)iu du Vincenzo Bolia, cu'a primma gramatica scrìta de l'arbenganese<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/09/vocabolario-del-dialetto-di-albenga-il-4-la-presentazione-allauditorio-san-carlo/|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga, il 4 ottobre la presentazione all'Auditorio San Carlo|dæta=30 setèmbre 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-12-13}}</ref>. == Descrisiùn == U dialettu arbenganese u l'è üna de [[Variànte lìguri|varietè]] ciü impurtanti da lengua lìgü(r)e a êsse parlèi inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ligàu a l'infruènsa stu(r)icamènte esercitâ daa sitè ingàuna, pe' lungu tèmpu grande [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sêde vescuvìle]] e lìbe(r)u cumün, puntu de partènsa de traffeghi e de cumèrci versu u [[Piemonte|Piemunte]]. Au de là che inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] u l'è difüsu inte âtre valè d'in gì(r)u a sta chi, cumme a [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]] o a zà mensunâ [[valâ de l'A(r)òscia]]. Versu levante se pò truvà l'arbenganese fìn au paìse du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], culonia de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] d'[[Arbenga]] fundâ du [[1288]], e inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]], pe' lascià, de dòppu, u pòstu a di dialetti de transisiùn cu'u grüppu du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]]. Versu meridiùn u gh'è u passaggiu au [[Dialettu ar̂ascìn|dialettu a(r)ascìn]], ch'u furma di dialetti de transisiùn cun l'arbenganese parlèi inta valâ du [[Lerón|scciümme Le(r)ùn]]. Ciü estesa a l'è a presènsa inte l'entrutèra, lungu u cursu du [[turènte A(r)òscia]], dund'e se ponen truvà parlèi de stampu arbenganese armenu fìn a l'artessa du cumün da [[A Cêve|Cêve]], zà inta [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|pruvinsa de Impe(r)ia]]. In'âtra variante ligâ ciü de strêtu a stu parlà chi a l'è quella du paìse de [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]]. De dòppu d[[a Cêve]], i ghe sun dialetti de transisiùn cun ciü infruènse de Impe(r)ia. Versu setentriùn i se incuntran i parlèi du grüppu [[Lìgure arpìn|Ligü(r)e arpìn]], cumme l'[[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]. Inte sta diresiùn chi i se trövan ancù di tràtti arbenganesi inte parlè de l'âta valâ du Nêva, mèntre i dialetti de l'âta valâ du Pennavaire (de [[Àutu]] e [[Cravaüna]]) i sun minimamènte infruensèi da l'urmeascu; de cuntru e frasiùi garescine de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] e de Vôte, sutt'au Piemunte ma intu versante lìgü(r)e da [[Còlla de San Benardu]], e presentan 'na mescciü(r)a cu'u [[dialettu garescìn]], avendughe pe(r)ò ina fòrte cumpunènte ingàuna. == Grafìa == Cumme pe' tante âtre varietè da lengua lìgü(r)e, pe' l'arbenganese a nu l'exìste 'na grafìa tradisunâle o ufisiâ pe' puêlu transcrìve; inti tèmpi ciü resènti i ghe sun stèti pe(r)ò di tentatìvi inte stu sènsu, cu'a raxùn de preservà a parlâ. Fra e divèrse prupòste e se ponen vegghe, presèmpiu, a grafìa duve(r)â dau giurnalista e puêta [[Vincenzo Bolia]] pe'e sò òpe(r)e<ref>{{Çitta|Bolia, 2015|pp. 18-21}}</ref> e quella üsâ da l'Angelo Gastaldi intu sò ''Disiuna"iu Arbenganeṡe''. {{Colonne}} {| class="wikitable" |+Grafìa Bolia !Létte(r)e !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |Ï |ij |són du [[Lengua françéise|fransese]] "fami'''ll'''e" |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serâ/o avèrta |- |EU |ø |són de '''eu''' fransese |- |OEU |œ |són du fransese "c'''oeu'''r" |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r | |- |Ȓ |ɹ |són da '''r''' evanescènte |- |S |s | |- |Ṡ |z |són da "s" de l'italiàn "ro'''s'''a" |- |SC-C |ʃ+ʧ |són da pa(r)òlla "'''sc-c'''iümma''"'' |- |SSC |ʃ |són de l'[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] "'''sc'''i", rinfursàu |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" fransése |- |V |v | |- |X |ʒ |són du fransése "'''j'''ardin" |- |Z |z |són da s de l'italiàn "ro'''s'''a", da lezze pa(r)eggiu a ṡ |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafìa in u<ref group="n.">Adatamèntu da generâle grafìa in u a l'arbenganese</ref> !Létte(r)e !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta<ref group="n.">Ascì ê, cun in són ciü lungu</ref> |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |Ï |i: |son da i lungâ |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serà/o avèrta |- |Ö |ø |són de '''eu''' fransese |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r/ɹ |ɹ u vegne pa(r)egge votte nu marcàu o indicàu fra pa(r)èntexi |- |S |s | |- |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" fransese |- |V |v | |- |X |ʒ |són du fransese '''j'''ardin |- |Z |z |són da "s" de l'italiàn "ro'''s'''a" |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafìa Gastaldi !Létte(r)e !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |GGN |ɲ: |sòn de "gn" italiàn, rinfursàu |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |Ï |ij |són do [[Lengua françéise|fransese]] "fami'''ll'''e" |- |J |ʒ |són du fransese "'''j'''ardin" |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serâ/o avèrta |- |EU |ø |són de '''eu''' francese |- |OEU |œ |són du fransese "c'''oeu'''r", u se duve(r)a pe' marcà e c/g "dü(r)e" o inte sèrti âtri câxi |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r | |- |" |ɹ |són da '''r''' evanescènte |- |S |s | |- |Ṡ |z |són da "s" de l'italian "ro'''s'''a", intervucalica |- |SC-C |ʃ+ʧ |són da pa(r)òlla "'''sc-c'''iümma''"'' |- |SSC |ʃ |són de l'[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] "'''sc'''i", rinfursàu |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" fransése |- |V |v | |- |Z |z |són da "s" de l'italian "ro'''s'''a", au prinsipiu de pa(r)òlle e inte sèrti âtri câxi |} {{Colonne fine}} == Moddi de dì == * ''Roa roa pe u cian che u marotu u porta u san''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda|url=https://books.google.com/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ,IT|pp=74|capìtolo=U luvu e a urpe}}</ref> * ''Stüccu e pitüa fàn bèlla figüa'' * ''Se e nìvure vén dau mâ pîa u bö e vaténe a cà, se e nivure vén da a muntàgna pîa u bö e và in campàgna'' * ''Ciöve, baxîna, tütti i màtti vàn aa ma(r)ìna'' * ''Carlevâ u l'è mortu, ciüccu cumme in pòrcu, u l'ha lasciàu ai sò fiöi stuchefìsciu e faxöi'' * ''Vöia de travaiâ satim'adossu travàia ti che mi nu pòssu'' * ''Stràsse cun stràsse, pigöggi cun pigöggi'' * ''Ciöve, ciöve, e gaìne fan e öve'' == Testimunianse scrìte == === Arbenganese d'Arbenga === * {{Çitta lìbbro|outô=Nada Ricci Torri|tìtolo=Recampémule: raccolta di ninne nanne, filastrocche, giochi e scherzi in dialetto albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0217109|ànno=1977|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Agendina albenganese 1979 con quattro canzoni "tradotte" nel dialetto di Albenga|ànno=Dixèmbre 1978|editô=ALDA|çitæ=A(r)àsce}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nada Ricci Torri|tìtolo=...e te ghe daggu a zunta!|url=https://www.reteitalianaculturapopolare.org/archivio-partecipato/item/1455-e-te-ghe-daggu-a-zunta.html|ànno=1981|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angioletta Romagnoli|tìtolo=Rime in dialetto ligure albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0034891|ànno=1986|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angioletta Romagnoli|outô2=Nadia Ricci Torri (prefasiùn de)|tìtolo=Poesie di Angioletta Romagnoli|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0070996|ànno=1989|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Vecchi detti, motti ed espressioni degli Ingauni: Ricordi e ricerche|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0095356|ànno=1992|editô=Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Dagnino|tìtolo=A funtana|ànno=1995|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0178240|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'. Ricordi d'in arbenganese innamu"au du so paise|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|ànno=2005}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=''Disiuna"iu Arbenganeṡe - Dizionario Albenganese''|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Liguria e altre poesie nel dialetto ligure di Albenga|ànno=2010|editô=Nuova Editrice Genovese|çitæ=Zena|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0239397}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Dagnino|tìtolo=Farfalle. Poesie|ànno=Utùbre 2011|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0114526|léngoa=LIJ, IT|outô2=Ciso Risso (ilustrasiùi de)}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=''Pensceṛi… paṛolle''|url=http://www.clubautori.it/vincenzo.bolia/pensieri.parole5|ediçión=3|ànno=2015|editô=Montedit|çitæ=Melegnàn|cid=Bolia, 2015|ISBN=978-88-6587-5544}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utùbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=979-12-985789-0-6}} === Varietè arbenganesi === * {{Çitta publicaçión|outô=Scö(r)a Elementâre d'Èrli|ànno=1975|tìtolo=Filastrocche e proverbi in dialetto raccolti a Erli dagli scolari|revìsta=La ricchezza di Erli|nùmero=2|léngoa=LIJ, IT|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&struct:1016=ricerca.parole_tutte%3A4%3D6&select_db=solr_cbl&biblioteche=&Invia=cerca&saveparams=false&item:1016:Any=Erli&filter_nocheck:3088:Biblioteche=&nentries=1&searchForm=opac%2Fcbl%2Ffree.jsp&do_cmd=search_show_cmd&curr_ric=free.jsp&struct:3088=ricerca.parole_almeno_una%3A%40or%40&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&fname=none&from=2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angela Bruzzone|tìtolo=Cose da Türchi: raccolta di filastrocche, giochi, e scherzi, proverbi, modi di dire e soprannomi in dialetto cerialese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026615|ànno=1982|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=A Cumpagnia di S-ciancalassi|tìtolo=U gh'è de tüttu cumme a Zena. Soprannomi, proverbi, favole, filastrocche, modi di dire ed altro in dialetto toiranese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO01638251|ànno=Lüju 1995|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=Löa|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Luciano Livo Calzamiglia|ànno=1979|tìtolo=Preghiera alla Vergine di Anonimo albenganese - 1461 - Sanctisima Regina Maire de Dè|revìsta=Vetta|volùmme=10|nùmero=2|p=12|léngoa=IT|abstract=X|url=http://www.centrostudiponentini.it/bibliografia/albenga.html}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luciano Livo Calzamiglia|ànno=1984 (ma 1986)|tìtolo=Una preghiera alla Vergine di anonimo albenganese (1461)|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=ns XXXIX|pp=47-49|léngoa=IT|abstract=X|url=https://scholar.google.com/scholar?cluster=1408792039864077440}} * {{Çitta publicaçión|outô=[[Emilio Azaretti]]|ànno=1985|tìtolo=Testi trecenteschi in volgare albenganese|revìsta=Rivista di studi liguri|volùmme=51|nùmero=1-3|léngoa=IT|abstract=X|url=https://scholar.google.com/scholar?cluster=10970562363942295398}} * {{Çitta publicaçión|outô=[[Fiorenzo Toso]]|ànno=1996|tìtolo=Un capitolo in volgare dello Statuto di Apricale (1474). Appunti per una storia linguistica della Liguria occidentale in età tardo-medievale|revìsta=Intemelion. Cultura e territorio|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.intemelion.it/pdf/02/01-toso.pdf|cid=Toso, 1996}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ànno=Nuvèmbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Reccu|léngoa=LIJ, IT|cid=Toso, 2009}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utùbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Bolia, 2025|ISBN=979-12-985789-0-6}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230325193811/https://www.albengacorsara.it/2019/03/22/il-bacino-fluviale-del-centa-aspetti-linguistici/|tìtolo=Il bacino fluviale del Centa: aspetti linguistici|outô=Redazione Corsara|outô2=(relatû) [[Fiorenzo Toso]]|dæta=22 marsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Lengua ligure]] hcxyqfkix82sgekidbt9ph7vuve7aqt 14 28009 273217 273148 2026-08-15T20:25:52Z Arbenganese 12552 +1 (69) 273217 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 69 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''parlà de Craṿaüna'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' * 1 pàgina in ''castergianchìn'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] pp77m4fo6mdn85ldt5v3txyijg121wa 0 30914 273178 272656 2026-08-15T12:07:30Z N.Longo 12052 + tl, spassi 273178 wikitext text/x-wiki {{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Ciunèa |Nome ufficiale = |Panorama = |Didascalia = |Bandiera = |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = [[fraçion geògrafica|Fṛâziun]] |var-localizaçión = Lucalizaziùn |var-stâto = Stōtu |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-divixón_aministratîva3 = [[comùn|Cumüna]] |Divisione amm grado 3 = Ulmea |Capoluogo = |Amministratore locale = |Partito = |Data elezione = |var-instituçión = Ištituziùn |Data istituzione = |var-teritöio = Tèritōṛiu |var-cordinæ = Culdinōi |var-altitùdine = Autezza |var-superfìcce = Eštenziùn |var-abitànti = Abitonti |Altitudine = 1102 |var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui |var-prefìsso = Prefisu |var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi |var-cod._cadàstro = Cod. catōstu |var-tàrga = Tōlga |var-cl._scìsmica = Cl. scišmica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 25 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |Sottodivisioni = |Divisioni confinanti = |Lingue = |Codice postale = |Prefisso = |Fuso orario = |Codice ISO = |Codice statistico = |Targa = |var-nómme_abitànti = Nome abitonti |Nome abitanti = ciulnairöri |var-cartografîa = Caltugṛafìa |Immagine localizzazione = |Mappa = |Sito = }} '''A Ciunèa'''{{#tag:ref|{{IPA|['a tʃu'nεa]}}, se d'nu ''A Cionèa''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}} ([https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html pp. 33 e 202])</ref> o ''A Ciuḷnea''}} ('n italian ''Chionea'') r'è 'na fṛâziùn dâ cumüna d'[[Ulmea|Ulmèa]] ch'a cuntia 25 p'lsune.<ref>{{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/piemonte/cuneo_ormea_chionea.html|tìtolo=A fṛâziùn dâ Ciunèa|vìxita=2024-05-07|léngoa=IT}}</ref> == Geugṛafia == A s' tṛöva a 1102 metri 'nsu livellu del mōa, a bulgō dâ Ciunèa a s'tröva 'nsu rivazun ch'u dividde a valodda dû rian dû Ciapìn da qualla d'l'[[Almella|Almélla]], ai pèè dâ cōlla cun u lištessu nōmme. U sò teritōri u s'šlolga fin vèlsu a zimma d'l [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu]], lund' j' olti è 'l tère cultivoi d'l fundu i loššio spaziu ai prōi, duvrōi p'ndōa 'n pastüra.<ref name=":0">{{çitta lìbbro|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|tìtolo=Guida di Ormea|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af|ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|outô1=M. Pelazza|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|capìtolo=VII (Le Frazioni)|p=43|léngoa=IT, LIJ}}</ref> A fṛâziùn a r'è divisa 'n trê bulgōi: a principōa r'è qualla da Geis̅c̅ia, tirô sciü in manera cumpotta au rundu dâ paruchioa. Vignendu d'nt'Ulmèa a primma ch'a s' šcuntra r'è a polte bossa d'l paise, 'nsèmme ara bulgō di Niculii. 'Nfin a polte ota, da ṛa fulma lungarüa, r'è l'ültimu gruppu d'cà 'nsa via ch'a polta vèlsu a Cōlla. Cun 'na citta deviaziun u s'pö rivōa fin ai bulghi d'Pulziratte (Suvrone e Sutone). == Stōṛia == D'vejia fondaziun, A Ciunèa r'è nasciüa cumme bulgô d' pastua, višta a pus̅c̅iziun adotta. Da aruldōa, ch' a ra fin d'l' [[XIX secolo|Öcciuzentu]] u s'era focciu l' acquedottu, vujiü, a gran vus̅c̅e, dal famî dâ frâziùn ch' j'avevo filmà 'na petiziun zà 'ntl [[1892]], cun a prûpošta d' sfrütōa a dus̅c̅ie di Savi, lucalità pōcu suvo l' cà. El prûgèttu u ven bütà 'n funziun sulu coc'onnu dōppu, 'nt'el [[1896]], cun u stüdiu focciu p'l cuntiu d'l Miništeru da pōlte d'l' inz'gnéa Mazzarelli. Vista l' 'mpultonza dâ frâziùn, ch'a l'epuca a cuntiova 500 p'lsune, l'era štà apruvà dâ ra cumüna in cian apōšta ch'u v'ghèva ascì a poltecipaziun dî t'cioldi p'l a pōsa dâ tübaziun. Zō l'ha p'lmassu el funziunamentu d'l'euva püblica 'nt'l avuštu d'l [[1897]].<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Odette Sappa|tìtolo=La pagina dei tempi passati. L'acqua potabile|editô=Museo dei Ricordi|çitæ=Ulmea|revìsta=La Gazzetta di Chionea|nùmero=14|méize=felvōa|ànno=2023|pp=3-13|url=https://www.museo-chionea.com/la-gazzetta-chionea-febbraio-2023/|léngoa=IT, LIJ}}</ref> Diferente, 'nvece, a štoria d'cumme r'è rivô a curente eletrica 'nt'èl [[1922]], grazie al mirin d'l Fussà. A prumōvo l'iniziativa l'era štà Franzè P'lozza (Francesco Pelazza<ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1964/12/28/064U1389/sg|tìtolo=Trasferimento all'Ente Nazionale per l'Energia Elettrica dell'impresa "Pelazza Clemente", con sede in Ormea - fraz. Chionea (Cuneo)|vìxita=2024-05-09| léngoa=IT}}</ref>), ch'l'avèva acatà 'na dinamu da 5kW, 'n gradu d'generōa 220 volt d' curente cuntinua ch' a v'gniva alimentô da l'euva dû riàn dû Ciapìn, e a garantìva a lūs̅c̅ie nu sulu a j' abitonti dâ Ciunèa, ma ascì a quai dâ Chiuroira, d'l Pulziratte, d'l Ca' d'l Fussà e d'l Ca' dû Rian.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Odette Sappa|tìtolo=La pagina dei tempi passati. Anno 1922. Cent’anni fa, creazione del primo impianto elettrico. Mulino del Fossato di Chionea|editô=Museo dei Ricordi|çitæ=Ulmea|revìsta=La Gazzetta di Chionea|nùmero=5|méize=mazzu|ànno=2022|pp=3-21|url=https://www.museo-chionea.com/wp-content/uploads/2022/05/La-Gazzetta-di-Chionea-Maggio-2022.pdf|léngoa=IT, LIJ}}</ref> Grōssa 'mpultonza, pöi, l'avèva avü l'ereziun dâ parochia dâ geis̅c̅ia d'l'Asunta, v'gnûa 'nt'èl [[1930]]. 'Ntulnu ai [[anni 1950|oggni '50]] r'è štô creô a cuperativa dâ Ciunèa, giuntô, 'nsemme a qualle d'l [[Punte d'Nova]], d'Nasagō è dâ [[Caltiera d'Ulmea|paplōiṛa]], a qualla d'l Bulgu d'Ulmèa. == Pōsti d' 'ntrèsse == *'''Geis̅c̅ia paruchioa d'l'Asunziun''': 'n prinzipi dedicô a Sèn Michea r'era štô tirô sciü a paltia dai 6 d' felvōa d'l [[1728]], 'm' lè šcricciu 'n coc documentu, ch' iu dis̅c̅ie che i prumutua i j' ero štoi Bartolomeo Bologna (B'ltulmé Bulogna), Antonio Castagno (Toniu Caštognu) e Matteo Pelazza (Maté P'lozza). Sutta l'aministraziun da geis̅c̅ia i s'truvo ascì i pōšti da vis̅c̅in cumme el Pulziratte e Gojiafongu (o Schefitto). 'Nt'èl [[1832]] r'è štô intitulô a ra Beata Vergine, chinscì che a festa patrunoa d'l paise r'è vignüa qualla d'l' Asunta, a Feravuštu. :A paltia dal [[1850]] a geis̅c̅ia ciulnairöra, 'ncua sutta ara parochia ulmiōsca, r'ô avü üna cuncesciùn p'l pèa foa i bates̅c̅imi. Cuncesciun cunfelmô tulna 'nt'l [[1911]], cun ascì u svulgimentu d'l leziui d' dûtrina e ōtō funziui 'n ciü. :D'stacô da ṛa culegiô ulmiosca 'nt'èl [[1930]], da su mumentu r'è v'gnüa 'na parochia autonuma, ch'r'ô c'me teritōriu a zōna cumpresa fra 'l [[Pizzu d'Ulmèa]] e 'l Mirin d'l Fussà (da setentriùn a meridiun) e fra u Ciapin è u rian d'l Fô. :In prinzippi, a štrûtüra d'l campanin r'era culucô 'n zimma a 'n caštlattu, a contu dâ cuštruziun. A fulma ch'a s' vaghe ʒöö a r'munta 'nvece a'l [[1926]], mèntre a l' 'ntelnu l'è cuns'lvà 'n preziusu autoa 'n molmu gioncu, che ina vōta l'era l'autoa magiua dâ [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|culegiô d' Sèn Maltin 'nt'Ulmèa]].<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Odette Sappa|tìtolo=La pagina dei tempi passati. Storia della Chiesa di Chionea|editô=Museo dei Ricordi|çitæ=Ulmea|revìsta=La Gazzetta di Chionea|nùmero=8|méize=avuštu|ànno=2022|pp=3-15|url=http://www.museo-chionea.com/wp-content/uploads/2022/07/La-Gazzetta-di-Chionea-Agosto-2022.pdf|léngoa=IT}}</ref> * '''R'függiu Ciunèa''', 'nt' â bulgô u j'è 'n r'függiu ch' u cuntia öcciu pōšti p'l dulmia, tontu d'invelnu quontu d'ištoi, cun ina zōna d'föṛa atrazô e ascì a puscibilità d' taštoa a chis̅c̅ina tipica lucoa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.alpiliguri.com/it/rifugio-chionea/|tìtolo=R'függiu Ciunèa|vìxita=2024-05-07| léngoa=IT}}</ref> == Cultüṛa == [[File:Aboi chionea 2006 85.jpg|thumb|J'Aboi dâ Ciunèa 'nt'l'ediziun [[2006]] d'l Calvōa]] 'N la Ciunèa u j'è 'n müseu ch' u s' ciomma "Museo dei Ricordi", dedicà ai veji, ümili cuntadî e tontu travajui, e ai tempi d' š-cioggni. I s'j i tṛövo j'alnesi ch'i s' duvṛovo 'n campogna, e i vištimenti d'ina vōta, chinscì 'm' â mubilia. 'Na štonzia r'ê pöi dedicô a ra r'cuštruziun d' ina veija closse d'šcōra. Èl müseu l'ulganizza ascì oto atività, cumme a pübblicaziun da "Gazzetta di Chionea" (da'l [[zenâ|z'nōa]] [[2022]] a'l [[Dexénbre|d's̅c̅embō]] [[2023]], giulnoa dedicà a ra štōria e a ra memoria d'l paise) e a delegaziun ciulnairöra d'l [[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvōa štōricu d'Ulmèa]]. Da cōc'onnu a šta polte l'è paltì 'n pṛûgettu ch'u s' ciomma "Proverbi appesi" e u cunscište 'nta cṛeaziun d'nümm'ṛi civici altištici, cun i pṛûvelbi dâ tṛadiziun ulmioš-ca da tacoa d'noi al cà. == Manifeštaziui == Due el fešte principoa foccie 'nt' â fṛâziun: * A pṛimma r'ê qualla dedicô a ṛa Madōnna Asunta, a fèravuštu, cun a Massa a matin s'ghia da ṛa benediziun e da ṛa pṛut'sciun dopudišnōa. ṛ'eṛa l' ucas̅c̅iun p'l aghindoa a geis̅c̅ia, p'l scištemoa èl cà da bulgō e p'l lüštrōa j' alnes̅c̅i 'n aromme. U s' ʒuova ascì al bōcce e a oci ʒô tradiziunoa, p'l finìa a nöcce funda. * A s'cunda ṛ'ê qualla d' [[San Michê|Sèn Michea]] ai 29 d' [[Seténbre|s'tembo]], 'ncu a Massa e a pṛut'sciun cun a štotua dû Sontu. == Vie d' cumunicaziun == A via p'l el fṛâziui dâ Ciunèa e dâ Chiuṛoiṛa a 'ncumenza dal punte dî Cōlni, suvo l'[[Almella]]. A munta vèlsu punente, pasendu d' sutta a ṛa Villa Demichelis e a toja a via d'l chèru da ṛa cabina da lüs̅c̅e rivendu fin a 'l Grand Hotel. Dōppu a fa 'n viṛu, v's̅c̅in a u rian dû Ciapin, e pöi a s' s'cuntra tulna cun a 'lištessa via d'l chèru. A va 'ncù apṛessu a 'l v'lsonte d' süd-ovešt, pasendu suvo al Cà d'l Mirin e rivendu a 'na bifulcaziun 'n pṛuscimità dû rian Rava Grossa. U rommu d' driccia, ch'u polta fin 'nta Ciunèa l'è lungu 5,4 chilōmetri. Èl pṛimmu pṛugettu l'era štà focciu 'nt' èl [[1914]], favurì da ṛa filma di abitonti d' a Ciunèa, ch'i s'mpgnovo a cunceddo d'boda l' üsu dî sciti a ra Cumüna p'l a cuštṛuziun dâ via. U tṛavoju l' è štà focciu tüttu pōṛa e piccu da mürau ciulnairöi, cun l' üsu ciapére d'l pōštu r'ê štô qualla d'l Caštèa dâ Voa, a ciü gṛōssa dâ ʒōna. Èl pṛee j 'ero tiṛoi sciü dai miṛogni, sensa oci mèʒʒi, mentṛe tücci j' alnès̅c̅i j' eṛo pṛucüṛoi da ṛa cumüna e ognidün u tṛavajova aṛa sô maneṛa dèndu ina man. A cuštṛuziun da via, s'cundu quontu r'pultà da Piu P'lozza, a ṛê paltìa da ṛa ciōzza dâ geis̅c̅ia dâ Ciunèa a caṛoa vèlsu 'l punte dî Cōlni, lunde ch' è rivô sulu 'nt' l dōppu guèra.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Maria Rita Minazzo|curatô=Odette Sappa|tìtolo=Per non dimenticare. Din don dan "Le baudette" campane a festa|editô=Museo dei Ricordi|çitæ=Ulmea|revìsta=La Gazzetta di Chionea|nùmero=24|méize=d's̅c̅embō|ànno=2023|p=22|url=https://www.museo-chionea.com/wp-content/uploads/2023/12/Gazzetta-di-Chionea-Dicembre-2023.pdf|léngoa=IT, LIJ}}</ref> == Nòtte == <references/> == Oci pṛugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraziui d'Ulmea]] smjentwqmnaw18e2jlr2vwxtst3fgqf 2 31538 273181 273007 2026-08-15T14:04:24Z Michæ.152 13747 273181 wikitext text/x-wiki {{Çitaçión|''O ténpo o pàssa e-a mòrte a vén,<br> biâti quélli ch'àn fæto do bén.''}} Me ciàmo Michele (Michelìn), són nasciûo a Zêna e ò pasòu i prìmmi doî ànni da mæ vìtta a Pêgi, ma òua staggo a Cornigén co-a mæ famìggia. Me són diplomòu a-o licêo scientìfico Enrico Fermi de Sàn Pê d'Ænn-a e a-o moménto són derê a studiâ Odontoiatrîa a l'Universcitæ de Zêna. Insémme a-o mæ percórso di stùddi scentìfichi, ò maturòu ànche ‘na fòrte pasción pe-e disciplìnn-e umanìstiche, ch'a m'à sponciòu a interesâme sôviatùtto de filosofîa e de letiatûa clàscica grêga e latìnn-a. Óltre a-a letûa, dónca, me piâxe ànche pasâ o mæ ténpo lìbero inta natûa, de spésso in biciclétta in scê artûe de Zêna ò a caminâ pe sentê in scî mónti. O mæ mesiâo o l'é de Pra, dónde l'é cresciûo mæ poæ ascì, ma l'é stæto de lóngo ræo sentî parlâ zenéize in famìggia, cómme òrmâi o càpita in tànti câxi. A ògni mòddo a mæ pasción pe-a letiatûa a m'à permìsso de megioâ o mæ zenéize co-a letûa di seu gréndi scritoî, sôviatùtto do Martin Piaggio e do Federico Gazzo. Cosci ò deçîzo de inparâ a adêuviâ a grafîa ofiçiâ pe fornî a mæ contribuçión, picìnn-a e inperfètta, inta trasmisción de ‘na tradiçión inportànte, ch'a pâ fâ de lóngo ciù fadîga a sorvevîve a-e generaçioìn. Ingenoaménte credûo coruçión de ‘na ciù viâxa léngoa italiànn-a, de spésso into pasòu o patrimònio di dialètti o l'é stæto dæto pe segûo e ànsi conscideròu inbaràsso pe superâ ‘n pasòu aretròu: sôlo inti ùrtimi ténpi émmo però acapîo che sti parlæ, dîti ciù precizaménte léngoe regionâli, són in veitæ ‘na manifestaçión ch'a l’aciànta e réixe inte ‘n’antighìscima tradiçión, paralélla a-a nòstra comùn identitæ italiànn-a. Sto tàggio da stöia, cómme di âtri, o l'é però restòu ciufîto cómme ‘na mutilaçión da nòstra ereditæ, che ne peu inpedî d'acapî e raxioìn profónde pe-e quæ sémmo quélli che sémmo. Pe quésto mi créddo che, inte ‘na soçietæ che pe divèrsci açidénti a l'é sénpre ciù invexendâ, omologâ, alienâ, a coscénsa do pòsto dónde vivémmo ne permétte de descrovî e avardâ a nòstra identitæ umâna: l'é cosci chi-â “cûa pe-a cultûa” a divégne alôa ‘na mêxìnn-a pe-a persónn-a, da quæ ànche quélli che vegniân aprêuvo a niâtri àn drîto de gödî. Do rèsto, cómme o dîva o George Steiner, fòscia davéi “quànde ‘na léngoa a mêue, un mòddo de inténde o móndo, un mòddo de amiâ o móndo o mêue insémme a lê”. == E pàgine ch'ò creòu == === [[File:Natural science.png|30px|border]] Scénsa === ;[[Energîa]] ;[[Çélola]]'' ;:''[[DNA]]'' ;:''[[Mitocóndrio]]'' ;:''[[Proteìnn-a]]'' ;:''[[Traduçión (biologîa)]]'' ;:''[["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ|"Dògma" çentrâle da biologîa molecolâre]]'' ;[[Cheu]] ;[[Sàngoe]] ;[[Gróppo linfàtico]] ;[[Pélle]] ;[[Moutîa]] ;:''[[Zèrbia]]'' ;:''[[Risìpola]]'' ;:''[[Càmoa di dénti]] ;:''[[Tîxi]]'' ;:''[[Càncou]]'' === [[File:Icon History.svg|30px|border]] Stöia === ;[[Preistöia]] ;::''[[Fêugo]]'' ;::''[[Inbocatûa]]'' ;::''[[Rêla do fûzo]]'' ;::''[[Metàllo]]'' ;:''[[Etæ do Brónzo]]'' ;[[Scritûa]] ;::''[[Arfabêto latìn]]'' ;[[Viturii]] ;[[Brìcco Càrlo]] ;[[Prîa Scrîta]] ;[[Prîa de Issel]] ;[[Prîa do Dolmen]] ;[[Baigus]] ;[[Penn]] ;[[Fascîximo]] === [[File:Books Lypynsky icon.png|30px|border]] Letiatûa: outoî e êuvie === ;[[Letiatûa]] ;[[Omero]] ;:''[[Odissea]]'' ;:''[[Iliade (Omero)|Iliade]]'' ;[[Eraclito]] ;[[Alcmàn]] ;[[Mimnermo|Mimermo]] ;[[Solón]] ;[[Lucréçio]] ;[[Publio Virgilio Maron|Virgìlio]] ;:''[[Enéide]]'' ;[[Freirîgo Gàzzo|Federîco Gàzzo]] ;[[Gioanìn Cazàssa]] ;:''[[A sanfornia zeneize]]'' ;[[Culoumbu Gajòun]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] === [[File:P philosophy.svg|30px|border]] Filozofîa, coltûa e religión === ;[[Coltûa]] ;[[Soçiêtæ]] ;[[Çitæ]] ;[[Lengoàggio]] ;[[Léngoa]] ;[[Veitæ]] ;[[Sàn Pê]] ;[[Sàn Pòulo]] === [[File:Flag map of Liguria.svg|30px|border]] Ligùria === ;[[Muniçìppi de Zêna]] ;[[Cornigén]] ;:''[[Schéuggio do Gabàia]]'' ;:''[[Pónte de Cornigén]]'' ;:''[[Madonétta de Cornigén]]'' ;[[Pra]] ;[[Ôtri]] ;[[Mónte Béigoa]] ;[[Nìccio do Brìcco do Broxìn]] ;[[Sànpa do Diâo]] ;[[Bacan|Bacàn]] ;[[Colònna infâme de Ciasétta Caviglia]] ;[[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta]] ;[[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] ;:''[[Dialetu uaröxiu]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]'' ;[[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] {{Babel|it|en-4|lij-3|lat-3}} 3s5tf33ui1cipzqq0h7uzizuiivax1t 0 32002 273232 271785 2026-08-16T11:57:49Z N.Longo 12052 è 273232 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lex_Municipii Tarentini, originale della tavola del Museo Archeologico di Napoli in mostra temporanea al MArTA -FG.jpg|miniatura|A ''[[Lex municipii Tarentini]]'', tò(r)a du [[I secolo|I seculu]] cu'u statüu du ''municipium'' de ''[[Taras|Tarentum]]'']] In '''''municipium''''' (prununsiàu ''mūnĭcĭpĭum'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) u l'é(r)a ina sitè cuntrulâ dai [[Popolo roman|rumèi]], survetüttu ai tèmpi da [[Repùbbrica romànn-a|Repübbrica]], ch'a cunservava parte da sò indipendènsa, tegninduse [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]] e istitusiùi soe, ma cu'e sò gènte ch'e nu l'axevan i diritti pulitichi di [[Çitadinànsa romànn-a|sitadìn de Rumma]] e e pagavan di tribüi a [[Romma|Rumma]]. I ''municipia'', da l'urdinamèntu du bèllu dife(r)ènte fra de liâtri, i l'é(r)an dunca dife(r)ènti dae ''cives optimo iure'', sitè tachèi a Rumma cun diritti pa(r)eggi a vella, e dae ''[[Foederati|foederatae]]'', che de regula e cunservavan a [[Sovranitæ|suvranitè]] au mancu furmâle. I se dife(r)ensiavan pöi dae [[Colònia romànn-a|''coloniae'']] scicumme che ste lì e gh'axevan di statüi che, inti câxi de ''coloniae civium Romanorum'', i ghe ricunuscevan a sitadinansa rumâna, e ancù dai ''[[Forum|fora]]'', ''[[Vicus|vici]]'' e ''[[Conciliabulum|conciliabula]]'', ch'i l'é(r)an e cumünitè cuntrulèi da in ''municipium'' o ina [[Praefectura (romànn-a)|prefetü(r)a]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|outô2=Ferdinando Reggiori|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MUNICIPIO}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Dizionario-di-Storia)/|tìtolo=Municipium - Dizionario di Storia|dæta=2010|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}}</ref>. == Sto(r)ia == === Repübbrica rumâna === U numme ''municipium'' u l'è duve(r)àu fina daa primma [[Repùbrica romànn-a|etè repübricâna]] pe' indicâ e cumünitè sitadìne ch'e dipendevan da Rumma, che p'alantu(r)a e se ponen meju definì cumme l'insemme di ''municipes'' ch'i e furmavan. Defèti, a furma ''municipium'' a ne vegne da l'espresiùn "''munus capere''" che, faxèndu in reciammu a in'idea de sutumisiùn e tribüi, a l'è meju duve(r)â numma pe'e sitè sutumisse a Rumma ''sine suffragio'', dunca sènsa de diritti pulitichi. A ògni moddu, inte di tèmpi ciü resènti u gh'é(r)a u(r)amài in üsu generalisàu de stu titulu, duve(r)àu ascì pe'e cumünitè de [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] pìna e pe'i ''[[foederati]]'', mèntre inti ànni de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]] u titulu de ''municipium'' u l'intràu inte l'üsu fina fra e [[Colònia romànn-a|''coloniae'']]<ref name=":0" />. Cu'a cuncesiùn, du [[90 a.C.]], da [[Lex Iulia de civitate|sitadinansa rumâna ai sòcci italichi]], u regimme de ''municipium'' u l'è vegnüu puscibile fìna pe' quelle sitè che primma e l'axevan numma a cundisiùn de ''foederatae''. Inti növi ''municipia'' a vegne cuscì estesa in'urganisasiùn de lungu pa(r)eggia, u [[quadrumvi(r)àu]], cun dui membri du culêgiu ch'i gh'axevan riservèi e funsiùi giürisdisiunâli (''IVviri iuri dicundo'') e i âtri dui ch'i gh'axevan quelle aministratìve (''potestate''). I ''municipia'' ciü antighi, de cuntru, i l'han cuntinuàu a duve(r)à i veggi nummi di [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]], fètu ch'u permette, ancù a l'etè de l'impe(r)u, de capì quella ch'a l'é(r)a a situasiùn u(r)iginâle d'ògni cumünitè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. === Impe(r)u rumàn === Ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], mèntre i ''municipia'' in sènsu strêtu, e ''[[Civitas|civitates]]'', i se funden cu'e [[Colònia romànn-a|''coloniae'']] sutt'au numme ünicu de ''[[Universitas (romànn-a)|universitates]]'', i cumensan a presentâse dui fenomeni dife(r)ènti: a l'imprinsippiu a gh'è stèta ina decadènsa de l'autunumìa di ''municipia'' pe'a vuluntè du guvèrnu de l'impe(r)u de cuntrulâli int'in moddu ciü strêtu; pöi u s'é(r)a difüsu u scistema di ''municipia'', cuscì vinculàu, ascì inte sitè de [[Provìnsa romànn-a|pruvinse]]. Inta [[Itàlia (provìnsa romànn-a)|pruvinsa rumâna de l'Italia]] a l'è stèta dunca ridüta l'autunumìa de giürisdisiùn di ''municipia'', tantu sutt'au prufì criminâle che sutt'a quelli sivìle e finansia(r)iu. Fra de ste lì, l'autunumìa inte finanse a l'è stèta cunservâ dai ''municipia'' pe' ciü tèmpu, scibèn ch'u ghe fusse de spessu u besögnu du guvèrnu de l'impe(r)u a intervegnì pe pa(r)egiâ i cunti. A ògni moddu, dau [[II secolo|II seculu]] e, ancù de ciü, dau [[III secolo|III]], u vegne ciü strêtu u cuntrollu du guvèrnu pe' mezzu de funsiuna(r)i numinèi da vellu. De cuntru, l'urganisasiùn a ''municipium'' a nu l'è rivâ inte tütte e âtre pruvinse che aa fìn da [[Repùbrica romànn-a|repübbrica]], scicumme che e antighe sitè suvrâne, che de regula e cunservavan ina sèrta autunumìa, e l'é(r)an cunscide(r)èi de dirittu fu(r)èstu cuscì cumme e sò gènte, i ''[[dediticii]]''. U scistema u l'è cangiàu pe' du bèllu du [[212]], quande a ''[[Constitutio Antoniniana]]'' a l'ha estesu u stàttu de sitadìn rumàn a tütte e gènte de l'impe(r)u, e cuscì intu [[III secolo|III seculu]] ste sitè e sun vegnüe de manimàn ciü scimili ae ''civitates'' italiche, segundu a tendènsa a pa(r)egiâne diritti e urdinamènti sutt'a l'auturitè mascima de l'impe(r)atû, fin'au puntu che tütte e sitè de l'impe(r)u e l'é(r)an guvernèi cu'in scistema münisipâle<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Urganisasiùn == I ''municipia'' i puxevan aveghe de bèlle dife(r)ènse fra de liâtri; cu'a ciü parte de sti lì ch'a cunservava u dirittu a vutà i sò [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]], survetüttu ''[[duumviri]] iuri dicundo'' e ''duumviri aedilicia potestate'' o che sedunca, dau mudélu de Rumma, ''[[Dictator|dictatores]]'', ''[[Praetor|praetores]]'' e ''[[Aedile|aediles]]'', tegninduse de stu moddu ina sèrta autunumìa de giürisdisiùn e aministratìva. De cuntru, i nu mancan de quelli cun aministratùi rumèi, i ''[[Praefectus|praefecti]]'', quande ün o ciü ''municipia'' cu'i sò ''[[Forum|fora]]'' e ''[[Conciliabulum|conciliabula]]'' i se furmavan int'ina ''[[praefectura]]''. Pe' identificà sti câxi, dund'u dirittu privàu du pòstu u vegnìva tostu pa(r)eggiu a quellu de Rumma, u l'è stètu duve(r)àu u numme de ''municipes Caerites'', piàu daa sitè [[Popolo etrusco|etrüsca]] de ''[[Caere]]'', ch'a l'è stèta a primma a dutâse d'in scistema du genere. Pöi i gh'é(r)an i ''municipes aerarii'', sutumissi ai rumèi int'ina cundisiùn tostu pa(r)eggia ai südditi de tère luntâne, de solitu cumme cunseguènsa d'ina sulevasiùn (presempiu u l'è u câxu de ''[[Capua]]'', scicumme ch'a s'é(r)a dèta a [[Annibale Barca|Annibale]]), e ancù u ''municipium fundanum'', in câxu nu gua(r)i cè(r)u mensunàu inta ''[[Lex Iulia Municipalis]]'' in sce cuscì dìte "[[Töe d'Eraclea|tò(r)e d'Eraclea]]". Stu câxu lì u sa(r)ea da ligà au ''fundum fieri'' mensunàu ascì dau [[Marcus Tullius Cicero|Cice(r)ùn]] intu ''[[Pro Balbo]]'', ch'u vu(r)ea dì ina sutumisiùn vulunta(r)ia au regimme de ''municipium'', ma che de cuntru u pu(r)ea êsse ascì in agetìvu ligàu au ''municipium'' de ''[[Fundi]]'', cumme ugèttu da dispusisiùn legislatìva o ancù cumme tìpu de statüu<ref name=":0" /><ref name=":1" />. De doppu, scibèn che e gènte di ''municipia'' e l'é(r)an vegnüe sitadìne de l'impe(r)u, ògni ''municipium'' u l'ha cunservàu in'impurtante autunumìa, a regurdà l'antiga situasiùn de stàttu suvràn, nu sulu sutt'au prufì sivìle ma ascì sutt'a quellu penâle, levàu numma che i crimini cuntra u [[Rómma antîga|stàttu rumàn]]. De ciü, i gh'axevan d'autunumìa inta gestiùn de finanse, che alantu(r)a a se fundava survetüttu in sce rendite di bêni pübbrichi (i ''[[Vectigal|vectigalia]]'' e, survetüttu, i ''agri vectigales''), insemme a in putere in sci sò sitadìn privèi che pe(r)ò, a dife(r)ènsa che versu u stàttu rumàn, i se truvavan int'ina pusisiùn de livéllu pa(r)eggiu a quella du ''municipium''. Da stu fètu u ne vegnìva a puscibilitè pe'i ''municipia'' de tratà cu'i sò sitadìn inti àtti negusiâli patrimuniâli, insemme a êsse parte, tantu cumme atùi che cunvegnüi, inti prucèssi privèi de cumpetènsa du pretû ürbàn<ref name=":0" />. Ciü avanti, quand'u s'è cumensàu a redüxe l'autunumìa di ''municipia'', sutt'au prufì da giüstissia criminâle e cumpetènse e e prusedü(r)e segundu e lezze da repübbrica e sun stète abandunèi, e de cuntru u l'è muntàu u putere du [[Princeps|prinsipe]] e di sò mascimi funsiuna(r)i. Pe'a giürisdisiùn sivìle u s'è de cuntru spartìu a [[Itàlia (provìnsa romànn-a)|pruvinsa de l'Italia]] inte quattru distretti, che ai tèmpi d'[[Adriàn]] i faxevan cappu a di ''[[Consularis|consulares]]'' mèntre, de doppu ch'i l'é(r)an stèti abulìi, cu'u [[Marcus Aurelius|Marcu Aureliu]] i ne pia u pòstu di ''[[Iuridicus|iuridici]]''. U fìn de st'intervèntu u l'é(r)a quellu de levà u pêsu, ai magistrèi de l'impe(r)u, di prucèssi ch'i nu l'é(r)an tratèi dai giüdisi di ''municipia'' pe' raxùi de cumpetènsa e pe' detài inta prusedü(r)a ma, a l'ürtimu, sta rifurma a l'ha lasciàu ai magistrèi du pòstu numma che e cause de pôcu cuntu. L'autunumìa finansia(r)ia a l'è stèta ricunusciüa pe' ciü tèmpu ma, du [[II secolo|II seculu]], pe' ògni sitè u l'é(r)a numinàu in funsiuna(r)iu de l'impe(r)u cunusciüu cumme ''[[curator]]'' che, fètu ciü putente du [[III secolo|III seculu]] cu'a figü(r)a du ''[[corrector]] totius Italiae'', u l'é(r)a vegnüu inta pratica in aministratû generâle de tütte e sustanse du ''municipium''<ref name=":0" />. Cun l'estensiùn d'in mudélu a ''municipium'' pa(r)eggiu pe' tütte e sitè de l'impe(r)u, u l'ha piàu campu u scistema d'in senàu sitadìn, a ''[[Curia (stöia romànn-a)|curia]]'', ch'u numinava i magistrèi da sitè, de solitu ''[[duumviri]]'', in acôrdiu ae prupòste di sò predecesùi. A despêtu de st'autunumìa ancù ricunusciüa ae cumünitè, a funsiùn ciü impurtante da ''curia'' a l'é(r)a pe(r)ò vegnüa quella d'indicà i sitadìn ch'i se puxevan pia u riscciu de scödde e cuscì dìte ''[[Liturgia (Grêcia antîga)|liturgie]]'', tasce e scimili. Sti magistrèi, che dunca i nu l'axevan ciü u putere de giüdise inte cuntese, i tegnivan u(r)amài cumme funsiùi prinsipâli quelle de numinà i tutu(r)i e de registrà i àtti giüridichi ciü impurtanti. In sce ste mate(r)ie, da fiancu du ''curator civitatis'' ch'u gh'axeva ancù a funsiùn de cuntrulà e finanse, a l'é(r)a cumpa(r)ia a figü(r)a du ''[[defensor]] plebis'' o ''civitatis'', numinâ dau prefèttu du preto(r)iu e pöi vutàu daa sitè, cu'in süfragiu ciü o mênu largu segundu i tèmpi. E funsiùi du ''defensor civitatis'' e l'é(r)an inta giürisdisiùn sivìle e criminâle pe' tütte e cause de segunda impurtansa; de ciü u gh'axeva quella de scödde i tribüi di pruprieta(r)i ciü picìn e de prutegge e gènte ciü pove(r)e dae pretese di ''potentiores''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipium/|tìtolo=Municipium - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|outô2=Ferdinando Reggiori|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MUNICIPIO}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Dizionario-di-Storia)/|tìtolo=Municipium - Dizionario di Storia|dæta=2010|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}} [[Categorîa:Stöia]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 2hxqhqb6wdxwswsqs2rjyu1wdmb9hr9 0 32110 273231 273170 2026-08-16T11:56:20Z N.Longo 12052 è 273231 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa preisto(r)ia, tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de Dolmen e âtre furme de sepultü(r)e, fra sti chi ün di ciü cunusciüi u l'è u Dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309:dolmen-de-peygros-mons-var&catid=19&Itemid=114|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunasse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i framenti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du ramme, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resenti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u Dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308:dolmen-de-la-colle-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJkZSIsImxhIiwiY29sbGUiXQ==&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'etè du brunzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307:dolmen-de-riens-ou-de-saint-pierre-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJtb25zIl0=&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Rocca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedottu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta rocca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. Inte stu trètu a l'imprensipiu l'aquedottu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu chi u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua dunca, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âtra dui o trei mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quand'e inte tütta a Fransa l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u gh'è ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capélla, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m². A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugètti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa prima Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutètta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugèttu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] 1cpeebxktx1o3wfn6ge8xfyes8roh03 0 32522 273205 271961 2026-08-15T19:07:57Z Arbenganese 12552 /* I castelèi */ menüssia/prepusisiùn: u se ghe tröva a cunferma 273205 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Monte Bignone - Italy - Castellaro.jpg|miniatura|E ruìne du castelà in sciu [[Munte Bignùn|Bignùn]] ([[Sanremu|Sanremmu]]), [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]]]] In '''castelà''' u l'é(r)a in [[Pàize|paìse]] o [[Fortificaçión|furtificasiùn]] tüttu seràu int'in gì(r)u de mü(r)aje fète a [[maxê]], fabricàu dai [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]] daa [[Preistöia|preisto(r)ia]] fina a l'[[etè antìga]]. In castelà, de sòlitu, u se truvava int'in scitu ciü âtu che e tère a l'in gì(r)u, tantu pe' de raxùi de difesa che pe'e sò funsiùi religiuse. Stu scistema de difesa e d'insediamèntu u l'è stètu u ciü impurtante e spantegàu fra e pupulasiùi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]], ch'e l'han duve(r)àu da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] fin'ai tèmpi da [[Goære lìguri-romànn-e|cunquista rumâna]] inte tütte e regiùi dund'i staxevan, daa [[Provensa|Pruvènsa]] a punènte aa [[Lunigiana|Lunigiâna]] a levante. == Sto(r)ia == === I castelèi === {{Çitaçión|Inta tèra di Lìgü(r)i u ghe n'é(r)a da tegnighe in'armâ: sciti de muntagna e rivasùi, difissili tantu da pià che da scurìghe i desenemighi [...] L'asediu di sciti furtifichèi u l'é(r)a tantu necesa(r)iu che fadigusu e pìn de pe(r)ighi.|[[Titus Livius]], ''[[:la:s:Ab Urbe Condita/liber XXXIX|Ab Urbe Condita]]'', XXXIX, 1, 2-6|In Liguribus omnia erant, quae militem excitarent, loca montana et aspera, quae et ipsis capere labor erat et ex praeoccupatis deicere hostem [...] oppugnatio necessaria munitorum castellorum, laboriosa simul periculosaque.|lingua=LA}} A presènsa di castelèi, bèn che atestâ fina da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]], a l'è stèta üna da difese ciü impurtanti pe'i Lìgü(r)i cuntr'a l'invaxùn di rumèi fra u [[III secolo a.C.|III]] e u [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]. Inte di tèsti latìn d'alantu(r)a u se tröva scrìtu che u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher]], inte guère cuntra di [[Ingauni]], du [[185 a.C.]] u l'axeva cunquistàu sèi ''oppida'', che pe(r)ò i l'é(r)an di paìsi furtifichèi ciü impurtanti e dife(r)ènti dai ''castella'' o dai ''[[Vicus|vici]]'', nummi ch'i l'é(r)an dèti pe'u ciü a di repa(r)i missi int'ina pusisiùn survaelevâ, dund'i staxevan cuntadìn e pastùi. Du [[117 a.C.]], inta [[Töa da Ponçeivia|to(r)a da Punseve(r)a]], u se ghe tröva a cunfèrma de sta dife(r)ènsa, cu'u cuntrastu tra l'''oppidum'' de ''[[Genua]]'' e l'urganisasiùn de campagne di ''[[Viturii|Viturii Langenses]]'', ch'i l'é(r)an riunìi int'in sò ''castellum''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|p. 55}}</ref>. I castelèi, de dòppu da cunquista rumâna e l'imprinsippiu da cuscì dìta ''[[Pax romana]]'', i l'han finìu pe' perde e sò funsiùi inta ciü parte di câxi, vegnindu a mancà i pe(r)ighi ch'i gh'é(r)an de primma. De stu moddu, tèmpu de pôchi seculi i sun stèti abandunèi pe' di sciti ciü bassi, inte valè e inte cianü(r)e, dund'u se truvava da tèra ciü buna da cultivà e ch'i l'é(r)an meju lighèi dae növe vìe rumâne, cun gran vantaggiu pe'i cumèrci<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/03/17/oppida-celto-liguri-in-provenza/|tìtolo=Celto-Liguri in Provenza, i loro castellari ed oppida|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Inti tèmpi ciü mudèrni, zà dau [[1927]] l'[[Ubaldo Formentini]] u l'ha missu in cè(r)u a funsiùn fundamentâle di castelèi, cunscide(r)èi l'elemèntu de base inte l'urganisasiùn di Lìgü(r)i Antìghi, e in cuntrastu cu'i ''oppida'', ch'i sun stèti u cö de sitè vegnüe de dòppu. A tütte e mane(r)e, pe'a frequentasiùn cuntinua ch'a gh'è stèta inte l'entrutèra da Ligü(r)ia, tanti castelèi i sun vegnüi di paìsi inti tèmpi di rumèi e, ancù de dòppu, inte l'Etè de Mezzu, pe' rivà fina au dì d'ancöi<ref name=":0" />. === I scâvi === [[Immaggine:Camogli - Sala Archeologica.jpg|miniatura|Di repèrti truvèi in sciu [[castelà de Camuggi]], da media etè du brunzu e turna frequentàu fra a sò fìn e quella du fèru, in mustra au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] de [[Camuggi]].]] I primmi stüddi e scâvi in sci castelèi da Ligü(r)ia i remuntan ai [[Anni 1940|ànni Qua(r)anta]], cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] e pöi l'[[Oscar Giuggiola]], ma u l'è numma che inti [[Anni 1970|ànni '70]]-[[Anni 1980|'80]] che, grassie a primmi stüddi du [[Tiziano Mannoni]] in sce dinamiche di depôxiti e in sci paìsi de vetta, u s'è cumensàu a cunusce e stüdià meju sti sciti. Pe' primma côsa s'è missu in cè(r)u a presènsa de castelèi fina d'inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] e, cu'i scâvi di [[Anni 1980|ànni '80]] e [[Anni 1990|'90]] fèti segundu e növe tecniche, s'è truvàu de tracce de metalurgia intu [[Castelô de Reseghe|scitu de Reseghe]] e de fundasiùi antìghe du [[Castrum Perticae|''castrum'' bizantìn]] de [[Capella de Sant'Antunìn (Pèrti, Finô)|Sant'Antunìn]] de [[Pèrti]] ([[Finô|Finà]]), tütti dui de l'imprinsippiu da bassa etè du brunzu. De ciü, intu [[Castelâ de Aosci|castelà de Usciu]] u s'è truvàu de növe infurmasiùi in sce tecniche duve(r)èi, insemme aa pröva d'ina frequentasiùn ch'a l'è andèta avanti dau [[Neolìtico|neuliticu]] fina a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], cumme inte âtri sciti du Levante, mèntre i castelèi du Punènte i panen ciü de spessu fabrichèi ''ex novo'' inte l'etè du fèru, fòscia p'ina reasiùn au pe(r)igu di rumèi. Inti [[Anni 2000|ànni 2000]], ciü che di növi sciti de l'etè du fèru, e sun stète truvèi pe'a primma votta de furtificasiùn impurtanti de l'etè du brunzu<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 55-56}}</ref>. Sti ürtimi scâvi i l'han fètu rivegghe a teurìa che i castelèi i ne vegnissen numma che dau [[IV secolo a.C.|IV]] au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inta tarda etè du fèru, quand'u gh'é(r)a in pe(r)igu bèn cunusciüu, mèntre i vilaggi ciü antìghi i nu l'é(r)an serèi inte de mü(r)aje spesse. In cangiu, e ürtime descuvèrte i l'han dètu pröva d'in besögnu de difese ascì inta primma etè du brunzu e, ancù de ciü, versu a sò fìn, pe' de raxùi scunusciüe ma che, a ògni moddu, e mustran che u castelà u secce in mudélu bèn ciü antìgu de quande i n'han parlàu i scritùi clascichi<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 60-61}}</ref>. == Descrisiùn == I castelèi i sun stèti in elemèntu impurtantìscimu inte l'urganisasiùn suciâle e da difesa de [[Liguri Antighi|gènte Lìgü(r)i]], survetüttu pe' quelle ch'e staxevan inte l'entrutèra. In castelà u l'é(r)a, de sòlitu, fabricàu in scia simma d'in briccu, da vixìn ai sciti cultivèi o d'andâghe a scö, daa cianta reunda, elittica o ascì nu regulâre, andandu apröu ae carateristiche du terén. Pe'a sò estensciùn, ch'a pò cangià du bèllu, u ghe n'é(r)a tantu ch'i tegnivan de picine guarnixùi che di paìsi intreghi e, de sòlitu, i l'é(r)an lighèi l'ün cun l'âtru<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/04/12/castellari-e-oppidum-dei-liguri/|tìtolo=Castellari e oppidum dei Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Ina carateristica cumüne ai tütti castelèi a l'è a presènsa d'in gì(r)u de mü(r)aje, fète a [[maxê]], ch'e i sèran. U sò spesû u l'andaxeva da 1 a 5 mêtri e, de sòlitu, e l'é(r)an fète de dui pa(r)amènti de blòcchi nu regulâri, campèi in gì(r)u au castelà e fermèi sènsa de ligante. E mü(r)aje, de drentu, e l'é(r)an impìe de prìe e d'âtru zettu, de votte missu a söi e mescciàu cun da tèra. E prìe duve(r)èi ciü de suvènte e l'é(r)an quelle de [[carcâ]], a ògni moddu u se ne tröva ascì d'âtru genere, cumme a [[riolite]]. Intu castelà u se gh'intrava pe' mezzu d'ina pòrte prinsipâle, de sòlitu prutètta da de tûre, e dae furme ciü cumprichèi a partì dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], cun di passaggi pensèi pe' ralentà i desenemighi<ref name=":1" />. == Difuxùn == {{Véddi ascì|Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} === Pruvènsa === <gallery mode="packed" heights="150"> Op Conrouan Int.jpg|L'''oppidum'' de Conrouan, intu cumün d'[[Escragnolles]] </gallery> I castelèi i se trövan inte tüttu u terito(r)iu dund'i staxevan i Lìgü(r)i Antìghi, scibèn che cun de dife(r)ènse. A regiùn dund'i se cunuscen ciü castelèi a l'è quella ch'a và daa [[Provensa|Pruvènsa]] ae [[Arpi Marittime]], dunde zà inti [[Anni 1950|ànni Sinquanta]] i l'é(r)an registrèi ciü de 300 castelèi, mèntre inta regiùn Ligü(r)ia u nu se n'é(r)a truvàu ancù mezzu. I castelèi da Pruvènsa i furmavan in gran scistema de difesa ch'u rivava fina in sciu cunfìn de stâtu d'ancöi, cun stu taju ch'u ne vegne drìtu daa situasiùn di Lìgü(r)i e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]] pruvensâli, scicumme ch'i pativan in fòrte cuntrastu dae [[Colonizaçión grêga|culonie greghe]] in scia còsta, mèntre dae âtre parte i Lìgü(r)i i gh'axevan ascì u cuntrollu du mâ<ref name=":0" />. In censimèntu ciü mudèrnu u l'è rivàu a cuntà bèn quattrusèntu castelèi inta Pruvènsa, pe'u ciü serèi da de mü(r)aje spesse da 1 a 5 mêtri, de sòlitu int'in gì(r)u senciu ma de votte fina a trèi, cun tantu de fusèi, tûre e bastiùi. De regula ste difese i se truvavan numma che inti punti ciü debuli du vilaggiu ma, âtre votte, e ne faxevan tüttu u gì(r)u. L'estensciùn di castelèi pruvensâli a và da 0,2 a 0,5&nbsp;ha e i cumprendevan ascì de strutü(r)e pe' l'agricultü(r)a e l'alevamèntu tütt'a l'in gì(r)u. Mèntre i castelèi ciü grandi i l'é(r)an di vé(r)i paìsi, i ciü picìn i l'é(r)an duve(r)èi de prubabile numma che inte sèrte stagiùi o cumme depôxitu o repa(r)u pe' de pupulasiùi ciü nòmadi che e âtre<ref name=":1" />. I ''oppida'' e i castelèi da Pruvènsa, adatanduse cumme i âtri ae carateristiche di terén, i g'han de furme dife(r)ènti, ch'e sun stète lighèi a trèi generi d'impiantu, tütti che, a ògni moddu, i g'han ina pusisiùn survaelevâ e de òpe(r)e de furtificasiùn. Pe'a sò cianta, i castelèi i sun dunca spartìi fra de quelli fabrichèi in sc'in spe(r)ùn, difesu da rivasùi dae parte e seràu au fundu da in bastiùn, quelli fèti in sc'in straciumbu, ch'i duve(r)an turna e furme du terén pe' dumandà mênu strutü(r)e de difesa, e ancù quelli fèti in scia simma d'in briccu, cu'a cianta du castelà ch'a vegne ina figü(r)a serâ. === Ligü(r)ia === Inta Ligü(r)ia d'ancöi u scistema di castelèi u ne mustra de dife(r)ènse fra ina parte e l'âtra da [[Rivêa|Rive(r)a]]. Inte l'[[Intemelia]] u se ghe tröva ancù di scistemi de ciü castelèi, cu'ina ventena de ste furtificasiùi in sci bricchi da [[Ventemiglia|Vintimìa]] a [[Sanremu|Sanremmu]], a prutesiùn de l'entrutèra de ''[[Albium Intemelium]]'' cuntr'ai [[Popolo græco antigo|greghi]] e i [[cèlti]]. I sciti di [[Intemeli]] ciü in muntagna, cumme quelli da [[Colla Sgarbà|Còlla Sgarbâ]], du [[Munte Autu|Munte Âtu]] e du [[Munte Abelliu]], de prubabile i gh'axevan ascì de funsiùi religiuse, mèntre in scia còsta, cumme au [[Castel d'Appiu]] e in sciu [[Munte Neigru|Munte Negru]], ste furtificasiùi i servivan ascì pe' l'avistamèntu di desenemighi ch'i fussen rivèi dau mâ, passandu de de lì l'alarme versu l'entrutèra. Inta Ligü(r)ia de mezzu i se cunuscen pe' cuntru mênu castelèi, ch'i se ponen mette insemme inti dui gruppi de quelli in gì(r)u a [[Zena]] e de quelli fra [[Camuggi]] e u [[Tigülliu]]. A l'ürtimu, intu Levante, u nu se tröva de scistemi da castelèi ma ciütòstu in castelà isulàu, missu a difesa d'ina valâ o d'ina còlla, cumm'u l'è u câxu du [[Castelâ d'Aosci|castelà d'Usciu]] e de [[Castelâ de Pignùn|quellu de Pignùn]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Davide Delfino|outô2=Angiolo Del Lucchese|curatô=Davide Delfino, Fernando Coimbra, Daniela Cardoso e Gonçalo Cruz|tìtolo=Late Prehistoric Fortifications in Europe: Defensive, Symbolic and Territorial Aspects from the Chalcolithic to the Iron Age|url=https://www.researchgate.net/publication/340502699_Terraced-walled_settlements_in_Bronze_Age_Liguria_north-western_Italy_can_we_speak_of_Iron_Age_'castellari'|ànno=Avrì 2020|editô=Archaeopress|çitæ=Oxford|léngoa=EN|pp=55-62|capìtolo=Terraced-walled settlements in Bronze Age Liguria (north-western Italy): can we speak of Iron Age 'castellari'?|cid=Delfino & Del Lucchese, 2020}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Architetûe]] lqayor6o6fqt4guq1b2sg878555rtgo 273206 273205 2026-08-15T19:13:32Z Arbenganese 12552 /* I scâvi */ pl. 273206 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Monte Bignone - Italy - Castellaro.jpg|miniatura|E ruìne du castelà in sciu [[Munte Bignùn|Bignùn]] ([[Sanremu|Sanremmu]]), [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]]]] In '''castelà''' u l'é(r)a in [[Pàize|paìse]] o [[Fortificaçión|furtificasiùn]] tüttu seràu int'in gì(r)u de mü(r)aje fète a [[maxê]], fabricàu dai [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]] daa [[Preistöia|preisto(r)ia]] fina a l'[[etè antìga]]. In castelà, de sòlitu, u se truvava int'in scitu ciü âtu che e tère a l'in gì(r)u, tantu pe' de raxùi de difesa che pe'e sò funsiùi religiuse. Stu scistema de difesa e d'insediamèntu u l'è stètu u ciü impurtante e spantegàu fra e pupulasiùi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]], ch'e l'han duve(r)àu da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] fin'ai tèmpi da [[Goære lìguri-romànn-e|cunquista rumâna]] inte tütte e regiùi dund'i staxevan, daa [[Provensa|Pruvènsa]] a punènte aa [[Lunigiana|Lunigiâna]] a levante. == Sto(r)ia == === I castelèi === {{Çitaçión|Inta tèra di Lìgü(r)i u ghe n'é(r)a da tegnighe in'armâ: sciti de muntagna e rivasùi, difissili tantu da pià che da scurìghe i desenemighi [...] L'asediu di sciti furtifichèi u l'é(r)a tantu necesa(r)iu che fadigusu e pìn de pe(r)ighi.|[[Titus Livius]], ''[[:la:s:Ab Urbe Condita/liber XXXIX|Ab Urbe Condita]]'', XXXIX, 1, 2-6|In Liguribus omnia erant, quae militem excitarent, loca montana et aspera, quae et ipsis capere labor erat et ex praeoccupatis deicere hostem [...] oppugnatio necessaria munitorum castellorum, laboriosa simul periculosaque.|lingua=LA}} A presènsa di castelèi, bèn che atestâ fina da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]], a l'è stèta üna da difese ciü impurtanti pe'i Lìgü(r)i cuntr'a l'invaxùn di rumèi fra u [[III secolo a.C.|III]] e u [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]. Inte di tèsti latìn d'alantu(r)a u se tröva scrìtu che u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher]], inte guère cuntra di [[Ingauni]], du [[185 a.C.]] u l'axeva cunquistàu sèi ''oppida'', che pe(r)ò i l'é(r)an di paìsi furtifichèi ciü impurtanti e dife(r)ènti dai ''castella'' o dai ''[[Vicus|vici]]'', nummi ch'i l'é(r)an dèti pe'u ciü a di repa(r)i missi int'ina pusisiùn survaelevâ, dund'i staxevan cuntadìn e pastùi. Du [[117 a.C.]], inta [[Töa da Ponçeivia|to(r)a da Punseve(r)a]], u se ghe tröva a cunfèrma de sta dife(r)ènsa, cu'u cuntrastu tra l'''oppidum'' de ''[[Genua]]'' e l'urganisasiùn de campagne di ''[[Viturii|Viturii Langenses]]'', ch'i l'é(r)an riunìi int'in sò ''castellum''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|p. 55}}</ref>. I castelèi, de dòppu da cunquista rumâna e l'imprinsippiu da cuscì dìta ''[[Pax romana]]'', i l'han finìu pe' perde e sò funsiùi inta ciü parte di câxi, vegnindu a mancà i pe(r)ighi ch'i gh'é(r)an de primma. De stu moddu, tèmpu de pôchi seculi i sun stèti abandunèi pe' di sciti ciü bassi, inte valè e inte cianü(r)e, dund'u se truvava da tèra ciü buna da cultivà e ch'i l'é(r)an meju lighèi dae növe vìe rumâne, cun gran vantaggiu pe'i cumèrci<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/03/17/oppida-celto-liguri-in-provenza/|tìtolo=Celto-Liguri in Provenza, i loro castellari ed oppida|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Inti tèmpi ciü mudèrni, zà dau [[1927]] l'[[Ubaldo Formentini]] u l'ha missu in cè(r)u a funsiùn fundamentâle di castelèi, cunscide(r)èi l'elemèntu de base inte l'urganisasiùn di Lìgü(r)i Antìghi, e in cuntrastu cu'i ''oppida'', ch'i sun stèti u cö de sitè vegnüe de dòppu. A tütte e mane(r)e, pe'a frequentasiùn cuntinua ch'a gh'è stèta inte l'entrutèra da Ligü(r)ia, tanti castelèi i sun vegnüi di paìsi inti tèmpi di rumèi e, ancù de dòppu, inte l'Etè de Mezzu, pe' rivà fina au dì d'ancöi<ref name=":0" />. === I scâvi === [[Immaggine:Camogli - Sala Archeologica.jpg|miniatura|Di repèrti truvèi in sciu [[castelà de Camuggi]], da media etè du brunzu e turna frequentàu fra a sò fìn e quella du fèru, in mustra au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] de [[Camuggi]].]] I primmi stüddi e scâvi in sci castelèi da Ligü(r)ia i remuntan ai [[Anni 1940|ànni Qua(r)anta]], cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] e pöi l'[[Oscar Giuggiola]], ma u l'è numma che inti [[Anni 1970|ànni '70]]-[[Anni 1980|'80]] che, grassie a primmi stüddi du [[Tiziano Mannoni]] in sce dinamiche di depôxiti e in sci paìsi de vetta, u s'è cumensàu a cunusce e stüdià meju sti sciti. Pe' primma côsa s'è missu in cè(r)u a presènsa de castelèi fina d'inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] e, cu'i scâvi di [[Anni 1980|ànni '80]] e [[Anni 1990|'90]] fèti segundu e növe tecniche, s'è truvàu de tracce de metalurgia intu [[Castelô de Reseghe|scitu de Reseghe]] e de fundasiùi antìghe du [[Castrum Perticae|''castrum'' bizantìn]] de [[Capella de Sant'Antunìn (Pèrti, Finô)|Sant'Antunìn]] de [[Pèrti]] ([[Finô|Finà]]), tütti dui de l'imprinsippiu da bassa etè du brunzu. De ciü, intu [[Castelâ de Aosci|castelà de Usciu]] u s'è truvàu de növe infurmasiùi in sce tecniche duve(r)èi, insemme aa pröva d'ina frequentasiùn ch'a l'è andèta avanti dau [[Neolìtico|neuliticu]] fina a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], cumme inte âtri sciti du Levante, mèntre i castelèi du Punènte i panen ciü de spessu fabrichèi ''ex novo'' inte l'etè du fèru, fòscia p'ina reasiùn au pe(r)igu di rumèi. Inti [[Anni 2000|ànni 2000]], ciü che di növi sciti de l'etè du fèru, e sun stète truvèi pe'a primma votta de furtificasiùi impurtanti de l'etè du brunzu<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 55-56}}</ref>. Sti ürtimi scâvi i l'han fètu rivegghe a teurìa che i castelèi i ne vegnissen numma che dau [[IV secolo a.C.|IV]] au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inta tarda etè du fèru, quand'u gh'é(r)a in pe(r)igu bèn cunusciüu, mèntre i vilaggi ciü antìghi i nu l'é(r)an serèi inte de mü(r)aje spesse. In cangiu, e ürtime descuvèrte i l'han dètu pröva d'in besögnu de difese ascì inta primma etè du brunzu e, ancù de ciü, versu a sò fìn, pe' de raxùi scunusciüe ma che, a ògni moddu, e mustran che u castelà u secce in mudélu bèn ciü antìgu de quande i n'han parlàu i scritùi clascichi<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 60-61}}</ref>. == Descrisiùn == I castelèi i sun stèti in elemèntu impurtantìscimu inte l'urganisasiùn suciâle e da difesa de [[Liguri Antighi|gènte Lìgü(r)i]], survetüttu pe' quelle ch'e staxevan inte l'entrutèra. In castelà u l'é(r)a, de sòlitu, fabricàu in scia simma d'in briccu, da vixìn ai sciti cultivèi o d'andâghe a scö, daa cianta reunda, elittica o ascì nu regulâre, andandu apröu ae carateristiche du terén. Pe'a sò estensciùn, ch'a pò cangià du bèllu, u ghe n'é(r)a tantu ch'i tegnivan de picine guarnixùi che di paìsi intreghi e, de sòlitu, i l'é(r)an lighèi l'ün cun l'âtru<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/04/12/castellari-e-oppidum-dei-liguri/|tìtolo=Castellari e oppidum dei Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Ina carateristica cumüne ai tütti castelèi a l'è a presènsa d'in gì(r)u de mü(r)aje, fète a [[maxê]], ch'e i sèran. U sò spesû u l'andaxeva da 1 a 5 mêtri e, de sòlitu, e l'é(r)an fète de dui pa(r)amènti de blòcchi nu regulâri, campèi in gì(r)u au castelà e fermèi sènsa de ligante. E mü(r)aje, de drentu, e l'é(r)an impìe de prìe e d'âtru zettu, de votte missu a söi e mescciàu cun da tèra. E prìe duve(r)èi ciü de suvènte e l'é(r)an quelle de [[carcâ]], a ògni moddu u se ne tröva ascì d'âtru genere, cumme a [[riolite]]. Intu castelà u se gh'intrava pe' mezzu d'ina pòrte prinsipâle, de sòlitu prutètta da de tûre, e dae furme ciü cumprichèi a partì dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], cun di passaggi pensèi pe' ralentà i desenemighi<ref name=":1" />. == Difuxùn == {{Véddi ascì|Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} === Pruvènsa === <gallery mode="packed" heights="150"> Op Conrouan Int.jpg|L'''oppidum'' de Conrouan, intu cumün d'[[Escragnolles]] </gallery> I castelèi i se trövan inte tüttu u terito(r)iu dund'i staxevan i Lìgü(r)i Antìghi, scibèn che cun de dife(r)ènse. A regiùn dund'i se cunuscen ciü castelèi a l'è quella ch'a và daa [[Provensa|Pruvènsa]] ae [[Arpi Marittime]], dunde zà inti [[Anni 1950|ànni Sinquanta]] i l'é(r)an registrèi ciü de 300 castelèi, mèntre inta regiùn Ligü(r)ia u nu se n'é(r)a truvàu ancù mezzu. I castelèi da Pruvènsa i furmavan in gran scistema de difesa ch'u rivava fina in sciu cunfìn de stâtu d'ancöi, cun stu taju ch'u ne vegne drìtu daa situasiùn di Lìgü(r)i e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]] pruvensâli, scicumme ch'i pativan in fòrte cuntrastu dae [[Colonizaçión grêga|culonie greghe]] in scia còsta, mèntre dae âtre parte i Lìgü(r)i i gh'axevan ascì u cuntrollu du mâ<ref name=":0" />. In censimèntu ciü mudèrnu u l'è rivàu a cuntà bèn quattrusèntu castelèi inta Pruvènsa, pe'u ciü serèi da de mü(r)aje spesse da 1 a 5 mêtri, de sòlitu int'in gì(r)u senciu ma de votte fina a trèi, cun tantu de fusèi, tûre e bastiùi. De regula ste difese i se truvavan numma che inti punti ciü debuli du vilaggiu ma, âtre votte, e ne faxevan tüttu u gì(r)u. L'estensciùn di castelèi pruvensâli a và da 0,2 a 0,5&nbsp;ha e i cumprendevan ascì de strutü(r)e pe' l'agricultü(r)a e l'alevamèntu tütt'a l'in gì(r)u. Mèntre i castelèi ciü grandi i l'é(r)an di vé(r)i paìsi, i ciü picìn i l'é(r)an duve(r)èi de prubabile numma che inte sèrte stagiùi o cumme depôxitu o repa(r)u pe' de pupulasiùi ciü nòmadi che e âtre<ref name=":1" />. I ''oppida'' e i castelèi da Pruvènsa, adatanduse cumme i âtri ae carateristiche di terén, i g'han de furme dife(r)ènti, ch'e sun stète lighèi a trèi generi d'impiantu, tütti che, a ògni moddu, i g'han ina pusisiùn survaelevâ e de òpe(r)e de furtificasiùn. Pe'a sò cianta, i castelèi i sun dunca spartìi fra de quelli fabrichèi in sc'in spe(r)ùn, difesu da rivasùi dae parte e seràu au fundu da in bastiùn, quelli fèti in sc'in straciumbu, ch'i duve(r)an turna e furme du terén pe' dumandà mênu strutü(r)e de difesa, e ancù quelli fèti in scia simma d'in briccu, cu'a cianta du castelà ch'a vegne ina figü(r)a serâ. === Ligü(r)ia === Inta Ligü(r)ia d'ancöi u scistema di castelèi u ne mustra de dife(r)ènse fra ina parte e l'âtra da [[Rivêa|Rive(r)a]]. Inte l'[[Intemelia]] u se ghe tröva ancù di scistemi de ciü castelèi, cu'ina ventena de ste furtificasiùi in sci bricchi da [[Ventemiglia|Vintimìa]] a [[Sanremu|Sanremmu]], a prutesiùn de l'entrutèra de ''[[Albium Intemelium]]'' cuntr'ai [[Popolo græco antigo|greghi]] e i [[cèlti]]. I sciti di [[Intemeli]] ciü in muntagna, cumme quelli da [[Colla Sgarbà|Còlla Sgarbâ]], du [[Munte Autu|Munte Âtu]] e du [[Munte Abelliu]], de prubabile i gh'axevan ascì de funsiùi religiuse, mèntre in scia còsta, cumme au [[Castel d'Appiu]] e in sciu [[Munte Neigru|Munte Negru]], ste furtificasiùi i servivan ascì pe' l'avistamèntu di desenemighi ch'i fussen rivèi dau mâ, passandu de de lì l'alarme versu l'entrutèra. Inta Ligü(r)ia de mezzu i se cunuscen pe' cuntru mênu castelèi, ch'i se ponen mette insemme inti dui gruppi de quelli in gì(r)u a [[Zena]] e de quelli fra [[Camuggi]] e u [[Tigülliu]]. A l'ürtimu, intu Levante, u nu se tröva de scistemi da castelèi ma ciütòstu in castelà isulàu, missu a difesa d'ina valâ o d'ina còlla, cumm'u l'è u câxu du [[Castelâ d'Aosci|castelà d'Usciu]] e de [[Castelâ de Pignùn|quellu de Pignùn]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Davide Delfino|outô2=Angiolo Del Lucchese|curatô=Davide Delfino, Fernando Coimbra, Daniela Cardoso e Gonçalo Cruz|tìtolo=Late Prehistoric Fortifications in Europe: Defensive, Symbolic and Territorial Aspects from the Chalcolithic to the Iron Age|url=https://www.researchgate.net/publication/340502699_Terraced-walled_settlements_in_Bronze_Age_Liguria_north-western_Italy_can_we_speak_of_Iron_Age_'castellari'|ànno=Avrì 2020|editô=Archaeopress|çitæ=Oxford|léngoa=EN|pp=55-62|capìtolo=Terraced-walled settlements in Bronze Age Liguria (north-western Italy): can we speak of Iron Age 'castellari'?|cid=Delfino & Del Lucchese, 2020}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Architetûe]] g2dl491xfqr1vkwtj61dry14hzz1ob5 0 33102 273207 273168 2026-08-15T19:18:21Z Arbenganese 12552 /* Pruvensa */ pruvènsa 273207 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lista == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Còlla Me(r)ellu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1284:provincia-di-imperia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Imperia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Sapergu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Grange |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263632|tìtolo=Tomba di Monte Grange (tomba isolata ad incinerazione, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Rocche |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Osaggiu |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Seppu |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Ciaixe |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Baracùn |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castiùn |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma de Funtâne |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma d'Aurìn |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla Sgarbà |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Arpixélla |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma Tramuntìna |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263636|tìtolo=CIMA TRAMONTINA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Rocca de Dregu |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Passu de Mezzalüna |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Veonigi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castellà |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Morgi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtumo(r)u |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte U(r)ivastru |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Acqua(r)ùn |[[Lüxinascu]]-[[Puntedasce]]-[[Vaxìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263599|tìtolo=CASTELLO MEDIEVALE DI MONTE ACQUARONE con preesistenze (struttura di fortificazione castello militare)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Castelà |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Caggiu |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtu |[[Pigna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /> |- |U Castelà |[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263771|tìtolo=Poggio Castellaro (sito non identificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Cruxe de Paddre Poggi |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Müggiu de Scaje |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Bignùn |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Curma |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castéllu |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |I Casteletti |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |L'Entrà |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Punta Pistorin |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castela(r)ettu |[[U Sèrvu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263593|tìtolo=Castellareto di Cervo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Belenda |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla de Beura |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cian du Pussu |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |U Castelà |[[Arasce|A(r)àsce]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1286:provincia-di-savona.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Savona|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Munte |[[Arbenga]], [[U Munte (Arbenga)|U Munte]] |Etè nu cunusciüa, fòscia l'''oppidum'' de ''[[Albium Ingaunum]]'' |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[L'Atè|Artâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Bardenèi]]-[[Carizan|Ca(r)isàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Berzezzi#U castelä|''U Castelä'']] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Bric Castei(r)ö |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Marmö |[[Casanöva]], [[Marmö]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Munte d'Aggiu |[[Castrevegliu|Castreveggiu]], Munte d'Aggiu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Briccu du Castelà |[[Cengë|Cengiu]], Berbu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cengio.sv.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_1.html|tìtolo=La storia|outô=Cumüna de Cengiu|léngoa=IT|vìxita=2026-08-14}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Bric Reseghe |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Castele(r)a |[[Mieuja|Miöja]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Castelèi |[[A Steja|Stélla]], [[San Benardu (A Steira)|San Benardu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|''Castelà de Barlörie'']] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''U Castelâ'' |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], ''U Castelâ'' |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[A Peagna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Väze|Va(r)azze]], [[Arpixella (Vâże)|Arpixella]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Vendùn]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castelàiu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1285:provincia-della-spezia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia della Spezia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Veppu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Bòrseda |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]]-[[Calice]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Bonasseua|Bunassö(r)a]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Carmu |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Vigu |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte de Furche |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Cembràn |[[Maissann-a|Maisâna]], [[Çembràn|Cembràn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castéllu de Carpena |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Còlla di Castelèi |[[San Steva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Lòbbia |[[A Spèza|Spezza]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castelà de Pegasàn |[[A Spèza|Spezza]], [[Pegasàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Cota |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelfermu |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Vàise|Va(r)ese]], Ca(r)ansa |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Munte Dragnùn |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Novà |[[Zignægo|Zignagu]], [[Novà]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |I Casteletti |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]]-[[Boggiasco|Bugiascu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref name=":0" /> |- |Punta Guetta |[[Rensén|Arensàn]], Punte Guetta |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1283:provincia-di-genova.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Genova|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Sipriàn |[[A Særa|A Sèra]], [[Sàn Çepriàn|San Sipriàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte San Pe(r)u |[[Avëgno|Avegnu]], Munte San Pe(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373879|tìtolo=Monte San Pietro (area di materiale mobile area di frammenti fittili)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Üsciu |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Trâxu |[[Bargaggi]], [[Trâxo|Trâxu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309102|tìtolo=TRASO (insediamento insediamento rustico)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |[[Brìcco Càrlo#O castelâ|Briccu Carlu]] |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Brìcco Càrlo|Briccu Carlu]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Isuverde |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Langascu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Langàsco|Langascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Làrvegu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Làrvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelà |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelettu |[[Cicagna]], U Castelettu |Fòscia numma che de l'etè de mezzu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373962|tìtolo=Monte Castelletto (struttura di fortificazione accampamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |Rocche Negre |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ce(r)ese |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Craviascu |[[Lumarso|Lümarsu]], [[Craviàsco|Craviascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Füme(r)i |[[Mignanego|Mignanegu]], [[Fumæri|Füme(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Telegrafu |[[Mignanego|Mignanegu]], Munte Telegrafu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Ruccatajâ |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Madònna Negra |[[Rapallo|Rapallu]], Madònna Negra |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Rösa |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Bertumè |[[Rapallo|Rapallu]], [[San Bertumè (Rapallu)|San Bertumè]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Bastìa de Reccu |[[Recco|Reccu]], Bastìa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castelettu |[[Recco|Reccu]], Munte Castelettu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Mu(r)ìn de Due Rìghe |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]], [[Càrvai|Càrva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Savignon|Savignùn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà d'Isu(r)èlle |[[Savignon|Savignùn]], [[Izoélle|Isu(r)elle]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Sestri Levante]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Söi|So(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Caneva |[[Söi|So(r)i]], [[Càn-nia (Söi)|Càneva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Lassu |[[Toriggia|Turiggia]], [[Làsso (Torìggia)|Lassu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Rundunai(r)a |[[Favâ|U Favâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Penùn |[[Zena]], [[A Vêxima|A Vexima]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Zena]], [[Bâvai|Bàva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Fòrte Puìn |[[Zena]], [[Begòu|Begàu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cianderlìn |[[Zena]], [[Cianderlìn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cremén |[[Zena]], [[Cremén]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Munte Fasce |[[Zena]], [[Mónte Fàsce|Munte Fasce]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Mu(r)asâna |[[Zena]], [[Moâssànn-a|Mu(r)asâna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Còsta d'U(r)eggia |[[Zena]], [[Quarto (quartê de Zena)|Quartu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Santu Zebbiu |[[Zena]], [[Sànto Zéuggio (Zêna)|Santu Zebbiu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Tûre Cangiâxu |[[Zena]], [[Sestri Ponente|Sestri Punènte]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Zuaggi |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castéllu |[[Zoaggi|Zuaggi]], Munte Castéllu |Fòscia numma che de l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] |<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.zoagli.ge.it/index.php/it/page/breve-storia-di-zoagli|tìtolo=Breve storia di Zoagli|outô=Cumün de Zuaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-11}}</ref> |} === Pruvènsa === ==== Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum du Mont des Mules |[[Beausoleil]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080665|tìtolo=Camp ligure sis au Mont des Mules|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://lesvoyagesdelauriane.fr/2025/11/08/idee-de-balade-loppidum-du-mont-des-mules-a-beausoleil/|tìtolo=Idée de balade: l'oppidum du mont des Mules à Beausoleil|dæta=8 nuvèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Oppidum du Castellar |[[Eza]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA06000002|tìtolo=Oppidum du Castellar|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gralon.net/tourisme/monuments/info-oppidum-du-castellar--site-archeologique-de-eze-06-eze-22296.htm|tìtolo=Oppidum Du Castellar, Site Archéologique De Eze (06) Eze|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cemenelum |[[Nissa]], [[Cimiez]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080803|tìtolo=Mur présumé ligure (vieux)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/tag/cemenelum-cimiez-nizza-nice-scavi-archeologico-museo-alpes-maritimae/|tìtolo=Cemenelum: quando Nizza era la capitale delle Alpi Marittime|dæta=28 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref> |- |Oppidum du Mont-Pezou |[[Vallauris]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080908|tìtolo=Oppidum du Mont-Pezou|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Maurice Sechter|ànno=1964|tìtolo=Oppidum préhistorique du mont Pezou, à Vallauris (Alpes-Maritimes)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=Vul. 61|nùmero=1|pp=29-32|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1964_num_61_1_8151}}</ref> |} ==== Dipartimèntu de Bucche du Ròdanu ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum d'Entremont |[[Aix-en-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081095|tìtolo=Vestiges de l'oppidum celto-ligure d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-dentremont-aix-en-provence-en-2863531/|tìtolo=Oppidum d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum du Baou-Roux |[[Bouc-Bel-Air]] |Da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081521|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/17|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Pierredon |[[Éguilles]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081242|tìtolo=Oppidum celto-ligure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://museedupatrimoine.fr/oppidum-de-pierredon-a-eguilles-bouches-du-rhone/29804.html|tìtolo=Oppidum de Pierredon à Éguilles à Éguilles dans les Bouches-du-Rhône|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Constantine |[[Lançon-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081313|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA13000332|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Cloche |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000034|tìtolo=Oppidum de la Cloche|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Louis Chabot|ànno=1983|tìtolo=L'oppidum de la Cloche aux Pennes-Mirabeau (Bouches-du-Rhône) : Synthèse des travaux effectués de 1967 à 1982|revìsta=Revue archéologique de Narbonnaise|volùmme=Vul. 16|pp=39-80|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/ran_0557-7705_1983_num_16_1_1223}}</ref> |- |Oppidum de Teste-Nègre |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081404|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-teste-negre-iiieme-siecle-avant-j-c/|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre, IIIème siècle avant J.C|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Notre-Dame de Pitié |[[Marignane]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00125710|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tourisme-marignane.com/offres/oppidum-de-notre-dame-de-pitie-marignane-fr-3388048/|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Verduron |[[Marseggia|Marseja]], [[Verduron]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000039|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/oppidum-de-verduron-marseille-15eme-fr-3326743/|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Tête de l'Ost |[[Mimet]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081523|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-la-tete-de-lost-le-domaine-des-salyens/|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost, le Domaine des Salyens|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Caisses |[[Mouriès]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081387|tìtolo=Oppidum des Caisses|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.alpillesenprovence.com/en/fiches/oppidum-of-the-caisses-de-jean-jean/|tìtolo=Oppidum des Caisses de Jean-Jean|léngoa=FR, EN, DE|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Blaise |[[Saint-Mitre-les-Remparts]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] antìgu fina au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081436|tìtolo=Oppidum Saint-Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-saint-blaise-saint-mitre-les-remparts-en-2867672/|tìtolo=Oppidum Saint Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Mayans |[[Septèmes-les-Vallons]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000025|tìtolo=Oppidum des Mayans|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/l-oppidum-des-mayans-et-le-hameau-fantome-marseille-provence/|tìtolo=Oppidum des Mayans et le Hameau Fantôme|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Roquepertuse |[[Velaux]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081491|tìtolo=Site archéologique de Roquepertuse|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2023/11/17/roquepertuse-un-santuario-celto-ligure-in-provenza/|tìtolo=Roquepertuse: un santuario celto-ligure in Provenza|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} ==== Dipartimèntu du Va(r)u ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum de Montjean |[[Cavalaire-sur-Mer]]-[[La Môle]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000001|tìtolo=Oppidum de Montjean (également sur commune de La Môle)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000006|tìtolo=Oppidum de Montjean|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cuers |[[Cuers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081587|tìtolo=Oppidum avec remparts|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mpmtourisme.com/en/cultural-heritage/oppidum-castellas|tìtolo=The Oppidum of Castellas|léngoa=EN, FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Costebelle |[[Hyères]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081645|tìtolo=Oppidum de Costebelle (ancien)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.maison-patrimoine-tpm.fr/patrimoine-archeologique-un-heritage-antique|tìtolo=Patrimoine archéologique: un héritage antique|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Méren |[[Le Cannet-des-Maures]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00064416|tìtolo=Oppidum, château dit Casteau Maoure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.echosciences-paca.fr/ressources/oppidum-de-meren-au-cannet-des-maures|tìtolo=Oppidum de Meren au Cannet des Maures|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Courtine |[[Ollioules]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081686|tìtolo=Oppidum celto-ligure de la Courtine (vestiges)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jean Layet|ànno=1959|tìtolo=L'oppidum de La Courtine à Ollioules (Var)|revìsta=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volùmme=vul. 103|nùmero=2|pp=356-357|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1959_num_103_2_11082}}</ref> |- |Oppidum du Castellas |[[Solliès-Pont]]-[[Solliès-Toucas]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081742|tìtolo=Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081743|tìtolo=Oppidum (vestiges de l'enceinte)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.valleegapeau-tourisme.fr/patrimoine-culturel/loppidum-du-castellas/|tìtolo=L'Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} === Âtre parte === ==== Piemunte ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Brigodorum'' |[[Lisciandria|Alesciandria]], [[Breolungi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/mondovi-breolungi-cn-sito-archeologico/|tìtolo=Mondovì – Breolungi (CN) : sito archeologico|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Ròcca de San Zòrzu |[[Chieri|Chie(r)i]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]-...) |<ref>{{Çitta web|url=https://www.startgallerychieri.it/linsediamento-celto-ligure/|tìtolo=L'insediamento celto-ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Guardamunte |[[Gremiascu]], Munte Valassa |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/gremiasco-al-area-archeologico-naturalistica-del-guardamonte/|tìtolo=Gremiasco (AL) : Area archeologico-naturalistica del Guardamonte|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0100354591|tìtolo=insediamento d'altura pre e protostorico (castelliere, insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Castéllu de Muntâdu |[[Montaldo di Mondovì|Muntâdu de Munduvì]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I Liguri sulla Rocca|url=https://www.comune.montaldodimondovi.cn.it/portals/1602/SiscomArchivio/2/iligurisullarocca.pdf|léngoa=IT|pp=30-44}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Egle Micheletto|outô2=Marica Venturino Gambari (a cü(r)a de)|tìtolo=Montaldo di Mondovì. Dal villaggio preistorico al castello medievale|url=https://www.academia.edu/125428190/Montaldo_di_Mondov%C3%AC_Dal_villaggio_preistorico_al_castello_medievale_a_cura_di_E_Micheletto_M_Venturino_|ànno=Zenâ 2012|editô=Cumüne de Muntâdu et al.|çitæ=Muntâdu|léngoa=IT}}</ref> |- |Bèc Bërchasa |[[Ruccaviùn]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/roccavione-cn-sito-archeologico-del-bec-bric-berciassa/|tìtolo=Roccavione (CN): Sito archeologico del Bèc/Bric Berciassa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.becberciassa.it/index.aspx|tìtolo=Bèc Bërchasa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]] 7wlluos9p9jbkq2no60r1esqm66wlu8 273228 273207 2026-08-16T11:50:00Z N.Longo 12052 /* Dipartimèntu de Bucche du Ròdanu */ + 273228 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lista == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Còlla Me(r)ellu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1284:provincia-di-imperia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Imperia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Sapergu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Grange |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263632|tìtolo=Tomba di Monte Grange (tomba isolata ad incinerazione, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Rocche |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Osaggiu |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Seppu |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Ciaixe |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Baracùn |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castiùn |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma de Funtâne |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma d'Aurìn |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla Sgarbà |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Arpixélla |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma Tramuntìna |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263636|tìtolo=CIMA TRAMONTINA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Rocca de Dregu |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Passu de Mezzalüna |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Veonigi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castellà |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Morgi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtumo(r)u |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte U(r)ivastru |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Acqua(r)ùn |[[Lüxinascu]]-[[Puntedasce]]-[[Vaxìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263599|tìtolo=CASTELLO MEDIEVALE DI MONTE ACQUARONE con preesistenze (struttura di fortificazione castello militare)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Castelà |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Caggiu |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtu |[[Pigna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /> |- |U Castelà |[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263771|tìtolo=Poggio Castellaro (sito non identificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Cruxe de Paddre Poggi |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Müggiu de Scaje |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Bignùn |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Curma |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castéllu |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |I Casteletti |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |L'Entrà |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Punta Pistorin |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castela(r)ettu |[[U Sèrvu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263593|tìtolo=Castellareto di Cervo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Belenda |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla de Beura |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cian du Pussu |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |U Castelà |[[Arasce|A(r)àsce]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1286:provincia-di-savona.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Savona|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Munte |[[Arbenga]], [[U Munte (Arbenga)|U Munte]] |Etè nu cunusciüa, fòscia l'''oppidum'' de ''[[Albium Ingaunum]]'' |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[L'Atè|Artâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Bardenèi]]-[[Carizan|Ca(r)isàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Berzezzi#U castelä|''U Castelä'']] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Bric Castei(r)ö |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Marmö |[[Casanöva]], [[Marmö]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Munte d'Aggiu |[[Castrevegliu|Castreveggiu]], Munte d'Aggiu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Briccu du Castelà |[[Cengë|Cengiu]], Berbu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cengio.sv.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_1.html|tìtolo=La storia|outô=Cumüna de Cengiu|léngoa=IT|vìxita=2026-08-14}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Bric Reseghe |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Castele(r)a |[[Mieuja|Miöja]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Castelèi |[[A Steja|Stélla]], [[San Benardu (A Steira)|San Benardu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|''Castelà de Barlörie'']] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''U Castelâ'' |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], ''U Castelâ'' |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[A Peagna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Väze|Va(r)azze]], [[Arpixella (Vâże)|Arpixella]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Vendùn]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castelàiu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1285:provincia-della-spezia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia della Spezia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Veppu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Bòrseda |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]]-[[Calice]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Bonasseua|Bunassö(r)a]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Carmu |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Vigu |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte de Furche |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Cembràn |[[Maissann-a|Maisâna]], [[Çembràn|Cembràn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castéllu de Carpena |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Còlla di Castelèi |[[San Steva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Lòbbia |[[A Spèza|Spezza]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castelà de Pegasàn |[[A Spèza|Spezza]], [[Pegasàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Cota |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelfermu |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Vàise|Va(r)ese]], Ca(r)ansa |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Munte Dragnùn |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Novà |[[Zignægo|Zignagu]], [[Novà]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |I Casteletti |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]]-[[Boggiasco|Bugiascu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref name=":0" /> |- |Punta Guetta |[[Rensén|Arensàn]], Punte Guetta |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1283:provincia-di-genova.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Genova|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Sipriàn |[[A Særa|A Sèra]], [[Sàn Çepriàn|San Sipriàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte San Pe(r)u |[[Avëgno|Avegnu]], Munte San Pe(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373879|tìtolo=Monte San Pietro (area di materiale mobile area di frammenti fittili)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Üsciu |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Trâxu |[[Bargaggi]], [[Trâxo|Trâxu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309102|tìtolo=TRASO (insediamento insediamento rustico)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |[[Brìcco Càrlo#O castelâ|Briccu Carlu]] |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Brìcco Càrlo|Briccu Carlu]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Isuverde |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Langascu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Langàsco|Langascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Làrvegu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Làrvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelà |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelettu |[[Cicagna]], U Castelettu |Fòscia numma che de l'etè de mezzu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373962|tìtolo=Monte Castelletto (struttura di fortificazione accampamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |Rocche Negre |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ce(r)ese |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Craviascu |[[Lumarso|Lümarsu]], [[Craviàsco|Craviascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Füme(r)i |[[Mignanego|Mignanegu]], [[Fumæri|Füme(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Telegrafu |[[Mignanego|Mignanegu]], Munte Telegrafu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Ruccatajâ |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Madònna Negra |[[Rapallo|Rapallu]], Madònna Negra |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Rösa |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Bertumè |[[Rapallo|Rapallu]], [[San Bertumè (Rapallu)|San Bertumè]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Bastìa de Reccu |[[Recco|Reccu]], Bastìa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castelettu |[[Recco|Reccu]], Munte Castelettu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Mu(r)ìn de Due Rìghe |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]], [[Càrvai|Càrva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Savignon|Savignùn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà d'Isu(r)èlle |[[Savignon|Savignùn]], [[Izoélle|Isu(r)elle]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Sestri Levante]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Söi|So(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Caneva |[[Söi|So(r)i]], [[Càn-nia (Söi)|Càneva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Lassu |[[Toriggia|Turiggia]], [[Làsso (Torìggia)|Lassu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Rundunai(r)a |[[Favâ|U Favâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Penùn |[[Zena]], [[A Vêxima|A Vexima]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Zena]], [[Bâvai|Bàva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Fòrte Puìn |[[Zena]], [[Begòu|Begàu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cianderlìn |[[Zena]], [[Cianderlìn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cremén |[[Zena]], [[Cremén]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Munte Fasce |[[Zena]], [[Mónte Fàsce|Munte Fasce]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Mu(r)asâna |[[Zena]], [[Moâssànn-a|Mu(r)asâna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Còsta d'U(r)eggia |[[Zena]], [[Quarto (quartê de Zena)|Quartu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Santu Zebbiu |[[Zena]], [[Sànto Zéuggio (Zêna)|Santu Zebbiu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Tûre Cangiâxu |[[Zena]], [[Sestri Ponente|Sestri Punènte]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Zuaggi |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castéllu |[[Zoaggi|Zuaggi]], Munte Castéllu |Fòscia numma che de l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] |<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.zoagli.ge.it/index.php/it/page/breve-storia-di-zoagli|tìtolo=Breve storia di Zoagli|outô=Cumün de Zuaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-11}}</ref> |} === Pruvènsa === ==== Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum du Mont des Mules |[[Beausoleil]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080665|tìtolo=Camp ligure sis au Mont des Mules|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://lesvoyagesdelauriane.fr/2025/11/08/idee-de-balade-loppidum-du-mont-des-mules-a-beausoleil/|tìtolo=Idée de balade: l'oppidum du mont des Mules à Beausoleil|dæta=8 nuvèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Oppidum du Castellar |[[Eza]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA06000002|tìtolo=Oppidum du Castellar|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gralon.net/tourisme/monuments/info-oppidum-du-castellar--site-archeologique-de-eze-06-eze-22296.htm|tìtolo=Oppidum Du Castellar, Site Archéologique De Eze (06) Eze|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cemenelum |[[Nissa]], [[Cimiez]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080803|tìtolo=Mur présumé ligure (vieux)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/tag/cemenelum-cimiez-nizza-nice-scavi-archeologico-museo-alpes-maritimae/|tìtolo=Cemenelum: quando Nizza era la capitale delle Alpi Marittime|dæta=28 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref> |- |Oppidum du Mont-Pezou |[[Vallauris]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080908|tìtolo=Oppidum du Mont-Pezou|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Maurice Sechter|ànno=1964|tìtolo=Oppidum préhistorique du mont Pezou, à Vallauris (Alpes-Maritimes)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=Vul. 61|nùmero=1|pp=29-32|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1964_num_61_1_8151}}</ref> |} ==== Dipartimèntu de Bucche du Ròdanu ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum d'Entremont |[[Aix-en-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081095|tìtolo=Vestiges de l'oppidum celto-ligure d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-dentremont-aix-en-provence-en-2863531/|tìtolo=Oppidum d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum du Baou-Roux |[[Bouc-Bel-Air]] |Da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081521|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/17|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Pierredon |[[Éguilles]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081242|tìtolo=Oppidum celto-ligure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://museedupatrimoine.fr/oppidum-de-pierredon-a-eguilles-bouches-du-rhone/29804.html|tìtolo=Oppidum de Pierredon à Éguilles à Éguilles dans les Bouches-du-Rhône|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Constantine |[[Lançon-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081313|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA13000332|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Cloche |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000034|tìtolo=Oppidum de la Cloche|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Louis Chabot|ànno=1983|tìtolo=L'oppidum de la Cloche aux Pennes-Mirabeau (Bouches-du-Rhône) : Synthèse des travaux effectués de 1967 à 1982|revìsta=Revue archéologique de Narbonnaise|volùmme=Vul. 16|pp=39-80|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/ran_0557-7705_1983_num_16_1_1223}}</ref> |- |Oppidum de Teste-Nègre |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081404|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-teste-negre-iiieme-siecle-avant-j-c/|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre, IIIème siècle avant J.C|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Notre-Dame de Pitié |[[Marignane]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00125710|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tourisme-marignane.com/offres/oppidum-de-notre-dame-de-pitie-marignane-fr-3388048/|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Baou de Saint-Marcel |[[Marseggia|Marseja]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081510|tìtolo=Sol des parcelles contenant les vestiges de l'oppidum des Baou et terrains extérieurs au rempart pouvant offrir des traces archéologiques à Saint-Marcel|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://musee-histoire.marseille.fr/lieux/loppidum-du-baou-de-saint-marcel|tìtolo=L'oppidum du baou de Saint Marcel|outô=Musée d'Histoire de Marseille|léngoa=IT|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Verduron |[[Marseggia|Marseja]], [[Verduron]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000039|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/oppidum-de-verduron-marseille-15eme-fr-3326743/|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |L'Arquet |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles H. Lagrand|ànno=1959|tìtolo=Un habitat côtier de l'Age du Fer à l'Arquet, à la Couronne (Bouches-du-Rhône)|revìsta=Gallia|volùmme=17|nùmero=1|pp=179-201|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/galia_0016-4119_1959_num_17_1_2261}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/les-villages-gaulois-de-lanse-de-larquet-la-couronne-martigues/|tìtolo=Les villages gaulois de l'Anse de l'Arquet|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de l'Escourillon |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=85}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://arqueolugares.blogspot.com/2018/09/oppidum-de-escourillon-prox-martgues.html|tìtolo=Oppidum de ESCOURILLON prox. Martigues. Provenza. Occitania Francia.|léngoa=ES|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum du Mourre du Boeuf |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20071300307ZA|tìtolo=Oppidum du Mourre du Boeuf|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Pierre |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/73|tìtolo=Oppidum de Saint-Pierre-Les-Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martigues-tourisme.com/site/eglise-et-oppidum-de-st-pierre-les-martigues.html|tìtolo=Église et oppidum de St Pierre les Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Tamaris |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=82}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martiguesbouge.fr/le-saviez-vous/art-histoire-archeologie/prehistoire-et-antiquite/tamaris|tìtolo=Tamaris|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de la Tête de l'Ost |[[Mimet]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081523|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-la-tete-de-lost-le-domaine-des-salyens/|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost, le Domaine des Salyens|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Caisses |[[Mouriès]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081387|tìtolo=Oppidum des Caisses|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.alpillesenprovence.com/en/fiches/oppidum-of-the-caisses-de-jean-jean/|tìtolo=Oppidum des Caisses de Jean-Jean|léngoa=FR, EN, DE|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Blaise |[[Saint-Mitre-les-Remparts]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] antìgu fina au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081436|tìtolo=Oppidum Saint-Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-saint-blaise-saint-mitre-les-remparts-en-2867672/|tìtolo=Oppidum Saint Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Mayans |[[Septèmes-les-Vallons]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000025|tìtolo=Oppidum des Mayans|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/l-oppidum-des-mayans-et-le-hameau-fantome-marseille-provence/|tìtolo=Oppidum des Mayans et le Hameau Fantôme|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Roquepertuse |[[Velaux]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081491|tìtolo=Site archéologique de Roquepertuse|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2023/11/17/roquepertuse-un-santuario-celto-ligure-in-provenza/|tìtolo=Roquepertuse: un santuario celto-ligure in Provenza|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} ==== Dipartimèntu du Va(r)u ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum de Montjean |[[Cavalaire-sur-Mer]]-[[La Môle]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000001|tìtolo=Oppidum de Montjean (également sur commune de La Môle)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000006|tìtolo=Oppidum de Montjean|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cuers |[[Cuers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081587|tìtolo=Oppidum avec remparts|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mpmtourisme.com/en/cultural-heritage/oppidum-castellas|tìtolo=The Oppidum of Castellas|léngoa=EN, FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Costebelle |[[Hyères]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081645|tìtolo=Oppidum de Costebelle (ancien)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.maison-patrimoine-tpm.fr/patrimoine-archeologique-un-heritage-antique|tìtolo=Patrimoine archéologique: un héritage antique|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Méren |[[Le Cannet-des-Maures]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00064416|tìtolo=Oppidum, château dit Casteau Maoure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.echosciences-paca.fr/ressources/oppidum-de-meren-au-cannet-des-maures|tìtolo=Oppidum de Meren au Cannet des Maures|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Courtine |[[Ollioules]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081686|tìtolo=Oppidum celto-ligure de la Courtine (vestiges)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jean Layet|ànno=1959|tìtolo=L'oppidum de La Courtine à Ollioules (Var)|revìsta=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volùmme=vul. 103|nùmero=2|pp=356-357|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1959_num_103_2_11082}}</ref> |- |Oppidum du Castellas |[[Solliès-Pont]]-[[Solliès-Toucas]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081742|tìtolo=Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081743|tìtolo=Oppidum (vestiges de l'enceinte)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.valleegapeau-tourisme.fr/patrimoine-culturel/loppidum-du-castellas/|tìtolo=L'Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} === Âtre parte === ==== Piemunte ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Brigodorum'' |[[Lisciandria|Alesciandria]], [[Breolungi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/mondovi-breolungi-cn-sito-archeologico/|tìtolo=Mondovì – Breolungi (CN) : sito archeologico|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Ròcca de San Zòrzu |[[Chieri|Chie(r)i]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]-...) |<ref>{{Çitta web|url=https://www.startgallerychieri.it/linsediamento-celto-ligure/|tìtolo=L'insediamento celto-ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Guardamunte |[[Gremiascu]], Munte Valassa |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/gremiasco-al-area-archeologico-naturalistica-del-guardamonte/|tìtolo=Gremiasco (AL) : Area archeologico-naturalistica del Guardamonte|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0100354591|tìtolo=insediamento d'altura pre e protostorico (castelliere, insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Castéllu de Muntâdu |[[Montaldo di Mondovì|Muntâdu de Munduvì]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I Liguri sulla Rocca|url=https://www.comune.montaldodimondovi.cn.it/portals/1602/SiscomArchivio/2/iligurisullarocca.pdf|léngoa=IT|pp=30-44}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Egle Micheletto|outô2=Marica Venturino Gambari (a cü(r)a de)|tìtolo=Montaldo di Mondovì. Dal villaggio preistorico al castello medievale|url=https://www.academia.edu/125428190/Montaldo_di_Mondov%C3%AC_Dal_villaggio_preistorico_al_castello_medievale_a_cura_di_E_Micheletto_M_Venturino_|ànno=Zenâ 2012|editô=Cumüne de Muntâdu et al.|çitæ=Muntâdu|léngoa=IT}}</ref> |- |Bèc Bërchasa |[[Ruccaviùn]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/roccavione-cn-sito-archeologico-del-bec-bric-berciassa/|tìtolo=Roccavione (CN): Sito archeologico del Bèc/Bric Berciassa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.becberciassa.it/index.aspx|tìtolo=Bèc Bërchasa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta lìbbro|outô=Delphine Isoardi, Loup Bernard, Frédérique Bertoncello, Jean Chausserie-Laprée, Laurence Lautier, Pascal Marrou, Laura Martinaux, Florence Mocci e Maeva Serieys|tìtolo=Bibliographie pour la base de données des sites fortifiés protohistoriques de la région Provence-Alpes-Côte d’Azur|url=https://shs.hal.science/halshs-02378236v1/document|ànno=2019|léngoa=FR}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]] 9usg5yuzm1zmogwt8dx0b68975knt33 2 33103 273218 273050 2026-08-15T20:41:24Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ sorting A-Z 273218 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn ''orefice''; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Càneva |Càvena |Dau grêgu κάνναβις e pöi dau latìn. U segundu u l'è tipicu de l'entrutèra du sèntru-punènte. I l'existen de versciùi cun stramüu de l'asèntu (''canèva'' - ''cavéna''). |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Pennavaire]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta [[Valâ du Neva|Neva]] a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu''<ref>{{Çitta lìbbro|outô1=Silvio Riolfo Marengo|outô2=Silvia Malco Badano|outô3=Roberto Badano|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta val Neva|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/583/c/13/s/13/castelvecchio-di-rocca-barbena.html|ànno=2022|editô=Bacchetta Editore|çitæ=Arbénga|léngoa=IT, LIJ|p=243|capìtolo=Castelvecchio: le radici|cid=Marengo, Malco & Badano, 2022}}</ref>, che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Neva]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Derelittu |Derelittu | |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a [[Rosagni|Ressuaggiu]] (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a [[O Ponte|Puntivrea]] e [[Oseria|Use(r)ia]] (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. Ben spanteghèi i exiti, cumme frêxa a Purnàsce e Rensàn o fréixa (a Savuna, Varazze, Stella, e u Tijêu).<ref>p.40 vol2 1987</ref> |- |Furgùn |Frugùn | |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe in zenese cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigu(r)a |Frumigu(r)a |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, inversciùn a cuntattu; sentìa in zenese cumme vûxe du cuntâdu, mentre intu paìse de Avrigâ a l'è propiu registrâ a stu moddu.<ref>Vol. II, p. 55</ref> Ina variante scimile, ma cun [e] in cangiu de [u] a gh'è a Favâ de Màlva(r)u e Vöbbia (''fremigua''). |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i], rè(r)u, marcàu inte quarche puntu cumme A(r)àsce e Stella, ma ascì intu levante (A Spèzza, Lé(r)isi).<ref>1987, 71</ref> |- |Giüstenixe |Giüstexine |Dau latìn JUS TENENS, cun variasiùn de sòn puscibili. U numme, cumme dìtu intu paìse u l'è ''Giüstéscine'', ma zà aa Prìa u se dixe aa revèrsa e cunsunanti de due scillabe aa fin. |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |L'Ìsu(r)a |L'Uiza |Tipuca du Tabarchìn, dund'u indica propiu l'ìsu(r)a de San Pe(r)u, dund'u gh'è Carluforte. |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Prefundu |Perfundu |Variante ciü cunservativa de prufundu; metatesi registrâ au Sascéllu.<ref>1990, 53</ref> |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Savergu |Sarvegu | |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sìmixa Scìmixa Sìmixe |Sìxima Scìxima Sìxime |Dau latìn ''cīmex'' (che au genitivu u l'è ''cīmicis''): rispettu a stu chi u parlà de ciü tanti posti a se mustra in cuntinuitè dandu e furme ''sìmixa - scìmixa'', o a mèxima sciurtìa ma cun [e] aa fìn. U moddu cun metatesi u se(r)eva tipicu de se serte parlè du sentru-punente, cumme A(r)àsce (''sìxima''), d'acordiu cun Casanöva, Finâ, e Savuna; mentre propiu in Arbenga u l'è u mèximu se nu pe'u passaggiu de [s] in [ʃ], mèximu a Rensàn. U fenomenu u nu l'è scumpartìu inte tütte e valè d'Arbenga, scicumme che aa Cêve (inte l'A(r)òscia) e in Erli (inte Neva) a furma a l'è turna in cuntinuitè cu'u latìn. Inta fascia custe(r)a ''scìxime'' a l'è ancù registrà au Se(r)iâ.<ref>AA.VV. 1990, Vol.III p. 163</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu a[[a Cêve]]<ref name=":1" /> e dìtu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Suvra |Surva Sru(v)a |A variante nu metatetica, in cuntinuasiùn cu'u latìn sŭpra inte stu càxu e sun mênu ricurènti. |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |} 432tkayn9scc6qc9tyiqsrsbgdqlw53 273219 273218 2026-08-15T20:42:31Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ memo 273219 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn ''orefice''; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Càneva |Càvena |Dau grêgu κάνναβις e pöi dau latìn. U segundu u l'è tipicu de l'entrutèra du sèntru-punènte. I l'existen de versciùi cun stramüu de l'asèntu (''canèva'' - ''cavéna''). |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Pennavaire]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta [[Valâ du Neva|Neva]] a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu''<ref>{{Çitta lìbbro|outô1=Silvio Riolfo Marengo|outô2=Silvia Malco Badano|outô3=Roberto Badano|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta val Neva|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/583/c/13/s/13/castelvecchio-di-rocca-barbena.html|ànno=2022|editô=Bacchetta Editore|çitæ=Arbénga|léngoa=IT, LIJ|p=243|capìtolo=Castelvecchio: le radici|cid=Marengo, Malco & Badano, 2022}}</ref>, che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Neva]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Derelittu |Derelittu | |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a [[Rosagni|Ressuaggiu]] (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a [[O Ponte|Puntivrea]] e [[Oseria|Use(r)ia]] (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. Ben spanteghèi i exiti, cumme frêxa a Purnàsce e Rensàn o fréixa (a Savuna, Varazze, Stella, e u Tijêu).<ref>p.40 vol2 1987</ref> |- |Furgùn |Frugùn | |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe in zenese cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigu(r)a |Frumigu(r)a |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, inversciùn a cuntattu; sentìa in zenese cumme vûxe du cuntâdu, mentre intu paìse de Avrigâ a l'è propiu registrâ a stu moddu.<ref>Vol. II, p. 55</ref> Ina variante scimile, ma cun [e] in cangiu de [u] a gh'è a Favâ de Màlva(r)u e Vöbbia (''fremigua''). |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i], rè(r)u, marcàu inte quarche puntu cumme A(r)àsce e Stella, ma ascì intu levante (A Spèzza, Lé(r)isi).<ref>1987, 71</ref> |- |Giüstenixe |Giüstexine |Dau latìn JUS TENENS, cun variasiùn de sòn puscibili. U numme, cumme dìtu intu paìse u l'è ''Giüstéscine'', ma zà aa Prìa u se dixe aa revèrsa e cunsunanti de due scillabe aa fin. |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |L'Ìsu(r)a |L'Uiza |Tipuca du Tabarchìn, dund'u indica propiu l'ìsu(r)a de San Pe(r)u, dund'u gh'è Carluforte. |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> Registràu aa Prìa [...] e in Urmea. |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Prefundu |Perfundu |Variante ciü cunservativa de prufundu; metatesi registrâ au Sascéllu.<ref>1990, 53</ref> |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Savergu |Sarvegu | |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sìmixa Scìmixa Sìmixe |Sìxima Scìxima Sìxime |Dau latìn ''cīmex'' (che au genitivu u l'è ''cīmicis''): rispettu a stu chi u parlà de ciü tanti posti a se mustra in cuntinuitè dandu e furme ''sìmixa - scìmixa'', o a mèxima sciurtìa ma cun [e] aa fìn. U moddu cun metatesi u se(r)eva tipicu de se serte parlè du sentru-punente, cumme A(r)àsce (''sìxima''), d'acordiu cun Casanöva, Finâ, e Savuna; mentre propiu in Arbenga u l'è u mèximu se nu pe'u passaggiu de [s] in [ʃ], mèximu a Rensàn. U fenomenu u nu l'è scumpartìu inte tütte e valè d'Arbenga, scicumme che aa Cêve (inte l'A(r)òscia) e in Erli (inte Neva) a furma a l'è turna in cuntinuitè cu'u latìn. Inta fascia custe(r)a ''scìxime'' a l'è ancù registrà au Se(r)iâ.<ref>AA.VV. 1990, Vol.III p. 163</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu a[[a Cêve]]<ref name=":1" /> e dìtu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Suvra |Surva Sru(v)a |A variante nu metatetica, in cuntinuasiùn cu'u latìn sŭpra inte stu càxu e sun mênu ricurènti. |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |} 7znj1mv7a4bplg6ejiebojr5w5q8ocr 2 33114 273189 273083 2026-08-15T17:22:48Z Arbenganese 12552 rev intu scricciu 273189 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == Štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtṛa relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnò ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì i l’avevo pijà cumme qualtéa geneṛô l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[7] ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 c0u9aynel0f6d7njxe9i20m06ifnwnr 273190 273189 2026-08-15T17:23:21Z Arbenganese 12552 cangi picin 273190 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, ri Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnò ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì i l’avevo pijà cumme qualtéa geneṛô l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[7] ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 9x6cjbxjpcex5yvg5b94yc4vj4vv2n2 273191 273190 2026-08-15T17:23:59Z Arbenganese 12552 rev 273191 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[7] L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[8] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[9] == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [8] Il dizionario dice operaio=uvrié [9] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 lfcwn9s5lsrhdoaozl2elvf9l2wxerq 273192 273191 2026-08-15T17:24:40Z Arbenganese 12552 rev, agiüstamenti 273192 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == Štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[7] L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[8] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[9] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[10] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11] == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [8] Il dizionario dice operaio=uvrié [9] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [10] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 bdakxlhe9sq6pvk0q47ef56vzsqup0u 273193 273192 2026-08-15T17:25:13Z Arbenganese 12552 rev, azunte 273193 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == Štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[7] L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[8] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[9] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[10] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [8] Il dizionario dice operaio=uvrié [9] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [10] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 gvjq4fqg09bej0t0zi5qc3hwgx6gu0t 273194 273193 2026-08-15T17:25:45Z Arbenganese 12552 + 273194 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[7] L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[8] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[9] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[10] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’a == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [8] Il dizionario dice operaio=uvrié [9] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [10] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 5pjwi03dwjteeugh1tz3hq0nmomjk2t 273195 273194 2026-08-15T17:26:25Z Arbenganese 12552 + 273195 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[1] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[2] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[3] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[4] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. ‘Nta sö descriziun u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[5], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[6] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[7] L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[8] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[9] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[10] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855.   == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni, ----[1] Telaio=troa? [2] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [3] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [4] Dovrebbe essere [5] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [6] Lavori di fino, di rifinitura [7] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [8] Il dizionario dice operaio=uvrié [9] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [10] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 q1req2d9z4wwttk31a582ef7u3v12ca 273196 273195 2026-08-15T17:27:41Z Arbenganese 12552 detoji 273196 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrascioa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2] Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[10] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’ fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu Rizöa. == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitoa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela. ‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[11], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[12] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[13] ----[1] Ceriale [2] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [3] Telaio=troa? [4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [5] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [6] Dovrebbe essere [7] Il dizionario dice operaio=uvrié [8] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [9] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [10] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 [11] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [12] Lavori di fino, di rifinitura [13] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> bl6f6qna3nhtmqc9axc4v2d5sb7rqgy 273197 273196 2026-08-15T17:28:01Z Arbenganese 12552 +, rev 273197 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrascioa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2] Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[10] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[11] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa. Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e == L’ ‘mpiontu == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitoa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela. ‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[12], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[13] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[14] ----[1] Ceriale [2] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [3] Telaio=troa? [4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [5] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [6] Dovrebbe essere [7] Il dizionario dice operaio=uvrié [8] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [9] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [10] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 [11] <nowiki>https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20260812T150244Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=1200&X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45</nowiki> [12] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [13] Lavori di fino, di rifinitura [14] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> gfqoj4lur6rh7qkrwbrqw5hjsbxiin9 273198 273197 2026-08-15T17:29:02Z Arbenganese 12552 strutüra 273198 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrascioa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2] Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[10] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[11] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa. <del>Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e</del> == L’ ‘mpiontu <ins>d’ ‘l èpuca</ins> == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitoa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela. ‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[12], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[13] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[14] == <ins>A strutüṛa zö</ins> == <ins>Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštruìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo</ins> ----[1] Ceriale [2] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [3] Telaio=troa? [4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [5] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [6] Dovrebbe essere [7] Il dizionario dice operaio=uvrié [8] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [9] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [10] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 [11] <nowiki>https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20260812T150244Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=1200&X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45</nowiki> [12] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [13] Lavori di fino, di rifinitura [14] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> avjf6d1s5phw1swwjgo1t79acynn4bq 273199 273198 2026-08-15T17:29:35Z Arbenganese 12552 descriziun 273199 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništru d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štrô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrascioa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2] Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pruduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnoa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[10] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[11] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa. == L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitoa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela. ‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[12], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[13] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[14] == A strutüṛa zö == Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštruìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo<ins>. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricustruziun.</ins> ----[1] Ceriale [2] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [3] Telaio=troa? [4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [5] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [6] Dovrebbe essere [7] Il dizionario dice operaio=uvrié [8] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [9] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [10] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 [11] <nowiki>https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20260812T150244Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=1200&X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45</nowiki> [12] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [13] Lavori di fino, di rifinitura [14] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> obacnfsgzow78c1lvlw05a03d1q9h5x 273200 273199 2026-08-15T17:30:33Z Arbenganese 12552 rev, + 273200 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta ṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia  avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrasciōa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2] Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pṛuduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a travajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pres̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’ ṛa pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni u ṛ’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛiveva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a prodūziun a ṛ’eṛa d’ buna qualitōi e u s’ vendeva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’ ṛa strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[10] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[11] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa. == L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela. ‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[12], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[13] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[14] == A strutüṛa zö == Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015. ----[1] Ceriale [2] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [3] Telaio=troa? [4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [5] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [6] Dovrebbe essere [7] Il dizionario dice operaio=uvrié [8] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [9] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [10] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 [11] <nowiki>https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20260812T150244Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=1200&X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45</nowiki> [12] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [13] Lavori di fino, di rifinitura [14] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> qwr3lpxpm71wtpqxtwhlho4z1gcypwy 273201 273200 2026-08-15T17:35:07Z Arbenganese 12552 rev + 273201 wikitext text/x-wiki = Èl lanifizi d’Ulmèa = Èl lanifizi d’Ulmèa (Lanificio) ṛ’è èl palōzu '''lund'''<nowiki/>' j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Rumma, ‘nt’èl Bulgu. == štoṛia == A fōbrica di pōni ‘nt’Ulmèa a ṛ’è štô ‘nstalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fōbriche dav’s̅c̅in a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sö ‘nvestitüṛa, p’lché ‘n qua periudu, ṛ’ōta valōda d’ Tōnno l’eṛa ciütōštu pova, ma u j’eṛa a vuluntōi d’ tiōa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia avèvan pensōa d’ tiōa sciü quōs̅c̅i ‘n indüštṛia pè pṛûvincia e ‘l b’sögnu u l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntōntu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fōbriche Italiōne avèvo da èsse r’lanzōe ‘ns’ èl m’lcà. Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa. Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrasciōa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2] Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pṛuduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4] Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5] ‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a tṛavajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9] Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella. U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). ‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che: ‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse). Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11] Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830. ‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa. == L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca == Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela. ‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine). Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15] == A strutüṛa zö == Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015. ----[1] Ceriale [2] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [3] Telaio=troa? [4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415 [5] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> [6] Dovrebbe essere [7] Il dizionario dice operaio=uvrié [8] <nowiki>https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/</nowiki> [9] <nowiki>https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/</nowiki> [10] Rischio/pericolo?? [11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44 [12] <nowiki>https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20260812T150244Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=1200&X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45</nowiki> [13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare? [14] Lavori di fino, di rifinitura [15] <nowiki>https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/</nowiki> tapc3btz3xazb8meyg57t8nhtp3ibw3 0 33115 273210 273150 2026-08-15T20:20:34Z Arbenganese 12552 + trad. paragrafu, notta 273210 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. [[Categorîa:Astronomîa]] n20gfx9auwwdzahl6wa9p7a0u9qyypr 273211 273210 2026-08-15T20:21:15Z Arbenganese 12552 + trad par 273211 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. [[Categorîa:Astronomîa]] 23t87t6yj0glsreofpeazicbowzxk23 273212 273211 2026-08-15T20:22:54Z Arbenganese 12552 par. 273212 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. [[Categorîa:Astronomîa]] gdjctm8yqeydoc9p3guqrc80829wot2 273213 273212 2026-08-15T20:23:38Z Arbenganese 12552 /* Eclisse de Sû tutâle */ I mumènti de 'n eclisse 273213 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. Inte 'n eclisse cuscì, a Lüna a pruiètta in scia Tèra in lungu camìn de scü(r)amèntu, dìtu cumme primma conu d'umbra. Stu lì u curpisce numma che 'na pàrte picìna da süperfìcie da Tèra ch'a se tröva lungu u sò percursu, larga ciü o mênu 'na sentêna de chilòmetri. Numma che inte quelli posti, s'u nu gh'è stürbu(r)u, chi u mi(r)a u pò truvâse de frunte aa tutalitè da cuvertü(r)a. A lüxe difüsa inte l'ambiènte a china inte pôchi segundi, tòstu cumme s'u fusse nötte e a resta a stu moddu pe' quarche menütu. U gh'è fina 'na sca(r)a de lüminuxitè ch'a se ciamma magnitüdine d'eclisse: se u livéllu ch'u se razunze u l'è surva a 1,0-1,50 u se riva aa tutalitè. U prucessu u passa pe' mezzu de sèrti mumènti: * Primmu cuntattu de föa: quande u prufì da Lüna u tucca apêna u burdu du Sû dau de föa. * Primmu cuntattu de drèntu: quande u prufì da Lüna u tucca quellu du Sû da drèntu e a cumènsa a tutalitè. * Tutalitè: sta lì a pìa u numme daa fase de mascimu scü(r)amèntu da lüxe Sû. * Segundu cuntattu de drentu: u l'è u mumèntu ch'a finìsce a tutalitè * Segundu cuntattu de föa: u prufì da Lüna u tucca apêna u discu du Sû dau de fö(r)a, u finìsce u mumèntu d'eclisse [[Categorîa:Astronomîa]] cyywyog0xf0gb1ntcq13ld1uoi382eu 273214 273213 2026-08-15T20:24:01Z Arbenganese 12552 /* Eclisse de Sû tutâle */ +par notte 273214 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. Inte 'n eclisse cuscì, a Lüna a pruiètta in scia Tèra in lungu camìn de scü(r)amèntu, dìtu cumme primma conu d'umbra. Stu lì u curpisce numma che 'na pàrte picìna da süperfìcie da Tèra ch'a se tröva lungu u sò percursu, larga ciü o mênu 'na sentêna de chilòmetri. Numma che inte quelli posti, s'u nu gh'è stürbu(r)u, chi u mi(r)a u pò truvâse de frunte aa tutalitè da cuvertü(r)a. A lüxe difüsa inte l'ambiènte a china inte pôchi segundi, tòstu cumme s'u fusse nötte e a resta a stu moddu pe' quarche menütu. U gh'è fina 'na sca(r)a de lüminuxitè ch'a se ciamma magnitüdine d'eclisse: se u livéllu ch'u se razunze u l'è surva a 1,0-1,50 u se riva aa tutalitè. U prucessu u passa pe' mezzu de sèrti mumènti: * Primmu cuntattu de föa: quande u prufì da Lüna u tucca apêna u burdu du Sû dau de föa. * Primmu cuntattu de drèntu: quande u prufì da Lüna u tucca quellu du Sû da drèntu e a cumènsa a tutalitè. * Tutalitè: sta lì a pìa u numme daa fase de mascimu scü(r)amèntu da lüxe Sû. * Segundu cuntattu de drentu: u l'è u mumèntu ch'a finìsce a tutalitè * Segundu cuntattu de föa: u prufì da Lüna u tucca apêna u discu du Sû dau de fö(r)a, u finìsce u mumèntu d'eclisse == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Astronomîa]] gizgopmx3sr1geglipxnbd7al0g2ps7 273215 273214 2026-08-15T20:24:32Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ +intepr 273215 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. Inte 'n eclisse cuscì, a Lüna a pruiètta in scia Tèra in lungu camìn de scü(r)amèntu, dìtu cumme primma conu d'umbra. Stu lì u curpisce numma che 'na pàrte picìna da süperfìcie da Tèra ch'a se tröva lungu u sò percursu, larga ciü o mênu 'na sentêna de chilòmetri. Numma che inte quelli posti, s'u nu gh'è stürbu(r)u, chi u mi(r)a u pò truvâse de frunte aa tutalitè da cuvertü(r)a. A lüxe difüsa inte l'ambiènte a china inte pôchi segundi, tòstu cumme s'u fusse nötte e a resta a stu moddu pe' quarche menütu. U gh'è fina 'na sca(r)a de lüminuxitè ch'a se ciamma magnitüdine d'eclisse: se u livéllu ch'u se razunze u l'è surva a 1,0-1,50 u se riva aa tutalitè. U prucessu u passa pe' mezzu de sèrti mumènti: * Primmu cuntattu de föa: quande u prufì da Lüna u tucca apêna u burdu du Sû dau de föa. * Primmu cuntattu de drèntu: quande u prufì da Lüna u tucca quellu du Sû da drèntu e a cumènsa a tutalitè. * Tutalitè: sta lì a pìa u numme daa fase de mascimu scü(r)amèntu da lüxe Sû. * Segundu cuntattu de drentu: u l'è u mumèntu ch'a finìsce a tutalitè * Segundu cuntattu de föa: u prufì da Lüna u tucca apêna u discu du Sû dau de fö(r)a, u finìsce u mumèntu d'eclisse == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Astronomîa]] osf7eqeahfqmkp82s1c6a8ir4ejzcln 273216 273215 2026-08-15T20:25:02Z Arbenganese 12552 AR-s 273216 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse sulare tutale du 1999, vista in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. Inte 'n eclisse cuscì, a Lüna a pruiètta in scia Tèra in lungu camìn de scü(r)amèntu, dìtu cumme primma conu d'umbra. Stu lì u curpisce numma che 'na pàrte picìna da süperfìcie da Tèra ch'a se tröva lungu u sò percursu, larga ciü o mênu 'na sentêna de chilòmetri. Numma che inte quelli posti, s'u nu gh'è stürbu(r)u, chi u mi(r)a u pò truvâse de frunte aa tutalitè da cuvertü(r)a. A lüxe difüsa inte l'ambiènte a china inte pôchi segundi, tòstu cumme s'u fusse nötte e a resta a stu moddu pe' quarche menütu. U gh'è fina 'na sca(r)a de lüminuxitè ch'a se ciamma magnitüdine d'eclisse: se u livéllu ch'u se razunze u l'è surva a 1,0-1,50 u se riva aa tutalitè. U prucessu u passa pe' mezzu de sèrti mumènti: * Primmu cuntattu de föa: quande u prufì da Lüna u tucca apêna u burdu du Sû dau de föa. * Primmu cuntattu de drèntu: quande u prufì da Lüna u tucca quellu du Sû da drèntu e a cumènsa a tutalitè. * Tutalitè: sta lì a pìa u numme daa fase de mascimu scü(r)amèntu da lüxe Sû. * Segundu cuntattu de drentu: u l'è u mumèntu ch'a finìsce a tutalitè * Segundu cuntattu de föa: u prufì da Lüna u tucca apêna u discu du Sû dau de fö(r)a, u finìsce u mumèntu d'eclisse == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Astronomîa]] n6v57jq6nc6c6rixs25dxw05oflua78 273222 273216 2026-08-16T09:12:11Z Arbenganese 12552 didascalia 273222 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse de sû tutâle du 1999, vìsta in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. Inte 'n eclisse cuscì, a Lüna a pruiètta in scia Tèra in lungu camìn de scü(r)amèntu, dìtu cumme primma conu d'umbra. Stu lì u curpisce numma che 'na pàrte picìna da süperfìcie da Tèra ch'a se tröva lungu u sò percursu, larga ciü o mênu 'na sentêna de chilòmetri. Numma che inte quelli posti, s'u nu gh'è stürbu(r)u, chi u mi(r)a u pò truvâse de frunte aa tutalitè da cuvertü(r)a. A lüxe difüsa inte l'ambiènte a china inte pôchi segundi, tòstu cumme s'u fusse nötte e a resta a stu moddu pe' quarche menütu. U gh'è fina 'na sca(r)a de lüminuxitè ch'a se ciamma magnitüdine d'eclisse: se u livéllu ch'u se razunze u l'è surva a 1,0-1,50 u se riva aa tutalitè. U prucessu u passa pe' mezzu de sèrti mumènti: * Primmu cuntattu de föa: quande u prufì da Lüna u tucca apêna u burdu du Sû dau de föa. * Primmu cuntattu de drèntu: quande u prufì da Lüna u tucca quellu du Sû da drèntu e a cumènsa a tutalitè. * Tutalitè: sta lì a pìa u numme daa fase de mascimu scü(r)amèntu da lüxe Sû. * Segundu cuntattu de drentu: u l'è u mumèntu ch'a finìsce a tutalitè * Segundu cuntattu de föa: u prufì da Lüna u tucca apêna u discu du Sû dau de fö(r)a, u finìsce u mumèntu d'eclisse == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Astronomîa]] sq5hcqbdtmfhss4rpuxtrep4dbu7gu6 0 33124 273179 2026-08-15T12:37:29Z Luensu1959 1211 neuva pagina 273179 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} '''Cunniu''' (''Connio'' in italiàn e segóndo a grafîa zeneize) o l'è 'n pàize de pöcasæ 15 abitanti<ref>https://www.connio.it/</ref> ch'o s'atrêuva inta [[Provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. == Geògrafia == Questo pàize o s'atreuva in sci bricchi de l''äta val Borbëa, sótta a-o Mónte Carmo, e o l'é parte do comûne de [[Carega]]. == Stöia == Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repûblica de Zena]] pe tanti sécoli pe mêzo di coscì dîti feudi imperiâli. == Pòsti de interesse == == Economìa == == Coltûa == Questo pàize o l'é fra i comûn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli. == Feste e fëe == Gh'é festa a-i 5 d'agósto, Madònna da neive. == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} n9al3h5clqovtt4ecpglkh7k5t8h9ld 273180 273179 2026-08-15T12:45:09Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na föto 273180 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:Gezetta de Cunniu.jpg|thumb|A gezetta de Cunniu, frasción id Carega|A gexétta de Cónnio, fraçión de Carêga]] '''Cunniu''' (''Connio'' in italiàn e segóndo a grafîa zeneize) o l'è 'n pàize de pöcasæ 15 abitanti<ref>https://www.connio.it/</ref> ch'o s'atrêuva inta [[Provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. == Geògrafia == Questo pàize o s'atreuva in sci bricchi de l'äta Val Borbëa, sótta a-o Mónte Carmo, e o l'é parte do comûne de [[Carega]]. == Stöia == Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repûblica de Zena]] pe tanti sécoli pe mêzo di coscì dîti feudi imperiâli. == Pòsti de interesse == == Economìa == == Coltûa == Questo pàize o l'é fra i comûn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli. == Feste e fëe == Gh'é festa a-i 5 d'agósto, Madònna da neive. == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} gqeaqctpe5ddbgi5vr9wafvejcqdf4z 0 33125 273184 2026-08-15T15:21:05Z Michæ.152 13747 "Pagina domandâ" 273184 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''çitæ''' (da-o latìn ''civitatem'' "insémme di çitén, çitadinànsa") o l'é 'n çéntro de grénde dimenscioìn dónde gh'é de [[Economìa|ativitæ econòmiche]] pò-u ciù no ligæ a l'[[agricoltûa]] e sorviatùtto [[Setô tersiâio|tersiâie]], e dónca bón a fornî di servìççi a-a seu popolaçión e-a quélla de 'n gîo ciù ò mêno àncio ch'o ne consitoìsce o baçî d'uténza<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/citta/ Città]</ref>. [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|L'acròpoli d'Aténn-e, Leo von Klenze (1846)]] Cómme eleménto de l'organizaçión umànn-a do [[Geografia|spàçio giogràfico]], a çitæ a l'é 'n eleménto [[Economìa|econòmico]], dónde i tràfeghi di mercoéi són favorî, [[Politica|polìtico]], dæto ch'a gh'à de lóngo a-o mànco dötræ ativitæ de l'aministraçión, e [[Coltûa|colturâle]], cómme pòsto favorîo pi-â produçión da coltûa e cómme scîto de richésse colturâli amugiæ into ténpo. 'Na çitæ a l'à de constroçioìn mìsse in mòddo ciù ò mêno regolâre, de mainêa da formâ de stràdde de bón tranxitâ, selciæ ò astregæ ò asfaltæ, fornîe de servîççi pùbrichi e de tùtto quéllo ch'o l'é neçesâio p'òfrî de condiçioìn a favô da [[soçiêtæ|vìtta soçiâle]]<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/citta/ Città]</ref> == Stöia e descriçión == E prìmme çitæ sciòrtan fêua into perîodo do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]], quànde o svilùppo de técniche de l'[[agricoltûa]] asegûan 'n ''surplus'' d'arecugéita bastànte a sostegnî 'na [[Popolaçion|popolaçión]] fìssa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/summary/city City summary]</ref>. Ste çitæ vêgnan tiæ sciù inti scîti de prìmme çiviltæ, cómme a Vàlle do Nîlo, a Vàlle de l'Ìndo e-a Vàlle do sciùmme Wei. O çéntro mezopotàmico de [[Uruk]], ch'o s'atrêuva inte l'[[Iraq]] d'ancheu e ch'o remónta a-a meitæ do [[IV millennio a.C.|IV milénio prìmma de Crìsto]], o l'é tegnûo da-a ciù pàrte di archiòloghi pi-â prìmma vêa çitæ<ref>World History Encyclopedia: [https://www.worldhistory.org/uruk/ Uruk]</ref>. {{Çitaçión|Mónta in sciâ miâgia ch'a contórna Uruk,</br> Amîa a seu bâze, i seu moìn amîa!</br> O fondaménto di seu moìn o no l'é de moìn chéutti?</br> E seu fondaménta no són mìsse inte sètte seu?|Epopêa de Gilgamesh (Furlani, colònna I-II:1-11)}} Inte l'[[Antîga Grêcia]] e çitæ-stâto (''πόλις, pólis'') introdûan pi-â prìmma vòtta l'idêa de 'n spàçio pùbricòu fondòu in sciâ çitadinànsa atîva, in sciâ [[Democraçia|democraçîa]] e in sciâ partecipaçión a-a vìtta polìtica; in càngio, inte l'[[Antîga Rómma]] a çitæ a vêgne òrganizâ cómme çéntro d'aministraçión monumentâle progetòu, ch'o reprezénta o de l'integraçión de l'[[Impêo Roman|Inpêio]]. In latìn gh'é dôe paròlle pe descrîve 'na çitæ, ö sæ ''civitas'', ch'a l'ìndica a comunitæ di çitadìn, e ''urbs'', ch'a se riferìsce a-a strutûa fìxica da çitæ (l'é ciæo che l'''Urbs'' ciù inportànte a fîse [[Romma|Rómma]]). Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] e çitæ italiànn-e de [[Venessia|Venéçia]], [[Zêna]] e [[Firense|Firénse]] s'afèrman cómme motoî econòmichi e finançiâi de l'Ouröpa, con desvilupâ o modéllo do [[Comùn]] e pónn-e e bâze do [[capitalîximo]] modèrno. Con l'[[Etæ Modèrna]], e çitæ vêgnan sénpre de ciù sótta a-o contròllo polìtico di govèrni çentralizæ e sèrvan i interèsci di [[Stato|Stâti naçionâli]]. A [[rivoluçión industriâle]] a l'à aceleròu l'urbanizaçión e a l'à trasformòu a vìtta de çitæ ocidentâli, cómme e çitæ industriâli créscian a-a spedîa in Inghiltæra, inte l'[[Œüropa|Ouröpa]] do nòrd-òvest e-i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] do nòrd-èst. Da-a fìn do [[XX secolo|XX sécolo]], e çitæ vêgnan 'na realtæ comùn inti Pàixi in gîo pò-u móndo, co-o 30-60% da popolaçión de 'n Pàize ch'a vîve inti seu çéntri çitadìn ciù gréndi. Co-o sciortî de l'outomòbile e-o progrescîvo invegî de fàbriche, scàgni e câze, inti Pàixi industrializæ gh'é 'na cresciànsa di sobórghi e 'n'espansción urbànn-a incontrolâ (''urban sprawl''), scibén che ciù ò mêno a-o prinçìpio do [[XXI secolo|XXI sécolo]] tànte çitæ àn sperimentòu 'n perîodo de rigeneraçión. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} tvii2ozya6qbffyyqtzr0mm3ijyuc2a 273188 273184 2026-08-15T16:44:06Z Michæ.152 13747 273188 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''çitæ''' (da-o latìn ''civitatem'' "insémme di çitadìn, çitadinànsa") o l'é 'n çéntro de grénde dimenscioìn dónde gh'é de [[Economìa|ativitæ econòmiche]] pò-u ciù desligæ a l'[[agricoltûa]] e sorviatùtto [[Setô tersiâio|tersiâie]], ch'o l'é bón a fornî di servìççi a-a seu [[Popolaçion|popolaçión]] e-a quélla de 'n gîo ciù ò mêno àncio ch'o ne consitoìsce o baçî d'uténza<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/citta/ Città]</ref>. [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|''L'acròpoli d'Aténn-e'' do Leo von Klenze (1846)]] Cómme eleménto de l'organizaçión umànn-a do [[Geografia|spàçio giogràfico]], a çitæ a l'é 'n eleménto [[Economìa|econòmico]], dónde i tràfeghi di mercoéi són favorî, [[Politica|polìtico]], dæto ch'a gh'à de lóngo a-o mànco dötræ ativitæ de l'aministraçión, e [[Coltûa|colturâle]], cómme pòsto privilegiòu pi-â produçión da coltûa e cómme scîto de richésse colturâli amugiæ into ténpo. 'Na çitæ a l'à de constroçioìn mìsse in mòddo ciù ò mêno regolâre, de mainêa da formâ de stràdde de bón tranxitâ, selciæ ò astregæ ò asfaltæ, fornîe de servîççi pùbrichi e de tùtto quéllo ch'o l'é neçesâio p'òfrî de condiçioìn a favô da [[soçiêtæ|vìtta soçiâle]]<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/citta/ Città]</ref> == Stöia e descriçión == E prìmme çitæ sciòrtan fêua into perîodo do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]], quànde o svilùppo de técniche de l'[[agricoltûa]] asegûan 'n ''surplus'' d'arecugéita bastànte a sostegnî 'na [[Popolaçion|popolaçión]] fìssa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/summary/city City summary]</ref>. Ste çitæ vêgnan tiæ sciù inti scîti de prìmme çiviltæ, cómme a Vàlle do Nîlo, a Vàlle de l'Ìndo e-a Vàlle do sciùmme Wei. O çéntro mezopotàmico de [[Uruk]], ch'o s'atrêuva inte l'[[Iraq]] d'ancheu e ch'o remónta a-a meitæ do [[IV millennio a.C.|IV milénio prìmma de Crìsto]], o l'é tegnûo da-a ciù pàrte di archiòloghi pi-â prìmma vêa çitæ<ref>World History Encyclopedia: [https://www.worldhistory.org/uruk/ Uruk]</ref>. {{Çitaçión|Mónta in sciâ miâgia ch'a contórna Uruk,</br> Amîa a seu bâze, i seu moìn amîa!</br> O fondaménto di seu moìn o no l'é de moìn chéutti?</br> E seu fondaménta no són mìsse inte sètte seu?|[[Gilgamesh|Epopêa de Gilgamesh]]: Furlani, colònna I-II:1-11}} Inte l'[[Antîga Grêcia]] l'òrganizaçión da çitæ-stâto (''πόλις, pólis'') a l'introdûe pi-â prìmma vòtta l'idêa de 'n spàçio pùbricòu fondòu in sciâ çitadinànsa atîva, in sciâ [[Democraçia|democraçîa]] e in sciâ partecipaçión a-a vìtta polìtica; in càngio, inte l'[[Antîga Rómma]] a çitæ a vêgne òrganizâ cómme çéntro d'aministraçión monumentâle progetòu, ch'o reprezénta o cheu de l'integraçión de l'[[Impêo Roman|Inpêio]]. In latìn gh'é dôe paròlle pe descrîve 'na çitæ, ö sæ ''civitas'', ch'a l'ìndica a comunitæ di çitadìn, e ''urbs'', ch'a se riferìsce a-a strutûa fìxica da çitæ (l'é ciæo che l'''Urbs'' ciù inportànte a fîse [[Romma|Rómma]]). Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] e çitæ italiànn-e de [[Venessia|Venéçia]], [[Zêna]] e [[Firense|Firénse]] s'afèrman cómme motoî econòmichi e finançiâi de l'Ouröpa, con desvilupâ o modéllo do [[Comùn]] e pónn-e e bâze do [[capitalîximo]] modèrno. Con l'[[Etæ Modèrna]], e çitæ pàssan sénpre de ciù sótta a-o contròllo polìtico di govèrni çentralizæ e sèrvan i interèsci di [[Stato|Stâti naçionâli]]. A [[rivoluçión industriâle]] a l'à sponciòu l'urbanizaçión e a l'à trasformòu a vìtta de çitæ ocidentâli, tànto che e çitæ industriâli crescéivan a-a spedîa in [[Inghiltæra]], inte l'[[Œüropa|Ouröpa]] do nòrd-òvest e-i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] do nòrd-èst. Da-a fìn do [[XX secolo|XX sécolo]], e çitæ vêgnan 'na realtæ comùn inti Pàixi in gîo pò-u móndo, co-o 30-60% da popolaçión de 'n Pàize ch'a vîve inti seu çéntri çitadìn ciù gréndi. Co-o sciortî de l'outomòbile e-o progrescîvo invegî de fàbriche, scàgni e câze, inti Pàixi industrializæ gh'é 'na cresciànsa di sobórghi e 'n'espansción urbànn-a incontrolâ (''urban sprawl''), scibén che ciù ò mêno a-o prinçìpio do [[XXI secolo|XXI sécolo]] tànte çitæ àn sperimentòu 'n perîodo de rigeneraçión. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} 4obzw876ylltu1w6uj66hy72mmsbaq8 273220 273188 2026-08-16T08:01:18Z Luensu1959 1211 pe coerensa co-e pagine in sce Atene e Grecia 273220 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''çitæ''' (da-o latìn ''civitatem'' "insémme di çitadìn, çitadinànsa") o l'é 'n çéntro de grénde dimenscioìn dónde gh'é de [[Economìa|ativitæ econòmiche]] pò-u ciù desligæ a l'[[agricoltûa]] e sorviatùtto [[Setô tersiâio|tersiâie]], ch'o l'é bón a fornî di servìççi a-a seu [[Popolaçion|popolaçión]] e-a quélla de 'n gîo ciù ò mêno àncio ch'o ne consitoìsce o baçî d'uténza<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/citta/ Città]</ref>. [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|''L'acròpoli d'Atêne'' do Leo von Klenze (1846)]] Cómme eleménto de l'organizaçión umànn-a do [[Geografia|spàçio giogràfico]], a çitæ a l'é 'n eleménto [[Economìa|econòmico]], dónde i tràfeghi di mercoéi són favorî, [[Politica|polìtico]], dæto ch'a gh'à de lóngo a-o mànco dötræ ativitæ de l'aministraçión, e [[Coltûa|colturâle]], cómme pòsto privilegiòu pi-â produçión da coltûa e cómme scîto de richésse colturâli amugiæ into ténpo. 'Na çitæ a l'à de constroçioìn mìsse in mòddo ciù ò mêno regolâre, de mainêa da formâ de stràdde de bón tranxitâ, selciæ ò astregæ ò asfaltæ, fornîe de servîççi pùbrichi e de tùtto quéllo ch'o l'é neçesâio p'òfrî de condiçioìn a favô da [[soçiêtæ|vìtta soçiâle]]<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/citta/ Città]</ref> == Stöia e descriçión == E prìmme çitæ sciòrtan fêua into perîodo do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]], quànde o svilùppo de técniche de l'[[agricoltûa]] asegûan 'n ''surplus'' d'arecugéita bastànte a sostegnî 'na [[Popolaçion|popolaçión]] fìssa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/summary/city City summary]</ref>. Ste çitæ vêgnan tiæ sciù inti scîti de prìmme çiviltæ, cómme a Vàlle do Nîlo, a Vàlle de l'Ìndo e-a Vàlle do sciùmme Wei. O çéntro mezopotàmico de [[Uruk]], ch'o s'atrêuva inte l'[[Iraq]] d'ancheu e ch'o remónta a-a meitæ do [[IV millennio a.C.|IV milénio prìmma de Crìsto]], o l'é tegnûo da-a ciù pàrte di archiòloghi pi-â prìmma vêa çitæ<ref>World History Encyclopedia: [https://www.worldhistory.org/uruk/ Uruk]</ref>. {{Çitaçión|Mónta in sciâ miâgia ch'a contórna Uruk,</br> Amîa a seu bâze, i seu moìn amîa!</br> O fondaménto di seu moìn o no l'é de moìn chéutti?</br> E seu fondaménta no són mìsse inte sètte seu?|[[Gilgamesh|Epopêa de Gilgamesh]]: Furlani, colònna I-II:1-11}} Inte l'[[Antîga Grêcia]] l'òrganizaçión da çitæ-stâto (''πόλις, pólis'') a l'introdûe pi-â prìmma vòtta l'idêa de 'n spàçio pùbricòu fondòu in sciâ çitadinànsa atîva, in sciâ [[Democraçia|democraçîa]] e in sciâ partecipaçión a-a vìtta polìtica; in càngio, inte l'[[Antîga Rómma]] a çitæ a vêgne òrganizâ cómme çéntro d'aministraçión monumentâle progetòu, ch'o reprezénta o cheu de l'integraçión de l'[[Impêo Roman|Inpêio]]. In latìn gh'é dôe paròlle pe descrîve 'na çitæ, ö sæ ''civitas'', ch'a l'ìndica a comunitæ di çitadìn, e ''urbs'', ch'a se riferìsce a-a strutûa fìxica da çitæ (l'é ciæo che l'''Urbs'' ciù inportànte a fîse [[Romma|Rómma]]). Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] e çitæ italiànn-e de [[Venessia|Venéçia]], [[Zêna]] e [[Firense|Firénse]] s'afèrman cómme motoî econòmichi e finançiâi de l'Ouröpa, con desvilupâ o modéllo do [[Comùn]] e pónn-e e bâze do [[capitalîximo]] modèrno. Con l'[[Etæ Modèrna]], e çitæ pàssan sénpre de ciù sótta a-o contròllo polìtico di govèrni çentralizæ e sèrvan i interèsci di [[Stato|Stâti naçionâli]]. A [[rivoluçión industriâle]] a l'à sponciòu l'urbanizaçión e a l'à trasformòu a vìtta de çitæ ocidentâli, tànto che e çitæ industriâli crescéivan a-a spedîa in [[Inghiltæra]], inte l'[[Œüropa|Ouröpa]] do nòrd-òvest e-i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] do nòrd-èst. Da-a fìn do [[XX secolo|XX sécolo]], e çitæ vêgnan 'na realtæ comùn inti Pàixi in gîo pò-u móndo, co-o 30-60% da popolaçión de 'n Pàize ch'a vîve inti seu çéntri çitadìn ciù gréndi. Co-o sciortî de l'outomòbile e-o progrescîvo invegî de fàbriche, scàgni e câze, inti Pàixi industrializæ gh'é 'na cresciànsa di sobórghi e 'n'espansción urbànn-a incontrolâ (''urban sprawl''), scibén che ciù ò mêno a-o prinçìpio do [[XXI secolo|XXI sécolo]] tànte çitæ àn sperimentòu 'n perîodo de rigeneraçión. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} jotu4ke0gbh4ywa4z3hgnnkppza4f1x 273221 273220 2026-08-16T08:05:36Z Luensu1959 1211 /* Stöia e descriçión */ me seunn-a megio comme consecutio temporum 273221 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''çitæ''' (da-o latìn ''civitatem'' "insémme di çitadìn, çitadinànsa") o l'é 'n çéntro de grénde dimenscioìn dónde gh'é de [[Economìa|ativitæ econòmiche]] pò-u ciù desligæ a l'[[agricoltûa]] e sorviatùtto [[Setô tersiâio|tersiâie]], ch'o l'é bón a fornî di servìççi a-a seu [[Popolaçion|popolaçión]] e-a quélla de 'n gîo ciù ò mêno àncio ch'o ne consitoìsce o baçî d'uténza<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/citta/ Città]</ref>. [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|''L'acròpoli d'Atêne'' do Leo von Klenze (1846)]] Cómme eleménto de l'organizaçión umànn-a do [[Geografia|spàçio giogràfico]], a çitæ a l'é 'n eleménto [[Economìa|econòmico]], dónde i tràfeghi di mercoéi són favorî, [[Politica|polìtico]], dæto ch'a gh'à de lóngo a-o mànco dötræ ativitæ de l'aministraçión, e [[Coltûa|colturâle]], cómme pòsto privilegiòu pi-â produçión da coltûa e cómme scîto de richésse colturâli amugiæ into ténpo. 'Na çitæ a l'à de constroçioìn mìsse in mòddo ciù ò mêno regolâre, de mainêa da formâ de stràdde de bón tranxitâ, selciæ ò astregæ ò asfaltæ, fornîe de servîççi pùbrichi e de tùtto quéllo ch'o l'é neçesâio p'òfrî de condiçioìn a favô da [[soçiêtæ|vìtta soçiâle]]<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/citta/ Città]</ref> == Stöia e descriçión == E prìmme çitæ sciòrtan fêua into perîodo do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]], quànde o svilùppo de técniche de l'[[agricoltûa]] asegûan 'n ''surplus'' d'arecugéita bastànte a sostegnî 'na [[Popolaçion|popolaçión]] fìssa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/summary/city City summary]</ref>. Ste çitæ vêgnan tiæ sciù inti scîti de prìmme çiviltæ, cómme a Vàlle do Nîlo, a Vàlle de l'Ìndo e-a Vàlle do sciùmme Wei. O çéntro mezopotàmico de [[Uruk]], ch'o s'atrêuva inte l'[[Iraq]] d'ancheu e ch'o remónta a-a meitæ do [[IV millennio a.C.|IV milénio prìmma de Crìsto]], o l'é tegnûo da-a ciù pàrte di archiòloghi pi-â prìmma vêa çitæ<ref>World History Encyclopedia: [https://www.worldhistory.org/uruk/ Uruk]</ref>. {{Çitaçión|Mónta in sciâ miâgia ch'a contórna Uruk,</br> Amîa a seu bâze, i seu moìn amîa!</br> O fondaménto di seu moìn o no l'é de moìn chéutti?</br> E seu fondaménta no són mìsse inte sètte seu?|[[Gilgamesh|Epopêa de Gilgamesh]]: Furlani, colònna I-II:1-11}} Inte l'[[Antîga Grêcia]] l'òrganizaçión da çitæ-stâto (''πόλις, pólis'') a l'introdûe pi-â prìmma vòtta l'idêa de 'n spàçio pùbricòu fondòu in sciâ çitadinànsa atîva, in sciâ [[Democraçia|democraçîa]] e in sciâ partecipaçión a-a vìtta polìtica; in càngio, inte l'[[Antîga Rómma]] a çitæ a vêgne òrganizâ cómme çéntro d'aministraçión monumentâle progetòu, ch'o reprezénta o cheu de l'integraçión de l'[[Impêo Roman|Inpêio]]. In latìn gh'é dôe paròlle pe descrîve 'na çitæ, ö sæ ''civitas'', ch'a l'ìndica a comunitæ di çitadìn, e ''urbs'', ch'a se riferìsce a-a strutûa fìxica da çitæ (l'êa ciæo che l'''Urbs'' ciù inportànte a fîse [[Romma|Rómma]]). Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] e çitæ italiànn-e de [[Venessia|Venéçia]], [[Zêna]] e [[Firense|Firénse]] s'afèrman cómme motoî econòmichi e finançiâi de l'Ouröpa, con desvilupâ o modéllo do [[Comùn]] e pónn-e e bâze do [[capitalîximo]] modèrno. Con l'[[Etæ Modèrna]] e çitæ pàssan sénpre de ciù sótta a-o contròllo polìtico di govèrni çentralizæ e sèrvan i interèsci di [[Stato|Stâti naçionâli]]. A [[rivoluçión industriâle]] a l'à sponciòu l'urbanizaçión e a l'à trasformòu a vìtta de çitæ ocidentâli, tànto che e çitæ industriâli crescéivan a-a spedîa in [[Inghiltæra]], inte l'[[Œüropa|Ouröpa]] do nòrd-òvest e-i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] do nòrd-èst. Da-a fìn do [[XX secolo|XX sécolo]], e çitæ vêgnan 'na realtæ comùn inti Pàixi in gîo pò-u móndo, co-o 30-60% da popolaçión de 'n Pàize ch'a vîve inti seu çéntri çitadìn ciù gréndi. Co-o sciortî de l'outomòbile e-o progrescîvo invegî de fàbriche, scàgni e câze, inti Pàixi industrializæ gh'é 'na cresciànsa di sobórghi e 'n'espansción urbànn-a incontrolâ (''urban sprawl''), scibén che ciù ò mêno a-o prinçìpio do [[XXI secolo|XXI sécolo]] tànte çitæ àn sperimentòu 'n perîodo de rigeneraçión. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} b4qr1k8i58qcurrtac7vm2kwuzhhvib 273223 273221 2026-08-16T10:08:05Z Michæ.152 13747 Coreçioìn 273223 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''çitæ''' (da-o latìn ''civitatem'' "insémme di çitadìn, çitadinànsa") a l'é 'n çéntro de grénde dimenscioìn dónde gh'é de [[Economìa|ativitæ econòmiche]] pò-u ciù desligæ a l'[[agricoltûa]] e sorviatùtto [[Setô tersiâio|tersiâie]], ch'o l'é bón a fornî di servìççi a-a seu [[Popolaçion|popolaçión]] e-a quélla de 'n gîo ciù ò mêno àncio ch'o ne consitoìsce o baçî d'uténza<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/citta/ Città]</ref>. [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|''L'acròpoli d'Atêne'' do Leo von Klenze (1846)]] Cómme eleménto de l'organizaçión umànn-a do [[Geografia|spàçio giogràfico]], a çitæ a l'é 'n eleménto [[Economìa|econòmico]], dónde i tràfeghi di mercoéi són favorî, [[Politica|polìtico]], dæto ch'a gh'à de lóngo a-o mànco dötræ ativitæ de l'aministraçión, e [[Coltûa|colturâle]], cómme pòsto privilegiòu pi-â produçión da coltûa e cómme scîto de richésse colturâli amugiæ into ténpo. 'Na çitæ a l'à de constroçioìn mìsse in mòddo ciù ò mêno regolâre, de mainêa da formâ de stràdde de bón tranxitâ, selciæ ò astregæ ò asfaltæ, fornîe de servîççi pùbrichi e de tùtto quéllo ch'o l'é neçesâio p'òfrî de condiçioìn a favô da [[soçiêtæ|vìtta soçiâle]]<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/citta/ Città]</ref> == Stöia e descriçión == E prìmme çitæ sciòrtan fêua into perîodo do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]], quànde o svilùppo de técniche de l'[[agricoltûa]] asegûan 'n sorveciù d'arecugéita bastànte a sostegnî 'na [[Popolaçion|popolaçión]] fìssa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/summary/city City summary]</ref>. Ste çitæ vêgnan tiæ sciù inti scîti de prìmme çiviltæ, cómme a Vàlle do Nîlo, a Vàlle de l'Ìndo e-a Vàlle do sciùmme Wei. O çéntro mezopotàmico de [[Uruk]], ch'o s'atrêuva inte l'[[Iraq]] d'ancheu e ch'o remónta a-a meitæ do [[IV millennio a.C.|IV milénio prìmma de Crìsto]], o l'é tegnûo da-a ciù pàrte di archiòloghi pi-â prìmma vêa çitæ<ref>World History Encyclopedia: [https://www.worldhistory.org/uruk/ Uruk]</ref>. {{Çitaçión|Mónta in sciâ miâgia ch'a contórna Uruk,</br> Amîa a seu bâze, i seu moìn amîa!</br> O fondaménto di seu moìn o no l'é de moìn chéutti?</br> E seu fondaménta no són mìsse inte sètte seu?|[[Gilgamesh|Epopêa de Gilgamesh]]: Furlani, colònna I-II:1-11}} Inte l'[[Antîga Grêcia]] l'òrganizaçión da çitæ-stâto (''πόλις, pólis'') a l'introdûe pi-â prìmma vòtta l'idêa de 'n spàçio pùbricòu fondòu in sciâ çitadinànsa atîva, in sciâ [[Democraçia|democraçîa]] e in sciâ partecipaçión a-a vìtta polìtica; in càngio, inte l'[[Antîga Rómma]] a çitæ a vêgne òrganizâ cómme çéntro d'aministraçión monumentâle progetòu, ch'o reprezénta o cheu de l'integraçión de l'[[Impêo Roman|Inpêio]]. In latìn gh'é dôe paròlle pe descrîve 'na çitæ, ö sæ ''civitas'', ch'a l'ìndica a comunitæ di çitadìn, e ''urbs'', ch'a se riferìsce a-a strutûa fìxica da çitæ (l'êa ciæo che l'''Urbs'' ciù inportànte a fîse [[Romma|Rómma]]). Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] e çitæ italiànn-e de [[Venessia|Venéçia]], [[Zêna]] e [[Firense|Firénse]] s'afèrman cómme motoî econòmichi e finançiâi de l'Ouröpa, con desvilupâ o modéllo do [[Comùn]] e pónn-e e bâze do [[capitalîximo]] modèrno. Con l'[[Etæ Modèrna]] e çitæ pàssan sénpre de ciù sótta a-o contròllo polìtico di govèrni çentralizæ e sèrvan i interèsci di [[Stato|Stâti naçionâli]]. A [[rivoluçión industriâle]] a l'à sponciòu l'urbanizaçión e a l'à trasformòu a vìtta de çitæ òcidentâli, tànto che e çitæ industriâli crescéivan a-a spedîa in [[Inghiltæra]], inte l'[[Œüropa|Ouröpa]] do nòrd-òvest e-i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] do nòrd-èst. Da-a fìn do [[XX secolo|XX sécolo]] e çitæ vêgnan 'na realtæ comùn inti Pàixi in gîo pò-u móndo, co-o 30-60% da popolaçión de 'n Pàize ch'a vîve inti seu çéntri çitadìn ciù gréndi. Co-o sciortî de l'outomòbile e-o progrescîvo invegî de fàbriche, scàgni e câze, inti Pàixi industrializæ gh'é 'na cresciànsa di sobórghi e 'n'espansción urbànn-a incontrolâ (''urban sprawl''), scibén che ciù ò mêno a-o prinçìpio do [[XXI secolo|XXI sécolo]] tànte çitæ àn sperimentòu 'n perîodo de rigeneraçión. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} g5mq3055jpzuf3uxsjmbuy57bq91lgo 2 33126 273225 2026-08-16T10:27:55Z Arbenganese 12552 + 273225 wikitext text/x-wiki = Stasiùn de Berzezzi = A stasiùn de Berzezzi a l'è stèta u̇na fermä du trenu missa 'nsc’â feruvìa Zena-Vintimiggia, au servissiu du cumüne de Berzezzi, int'a pruvincia de Sann-a. A l'è stèta dezmissa int'u 1977 doppu ch'u l'è stètu fètu u radoppiu d'e culisse e u stramüu a munte da liĝn̂a, int'u trètu da Väze a Finä. == Stoja == U traciätu da liĝn̂a int'u toccu tra Sann-a e Vintimiggia, a l'inprinçippiu a culissa sencia, u l'è stètu avèrtu a-u trafegu a-i 25 de zenä d'u 1872. Scibén stu fètu, da-i archivi du cumüne de Berzezzi u se sa che u l'è stètu sulu a-i 4 d'otubre ch'u s'è fètu l'acordiu tra u Ministeru d'i Travaggi pübblici e u Cumüne pe 'na fermä du trenu, ch'u se decidde a fise da custruì tra l'inbuccu vèrsu punente d'u garbaççu dìtu "d'u Portu de Vuè" e quellu a levante d'u garbaççu "de Berzezzi". A stà a-i patti firmè, u Cumüne u se pigiäva l'inpegnu de versà a-u Guvèrnu 8000 lìre cumme ch'i fisen finìi i travaggi a-a stasiùn, cuscì cumme e speize de manutensiùn d'a stradda pe riväghe. Primma u gh'ea stètu de tratative perché inte 'n primmu mumentu u Cumüne u l'aveiva spunciä pe versà de menu, "cunsciderä che int'u mentre da custruçiùn d'u garbaççu, u paize u l'aveiva patìu di grossi danni a-e tère, a-i fabrichèi e a-e funti ch'i se truvavan propiu in simma a stu chi." In ciü propiu u Cumüne u l'aveiva fètu da mediatù int'e ratelle tra i prupietè ch'aivan patìu i danni e l'aministrasiùn di travaggi a-a feruvìa, e dunque, cumme u se lezze int'a relasiùn da "cungrega" d'u 18 de marsu d'u 1872 ch'a l'aveiva cumme segretäju u sciù Viglienzoni, a speiza ch'u s'ea disposti a dà au Guvèrnu a l'ea de 6000 lìre, ma a nu l'è stèta acetà. E caŝĉe d'u Cumüne i nu l'ean ricche e i bastavan apena a cruvì i bezögni urdinäri: pe nu veghise privè de l'ezercisiu feruviäju u s'ea duvüu arvì 'na sutuscrisiùn d'e 2000 lìre ch'i mancävan, da parte de sèrte famigge du paize.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Ferretti|ànno=1996|méize=Otubre|tìtolo=La stazione ferroviaria di Bergeggi|revìsta=TuttoBergeggi|editô=Asuciasiùn L'îzua|çitæ=Berzezzi|pp=39-41|léngoa=IT}}</ref> 1rg9zums2b7pwdvkuswcxse2yrblxz5