Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Vado Football Club 1913 0 1961 273286 270256 2026-08-18T19:01:25Z N.Longo 12052 rev tl 273286 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} {{Squàddra de balón |nómme squàddra = Vado FC 1913 |nomiâgi = ''Rossoblù'' |var-ségni_distintîvi = Segni distintìvi |pattern_b1 = _redstripes2 |body1 = 000077 |pattern_la1 = _whiteborder |leftarm1 = 000077 |pattern_ra1 = _whiteborder |rightarm1 = 000077 |shorts1 = 000077 |socks1 = 000077 |var-câza = Cà |pattern_b2 = _navy_angle_shoulder2 |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = _whiteborder |leftarm2 = FF0000 |pattern_ra2 = |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |var-coî = Culuri |coî = {{Scìnbolo|600px_Rosso_Blu_Stella_bianca_5_punte.png}} Russu e blö |var-ìnno = Innu |ìnno = Vinci ancora magico Vado |var-socjêtæ = Sucêtè |var-çitæ = Çitè |çitæ = {{Scìnbolo|Vado Ligure-Stemma.svg}} [[Vuè]] |var-naçión = Naçiùn |naçión = {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |var-confederaçión = Cunfederaçiùn |confederaçión = UEFA |var-federaçión = Federaçiùn |federaçión = {{Bandêa|ITA}} [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |var-canpionòu = Canpionóu |canpionòu = [[Serie D]] |var-fondaçión = Fundaçiùn |ànnofondaçión = 1913 |var-rifondaçión = Rifundaçiùn |rifondaçión = 1945 |var-prescidénte = Prescidente |prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Franco Tarabotto |var-alenatô = Alenatù |alenatô = {{Bandêa|ITA}} Marco Sesia |var-stàdio = Staddiu |stàdio = Staddiu ''Ferruccio Chittolina'' |var-pòsti = Posti |capiénsa = 2.000 |var-scîto = Scitu |var-tìtoli_regionâli = Tìtuli regiunäli |tìtoli regionâli = 3 [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]<br />1 [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]<br />1 [[Primma Divixon|Primma Divixùn]] |var-trofêi_naçionâli = Trufei naçiunäli |trofêi naçionâli = 1 [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Coppa Italia]] }} U '''Vado Football Club 1913''', ditu u '''Vuè''' ascì, u l'è a primma squaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de [[Vuè]], che a-a giurnä d'ancö a zöga int'a [[Serie D (zögu du balùn)|Serie D]]. U Vuè, d'u [[1922]], u l'ha guagnóu a primma [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]] d'a stoja. == Stoja == {{Seçión vêua}} == Palmarès == === Trufei naçiunäli === * [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]]: 1 ** 1922 === Tìtuli regiunäli === * [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]: 3 ** 2000-2001, 2012-2013, 2018-2019 * [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]: 1 ** 1953-1954 (girùn A), 1980-1981 (girùn A), 1985-1986, 1995-1996 (girùn A), 2009-2010 (girùn A) * [[Primma Divixon|Primma Divixùn]]: 1 ** 1940-1941 (girùn C) === Tìtuli d'i zueni === * [[Campionou Juniores Dilettanti|Campiunätu Juniores Diletanti]]: 1 ** 2012-2013 === Medaggie === * {{Scìnbolo|MeritoSportivo2.png|100}} Steĵa d'argentu a-u méritu spurtìvu: 1 ** 1973 {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://www.vadofc.it/|tìtolo=Scitu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}} [[Categorîa:Vuè]] [[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]] 41cu7at1xvoxd2cqjmvqcxlzf12n7yh 273287 273286 2026-08-18T19:05:30Z N.Longo 12052 up 273287 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} {{Squàddra de balón |nómme squàddra = Vado FC 1913 |nomiâgi = ''Rossoblù'' |var-ségni_distintîvi = Segni distintìvi |pattern_b1 = _redstripes2 |body1 = 000077 |pattern_la1 = _whiteborder |leftarm1 = 000077 |pattern_ra1 = _whiteborder |rightarm1 = 000077 |shorts1 = 000077 |socks1 = 000077 |var-câza = Cà |pattern_b2 = _navy_angle_shoulder2 |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = _whiteborder |leftarm2 = FF0000 |pattern_ra2 = |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |var-coî = Culuri |coî = {{Scìnbolo|600px_Rosso_Blu_Stella_bianca_5_punte.png}} Russu e blö |var-ìnno = Innu |ìnno = Vinci ancora magico Vado |var-socjêtæ = Sucêtè |var-çitæ = Çitè |çitæ = {{Scìnbolo|Vado Ligure-Stemma.svg}} [[Vuè]] |var-naçión = Naçiùn |naçión = {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |var-confederaçión = Cunfederaçiùn |confederaçión = UEFA |var-federaçión = Federaçiùn |federaçión = {{Bandêa|ITA}} [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |var-canpionòu = Canpionóu |canpionòu = [[Serie C]] |var-fondaçión = Fundaçiùn |ànnofondaçión = 1913 |var-rifondaçión = Rifundaçiùn |rifondaçión = 1945 |var-prescidénte = Prescidente |prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Franco Tarabotto |var-alenatô = Alenatù |alenatô = {{Bandêa|ITA}} Matteo Pastorino |var-stàdio = Staddiu |stàdio = Staddiu ''Ferruccio Chittolina'' |var-pòsti = Posti |capiénsa = 2.000 |var-scîto = Scitu |var-tìtoli_regionâli = Tìtuli regiunäli |tìtoli regionâli = 3 [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]<br />1 [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]<br />1 [[Primma Divixon|Primma Divixùn]] |var-trofêi_naçionâli = Trufei naçiunäli |trofêi naçionâli = 1 [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Coppa Italia]] }} U '''Vado Football Club 1913''', ditu u '''Vuè''' ascì, u l'è a primma squaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de [[Vuè]], che a-a giurnä d'ancö a zöga int'a [[Serie C (zögu du balùn)|Serie C]], dund'a l'è muntä d'u [[2026]] p'â primma votta doppu 78 anni. U Vuè, d'u [[1922]], u l'ha guagnóu a primma [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]] d'a stoja. == Stoja == {{Seçión vêua}} == Palmarès == === Trufei naçiunäli === * [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]]: 1 ** 1922 === Tìtuli regiunäli === * [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]: 3 ** 2000-2001, 2012-2013, 2018-2019 * [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]: 1 ** 1953-1954 (girùn A), 1980-1981 (girùn A), 1985-1986, 1995-1996 (girùn A), 2009-2010 (girùn A) * [[Primma Divixon|Primma Divixùn]]: 1 ** 1940-1941 (girùn C) === Tìtuli d'i zueni === * [[Campionou Juniores Dilettanti|Campiunätu Juniores Diletanti]]: 1 ** 2012-2013 === Medaggie === * {{Scìnbolo|MeritoSportivo2.png|100}} Steĵa d'argentu a-u méritu spurtìvu: 1 ** 1973 {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://www.vadofc.it/|tìtolo=Scitu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}} [[Categorîa:Vuè]] [[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]] ch8rxq928qi22zrlvbxxljjkysg7zij 273289 273287 2026-08-18T19:09:00Z N.Longo 12052 par 273289 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} {{Squàddra de balón |nómme squàddra = Vado FC 1913 |nomiâgi = ''Rossoblù'' |var-ségni_distintîvi = Segni distintìvi |pattern_b1 = _redstripes2 |body1 = 000077 |pattern_la1 = _whiteborder |leftarm1 = 000077 |pattern_ra1 = _whiteborder |rightarm1 = 000077 |shorts1 = 000077 |socks1 = 000077 |var-câza = Cà |pattern_b2 = _navy_angle_shoulder2 |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = _whiteborder |leftarm2 = FF0000 |pattern_ra2 = |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |var-coî = Culuri |coî = {{Scìnbolo|600px_Rosso_Blu_Stella_bianca_5_punte.png}} Russu e blö |var-ìnno = Innu |ìnno = Vinci ancora magico Vado |var-socjêtæ = Sucêtè |var-çitæ = Çitè |çitæ = {{Scìnbolo|Vado Ligure-Stemma.svg}} [[Vuè]] |var-naçión = Naçiùn |naçión = {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |var-confederaçión = Cunfederaçiùn |confederaçión = UEFA |var-federaçión = Federaçiùn |federaçión = {{Bandêa|ITA}} [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |var-canpionòu = Canpionóu |canpionòu = [[Serie C]] |var-fondaçión = Fundaçiùn |ànnofondaçión = 1913 |var-rifondaçión = Rifundaçiùn |rifondaçión = 1945 |var-prescidénte = Prescidente |prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Franco Tarabotto |var-alenatô = Alenatù |alenatô = {{Bandêa|ITA}} Matteo Pastorino |var-stàdio = Staddiu |stàdio = Staddiu ''Ferruccio Chittolina'' |var-pòsti = Posti |capiénsa = 2.000 |var-scîto = Scitu |var-tìtoli_regionâli = Tìtuli regiunäli |tìtoli regionâli = 3 [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]<br />1 [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]<br />1 [[Primma Divixon|Primma Divixùn]] |var-trofêi_naçionâli = Trufei naçiunäli |Coppa Italia = 1 }} U '''Vado Football Club 1913''', ditu u '''Vuè''' ascì, u l'è a primma squaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de [[Vuè]], che a-a giurnä d'ancö a zöga int'a [[Serie C (zögu du balùn)|Serie C]], dund'a l'è muntä d'u [[2026]] p'â primma votta doppu 78 anni. U Vuè, d'u [[1922]], u l'ha guagnóu a primma [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]] d'a stoja. == Stoja == {{Seçión vêua}} == Palmarès == === Trufei naçiunäli === * [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]]: 1 ** 1922 === Tìtuli regiunäli === * [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]: 3 ** 2000-2001, 2012-2013, 2018-2019 * [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]: 1 ** 1953-1954 (girùn A), 1980-1981 (girùn A), 1985-1986, 1995-1996 (girùn A), 2009-2010 (girùn A) * [[Primma Divixon|Primma Divixùn]]: 1 ** 1940-1941 (girùn C) === Tìtuli d'i zueni === * [[Campionou Juniores Dilettanti|Campiunätu Juniores Diletanti]]: 1 ** 2012-2013 === Medaggie === * {{Scìnbolo|MeritoSportivo2.png|100}} Steĵa d'argentu a-u méritu spurtìvu: 1 ** 1973 {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://www.vadofc.it/|tìtolo=Scitu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}} [[Categorîa:Vuè]] [[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]] 3iveiutno37i7cye4w1ntr14zng69r6 Caréga 0 7027 273269 273089 2026-08-18T12:21:32Z Luensu1959 1211 /* Geògrafia */ comme confermòu da gente do pòsto 273269 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Carega |Panorama = Carrega1.JPG |Didascalia = Panoramma |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Piemonte |Divisione amm grado 2 = Lisciandria |Amministratore locale = Luca Silvestri |Partito = lista civica |Data elezione = 21-09-2020 |Data istituzione = 1861 |Altitudine = |Abitanti = 86 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R01&Pro=P006&Com=34&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçión rescidénte a-i 31 de zenâ do 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-01-2023 |Sottodivisioni = [[Berga]], Boianca, Campassi, Ca' di Campassi, Cabanne de Carêga, [[Cartexégna]], Casón, Ciappâ, Connio, Crêuso, [[Dàiu|Dàio]], Ferrassa, Fontann-a ciûsa, Maxóncâda, [[Ogné]], [[Renêusci]], San Clemente e [[Viegni|Viêgni]] |Divisioni confinanti = [[Cabela]], [[Fascia]] (GE), [[Goreio]] (GE), [[Mungiardéin|Mongiardin]], [[Obbia]] (GE), [[Propâ]] (GE), [[Utùn]] (PC), [[Valbrevenna]] (GE) |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 3287 |Nome abitanti = Careghin |Patrono = [[Sàn Giuliàn de Beauvais|San Giuliàn]] |Festivo = 9 zenâ |Mappa = Map of comune of Carrega Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comùn de Caréga inta provinsa de Lisciandria }} '''Caréga''' (''Cariéga'' into parlâ do pòsto, ''Carrega Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'è 'n [[Comun|comùn]] da [[provinsa de Lisciandria]]. == Geògrafia == Caréga o l'è un pàize ch'o g'à sôlo 86 abitanti e o se trêuva inta Provinsa de [[Lisciandria]] inte l'âta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. 'Na fraçion de Carêga inportante pe-o turìximo a l'é [[Berga]]. Âtre fraçioìn de Carêga son (segóndo a parlâ do pòsto): [[Ogné|Agné]], Buiànca, Campàssi, Ca' di Campassi, Cabanne de Cariêga, [[Cartasegna|Cartezégna]], Cazón, Ciapâ, [[Cunniu]], Crözu di Campassi, [[Dàiu|Dàiu]], Ferrassa, [[Funtan-a chiüza]], [[Mazuncòda|Magiùncâda]], [[Renêusci|Renéisi]], San Clementu e [[Viegni|Viêgni]]<ref>Secundu a testimuniansa de n'ommu de "Cariêga" e de ûn de "Cunniu"</ref>. == Stöia == Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] pe tanti sécoli. Da-o [[1797]] a-o [[1805]] o l'à fæto parte da [[Repùbrica Lìgure|Repùbbrica Lìgure]], pöi scin-a a-o [[1814]] o l'êa parte de l'[[Prìmmo Inpêro françéize|inpéro napoleònico]] e da-o [[1815]] parte do [[Regno de Sardegna]] inta División de [[Zena]] e inta Provinsa de [[Növe|Nêuve]]. Da-o [[1859]] o fa parte da [[Provinsa de Lisciandria]]. == Pòsti de interèsse == <gallery> Immaggine:Lapide Anton Ukmar Carrega.JPG|A làpide dedicâ a Anton Ukmar e missa da l'ANPI de Zena Immaggine:Chiesa di San Giuliano Carrega.jpg|A gêxa de San Giuliàn Immaggine:Monumento ai caduti Carrega Ligure.JPG|Monuménto a-i cadûti </gallery> == Economìa == == Coltûa == A Caréga se parla ancón a [[lengoa ligure|lengua lìgure]], ciù scìmile a-o zenéize che a-a variante ligûre de Neuve e da bassa Valle Borbéia. A cuxìnn-a ascì a l'è prinçipalmente lìgure. == Manifestaçioin == == Feste e fêe == == Comunicaçioìn == {{clear}} == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} ovljlrkbbku87p2j96x2hyzsd0abv8e Juventus Football Club 0 7282 273290 270119 2026-08-18T19:09:20Z N.Longo 12052 fix 273290 wikitext text/x-wiki {{Protètta}} {{Zeneize}} {{Squàddra de balón |nómme squàddra = Juventus Football Club |nomiâgi = ''La Vecchia Signora'', ''Madama'', ''La fidanzata d'Italia'', ''Le Zebre'', ''I Bianconeri'' |pattern_la1 = _juventus2627h |leftarm1 = FFFFFF |pattern_b1 = _juventus2627h |body1 = FFFFFF |pattern_ra1 = _juventus2627h |rightarm1 = FFFFFF |pattern_sh1 = _juventus2627h |shorts1 = 000000 |pattern_so1 = _juventus2627h |socks1 = 000000 |pattern_la2 = _juventus2526a |leftarm2 = 799ABB |pattern_b2 = _juventus2526a |body2 = 799ABB |pattern_ra2 = _juventus2526a |rightarm2 = 799ABB |pattern_sh2 = _juventus2526a |shorts2 = 799ABB |pattern_so2 = _juventus2526a |socks2 = 799ABB |pattern_la3 = _juventus2526t |leftarm3 = 000000 |pattern_b3 = _juventus2526t |body3 = 000000 |pattern_ra3 = _juventus2526t |rightarm3 = 000000 |pattern_sh3 = _juventus2526t |shorts3 = 000000 |pattern_so3 = _juventus2526t |socks3 = 000000 |coî = {{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black White.svg}} [[Giànco]], [[néigro]] |scìnboli = [[Zêbra]] |ìnno = Juve (storia di un grande amore) |outô = [[Paolo Belli]] |çitæ = {{Scìnbolo|Torino-Stemma.svg}} [[Turin|Turìn]] |naçión = {{ITA}} |confederaçión = [[Union of European Football Associations|UEFA]] |federaçión = {{Bandêa|ITA}} [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |canpionòu = [[Serie A]] |ànnofondaçión = 1897 |propiêtâio = {{Bandêa|ITA}} [[Agnelli (famìggia)|Famìggia Agnelli]]<br /><small>(pe mêzo de [[Exor|EXOR N.V.]])</small> |prescidénte = {{Bandêa|ITA}} [[Gianluca Ferrero]] |alenatô = {{Bandêa|ITA}} [[Luciano Spalletti]] |stàdio = [[Juventus Stadium]] |capiénsa = 41.660 |Serie A = 36 |Serie B = 1 |Coppa Italia = 15 |Supercoppa Italiana = 9 |UEFA Champions League = 2 |UEFA CWC = 1 |UEFA Europa League = 3 |UEFA Super Cup = 2 |Intertoto Cup = 1 |Intercontinental Cup = 2 |Coppa delle Alpi = 1 }} A '''Juventus Football Club''', conosciûa ascì comme '''Juventus''' ò, ciù senpliceménte, '''Juve''', a l'é 'na socjêtæ de [[Zeugo do ballon|balón]] italiànn-a con sêde a [[Turin|Turìn]]. Con 36 [[Serie A|scudétti]] e 15 [[Cóppa Itàlia de balón|Cóppe Itàlia]] a l'é a squàddra de l'[[Italia|Itàlia]] ch'a l'à goagnòu de ciù. == Stöia == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Squàddre de balón in Itàlia]] 8ce0cw43zdvwutxuws9bg6tnw1z90hr Mëxinn-a 0 11743 273265 232374 2026-08-18T11:59:26Z Michæ.152 13747 Anpliòu o testo 273265 wikitext text/x-wiki [[File:Klimt hygeia.jpg|thumb|A mêxìnn-a - Detàggionto do [[Gustav Klimt]]]] A '''mêxìnn-a''' ò '''meixìnn-a''' (da-o latìn ''medicina'', da-o vèrbo ''medeor'' "mêga, cuâ") a l'é a [[Sciensa|scénsa]] ch'a stùddia e [[Moutîa|moutîe]], a seu cûa e-a seu prevençión<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/medicina/ Medicina]</ref>. A a s'òcupa in generâle de mantegnî e promêuve a [[salûte]], che l'[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS) a l'à definîo cómme 'n stâto de conplêto benstâ [[Còrpo umàn|fìxico]], [[Ménte|mentâle]], [[Soçiêtæ|soçiâle]] e no sôlo cómme l'asénsa de moutîa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/science/medicine Medicine]</ref>. O [[mêgo]] o l'é a figûa ch'a l'exèrçita a pràtica da mêxìnn-a. {{clear}} == Descriçión e stöia == Inte prìmme soçiêtæ [[Preistöia|preistòriche]] e moutîe vegnîvan conscideræ cómme di fenòmeni d'òrìgine sorvianaturâle e dónca tànto a [[magîa]] cómme a [[Religion|religión]] avéivan un ròllo inportànte inta mêxìnn-a. E cûe conscistéivan in èrbe, sperlenghéuie, òraçioìn, pòrteboneur e tùtti i âtri remédi aministræ da-a figûa do mêgón. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]] (460 a.C. - 370 a.C.), outô di scrîti che conpónn-an o ''Corpus Hippocraticum'', o l'é o prìmmo a consciderâ e moutîe cómme 'n fenòmeno naturâle ligòu a de caxoìn fìxiche e pe sta raxón o l'é tegnûo pò-u poæ da mêxìnn-a òcidentâle. A teorîa di quàttro umoî da lê desvilupâ a saiâ repigiâ da-o mêgo româno [[Galén de Pèrgamo]] e a restiâ a-a bâze da mêxìnn-a òcidentâle pe sécoli. Cómme l'Ouröpa a l'ìntra inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], o progrèsso inta scénsa e inta mêxìnn-a se pòrtan a-o [[Vixìn Levante]] e a l'[[Axia|Àxia]] òcidentâle, pe scioî tórna in Ouröpa sôlo into [[Renascimento|Rinasciménto]]. Sto repìggio o l'é stæto permìsso da 'n càngio de prospetîva colturâle da-o dogmatîximo de l'Etæ de Mêzo a l'òservaçión drîta, ch'a l'à inspiròu di travàggi cómme o tratòu ''De humani corporis fabrica'' (1543) de l'[[Andrea Vesalio]]. Tra-o [[XIX secolo|XIX]] e-o [[XX secolo|XX sécolo]] e nêuve tecnologîe gh'àn un ròllo esençiâle into progrèsso da mêxìnn-a, cómme prexénpio inti câxi de l'invençión de l'[[anestexîa]] do [[William Morton]] (1846), a conprensción de l'inportànsa de régole de [[netîxe]] con [[Ignáz Semmelweis]], a scovèrta di gèrmi do [[Louis Pasteur]] e a conprensción di seu ligàmmi co-e moutîd co-o [[Robert Koch]], a scovèrta di [[Raggi x|ràggi X]] do [[Wilhelm Roentgen|Wilhelm Röntgen]] (1895), a scovèrta da [[penicilìnn-a]] de l'[[Alexander Fleming]] (1928). A-a giornâ d'ancheu, l'amugiâse de 'na quantitæ stramezuâ d'informaçioìn e-o bezéugno d'anâ a-o de là de l'outoritæ di espèrti, àn sponciòu a mêxìnn-a vèrso 'n modéllo bazòu in sce l'evidénsa. A Mêxìnn-a Bazâ in sce l'Evidénsa (in ingléize Evidence-based medicine, EBM) a l'é 'n método pi-â deçixón clìnica ch'o dêuvia a mêgio evidénsa a dispoxiçión, insémme a l'espertîxe clìnica e a-i valoî do paçiénte, pe goidâ l'ascisténsa a ògni paçiénte<ref>National Library of Medicine: [https://www.treccani.it/enciclopedia/medicina/ Evidence-Based Medicine]</ref>. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Sciense}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a| ]] ed7eowavp31fks6uoyajhhei5cfrt8r 273266 273265 2026-08-18T12:03:01Z Michæ.152 13747 273266 wikitext text/x-wiki [[File:Klimt hygeia.jpg|thumb|A mêxìnn-a - Detàggio de 'n dipìnto do [[Gustav Klimt]]]] A '''mêxìnn-a''' ò '''meixìnn-a''' (da-o latìn ''medicina'', da-o vèrbo ''medeor'' "mêga, cuâ") a l'é a [[Sciensa|scénsa]] ch'a stùddia e [[Moutîa|moutîe]], a seu cûa e-a seu prevençión<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/medicina/ Medicina]</ref>. A a s'òcupa in generâle de mantegnî e promêuve a [[salûte]], che l'[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS) a l'à definîo cómme 'n stâto de conplêto benstâ [[Còrpo umàn|fìxico]], [[Ménte|mentâle]], [[Soçiêtæ|soçiâle]] e no sôlo cómme l'asénsa de moutîa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/science/medicine Medicine]</ref>. O [[mêgo]] o l'é a figûa ch'a l'exèrçita a pràtica da mêxìnn-a. {{clear}} == Descriçión e stöia == Inte prìmme soçiêtæ [[Preistöia|preistòriche]] e moutîe vegnîvan conscideræ cómme di fenòmeni d'òrìgine sorvianaturâle e dónca tànto a [[magîa]] cómme a [[Religion|religión]] avéivan un ròllo inportànte inta mêxìnn-a. E cûe conscistéivan in èrbe, sperlenghéuie, òraçioìn, pòrteboneur e tùtti i âtri remédi aministræ da-a figûa do mêgón. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]] (460 a.C. - 370 a.C.), outô di scrîti che conpónn-an o ''Corpus Hippocraticum'', o l'é stæto o prìmmo a consciderâ e moutîe cómme 'n fenòmeno naturâle ligòu a de caxoìn fìxiche e pe sta raxón o l'é tegnûo pò-u poæ da mêxìnn-a òcidentâle. A teorîa di quàttro umoî da lê desvilupâ a saiâ repigiâ da-o mêgo româno [[Galén de Pèrgamo]] e a restiâ a-a bâze da mêxìnn-a òcidentâle pe sécoli. Cómme l'Ouröpa a l'é intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], o progrèsso inta scénsa e inta mêxìnn-a se són portæ a-o [[Vixìn Levante]] e a l'[[Axia|Àxia]] òcidentâle, pe scioî tórna in Ouröpa sôlo into [[Renascimento|Rinasciménto]]. Sto repìggio o l'é stæto permìsso da 'n càngio de prospetîva colturâle da-o dogmatîximo de l'Etæ de Mêzo a l'òservaçión drîta, ch'a l'à inspiròu di travàggi cómme o tratòu ''De humani corporis fabrica'' (1543) de l'[[Andrea Vesalio]]. Tra-o [[XIX secolo|XIX]] e-o [[XX secolo|XX sécolo]] e nêuve tecnologîe àn avûo 'n ròllo esençiâle into progrèsso da mêxìnn-a, cómme prexénpio inti câxi de l'invençión de l'[[anestexîa]] do [[William Morton]] (1846), a conprensción de l'inportànsa de régole de [[netîxe]] con [[Ignáz Semmelweis]], a scovèrta di gèrmi do [[Louis Pasteur]] e a conprensción di seu ligàmmi co-e moutîe co-o [[Robert Koch]], a scovèrta di [[Raggi x|ràggi X]] do [[Wilhelm Roentgen|Wilhelm Röntgen]] (1895) e-a scovèrta da [[penicilìnn-a]] de l'[[Alexander Fleming]] (1928). A-a giornâ d'ancheu, l'amugiâse de 'na quantitæ stramezuâ d'informaçioìn e-o bezéugno d'anâ a-o de là de l'outoritæ di espèrti, àn sponciòu a mêxìnn-a vèrso 'n modéllo bazòu in sce l'evidénsa. A Mêxìnn-a Bazâ in sce l'Evidénsa (in ingléize Evidence-based medicine, EBM) a l'é 'n método pi-â deçixón clìnica ch'o dêuvia a mêgio evidénsa a dispoxiçión, insémme a l'espertîxe clìnica e a-i valoî do paçiénte, pe goidâ l'ascisténsa a ògni paçiénte<ref>National Library of Medicine: [https://www.treccani.it/enciclopedia/medicina/ Evidence-Based Medicine]</ref>. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Sciense}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a| ]] fz4jichfsg9pijxor5ghl7zrd8l28gn 273278 273266 2026-08-18T17:00:38Z Michæ.152 13747 273278 wikitext text/x-wiki [[File:Klimt hygeia.jpg|thumb|A mêxìnn-a - Detàggio de 'n dipìnto do [[Gustav Klimt]]]] A '''mêxìnn-a''' ò '''meixìnn-a''' (da-o latìn ''medicina'', da-o vèrbo ''medeor'' "mêga, cuâ") a l'é a [[Sciensa|scénsa]] ch'a stùddia e [[Moutîa|moutîe]], a seu cûa e-a seu prevençión<ref>Treccani, Enciclopedia ''on line'': [https://www.treccani.it/enciclopedia/medicina/ Medicina]</ref>. A s'òcupa in generâle de mantegnî e promêuve a [[salûte]], che l'[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS) a l'à definîo cómme 'n stâto de conplêto benstâ [[Còrpo umàn|fìxico]], [[Ménte|mentâle]], [[Soçiêtæ|soçiâle]] e no sôlo cómme l'asénsa de moutîa<ref>Encyclopedia Britannica: [https://www.britannica.com/science/medicine Medicine]</ref>. O [[mêgo]] o l'é a figûa ch'a l'exèrçita a pràtica da mêxìnn-a. {{clear}} == Descriçión e stöia == Inte prìmme soçiêtæ [[Preistöia|preistòriche]] e moutîe vegnîvan conscideræ cómme fenòmeni d'òrìgine sorvianaturâle e dónca tànto a [[magîa]] cómme a [[Religion|religión]] avéivan un ròllo inportànte inta mêxìnn-a. E cûe conscistéivan in èrbe, sperlenghéuie, òraçioìn, pòrteboneur e tùtti i âtri remédi aministræ da-a figûa do mêgón. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]] (460 a.C. - 370 a.C.), outô di scrîti che conpónn-an o ''Corpus Hippocraticum'', o l'é stæto o prìmmo a consciderâ e moutîe cómme 'n fenòmeno naturâle ligòu a de caxoìn fìxiche e pe sta raxón o l'é tegnûo pò-u poæ da mêxìnn-a òcidentâle. A teorîa di quàttro umoî da lê desvilupâ a saiâ repigiâ da-o mêgo româno [[Galén de Pèrgamo]] e a restiâ a-a bâze da mêxìnn-a òcidentâle pe sécoli. Cómme l'Ouröpa a l'é intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], o progrèsso inta scénsa e inta mêxìnn-a se són portæ a-o [[Vixìn Levante]] e a l'[[Axia|Àxia]] òcidentâle, pe scioî tórna in Ouröpa sôlo into [[Renascimento|Rinasciménto]]. Sto repìggio o l'é stæto permìsso da 'n càngio de prospetîva colturâle da-o dogmatîximo de l'Etæ de Mêzo a l'òservaçión drîta, ch'a l'à inspiròu di travàggi cómme o tratòu ''De humani corporis fabrica'' (1543) de l'[[Andrea Vesalio]]. Tra-o [[XIX secolo|XIX]] e-o [[XX secolo|XX sécolo]] e nêuve tecnologîe àn avûo 'n ròllo esençiâle into progrèsso da mêxìnn-a, cómme prexénpio inti câxi de l'invençión de l'[[anestexîa]] do [[William Morton]] (1846), a conprensción de l'inportànsa de régole de [[netîxe]] con [[Ignáz Semmelweis]], a scovèrta di gèrmi do [[Louis Pasteur]] e-a conprensción do seu ligàmme co-e moutîe co-o [[Robert Koch]], a scovèrta di [[Raggi x|ràggi X]] do [[Wilhelm Roentgen|Wilhelm Röntgen]] (1895) e-a scovèrta da [[penicilìnn-a]] de l'[[Alexander Fleming]] (1928). A-a giornâ d'ancheu, l'amugiâse de 'na quantitæ stramezuâ d'informaçioìn e-o bezéugno d'anâ a-o de là de l'outoritæ di espèrti, àn sponciòu a mêxìnn-a vèrso 'n modéllo bazòu in sce l'evidénsa. A Mêxìnn-a Bazâ in sce l'Evidénsa (in ingléize Evidence-based medicine, EBM) a l'é 'n método pi-â deçixón clìnica ch'o dêuvia a mêgio evidénsa a dispoxiçión, insémme a l'espertîxe clìnica e a-i valoî do paçiénte, pe goidâ l'ascisténsa a ògni paçiénte<ref>National Library of Medicine: [https://www.treccani.it/enciclopedia/medicina/ Evidence-Based Medicine]</ref>. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Sciense}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a| ]] 7ro19datsrc0z0hdwnda0k8g2g8hk61 Template:Léngoa 10 13748 273313 261662 2026-08-18T19:52:21Z N.Longo 12052 273313 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |NomeTemplate = Léngoa |LinkWikidata = |Summary = Tabélla ch'a riasùmme i dæti prinçipæ da léngoa |StileTabella = width:300px |TitoloInt = {{{nómme}}} {{#if:{{{perîodo|}}}|[[Léngoa estìnta|†]]}} |StileTitoloInt = background:{{{colore|#CCC}}} |SottoTitolo = {{{nomenativo|}}} |StileGruppo = background:{{{colore|#CCC}}} |Nome1 = Âtri nómmi |Valore1 = {{{altnómme|}}} |Nome2 = Pronónçia |Valore2 = {{{pronónçia|}}} |Nome3 = Creòu da |Valore3 = {{#if:{{{creatô|}}}|{{{creatô}}} {{#if:{{{ànno|}}}|into {{{ànno}}}}} }} |Nome4 = Parlòu in |Valore4 = {{{stâti|}}} |Nome5 = {{#if:{{{persónn-e|}}}|Regioìn|Parlòu in}} |Valore5 = {{{regioîn|}}} |Nome6 = Perîodo |Valore6 = {{{perîodo|}}} |GruppoOpzionale7 = Parlànti |Nome8 = Totâle |Valore8 = {{#if:{{{persónn-e|}}}|{{{persónn-e}}} {{#if:{{{dæta|}}}|({{{dæta}}})}} }} |Nome9 = Parlànti L1 |Valore9 = {{#if:{{{persónn-eL1|}}}|{{{persónn-eL1}}} {{#if:{{{dætaL1|}}}|({{{dætaL1}}})}} }} |Nome10 = Parlànti L2 |Valore10 = {{#if:{{{persónn-eL2|}}}|{{{persónn-eL2}}} {{#if:{{{dætaL2|}}}|({{{dætaL2}}})}} }} |Nome11 = [[Léngoe pe nùmero de parlànti de léngoa moæ|Clasìfica]] |Valore11 = {{#if:{{{perîodo|}}}|[[Léngoa estìnta|estìnta]]|{{{clasìfica|}}}}} |GruppoOpzionale12 = Clasificaçión |Nome13 = [[Famìggia lengoìstica|Filogénexi]] |Valore13 = {{{famìggia|}}}{{{fam1|}}}{{#invoke:String|arraytostring|par1=fam#|nmin=2|msg=$1|indentazione=&nbsp;|separatore=<br />|pre=<br />}} |Nome14 = Sudivixón |Valore14 = {{{sudivixón|}}}{{{sub1|}}}{{#invoke:String|arraytostring|par1=sub#|nmin=2|separatore=<br />|pre=<br />}} |Nome15 = [[Dialétto|Dialétti]] |Valore15 = {{{dialétto|}}}{{{dia1|}}}{{#invoke:String|arraytostring|par1=dia#|nmin=2|separatore=<br />|pre=<br />}} |GruppoOpzionale16 = Statûto ofiçiâ |Nome17 = Ofiçiâ in |Valore17 = {{{naçión|}}} |Nome18 = Minoritâia<br />riconosciûa&nbsp;in |Valore18 = {{#if:{{{minorànsa|}}}|{{{minorànsa}}} {{#if:{{{lézze|}}}|da-a {{{lézze}}}}} }} |Nome19 = Regolòu&nbsp;da |Valore19 = {{{agençîa|}}} |GruppoOpzionale20 = Còdichi de clasificaçión |Nome21 = ISO 639-1 |Valore21 = {{Wikidata|P218|{{{iso1|}}}|pattern=<code>$1</code>}} |Nome22 = ISO 639-2 |Valore22 = {{Wikidata|P219|{{{iso2|}}}|pattern=<code>$1</code>}} |Nome23 = ISO 639-3 |Valore23 = {{Wikidata|P220|{{{iso3|}}}|pattern=<code class="plainlinks">[https://iso639-3.sil.org/code/$1 $1]</code> \{\{en\}\} }} |Nome24 = ISO 639-5 |Valore24 = {{Wikidata|P1798|{{{iso5|}}}|pattern=<code>$1</code>}} |Nome25 = Linguist List |Valore25 = {{Wikidata|P1232|{{{linglist|}}}|pattern=<code class="plainlinks">[http://multitree.org/codes/$1 $1]</code> \{\{en\}\} }} |Nome26 = Glottolog |Valore26 = {{Wikidata|P1394|{{{glotto|}}}|pattern=<code class="plainlinks">[http://glottolog.org/resource/languoid/id/$1 $1]</code> \{\{en\}\} }} |Nome27 = Linguasphere |Valore27 = {{Wikidata|P1396|{{{linguasphere|}}}|pattern=<code>$1</code>}} |GruppoOpzionale28 = Estræto in léngoa |Valore29 = {{#if:{{{estræto|}}}|{{#if:{{{persónn-e|}}}{{{persónn-eL1|}}}|'''[[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni]], art. 1'''<br>|{{#if:{{{tìtoloestræto|}}}|'''{{{tìtoloestræto}}}'''<br />|{{#if:{{{perîodo|}}}|'''O [[Poæ Nostro]]'''<br />}}}}}}{{{estræto}}}}} |ValoreStile29 = padding-left:.5em; padding-right:.5em; font-size:90%; |GruppoOpzionale30 = $fine |Valore31 = {{#if:{{{traslitteraçión|}}}|'''Trasliteraçión'''<br />{{{traslitteraçión}}}}} |ValoreStile31 = padding-left:.5em; padding-right:.5em; font-size:90%; |Valore32 = {{Immagine sinottico|{{{mappa|}}}|{{{didascalia|}}}|compatibile=s}} }}</includeonly><noinclude>{{Template conplèsso}} {{Man}} {{TemplateData}} [[Categorîa:Template sinottichi]]</noinclude> fhed6dxa48tm4k4hb944y9jb2kfja8u Wikipedia:Vedrìnn-a/Intestaçión 4 16698 273291 248788 2026-08-18T19:13:09Z N.Longo 12052 pröa tag 273291 wikitext text/x-wiki {| width=100% cellpadding=0 cellspacing=0 style="background:transparent" align="center" |- | style="border:2px solid #FF9000; border-top:2px solid #FF9000; border-bottom:0px solid #107020; border-top-left-radius:.5em; -moz-border-radius-topleft:.5em;" bgcolor="#FFFAF0" align=center width=50% | |} {| width=100% cellpadding=0 cellspacing=0 align="center" style="background:transparent" | style="border-bottom-left-radius:.5em;-moz-border-radius-bottomleft:.5em; border-bottom-right-radius:.5em; -moz-border-radius-bottomright:.5em; padding:0.5em; border-bottom:2px solid #FF9000; border-left:2px solid #FF9000; border-right:2px solid #FF9000" bgcolor="#FFFAF0" | {| style="background:transparent" width=100% |width="60%" style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #FF9000; background-color:#FFFAF0" valign="top"| <div style="border-bottom: 1px solid #FF9000; padding-bottom:10px;">E '''vôxe in vedrìnn-a''' són de pàgine da Wikipedia ritegnûe da-a sò comunitæ cómme tra e ciù conplête, corètte e fæte con cûa, ciù che bónn-e da lêze. Pe-e segnalaçioìn de vôxe da azónze ò da levâ da-a vedrìnn-a, védde a '''[[Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ|pàgina dedicâ]]'''; e pàgine coscì segnalæ saiàn valuæ pe stîle, pröza, conpletéssa e neotralitæ. A stélla d'öo ([[Immagine:Crystal Clear action bookmark.svg|15px]]), mìssa de d'âto in sciâ drîta da pàgina, a veu dî che quélla vôxe a l'é reconosciûa inta vedrìnn-a. A stélla d'öo, ciù picìnn-a, ch'a conparìsce inta lìsta di ligàmmi a-e âtre léngoe a l'é ségno chi-â vôxe in sciô mæximo argoménto a l'é stæta reconosciûa inta vedrìnn-a da Wikipedia inte quélla léngoa. </div> <div style="padding-top:10px"> [[File:Symbol star gold 2.svg|50px|right]] A-o moménto, gh'é '''{{Nùmero vôxe in Vedrìnn-a}}''' vôxe in vedrìnn-a in sciô totâle de '''[[Speçiale:Statistiche|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' vôxe inta Wikipedia; unn-a ògni {{formatnum:{{#expr: {{NUMBEROFARTICLES:R}} / {{Nùmero vôxe in Vedrìnn-a}} round 0 }}}}. </div> | width="40%" valign="top" style="padding:1em; border:1px solid #FF9000; background-color:#FAF0E6" | <div style="font-size:1.3em">'''Navegaçión'''</div> * [[Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ|Riconosciménti de qualitæ, sò critêi e proçedûe]] * [[Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ/Archìvio|Archìvio de segnalaçioìn pasæ]] * [[Wikipedia:Vedrìnn-a|Vedrìnn-a]] |} <noinclude>[[Categorîa:Vedrìnn-a]]</noinclude> 8bjwv8yuqt2ru6feya8oh9qvdpn8mc4 273292 273291 2026-08-18T19:13:28Z N.Longo 12052 rb 273292 wikitext text/x-wiki {| width=100% cellpadding=0 cellspacing=0 style="background:transparent" align="center" |- | style="border:2px solid #FF9000; border-top:2px solid #FF9000; border-bottom:0px solid #107020; border-top-left-radius:.5em; -moz-border-radius-topleft:.5em;" bgcolor="#FFFAF0" align=center width=50% | |} {| width=100% cellpadding=0 cellspacing=0 align="center" style="background:transparent" | style="border-bottom-left-radius:.5em;-moz-border-radius-bottomleft:.5em; border-bottom-right-radius:.5em; -moz-border-radius-bottomright:.5em; padding:0.5em; border-bottom:2px solid #FF9000; border-left:2px solid #FF9000; border-right:2px solid #FF9000" bgcolor="#FFFAF0" | {| style="background:transparent" width=100% |width="60%" style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #FF9000; background-color:#FFFAF0" valign="top"| <div style="border-bottom: 1px solid #FF9000; padding-bottom:10px;">E '''vôxe in vedrìnn-a''' són de pàgine da Wikipedia ritegnûe da-a sò comunitæ cómme tra e ciù conplête, corètte e fæte con cûa, ciù che bónn-e da lêze. Pe-e segnalaçioìn de vôxe da azónze ò da levâ da-a vedrìnn-a, védde a '''[[Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ|pàgina dedicâ]]'''; e pàgine coscì segnalæ saiàn valuæ pe stîle, pröza, conpletéssa e neotralitæ. A stélla d'öo ([[Immagine:Crystal Clear action bookmark.svg|15px]]), mìssa de d'âto in sciâ drîta da pàgina, a veu dî che quélla vôxe a l'é reconosciûa inta vedrìnn-a. A stélla d'öo, ciù picìnn-a, ch'a conparìsce inta lìsta di ligàmmi a-e âtre léngoe a l'é ségno chi-â vôxe in sciô mæximo argoménto a l'é stæta reconosciûa inta vedrìnn-a da Wikipedia inte quélla léngoa. </div> <div style="padding-top:10px"> [[File:Symbol star gold 2.svg|50px|right]] A-o moménto, gh'é '''{{Nùmero vôxe in Vedrìnn-a}}''' vôxe in vedrìnn-a in sciô totâle de '''[[Speçiale:Statistiche|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' vôxe inta Wikipedia; unn-a ògni {{formatnum:{{#expr: {{NUMBEROFARTICLES:R}} / {{Nùmero vôxe in Vedrìnn-a}} round 0 }}}}. </div> | width="40%" valign="top" style="padding:1em; border:1px solid #FF9000; background-color:#FAF0E6" | <div style="font-size:1.3em">'''Navegaçión'''</div> * [[Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ|Riconosciménti de qualitæ, sò critêi e proçedûe]] * [[Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ/Archìvio|Archìvio de segnalaçioìn pasæ]] * [[Wikipedia:Vedrìnn-a|Vedrìnn-a]] <noinclude>[[Categorîa:Vedrìnn-a]]</noinclude> sl021bpeq65sjt2zigzl8cs01d23mlc Cuni 0 17706 273279 273171 2026-08-18T18:21:45Z N.Longo 12052 + 273279 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efèttu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architettu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architettu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefèttu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensiunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugèttu du [[Francesco Gallo (architettu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugèttu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugèttu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugèttu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia de Bombonina * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X * Gêxa da Madònna du Rusa(r)iu * Gêxa de San Giacumu ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendente ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu * Gêxa de San Grâtu ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu * Gêxa de Sant'Ànna ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ ;Paròcchia de San Bernardo * Gêxa de San Benardu ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunventu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu sto(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugètti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Se(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Se(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Série A (balón)|Se(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 7 vito(r)ia inta [[Cóppa Itàlia de balón|Cuppa Italia de categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Se(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Se(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] py56f4091hk8ip7vlr7kytfo3qjjpdk 273280 273279 2026-08-18T18:25:02Z N.Longo 12052 /* Architetü(r)e religiuse */ + img 273280 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efèttu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architettu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architettu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefèttu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensiunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugèttu du [[Francesco Gallo (architettu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugèttu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugèttu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugèttu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia de Bombonina * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X * Gêxa da Madònna du Rusa(r)iu * Gêxa de San Giacumu ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendente ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu * Gêxa de San Grâtu ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu * Gêxa de Sant'Ànna ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ ;Paròcchia de San Bernardo * Gêxa de San Benardu ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunventu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu sto(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugètti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Se(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Se(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Série A (balón)|Se(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 7 vito(r)ia inta [[Cóppa Itàlia de balón|Cuppa Italia de categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Se(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Se(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] amu4w9ghb09mfh79c0r0huiwibn45wo 273281 273280 2026-08-18T18:26:16Z N.Longo 12052 273281 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efèttu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architettu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architettu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefèttu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugèttu du [[Francesco Gallo (architettu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugèttu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugèttu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugèttu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia de Bombonina * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X * Gêxa da Madònna du Rusa(r)iu * Gêxa de San Giacumu ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendente ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu * Gêxa de San Grâtu ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu * Gêxa de Sant'Ànna ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ ;Paròcchia de San Bernardo * Gêxa de San Benardu ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunventu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu sto(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugètti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Se(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Se(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Série A (balón)|Se(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 7 vito(r)ia inta [[Cóppa Itàlia de balón|Cuppa Italia de categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Se(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Se(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] 3ekx69kevw0sghla5popskp1c1sjbp5 Modulo:Interprogetto 828 18110 273293 266687 2026-08-18T19:22:23Z N.Longo 12052 lint 273293 Scribunto text/plain -- Modulo per implementare le funzionalità di template:Interprogetto require('strict') local p = {} -- per l'esportazione delle funzioni del modulo local cfg = {} local root = mw.html.create('') -- radice del markup html local debug = {} -- per debug local categories = {} -- categorie di errore da aggiungere local errors_msg = {} -- messaggi di errore da aggiungere -- per non usare numeri "magici" nel codice local category_namespace_number = 14 -- ============================================================================================================ -- Ritorna la stringa se è definita e diversa da stringa vuota, altrimenti nil -- ============================================================================================================ local function is_defined(s) if s and s ~= '' then return s else return nil end end -- ============================================================================================================ -- Aggiunge uno spazio alla stringa se non termina per "'" (apostrofo) -- ============================================================================================================ local function add_space(s) if not is_defined(s) then return '' elseif mw.ustring.sub(s, -1) == "'" then return s else return s .. ' ' end end -- ============================================================================================================ -- Aggiunge la categoria "category" alla lista di categorie da aggiungere alla voce -- ============================================================================================================ local function add_category(category) if category then categories[category] = true end end -- ============================================================================================================ -- Aggiunge il messaggio di errore "error_msg" alla lista di messaggi di errore da visualizzare. -- Se viene precisata una categoria di errore la aggiunge alle categorie in cui inserire la voce, -- altrimenti inserisce la categoria di errore standard -- ============================================================================================================ local function add_error(error_msg, category) if error_msg then errors_msg[#errors_msg+1] = error_msg if category then add_category(category) else add_category('Eroî de conpilaçión do template Interprogetto') end end end -- ============================================================================================================ -- Ritorna un collegamento di default dato il nome di un progetto, nil in caso di errori -- ============================================================================================================ local function get_default_collegamento(key_progetto, fullpagename) if cfg.parameters[key_progetto] then if cfg.parameters[key_progetto]['collegamento_non_esistente'] then add_error(cfg.parameters[key_progetto]['collegamento_non_esistente']) return nil elseif cfg.parameters[key_progetto].collegamento_default_minuscolo then return mw.ustring.gsub(fullpagename, '^%u', string.lower) else return fullpagename end else return nil end end -- ============================================================================================================ -- Ordina una tabella in funzione della chiave "ordine" degli elementi della tabella -- ============================================================================================================ local function sort_by_ordine(t1, t2) if t1.ordine < t2.ordine or t1.ordine == t2.ordine and t1.lingua < t2.lingua then return true end end -- ============================================================================================================ -- Classe per gestire la raccolta di informazioni da Wikidata -- ============================================================================================================ local Wikidata_entity = {} function Wikidata_entity:new(ignore_wikidata) -- Carica i dati da Wikidata se esistono local self = {} if not ignore_wikidata then self.entity = mw.wikibase.getEntityObject() end setmetatable(self, { __index = Wikidata_entity, __tostring = function(t) return self:__tostring() end }) self.collegamenti = {} self.badge = {} self.from_property_category = {} self.article_link = {} self.lingua = {} if self.entity then self.etichetta = self.entity:getLabel('lij') -- Imposta il corsivo se la pagina su Wikidata ha la proprietà P31 ("Istance of", [[wikidata:Property:P31]]) -- con valore corrispondente a un'opera, come definito in cfg.check_opera self.corsivo = self:hasPropertyValue('P31', cfg.check_opera) -- Considera disambigua se la pagina su Wikidata ha la proprietà P31 ("Istance of", [[wikidata:Property:P31]]) -- con valore 4167410 ("Wikimedia disambiguation page", [[wikidata:Q4167410]]) self.disambigua = self:hasPropertyValue('P31', '4167410') -- Controlla se la voce è relativa a una categoria self.is_category = self:hasPropertyValue('P31', '4167836') self:loadCollegamenti() end return self end function Wikidata_entity:getClaim(property_id) if self.entity.claims and self.entity.claims[property_id] and self.entity.claims[property_id][1].mainsnak.datavalue and self.entity.claims[property_id][1].mainsnak.datavalue.type == 'string' then return self.entity.claims[property_id][1].mainsnak.datavalue.value else return nil end end function Wikidata_entity:getInterwiki(project, property_language) local interwiki = { project } if property_language and self.entity.claims and self.entity.claims[property_language] then project = project:sub(3) for _, claim in ipairs(self.entity.claims[property_language]) do if claim.mainsnak.datavalue.type == 'wikibase-entityid' then local entityId = 'Q' .. claim.mainsnak.datavalue.value['numeric-id'] if entityId ~= 'Q652' then local claims = mw.wikibase.getBestStatements(entityId, 'P424') local language_code = claims[1] and claims[1].mainsnak.datavalue.value if language_code then if project == 'wikisource' and language_code == 'grc' then language_code = 'el' end table.insert(interwiki, language_code .. project) self.lingua[language_code .. project] = language_code end end end end end return interwiki end -- ============================================================================================================ -- Carica collegamenti e badge da Wikidata controllando i progetti elencati in cfg.automatic_link -- ============================================================================================================ function Wikidata_entity:loadCollegamenti() for key_progetto, progetto in pairs(cfg.automatic_link) do -- Carica i collegamenti di un progetto solo se non disambigua o tipo di progetto abilitato in disambigua if not self.disambigua or cfg.parameters[key_progetto].abilita_in_disambigua then for i, interwiki in ipairs(self:getInterwiki(progetto.interwiki, progetto.property_language)) do local sitelink = self.entity:getSitelink(interwiki) -- Dà sempre precedenza al sitelink se è una categoria if sitelink and mw.ustring.find(sitelink, '^Category:') then -- 'false' disabilita la consultazione della proprietà self.from_property_category[key_progetto] = false end local claim if progetto.property_category and self.from_property_category[key_progetto] ~= false then claim = self:getClaim(progetto.property_category) if claim then self.collegamenti[key_progetto] = 'Category:' .. claim self.from_property_category[key_progetto] = true end end if sitelink then if self.from_property_category[key_progetto] then self.article_link[key_progetto] = sitelink elseif i > 1 then local lingua = self.lingua[interwiki] key_progetto = string.format('%s_%s', key_progetto, lingua) self.lingua[key_progetto] = lingua self.collegamenti[key_progetto] = string.format('%s:%s', lingua, sitelink) else self.collegamenti[key_progetto] = sitelink end if i == 1 and self.entity.sitelinks[interwiki].badges then local badge_class = {} local badge_title = {} for _, badge_quality in ipairs(self.entity.sitelinks[interwiki].badges) do if cfg.badges[badge_quality] then badge_class[#badge_class+1] = cfg.badges[badge_quality].class badge_title[#badge_title+1] = cfg.badges[badge_quality].title end end self.badge[key_progetto] = {} self.badge[key_progetto].class = table.concat(badge_class, ' ' ) self.badge[key_progetto].title = table.concat(badge_title, ', ' ) end elseif not self.is_category and progetto.property_gallery and not self.from_property_category[key_progetto] then claim = self:getClaim(progetto.property_gallery) self.collegamenti[key_progetto] = claim end end end end end -- ============================================================================================================ -- Verifica se una determinata proprietà ha uno dei valori specificati nella lista "values". -- Riadattata da "hasPropertyValue" su [[wikiquote:lij:Modulo:Interprogetto]] a sua volta -- riadattata da "instanceof(arg)" su [[wikisource:lij:Modulo:Autore]] -- ============================================================================================================ function Wikidata_entity:hasPropertyValue(propertyId, values) if self.entity.claims and self.entity.claims[propertyId] then for _, claim in ipairs(self.entity.claims[propertyId]) do if claim.mainsnak.datavalue.value and claim.mainsnak.datavalue.value then local datavalue = claim.mainsnak.datavalue if datavalue.type == 'wikibase-entityid' and datavalue.value['entity-type'] == 'item' and (type(values) == 'table' and values[tostring(datavalue.value['numeric-id'])]) or values == tostring(datavalue.value['numeric-id']) then return true end end end end return false end -- ============================================================================================================ -- Fine definizione della classe Wikidata_entity -- ============================================================================================================ -- ============================================================================================================ -- Classe per gestire i collegamenti interprogetto -- ============================================================================================================ local Collegamento = {} function Collegamento:new(key_progetto, args, entity, default) -- Crea un collegamento a un progetto, riceve il nome del progetto, gli argomenti da usare per determinare -- i valori dei vari parametri del collegamento. Si appoggia alla tabella esterna cfg.parameters per i -- valori di default del progetto e alla tabella globale default per i valori di default generali local self = {} setmetatable(self, { __index = Collegamento, __tostring = function(t) return self:__tostring() end }) local default_progetto = cfg.parameters[key_progetto:match('^[^_]+')] if default_progetto == nil then -- Progetto non riconosciuto return nil end self.collegamento = args[key_progetto] if not is_defined(self.collegamento) then -- Collegamento non definito correttamente return nil else self.default_progetto = default_progetto self.ordine = default_progetto.ordine self.badge_leftbar = {} self.badge_leftbar.class = (entity.badge[key_progetto] and entity.badge[key_progetto].class) or '' self.badge_leftbar.title = (entity.badge[key_progetto] and entity.badge[key_progetto].title) or '' self.etichetta = is_defined(args[key_progetto .. '_etichetta']) or (default_progetto.etichetta_lower and default.etichetta_lower) or default.etichetta -- elabora l'oggetto per i testi completi su wikisource quando il collegamento è ricavato da wikidata e il parametro testo_preposizione è compilato local alias_s_oggetto = key_progetto == 's' and args.testo_preposizione and not args.orig_s and not args.s_preposizione and cfg.parameters['testo'].oggetto self.oggetto = args[key_progetto .. '_oggetto'] or alias_s_oggetto or default.oggetto or default_progetto.oggetto if default.frase_unificata or default_progetto.preposizione then -- consulta il parametro testo_preposizione se il collegamento a wikisource non è manuale local alias_s_preposizione = key_progetto == 's' and not args.orig_s and args.testo_preposizione self.preposizione = args[key_progetto .. '_preposizione'] or alias_s_preposizione or default.preposizione or default_progetto.preposizione else self.preposizione = '' end if default.frase_unificata then self.testo_prima = '' self.testo_dopo = '' else self.testo_prima = default_progetto.testo_prima self.testo_dopo = default_progetto.testo_dopo end if key_progetto == 'notizia' and is_defined(args.data) then self.testo_dopo = ' <small>' .. args.data .. '</small>' end local lingua = key_progetto == 's_el' and 'lingua greca' or entity.lingua[key_progetto] and require('Modulo:Léngoe').get_voce(entity.lingua[key_progetto]) or args[key_progetto .. '_lingua'] and 'lingua ' .. args[key_progetto .. '_lingua'] if default_progetto.lingua and lingua then self.lingua = ' in ' .. lingua else self.lingua = '' end return self end end function Collegamento:Link() local default_progetto = self.default_progetto if default_progetto.link == 'Link' then return self:Link_text() elseif default_progetto.link == 'LinkWithLanguage' then return self:Link_language() elseif default_progetto.link == 'LinkRicette' then return self:Link_ricette() elseif default_progetto.link == 'LinkIncubator' then return self:Link_incubator() end add_error('Errore interno modulo Interprogetto') return '' end function Collegamento:Link_lb() local default_progetto = self.default_progetto if default_progetto.link == 'Link' then return self:Link_text_lb() elseif default_progetto.link == 'LinkWithLanguage' then return self:Link_language_lb() elseif default_progetto.link == 'LinkRicette' then return self:Link_text_lb() elseif default_progetto.link == 'LinkIncubator' then return self:Link_incubator_lb() end add_error('Errore interno modulo Interprogetto') return '' end function Collegamento:Link_text() local default_progetto = self.default_progetto return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", default_progetto.prefix, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a ", default_progetto.nome_progetto, "]] [[", default_progetto.prefix, "|", default_progetto.nome_progetto, "]] a contêgne ", self.oggetto, self.lingua, " ", add_space(self.preposizione), self.testo_prima, "'''[[", default_progetto.prefix, self.collegamento, "|", self.etichetta, "]]'''", self.testo_dopo end function Collegamento:Link_text_lb() local default_progetto = self.default_progetto return "[[", default_progetto.prefix, self.collegamento, "|", default_progetto.nome_leftbar or default_progetto.nome_progetto, "]]" end function Collegamento:Link_ricette() local default_progetto = self.default_progetto return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", default_progetto.prefix, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a ", default_progetto.nome_progetto, "]] Il ''[[b:Libro di cucina|Libro di cucina]]'' di [[b:|Wikibooks]] a contêgne '''[[", default_progetto.prefix, self.collegamento, "|ricette]]''' relative a questo argomento" end function Collegamento:Link_language() local default_progetto = self.default_progetto local main_page_link = tostring(mw.uri.fullUrl(default_progetto.prefix, {uselang='it'})) return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", main_page_link, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a ", default_progetto.nome_progetto, "]] <span class=\"plainlinks\">[", main_page_link, " ", default_progetto.nome_progetto, "]</span> a contêgne ", self.oggetto, " ", add_space(self.preposizione), self.testo_prima, "'''<span class=\"plainlinks\">[", tostring(mw.uri.fullUrl(default_progetto.prefix .. self.collegamento, {uselang='it'})), " ", self.etichetta, "]</span>'''", self.testo_dopo end function Collegamento:Link_language_lb() local default_progetto = self.default_progetto return "<span class=\"plainlinks\" title=\"", default_progetto.prefix , self.collegamento, "\">[", tostring(mw.uri.fullUrl(default_progetto.prefix .. self.collegamento, {uselang='lij'})), " ", default_progetto.nome_leftbar or default_progetto.nome_progetto, "]</span>" end function Collegamento:Link_incubator() local default_progetto = self.default_progetto local oggetto = self.oggetto if not cfg.prefix_incubator[oggetto] then oggetto = default_progetto.oggetto end local collegamento = tostring(mw.uri.fullUrl(table.concat({'incubator:', cfg.prefix_incubator[oggetto], '/', self.collegamento}), {uselang='lij'})) local main_page_incubator = tostring(mw.uri.fullUrl('incubator:Incubator:Main Page/lij', {uselang='lij'})) local main_page_progetto = '' if oggetto == 'wikipedia' then main_page_progetto = '[[Wikipedia]]' else main_page_progetto = table.concat({'[[', oggetto, ':lij:|', oggetto:gsub('^%l', string.upper), ']]'}) end return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", main_page_incubator, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a Incubator]] <span class=\"plainlinks\">[", main_page_incubator, " Incubator]</span> a contêgne un tèst in sce ", main_page_progetto, self.lingua, " ", add_space(self.preposizione), "'''<span class=\"plainlinks\">[", collegamento, " ", self.etichetta, "]</span>'''" end function Collegamento:Link_incubator_lb() local default_progetto = cfg.parameters[self.key_progetto] local oggetto = self.oggetto if not cfg.prefix_incubator[oggetto] then oggetto = default_progetto.oggetto end local collegamento = tostring(mw.uri.fullUrl(table.concat({'incubator:', cfg.prefix_incubator[oggetto], '/', self.collegamento}), {uselang='it'})) return mw.message.newRawMessage("<span class=\"plainlinks\" title=\"$1\">[$2 Incubator]</span>", {self.etichetta, collegamento}):plain() end -- ============================================================================================================ -- Fine definizione della classe Collegamento -- ============================================================================================================ -- ============================================================================================================ -- Scandisce la tabella progetti e produce il codice html per l'elenco dei collegamenti nella barra di sinistra -- Imposta il tag div id="interProject" (vedi [[MediaWiki:InterProject.js]] incluso da [[Mediawiki:Common.js]]) -- ============================================================================================================ local function RenderLeftBar(progetti) local leftbar = mw.html.create('ul'):attr('title', 'Collegamenti verso gli altri progetti Wikimedia') for _, progetto in ipairs(progetti) do leftbar:newline() leftbar:wikitext('<li class=\"', progetto.badge_leftbar.class, '\" title=\"', progetto.badge_leftbar.title, '\">') leftbar:wikitext(progetto:Link_lb()) if progetto.default_progetto.nome_leftbar then leftbar:wikitext('<br />(', progetto.default_progetto.nome_progetto, ')') end leftbar:wikitext('</li>') end root:tag('div') :attr('id', 'interProject') :addClass('toccolours') :cssText('display: none; clear: both; margin-top: 2em') :tag('p') :attr('id', 'sisterProjects') :cssText('font-weight: bold; margin: 0') :tag('span') :wikitext('Altri progetti') :done() :done() :node(leftbar) end -- ============================================================================================================ -- Scandisce la tabella progetti e produce il codice html per l'elenco puntato dei collegamenti interprogetto -- ============================================================================================================ local function RenderLinksInText(progetti) for _, progetto in ipairs(progetti) do root:newline() root:wikitext(progetto:Link()) end end -- ============================================================================================================ -- Confronta i collegamenti manuali con quelli automatici e genera le categorie di classificazione nei casi di: -- - Presenza di link manuale e assenza di link su wikidata -- - Differenza tra link manuale e link su wikidata -- - Differenza tra link manuale a categoria e e categoria su wikidata -- - Presenza di link manuale a categoria e a catagoria su wikidata -- ============================================================================================================ local function check_with_wikidata(key_progetto, entity, collegamento) if collegamento == nil then return end -- se non c'è un collegamento manuale ritorna immediatamente local entity_collegamento = entity.collegamenti[key_progetto] -- si assicura che il collegamento manuale inizi con la 'C' maiuscola se è una categoria local collegamento_normalizzato = mw.ustring.gsub(collegamento, '^category:', 'Category:') local collegamento_is_category = mw.ustring.find(collegamento_normalizzato, '^Category:') -- Check se il collegamento manuale è una categoria, se il tipo di progetto prevede una proprietà a parte -- per le categorie e se la sua consultazione non è stata disabilitata if collegamento_is_category and cfg.automatic_link[key_progetto].property_category and entity.from_property_category[key_progetto] ~= false then -- se esiste un collegamento su wikidata dalla proprietà per la categoria la confronta con quello manuale if entity.from_property_category[key_progetto] then if entity_collegamento ~= collegamento_normalizzato then add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_category_diff) end -- se non esiste un collegamento manuale su wikidata lo marca come assente else add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_category_missing) end else local article_link -- recupera il collegamento automatico alla voce (può essere in entity.article_link[key_progetto] o -- in entity.collegamento[key_progetto] a seconda del sitelink e della proprietà per le categorie) if entity.from_property_category[key_progetto] then article_link = entity.article_link[key_progetto] else article_link = entity_collegamento end -- Se ha recuperato un valore per article_link lo confronta con quello normalizzato -- altrimenti aggiunge il tracking di collegamento mancante in wikidata if article_link then if article_link ~= collegamento_normalizzato then add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_diff) end else add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_missing) end end end -- ============================================================================================================ -- Funzione principale richiamata dal template Interprogetto -- ============================================================================================================ function p.interprogetto(frame) -- se chiamata da una sandbox carica la configurazione della sandbox if nil ~= string.find (frame:getTitle(), 'sandbox', 1, true) then cfg = mw.loadData('Modulo:Interprogetto/Configurazione/sandbox') else cfg = mw.loadData('Modulo:Interprogetto/Configurazione') end local origArgs -- ======================================================================================================== -- Se chiamata mediante #invoke, usa gli argomenti passati al template invocante. -- Altrimenti a scopo di test assume che gli argomenti siano passati direttamente -- ======================================================================================================== if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame end -- Tabella con i parametri di default valorizzati local default = {} -- ======================================================================================================== -- Carica il nome della pagina corrente -- ======================================================================================================== local current_page = mw.title.getCurrentTitle() local current_namespace = current_page.namespace local current_pagename = current_page.text -- Per i namespace usa il nome canonico (inglese) per non avere differenze tra progetti: -- esempio: Utente/User, Categoria/Category, ma anche Wikiquote/Wikipedia (Project), ecc. if current_namespace ~= 0 then default.current_fullpagename = mw.site.namespaces[current_namespace].canonicalName .. ':' .. current_pagename else default.current_fullpagename = current_pagename end -- ======================================================================================================== -- Carica i dati da Wikidata nell'oggetto "entity" -- ======================================================================================================== local ignore_wikidata = false local nowikidata = origArgs.nowikidata and origArgs.nowikidata:lower() if nowikidata == 's' or nowikidata == 'sì' or nowikidata == 'si' then ignore_wikidata = true end local entity = Wikidata_entity:new(ignore_wikidata) -- ======================================================================================================== -- Calcola l'etichetta di default per i collegamenti, in ordine di priorità: -- 1) Se è definita l'etichetta in lingua italiana su Wikidata usa questa (eliminando un eventuale -- "Categoria:" di fronte alla voce) -- 2) Altrimenti usa il nome della pagina corrente, eliminando un'eventuale disambigua in coda alla voce, -- e definisce etichetta_lower come il nome della voce con iniziale minuscola. -- Se la voce è segnalata come opera su Wikidata allora l'etichetta è in corsivo (senza iniziale minuscola) -- ======================================================================================================== if is_defined(origArgs.etichetta) then default.etichetta = origArgs.etichetta else if entity.etichetta then -- Elimina un eventuale "Categoria:" in fronte del nome default.etichetta = mw.ustring.gsub(entity.etichetta, '^Categoria:', '') else -- Elimina un'eventuale disambigua dal nome default.etichetta = mw.ustring.gsub(current_pagename, ' %(.*%)$', '') if current_namespace == 0 then default.etichetta_lower = mw.ustring.gsub(default.etichetta, '^%u', string.lower) end end if entity.corsivo then default.etichetta = '<span style=\"font-style:italic;\">' .. default.etichetta .. '</span>' default.etichetta_lower = default.etichetta end end -- ======================================================================================================== -- Calcola preposizione e oggetto di default, modificandoli se il namespace quello delle categorie -- ======================================================================================================== if current_namespace ~= category_namespace_number then default.preposizione = origArgs.preposizione default.oggetto = origArgs.oggetto else default.preposizione = origArgs.preposizione or "in sce l'argoménto" default.oggetto = origArgs.oggetto or "'na categorîa" default.frase_unificata = true end -- ======================================================================================================== -- Copia i parametri in una nuova tabella, creando coppie progetto/collegamento per i parametri posizionali -- e controllando per parametri duplicati e nomi di progetto non conosciuti -- ======================================================================================================== local newArgs = {} local nolink = false newArgs.orig_s = origArgs.s for key, value in pairs(origArgs) do if tonumber(key) then local key_progetto = mw.text.trim(value) if cfg.parameters[key_progetto] then if origArgs[key_progetto] then add_error('Collegamento a \"' .. value .. '\" inserito sia come parametro posizionale che nominale') else if key_progetto == 's' then newArgs.orig_s = key_progetto end newArgs[key_progetto] = get_default_collegamento(key_progetto, default.current_fullpagename) end else if key == 1 and key_progetto == 'nolink' then nolink = true else add_error('Il parametro \"' .. value .. '\" non corrisponde a nessun progetto riconosciuto dal template') end end else newArgs[key] = value end end -- ======================================================================================================== -- Controlla i collegamenti inseriti manualmente integrandoli eventualmente con quelli presenti in Wikidata. -- Salta questo passo se c'è un collegamento a "notizia" dato che in questo caso deve essere unico e quindi -- non deve aggiungere i collegamenti da Wikidata. Inoltre, in caso di "disambigua", salta i progetti non -- abilitati in disambigua che in ogni caso non devono essere aggiunti -- ======================================================================================================== if not newArgs.notizia then -- ==================================================================================================== -- Controlla il collegamento compilato manualmente e quello caricato da Wikidata -- ==================================================================================================== for key_progetto, collegamento in pairs(newArgs) do if cfg.parameters[key_progetto] and cfg.automatic_link[key_progetto] and entity.entity then if not entity.disambigua or cfg.parameters[key_progetto].abilita_in_disambigua then check_with_wikidata(key_progetto, entity, collegamento) end end end -- ==================================================================================================== -- Aggiunge il collegamento da Wikidata se non è presente quello compilato manualmente o se rinvia a -- un progetto in lingua non italiana che non è registrato nella configurazione e non va sovrascritto -- ==================================================================================================== for key_progetto, collegamento in pairs(entity.collegamenti) do if not cfg.automatic_link[key_progetto] or not (newArgs[key_progetto] or newArgs[cfg.automatic_link[key_progetto].alias]) then newArgs[key_progetto] = collegamento -- Segnala che il collegamento è stato aggiunto da Wikidata add_category(cfg.automatic_link[key_progetto:match('^[^_]+')].category_wikidata) end end end -- ======================================================================================================== -- Sulla base della lista di argomenti ripulita costruisce la lista dei collegamenti da inserire -- ======================================================================================================== local progetti = {} local collegamento_found = false for key_progetto, collegamento in pairs(newArgs) do if cfg.parameters[key_progetto] or entity.collegamenti[key_progetto] then -- Salta i collegamenti a Wikidata per le voci nel namespace principale eccetto che per la Pagina principale if key_progetto ~= 'wikidata' or current_namespace ~= 0 or current_pagename == 'Pagina principale' then local progetto = Collegamento:new(key_progetto, newArgs, entity, default) if progetto then collegamento_found = true -- Se è disambigua registra solo i valori per i progetti abilitati in disambigua if not entity.disambigua or cfg.parameters[key_progetto] and cfg.parameters[key_progetto].abilita_in_disambigua then progetti[#progetti+1] = progetto end end end end end table.sort(progetti, sort_by_ordine) -- ======================================================================================================== -- Genera il codice html -- ======================================================================================================== if entity.disambigua and #progetti == 0 and collegamento_found then add_error('Collegamenti non visualizzabili perché la voce è una disambigua su Wikidata', 'Eroî de conpilaçión do template Interprogetto - colegaménti in disambigua') elseif #progetti == 0 then --add_error('Template interprogetto vuoto e senza dati da recuperare da Wikidata', 'Errori di compilazione del template Interprogetto - template vuoto') add_error('', 'Eroî de conpilaçión do template Interprogetto - template vêuo') else local nobarra = origArgs.nobarra and origArgs.nobarra:lower() if nobarra ~= 's' and nobarra ~= 'sì' and nobarra ~= 'si' then RenderLeftBar(progetti) end if not nolink then RenderLinksInText(progetti) end end -- ================================================================================================================================= -- Nei namespace ammessi inserisce le categorie di segnalazione di errori/avvisi -- ================================================================================================================================= if cfg.whitelist_category[current_namespace] then for category, _ in pairs(categories) do root:wikitext('[[Categoria:' .. category .. ']]') end end -- ================================================================================================================================= -- Aggiunge i messaggi di errore -- ================================================================================================================================= if #errors_msg > 0 then if #progetti > 0 then root:wikitext('\n') end root:wikitext('<strong class=\"error\">' .. table.concat(errors_msg, '; ') .. '</strong>') end return tostring(root) end return p 26jpq7om3nakh98je0453ead4fhnm5a 273294 273293 2026-08-18T19:24:21Z N.Longo 12052 273294 Scribunto text/plain -- Modulo per implementare le funzionalità di template:Interprogetto require('strict') local p = {} -- per l'esportazione delle funzioni del modulo local cfg = {} local root = mw.html.create('') -- radice del markup html local debug = {} -- per debug local categories = {} -- categorie di errore da aggiungere local errors_msg = {} -- messaggi di errore da aggiungere -- per non usare numeri "magici" nel codice local category_namespace_number = 14 -- ============================================================================================================ -- Ritorna la stringa se è definita e diversa da stringa vuota, altrimenti nil -- ============================================================================================================ local function is_defined(s) if s and s ~= '' then return s else return nil end end -- ============================================================================================================ -- Aggiunge uno spazio alla stringa se non termina per "'" (apostrofo) -- ============================================================================================================ local function add_space(s) if not is_defined(s) then return '' elseif mw.ustring.sub(s, -1) == "'" then return s else return s .. ' ' end end -- ============================================================================================================ -- Aggiunge la categoria "category" alla lista di categorie da aggiungere alla voce -- ============================================================================================================ local function add_category(category) if category then categories[category] = true end end -- ============================================================================================================ -- Aggiunge il messaggio di errore "error_msg" alla lista di messaggi di errore da visualizzare. -- Se viene precisata una categoria di errore la aggiunge alle categorie in cui inserire la voce, -- altrimenti inserisce la categoria di errore standard -- ============================================================================================================ local function add_error(error_msg, category) if error_msg then errors_msg[#errors_msg+1] = error_msg if category then add_category(category) else add_category('Eroî de conpilaçión do template Interprogetto') end end end -- ============================================================================================================ -- Ritorna un collegamento di default dato il nome di un progetto, nil in caso di errori -- ============================================================================================================ local function get_default_collegamento(key_progetto, fullpagename) if cfg.parameters[key_progetto] then if cfg.parameters[key_progetto]['collegamento_non_esistente'] then add_error(cfg.parameters[key_progetto]['collegamento_non_esistente']) return nil elseif cfg.parameters[key_progetto].collegamento_default_minuscolo then return mw.ustring.gsub(fullpagename, '^%u', string.lower) else return fullpagename end else return nil end end -- ============================================================================================================ -- Ordina una tabella in funzione della chiave "ordine" degli elementi della tabella -- ============================================================================================================ local function sort_by_ordine(t1, t2) if t1.ordine < t2.ordine or t1.ordine == t2.ordine and t1.lingua < t2.lingua then return true end end -- ============================================================================================================ -- Classe per gestire la raccolta di informazioni da Wikidata -- ============================================================================================================ local Wikidata_entity = {} function Wikidata_entity:new(ignore_wikidata) -- Carica i dati da Wikidata se esistono local self = {} if not ignore_wikidata then self.entity = mw.wikibase.getEntityObject() end setmetatable(self, { __index = Wikidata_entity, __tostring = function(t) return self:__tostring() end }) self.collegamenti = {} self.badge = {} self.from_property_category = {} self.article_link = {} self.lingua = {} if self.entity then self.etichetta = self.entity:getLabel('lij') -- Imposta il corsivo se la pagina su Wikidata ha la proprietà P31 ("Istance of", [[wikidata:Property:P31]]) -- con valore corrispondente a un'opera, come definito in cfg.check_opera self.corsivo = self:hasPropertyValue('P31', cfg.check_opera) -- Considera disambigua se la pagina su Wikidata ha la proprietà P31 ("Istance of", [[wikidata:Property:P31]]) -- con valore 4167410 ("Wikimedia disambiguation page", [[wikidata:Q4167410]]) self.disambigua = self:hasPropertyValue('P31', '4167410') -- Controlla se la voce è relativa a una categoria self.is_category = self:hasPropertyValue('P31', '4167836') self:loadCollegamenti() end return self end function Wikidata_entity:getClaim(property_id) if self.entity.claims and self.entity.claims[property_id] and self.entity.claims[property_id][1].mainsnak.datavalue and self.entity.claims[property_id][1].mainsnak.datavalue.type == 'string' then return self.entity.claims[property_id][1].mainsnak.datavalue.value else return nil end end function Wikidata_entity:getInterwiki(project, property_language) local interwiki = { project } if property_language and self.entity.claims and self.entity.claims[property_language] then project = project:sub(3) for _, claim in ipairs(self.entity.claims[property_language]) do if claim.mainsnak.datavalue.type == 'wikibase-entityid' then local entityId = 'Q' .. claim.mainsnak.datavalue.value['numeric-id'] if entityId ~= 'Q652' then local claims = mw.wikibase.getBestStatements(entityId, 'P424') local language_code = claims[1] and claims[1].mainsnak.datavalue.value if language_code then if project == 'wikisource' and language_code == 'grc' then language_code = 'el' end table.insert(interwiki, language_code .. project) self.lingua[language_code .. project] = language_code end end end end end return interwiki end -- ============================================================================================================ -- Carica collegamenti e badge da Wikidata controllando i progetti elencati in cfg.automatic_link -- ============================================================================================================ function Wikidata_entity:loadCollegamenti() for key_progetto, progetto in pairs(cfg.automatic_link) do -- Carica i collegamenti di un progetto solo se non disambigua o tipo di progetto abilitato in disambigua if not self.disambigua or cfg.parameters[key_progetto].abilita_in_disambigua then for i, interwiki in ipairs(self:getInterwiki(progetto.interwiki, progetto.property_language)) do local sitelink = self.entity:getSitelink(interwiki) -- Dà sempre precedenza al sitelink se è una categoria if sitelink and mw.ustring.find(sitelink, '^Category:') then -- 'false' disabilita la consultazione della proprietà self.from_property_category[key_progetto] = false end local claim if progetto.property_category and self.from_property_category[key_progetto] ~= false then claim = self:getClaim(progetto.property_category) if claim then self.collegamenti[key_progetto] = 'Category:' .. claim self.from_property_category[key_progetto] = true end end if sitelink then if self.from_property_category[key_progetto] then self.article_link[key_progetto] = sitelink elseif i > 1 then local lingua = self.lingua[interwiki] key_progetto = string.format('%s_%s', key_progetto, lingua) self.lingua[key_progetto] = lingua self.collegamenti[key_progetto] = string.format('%s:%s', lingua, sitelink) else self.collegamenti[key_progetto] = sitelink end if i == 1 and self.entity.sitelinks[interwiki].badges then local badge_class = {} local badge_title = {} for _, badge_quality in ipairs(self.entity.sitelinks[interwiki].badges) do if cfg.badges[badge_quality] then badge_class[#badge_class+1] = cfg.badges[badge_quality].class badge_title[#badge_title+1] = cfg.badges[badge_quality].title end end self.badge[key_progetto] = {} self.badge[key_progetto].class = table.concat(badge_class, ' ' ) self.badge[key_progetto].title = table.concat(badge_title, ', ' ) end elseif not self.is_category and progetto.property_gallery and not self.from_property_category[key_progetto] then claim = self:getClaim(progetto.property_gallery) self.collegamenti[key_progetto] = claim end end end end end -- ============================================================================================================ -- Verifica se una determinata proprietà ha uno dei valori specificati nella lista "values". -- Riadattata da "hasPropertyValue" su [[wikiquote:lij:Modulo:Interprogetto]] a sua volta -- riadattata da "instanceof(arg)" su [[wikisource:lij:Modulo:Autore]] -- ============================================================================================================ function Wikidata_entity:hasPropertyValue(propertyId, values) if self.entity.claims and self.entity.claims[propertyId] then for _, claim in ipairs(self.entity.claims[propertyId]) do if claim.mainsnak.datavalue.value and claim.mainsnak.datavalue.value then local datavalue = claim.mainsnak.datavalue if datavalue.type == 'wikibase-entityid' and datavalue.value['entity-type'] == 'item' and (type(values) == 'table' and values[tostring(datavalue.value['numeric-id'])]) or values == tostring(datavalue.value['numeric-id']) then return true end end end end return false end -- ============================================================================================================ -- Fine definizione della classe Wikidata_entity -- ============================================================================================================ -- ============================================================================================================ -- Classe per gestire i collegamenti interprogetto -- ============================================================================================================ local Collegamento = {} function Collegamento:new(key_progetto, args, entity, default) -- Crea un collegamento a un progetto, riceve il nome del progetto, gli argomenti da usare per determinare -- i valori dei vari parametri del collegamento. Si appoggia alla tabella esterna cfg.parameters per i -- valori di default del progetto e alla tabella globale default per i valori di default generali local self = {} setmetatable(self, { __index = Collegamento, __tostring = function(t) return self:__tostring() end }) local default_progetto = cfg.parameters[key_progetto:match('^[^_]+')] if default_progetto == nil then -- Progetto non riconosciuto return nil end self.collegamento = args[key_progetto] if not is_defined(self.collegamento) then -- Collegamento non definito correttamente return nil else self.default_progetto = default_progetto self.ordine = default_progetto.ordine self.badge_leftbar = {} self.badge_leftbar.class = (entity.badge[key_progetto] and entity.badge[key_progetto].class) or '' self.badge_leftbar.title = (entity.badge[key_progetto] and entity.badge[key_progetto].title) or '' self.etichetta = is_defined(args[key_progetto .. '_etichetta']) or (default_progetto.etichetta_lower and default.etichetta_lower) or default.etichetta -- elabora l'oggetto per i testi completi su wikisource quando il collegamento è ricavato da wikidata e il parametro testo_preposizione è compilato local alias_s_oggetto = key_progetto == 's' and args.testo_preposizione and not args.orig_s and not args.s_preposizione and cfg.parameters['testo'].oggetto self.oggetto = args[key_progetto .. '_oggetto'] or alias_s_oggetto or default.oggetto or default_progetto.oggetto if default.frase_unificata or default_progetto.preposizione then -- consulta il parametro testo_preposizione se il collegamento a wikisource non è manuale local alias_s_preposizione = key_progetto == 's' and not args.orig_s and args.testo_preposizione self.preposizione = args[key_progetto .. '_preposizione'] or alias_s_preposizione or default.preposizione or default_progetto.preposizione else self.preposizione = '' end if default.frase_unificata then self.testo_prima = '' self.testo_dopo = '' else self.testo_prima = default_progetto.testo_prima self.testo_dopo = default_progetto.testo_dopo end if key_progetto == 'notizia' and is_defined(args.data) then self.testo_dopo = ' <small>' .. args.data .. '</small>' end local lingua = key_progetto == 's_el' and 'lingua greca' or entity.lingua[key_progetto] and require('Modulo:Léngoe').get_voce(entity.lingua[key_progetto]) or args[key_progetto .. '_lingua'] and 'lingua ' .. args[key_progetto .. '_lingua'] if default_progetto.lingua and lingua then self.lingua = ' in ' .. lingua else self.lingua = '' end return self end end function Collegamento:Link() local default_progetto = self.default_progetto if default_progetto.link == 'Link' then return self:Link_text() elseif default_progetto.link == 'LinkWithLanguage' then return self:Link_language() elseif default_progetto.link == 'LinkRicette' then return self:Link_ricette() elseif default_progetto.link == 'LinkIncubator' then return self:Link_incubator() end add_error('Errore interno modulo Interprogetto') return '' end function Collegamento:Link_lb() local default_progetto = self.default_progetto if default_progetto.link == 'Link' then return self:Link_text_lb() elseif default_progetto.link == 'LinkWithLanguage' then return self:Link_language_lb() elseif default_progetto.link == 'LinkRicette' then return self:Link_text_lb() elseif default_progetto.link == 'LinkIncubator' then return self:Link_incubator_lb() end add_error('Errore interno modulo Interprogetto') return '' end function Collegamento:Link_text() local default_progetto = self.default_progetto return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", default_progetto.prefix, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a ", default_progetto.nome_progetto, "]] [[", default_progetto.prefix, "|", default_progetto.nome_progetto, "]] a contêgne ", self.oggetto, self.lingua, " ", add_space(self.preposizione), self.testo_prima, "'''[[", default_progetto.prefix, self.collegamento, "|", self.etichetta, "]]'''", self.testo_dopo end function Collegamento:Link_text_lb() local default_progetto = self.default_progetto return "[[", default_progetto.prefix, self.collegamento, "|", default_progetto.nome_leftbar or default_progetto.nome_progetto, "]]" end function Collegamento:Link_ricette() local default_progetto = self.default_progetto return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", default_progetto.prefix, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a ", default_progetto.nome_progetto, "]] Il ''[[b:Libro di cucina|Libro di cucina]]'' di [[b:|Wikibooks]] a contêgne '''[[", default_progetto.prefix, self.collegamento, "|ricette]]''' relative a questo argomento" end function Collegamento:Link_language() local default_progetto = self.default_progetto local main_page_link = tostring(mw.uri.fullUrl(default_progetto.prefix, {uselang='it'})) return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", main_page_link, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a ", default_progetto.nome_progetto, "]] <span class=\"plainlinks\">[", main_page_link, " ", default_progetto.nome_progetto, "]</span> a contêgne ", self.oggetto, " ", add_space(self.preposizione), self.testo_prima, "'''<span class=\"plainlinks\">[", tostring(mw.uri.fullUrl(default_progetto.prefix .. self.collegamento, {uselang='it'})), " ", self.etichetta, "]</span>'''", self.testo_dopo end function Collegamento:Link_language_lb() local default_progetto = self.default_progetto return "<span class=\"plainlinks\" title=\"", default_progetto.prefix , self.collegamento, "\">[", tostring(mw.uri.fullUrl(default_progetto.prefix .. self.collegamento, {uselang='lij'})), " ", default_progetto.nome_leftbar or default_progetto.nome_progetto, "]</span>" end function Collegamento:Link_incubator() local default_progetto = self.default_progetto local oggetto = self.oggetto if not cfg.prefix_incubator[oggetto] then oggetto = default_progetto.oggetto end local collegamento = tostring(mw.uri.fullUrl(table.concat({'incubator:', cfg.prefix_incubator[oggetto], '/', self.collegamento}), {uselang='lij'})) local main_page_incubator = tostring(mw.uri.fullUrl('incubator:Incubator:Main Page/lij', {uselang='lij'})) local main_page_progetto = '' if oggetto == 'wikipedia' then main_page_progetto = '[[Wikipedia]]' else main_page_progetto = table.concat({'[[', oggetto, ':lij:|', oggetto:gsub('^%l', string.upper), ']]'}) end return "* [[File:", default_progetto.icona, "|link=", main_page_incubator, "|", default_progetto.dimensione_icona, "|Collabora a Incubator]] <span class=\"plainlinks\">[", main_page_incubator, " Incubator]</span> a contêgne un tèst in sce ", main_page_progetto, self.lingua, " ", add_space(self.preposizione), "'''<span class=\"plainlinks\">[", collegamento, " ", self.etichetta, "]</span>'''" end function Collegamento:Link_incubator_lb() local default_progetto = cfg.parameters[self.key_progetto] local oggetto = self.oggetto if not cfg.prefix_incubator[oggetto] then oggetto = default_progetto.oggetto end local collegamento = tostring(mw.uri.fullUrl(table.concat({'incubator:', cfg.prefix_incubator[oggetto], '/', self.collegamento}), {uselang='it'})) return mw.message.newRawMessage("<span class=\"plainlinks\" title=\"$1\">[$2 Incubator]</span>", {self.etichetta, collegamento}):plain() end -- ============================================================================================================ -- Fine definizione della classe Collegamento -- ============================================================================================================ -- ============================================================================================================ -- Scandisce la tabella progetti e produce il codice html per l'elenco dei collegamenti nella barra di sinistra -- Imposta il tag div id="interProject" (vedi [[MediaWiki:InterProject.js]] incluso da [[Mediawiki:Common.js]]) -- ============================================================================================================ local function RenderLeftBar(progetti) local leftbar = mw.html.create('ul'):attr('title', 'Collegamenti verso gli altri progetti Wikimedia') for _, progetto in ipairs(progetti) do leftbar:newline() leftbar:wikitext('<li class=\"', progetto.badge_leftbar.class, '\" title=\"', progetto.badge_leftbar.title, '\">') leftbar:wikitext(progetto:Link_lb()) if progetto.default_progetto.nome_leftbar then leftbar:wikitext('<br />(', progetto.default_progetto.nome_progetto, ')') end leftbar:wikitext('</li>') end root:tag('div') :attr('id', 'interProject') :addClass('toccolours') :cssText('display: none; clear: both; margin-top: 2em') :tag('p') :attr('id', 'sisterProjects') :cssText('font-weight: bold; margin: 0') :tag('span') :wikitext('Altri progetti') :done() :done() :node(leftbar) end -- ============================================================================================================ -- Scandisce la tabella progetti e produce il codice html per l'elenco puntato dei collegamenti interprogetto -- ============================================================================================================ local function RenderLinksInText(progetti) for _, progetto in ipairs(progetti) do root:newline() root:wikitext(progetto:Link()) end end -- ============================================================================================================ -- Confronta i collegamenti manuali con quelli automatici e genera le categorie di classificazione nei casi di: -- - Presenza di link manuale e assenza di link su wikidata -- - Differenza tra link manuale e link su wikidata -- - Differenza tra link manuale a categoria e e categoria su wikidata -- - Presenza di link manuale a categoria e a catagoria su wikidata -- ============================================================================================================ local function check_with_wikidata(key_progetto, entity, collegamento) if collegamento == nil then return end -- se non c'è un collegamento manuale ritorna immediatamente local entity_collegamento = entity.collegamenti[key_progetto] -- si assicura che il collegamento manuale inizi con la 'C' maiuscola se è una categoria local collegamento_normalizzato = mw.ustring.gsub(collegamento, '^category:', 'Category:') local collegamento_is_category = mw.ustring.find(collegamento_normalizzato, '^Category:') -- Check se il collegamento manuale è una categoria, se il tipo di progetto prevede una proprietà a parte -- per le categorie e se la sua consultazione non è stata disabilitata if collegamento_is_category and cfg.automatic_link[key_progetto].property_category and entity.from_property_category[key_progetto] ~= false then -- se esiste un collegamento su wikidata dalla proprietà per la categoria la confronta con quello manuale if entity.from_property_category[key_progetto] then if entity_collegamento ~= collegamento_normalizzato then add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_category_diff) end -- se non esiste un collegamento manuale su wikidata lo marca come assente else add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_category_missing) end else local article_link -- recupera il collegamento automatico alla voce (può essere in entity.article_link[key_progetto] o -- in entity.collegamento[key_progetto] a seconda del sitelink e della proprietà per le categorie) if entity.from_property_category[key_progetto] then article_link = entity.article_link[key_progetto] else article_link = entity_collegamento end -- Se ha recuperato un valore per article_link lo confronta con quello normalizzato -- altrimenti aggiunge il tracking di collegamento mancante in wikidata if article_link then if article_link ~= collegamento_normalizzato then add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_diff) end else add_category(cfg.automatic_link[key_progetto].category_wikidata_missing) end end end -- ============================================================================================================ -- Funzione principale richiamata dal template Interprogetto -- ============================================================================================================ function p.interprogetto(frame) -- se chiamata da una sandbox carica la configurazione della sandbox if nil ~= string.find (frame:getTitle(), 'sandbox', 1, true) then cfg = mw.loadData('Modulo:Interprogetto/Configurazione/sandbox') else cfg = mw.loadData('Modulo:Interprogetto/Configurazione') end local origArgs -- ======================================================================================================== -- Se chiamata mediante #invoke, usa gli argomenti passati al template invocante. -- Altrimenti a scopo di test assume che gli argomenti siano passati direttamente -- ======================================================================================================== if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame end -- Tabella con i parametri di default valorizzati local default = {} -- ======================================================================================================== -- Carica il nome della pagina corrente -- ======================================================================================================== local current_page = mw.title.getCurrentTitle() local current_namespace = current_page.namespace local current_pagename = current_page.text -- Per i namespace usa il nome canonico (inglese) per non avere differenze tra progetti: -- esempio: Utente/User, Categoria/Category, ma anche Wikiquote/Wikipedia (Project), ecc. if current_namespace ~= 0 then default.current_fullpagename = mw.site.namespaces[current_namespace].canonicalName .. ':' .. current_pagename else default.current_fullpagename = current_pagename end -- ======================================================================================================== -- Carica i dati da Wikidata nell'oggetto "entity" -- ======================================================================================================== local ignore_wikidata = false local nowikidata = origArgs.nowikidata and origArgs.nowikidata:lower() if nowikidata == 's' or nowikidata == 'sì' or nowikidata == 'si' then ignore_wikidata = true end local entity = Wikidata_entity:new(ignore_wikidata) -- ======================================================================================================== -- Calcola l'etichetta di default per i collegamenti, in ordine di priorità: -- 1) Se è definita l'etichetta in lingua italiana su Wikidata usa questa (eliminando un eventuale -- "Categoria:" di fronte alla voce) -- 2) Altrimenti usa il nome della pagina corrente, eliminando un'eventuale disambigua in coda alla voce, -- e definisce etichetta_lower come il nome della voce con iniziale minuscola. -- Se la voce è segnalata come opera su Wikidata allora l'etichetta è in corsivo (senza iniziale minuscola) -- ======================================================================================================== if is_defined(origArgs.etichetta) then default.etichetta = origArgs.etichetta else if entity.etichetta then -- Elimina un eventuale "Categoria:" in fronte del nome default.etichetta = mw.ustring.gsub(entity.etichetta, '^Categorîa:', '') else -- Elimina un'eventuale disambigua dal nome default.etichetta = mw.ustring.gsub(current_pagename, ' %(.*%)$', '') if current_namespace == 0 then default.etichetta_lower = mw.ustring.gsub(default.etichetta, '^%u', string.lower) end end if entity.corsivo then default.etichetta = '<span style=\"font-style:italic;\">' .. default.etichetta .. '</span>' default.etichetta_lower = default.etichetta end end -- ======================================================================================================== -- Calcola preposizione e oggetto di default, modificandoli se il namespace quello delle categorie -- ======================================================================================================== if current_namespace ~= category_namespace_number then default.preposizione = origArgs.preposizione default.oggetto = origArgs.oggetto else default.preposizione = origArgs.preposizione or "in sce l'argoménto" default.oggetto = origArgs.oggetto or "'na categorîa" default.frase_unificata = true end -- ======================================================================================================== -- Copia i parametri in una nuova tabella, creando coppie progetto/collegamento per i parametri posizionali -- e controllando per parametri duplicati e nomi di progetto non conosciuti -- ======================================================================================================== local newArgs = {} local nolink = false newArgs.orig_s = origArgs.s for key, value in pairs(origArgs) do if tonumber(key) then local key_progetto = mw.text.trim(value) if cfg.parameters[key_progetto] then if origArgs[key_progetto] then add_error('Collegamento a \"' .. value .. '\" inserito sia come parametro posizionale che nominale') else if key_progetto == 's' then newArgs.orig_s = key_progetto end newArgs[key_progetto] = get_default_collegamento(key_progetto, default.current_fullpagename) end else if key == 1 and key_progetto == 'nolink' then nolink = true else add_error('Il parametro \"' .. value .. '\" non corrisponde a nessun progetto riconosciuto dal template') end end else newArgs[key] = value end end -- ======================================================================================================== -- Controlla i collegamenti inseriti manualmente integrandoli eventualmente con quelli presenti in Wikidata. -- Salta questo passo se c'è un collegamento a "notizia" dato che in questo caso deve essere unico e quindi -- non deve aggiungere i collegamenti da Wikidata. Inoltre, in caso di "disambigua", salta i progetti non -- abilitati in disambigua che in ogni caso non devono essere aggiunti -- ======================================================================================================== if not newArgs.notizia then -- ==================================================================================================== -- Controlla il collegamento compilato manualmente e quello caricato da Wikidata -- ==================================================================================================== for key_progetto, collegamento in pairs(newArgs) do if cfg.parameters[key_progetto] and cfg.automatic_link[key_progetto] and entity.entity then if not entity.disambigua or cfg.parameters[key_progetto].abilita_in_disambigua then check_with_wikidata(key_progetto, entity, collegamento) end end end -- ==================================================================================================== -- Aggiunge il collegamento da Wikidata se non è presente quello compilato manualmente o se rinvia a -- un progetto in lingua non italiana che non è registrato nella configurazione e non va sovrascritto -- ==================================================================================================== for key_progetto, collegamento in pairs(entity.collegamenti) do if not cfg.automatic_link[key_progetto] or not (newArgs[key_progetto] or newArgs[cfg.automatic_link[key_progetto].alias]) then newArgs[key_progetto] = collegamento -- Segnala che il collegamento è stato aggiunto da Wikidata add_category(cfg.automatic_link[key_progetto:match('^[^_]+')].category_wikidata) end end end -- ======================================================================================================== -- Sulla base della lista di argomenti ripulita costruisce la lista dei collegamenti da inserire -- ======================================================================================================== local progetti = {} local collegamento_found = false for key_progetto, collegamento in pairs(newArgs) do if cfg.parameters[key_progetto] or entity.collegamenti[key_progetto] then -- Salta i collegamenti a Wikidata per le voci nel namespace principale eccetto che per la Pagina principale if key_progetto ~= 'wikidata' or current_namespace ~= 0 or current_pagename == 'Pagina principale' then local progetto = Collegamento:new(key_progetto, newArgs, entity, default) if progetto then collegamento_found = true -- Se è disambigua registra solo i valori per i progetti abilitati in disambigua if not entity.disambigua or cfg.parameters[key_progetto] and cfg.parameters[key_progetto].abilita_in_disambigua then progetti[#progetti+1] = progetto end end end end end table.sort(progetti, sort_by_ordine) -- ======================================================================================================== -- Genera il codice html -- ======================================================================================================== if entity.disambigua and #progetti == 0 and collegamento_found then add_error('Collegamenti non visualizzabili perché la voce è una disambigua su Wikidata', 'Eroî de conpilaçión do template Interprogetto - colegaménti in disambigua') elseif #progetti == 0 then --add_error('Template interprogetto vuoto e senza dati da recuperare da Wikidata', 'Errori di compilazione del template Interprogetto - template vuoto') add_error('', 'Eroî de conpilaçión do template Interprogetto - template vêuo') else local nobarra = origArgs.nobarra and origArgs.nobarra:lower() if nobarra ~= 's' and nobarra ~= 'sì' and nobarra ~= 'si' then RenderLeftBar(progetti) end if not nolink then RenderLinksInText(progetti) end end -- ================================================================================================================================= -- Nei namespace ammessi inserisce le categorie di segnalazione di errori/avvisi -- ================================================================================================================================= if cfg.whitelist_category[current_namespace] then for category, _ in pairs(categories) do root:wikitext('[[Categorîa:' .. category .. ']]') end end -- ================================================================================================================================= -- Aggiunge i messaggi di errore -- ================================================================================================================================= if #errors_msg > 0 then if #progetti > 0 then root:wikitext('\n') end root:wikitext('<strong class=\"error\">' .. table.concat(errors_msg, '; ') .. '</strong>') end return tostring(root) end return p 1daibk3oq5o700f0hjzv43azh19zyjp Template:Zenâ 10 18757 273298 262115 2026-08-18T19:39:59Z N.Longo 12052 273298 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=zenâ |{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}| |prima=31 dexénbre |dopo=frevâ }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 01]]</noinclude> kk2qmdbj427zozk9a4elvm2nzf0xb88 Template:Navegaçión méize 10 18758 273295 262293 2026-08-18T19:33:27Z N.Longo 12052 lint 273295 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="noprint" style="border:1px solid #aaa; margin:auto; clear:both; padding:1px; text-align:center; width:auto" |- |colspan=33| {{For loop |formato = \{\{#ifeq:$1{{!}}{{{nome}}}{{!}}'''$1 \{\{#time:Y\}\}'''{{!}}[[:Categorîa:Giorni de $1{{!}}$1]]\}\} |separatore = {{,}}<nowiki/> |zenâ|frevâ|marso|arvî|mazzo|zûgno|lûggio|agosto|seténbre|òtôbre|novénbre|dexénbre}} |- | {{For loop |formato = <small>$1</small> |separatore = {{!}}{{!}} | |{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4}}}|{{{5}}}|{{{6}}}|{{{7}}}|{{{8}}}|{{{9}}}|{{{10}}}|{{{11}}}|{{{12}}}|{{{13}}}|{{{14}}}|{{{15}}}|{{{16}}}|{{{17}}}|{{{18}}}|{{{19}}}|{{{20}}}|{{{21}}}|{{{22}}}|{{{23}}}|{{{24}}}|{{{25}}}|{{{26}}}|{{{27}}}|{{{28}}}|{{{29}}}|{{{30}}}|{{{31}}}| }} |- | {{For loop |separatore = {{!}}{{!}} |[[{{{prima}}}|&larr;]]|[[1º {{{nome}}}|1]]|[[2 {{{nome}}}|2]]|[[3 {{{nome}}}|3]]|[[4 {{{nome}}}|4]]|[[5 {{{nome}}}|5]]|[[6 {{{nome}}}|6]]|[[7 {{{nome}}}|7]]|[[8 {{{nome}}}|8]]|[[9 {{{nome}}}|9]]|[[10 {{{nome}}}|10]]|[[11 {{{nome}}}|11]]|[[12 {{{nome}}}|12]]|[[13 {{{nome}}}|13]]|[[14 {{{nome}}}|14]]|[[15 {{{nome}}}|15]]|[[16 {{{nome}}}|16]]|[[17 {{{nome}}}|17]]|[[18 {{{nome}}}|18]]|[[19 {{{nome}}}|19]]|[[20 {{{nome}}}|20]]|[[21 {{{nome}}}|21]]|[[22 {{{nome}}}|22]]|[[23 {{{nome}}}|23]]|[[24 {{{nome}}}|24]]|[[25 {{{nome}}}|25]]|[[26 {{{nome}}}|26]]|[[27 {{{nome}}}|27]]|[[28 {{{nome}}}|28]]|{{{n29|[[29 {{{nome}}}|29]]}}}|{{{n30|[[30 {{{nome}}}|30]]}}}|{{{n31|[[31 {{{nome}}}|31]]}}}|[[1º {{{dopo}}}|&rarr;]]}} |}</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categorîa:Sototemplates giórni]]</noinclude> f1v80ml18txckomdg321blt7991y8rx Template:Frevâ 10 18769 273299 262109 2026-08-18T19:40:33Z N.Longo 12052 cat 273299 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=frevâ |{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{4_1}}|{{5_1}}|{{6_1}}|{{7_1}}|{{1_1}}|{{2_1}}|{{3_1}}|{{#ifexpr:{{#time:L}} = 1|{{4_1}}| }}| | | |prima=31 zenâ |dopo=marso |n29={{#ifexpr:{{#time:L}} = 1 | [[29 frevâ|29]] | ([[29 frevâ|29]])}} |n30=([[30 frevâ|30]]) |n31=&#32; }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 02]]</noinclude> 6jzj8vibf9mb0c57510x7rrw45mpkux Template:Marso 10 18771 273300 262111 2026-08-18T19:41:11Z N.Longo 12052 cat 273300 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=marso |{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}| |prima={{#ifexpr:{{#time:L}} = 1 | 29 | 28}} frevâ |dopo=arvî }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 03]]</noinclude> 3ovi9a6fqa3pbe0x7eitl4gkbglfgpv Template:Arvî 10 18779 273301 262107 2026-08-18T19:41:29Z N.Longo 12052 cat 273301 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=arvî |{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}| | |prima=31 marso |dopo=mazzo |n31=&#32; }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 04]]</noinclude> q60zhb5s0gjcelhj6k1av2s7z29g2so Template:Mazzo 10 20420 273302 262112 2026-08-18T19:41:46Z N.Longo 12052 cat 273302 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=mazzo |{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}| |prima=30 arvî |dopo=zûgno }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 05]]</noinclude> ccwovlxj4efzc8k6nwxsnd5u7i5xlin Template:Zûgno 10 20421 273303 262116 2026-08-18T19:41:59Z N.Longo 12052 cat 273303 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=zûgno |{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}| | |prima=31 mazzo |dopo=lûggio |n31=&#32; }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 06]]</noinclude> f4jfu1wxj7qbjzzm3y10knjbe3cnq0h Template:Lûggio 10 20422 273304 262110 2026-08-18T19:42:13Z N.Longo 12052 cat 273304 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=lûggio |{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}| |prima=30 zûgno |dopo=agosto }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 07]]</noinclude> 7d3l5aws5qbybgxx8bmud32dnwg32ns Template:Agosto 10 20423 273305 262106 2026-08-18T19:42:30Z N.Longo 12052 cat 273305 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=agosto |{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}| |prima=31 lûggio |dopo=seténbre }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 08]]</noinclude> 73eoofeojuudn6fajhxq80svz5521sg Template:Seténbre 10 20424 273306 262114 2026-08-18T19:42:47Z N.Longo 12052 cat 273306 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=seténbre |{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}| | |prima=31 agosto |dopo=òtôbre |n31=&#32; }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 09]]</noinclude> okh4ca1r7gm8soi10znu58p4qr45005 Template:Òtôbre 10 20425 273307 262117 2026-08-18T19:43:01Z N.Longo 12052 cat 273307 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=òtôbre |{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}| |prima=30 seténbre |dopo=novénbre }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 08]]</noinclude> e0zt0erruqvdkjqkq3ylfjvvit5z8ez 273311 273307 2026-08-18T19:44:01Z N.Longo 12052 273311 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=òtôbre |{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}| |prima=30 seténbre |dopo=novénbre }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 10]]</noinclude> dl8wt7ktvk8w8zhezvsps0svrqaxrgi Template:Novénbre 10 20426 273308 262113 2026-08-18T19:43:15Z N.Longo 12052 cat 273308 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=novénbre |{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}| | |prima=31 òtôbre |dopo=dexénbre |n31=&#32; }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 09]]</noinclude> gmfd7sjt4ef8pxlnazislpgp1iz4cek 273309 273308 2026-08-18T19:43:39Z N.Longo 12052 273309 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=novénbre |{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}| | |prima=31 òtôbre |dopo=dexénbre |n31=&#32; }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 11]]</noinclude> aywgz9w6ceizxg4pl9vewm5mhwn3yun Template:Dexénbre 10 20427 273310 262108 2026-08-18T19:43:45Z N.Longo 12052 cat 273310 wikitext text/x-wiki {{Navegaçión méize |nome=dexénbre |{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}|{{6_3}}|{{7_3}}|{{1_3}}|{{2_3}}|{{3_3}}|{{4_3}}|{{5_3}}| |prima=30 novénbre |dopo=zenâ }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - méixi| 12]]</noinclude> 81o4kd1mdgkqfqdd1dw7e2fz22oscz6 Categorîa:Template de navegaçión - méixi 14 20428 273296 234872 2026-08-18T19:37:45Z N.Longo 12052 N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Categorîa:Template di meixi]] a [[Categorîa:Template de navegaçión - méixi]] sénsa lasciâ de rindirìsso: paregiau 234872 wikitext text/x-wiki Quésta categorîa a l'arechéugge i template de navegaçión di méixi de l'ànno. [[Categorîa:Template de navegaçión - cronologîa]] jx4jyh0fch8zuu1z24vpbfv098dhxww 273312 273296 2026-08-18T19:44:19Z N.Longo 12052 273312 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge i template de navegaçión di méixi de l'ànno. [[Categorîa:Template de navegaçión - cronologîa|méixi]] me3jx8f5lhjl44xpof4l5vyeg4oesfv Categorîa:Sototemplates giórni 14 22712 273297 234873 2026-08-18T19:38:53Z N.Longo 12052 273297 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge i sototemplate chi crêan i scìnboli di giórni da setemànn-a. [[Categorîa:Sototemplates cronològichi]] [[Categorîa:Template de navegaçión - méixi|Giórni]] hdl57tep2cwh4bjf3wjw8fjntbub2bp Vaìn 0 31570 273282 273069 2026-08-18T18:27:08Z N.Longo 12052 273282 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vaìn |Nome ufficiale = |Tipo = quartê |Panorama = Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 12.jpg |Didascalia = <div align="center">Vaìn, daa <i>Julia Augusta</i>, in sciu sfundu l'Ìsu(r)a</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = |Note superficie = |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |Codice catastale = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Vaìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Benardìn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 29 de màzzu |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vaìn''' (''Vadino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in quartê da sitè d'[[Arbenga]], ch'u se tröva in scia zina de drìta d[[a Sènta]], a meridiùn du sèntru sitadìn. == Geugrafìa == [[Immaggine:Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 06.jpg|sinistra|miniatura|Âtra vìsta de Vaìn]] U quartê de Vaìn u se estende inta parte meridiunâle da [[ciâna d'Arbenga]], partèndu dau cursu da Sènta fin versu i munti ch'i spartiscen u terito(r)iu cumünâle d'Arbenga, ch'u se spuncia versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme ai cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u se(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)êa pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta|Staricco, 2021|Geografia del luogo pp.13-16}}</ref><ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.137}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme de Vaìn u ne vegne dau latìn ''vadum'', ch'u vö dì "ègua bassa", tipicu de de 'na möja o d'in scìtu dund'u l'è ciü fasile passà da 'na zina a l'âtra du riàn. U trètu de mâ ch'u se gh'è d'in faccia defèti u l'é(r)a zà bèn cunusciüu pe' avêghe in bassu fundu, cumme marcàu dau gregu [[Strabùn]], ch'u ne fa pensà che a quelli tèmpi a zona a puésse vegnì duve(r)â cumme atraccu. In antigu dunca a zôna a vegnìva ciamâ ''Vadinum'' e inta prìmma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è mensunâ cumme ''Vainum'' o ''Vaynum''. Segundu de âtre teurie u numme u pu(r)eva êsse ligàu au tardu latìn ''Vayvo'', a marcà in terén in abandùn, scicumme che cun stu numme u se indicava l'ànnu che 'n tòccu de tèra u l'é(r)a tegnüu a riposu. U mòddu ch'u vegne ciamàu u s'è pöi evulüu inte ''Vaino'', in moddu du tüttu scimile a quellu ch'u l'è u numme in dialettu. Inta fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u vegne pöi dìtu ''Vadino.''<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|La Toponomastica, pp.17-18}}</ref> === Etè antiga === Au cumènsu de l'epuca sto(r)ica a cunfurmasiùn du terito(r)iu a l'é(r)a bèn dife(r)ente da cumme a veghemmu au dì d'ancöi, scicumme che a ciâna d'Arbenga a l'é(r)a ciü strêta, cu'u cursu d[[a Sènta]] spustàu de armenu in chilòmetru ciü versu setentriùn. Dunca u mâ u rivava fin a tucà u Munte, numme ch'u se ghe dà au prumuntò(r)iu ch'u gh'è de d'âtu. Nu se sa de segü(r)u quella ch'a l'é(r)a a pusisiùn de 'n prìmmu insediamèntu, ma üna de teurìe ciü impurtanti a fà pensà che ''[[Albium Ingaunum]]'', l'antiga capitâle di [[Ingauni|Lìgü(r)i Ingàuni]] a fusse stèta ti(r)à sciü propiu da ste parte. Dai scâvi fèti in sciu pòstu u s'è descuèrtu numma che di tocchi de [[Çeramica|se(r)amica]] du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.13}}</ref> Pe' sta raxùn lì u nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn de l'antigu nücleu in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile. A pusisiùn in sciu Munte a se(r)ea difèti quella tipica di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi]], survaelevâ e fassile da difènde, che in ciü a l'ave(r)ea avüu da vixìn in sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u. <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|U tòccu da ''Julia Augusta'' cu'u risö Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 09.jpg|U Pilùn Immaggine:Edificio F (Albenga) 2.jpg|L'edifissiu A du percursu Immaggine:Edifissiu E (Via Julia Augusta, Arbenga)-Resti de müraje 04.jpg|Rèsti de mü(r)aje de l'edifissiu E </gallery> Inte l'epuca rumâna, propiu ai pèi du Munte u vegne fètu passà a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a zunzeva da ste parte ina votta sciurtìa daa sitè rumana passâ a Pòrte de l'A(r)òscia (''Porta Arociorum)'', sbuccu de l'antigu càrdu màscimu, che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], u se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, che inte stu puntu a duxeva êsse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref> Tèmpu di rumèi, ai pèi du Munte u se duxeva truvà u ''portus'', nasciüu inta cega fra a sitè e u prumunto(r)iu: scibèn ch'i nu ghe seccen di ducümènti ch'i ne testimonian a custrusiùn bèn evidènte u l'è a rilevansa ch'u l'ha avüu inte ciü ucaxùi, cumme dü(r)ante e guère püniche, vistu che chi intu [[I secolo|I seculu d.C.]] chi u l'axeva truvàu repa(r)u u cappu cartaginese Magùn. A pusisiuùn precisa du pòrtu a nu l'è du tüttu cè(r)a, scicumme che tütta a custe(r)a, fra a bucca da Sènta fin a Santa Crûxe a pu(r)eva rapresentà in pòstu segü(r)u pe l'atraccu de nâve.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 177}}</ref> === Mediuevu === [[Immaggine:San Martìn au Munte (Arbenga) 01.jpg|miniatura|San Martìn au Munte, u cumplessu a l'imbuccu da vìa]] Levàu stu fètu armenu fin au [[XIII secolo|seculu XIII]] u l'è bèn difissile parlà de Vaìn, scicumme che u mâ u cumense(r)a a vegnisene in derê numma che a partì da stu seculu, in seguitu aa deviasiùn da Sènta, che cu'u növu lettu u l'ha purtàu ascì au repòrtu da tèra inte sti scìti. Turnandu au pòrtu, u se sa da partecipasiùn d'Arbenga ae primme cruxèi, cu'ina sò flotta, a mèxima ch'a l'axeva stabilìu dife(r)ènti traffeghi intu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Du [[1044]] u se sa che, apröu a de grosse dunasiùi, u munastê di benedetìn de l'Ìsu(r)a u guagna in impurtante ricunuscimèntu da [[Pàppa Benedétto IX|Pappa Benedettu IX]], fètu ch'u l'ha cumme cunseguènsa u trasfe(r)imèntu a tèra, in sciu Munte, podâse sutta l'asiùn de Aginulfo, che pe' tradisiùn u n'è cunscide(r)àu u primmu abâte. U se tratava de in pe(r)iudu de richessa pe'i benedetìn d'Arbenga, cumme testimuniàu ascì dai dife(r)ènti pusedimènti cuntrulèi. U l'è bèn regurdà a ogni moddu, che ina primma presènsa di benedetìn in sce artü(r)e de Vaìn a l'è da fa remuntà ancù a prìmma, zà aa fin dau [[VIII secolo|seculu VIII]]. Au [[1254]] u se(r)ea da fissà u mumèntu da deviasiùn d[[a Sènta]], defèti du [[1288]], inti [[Statüi d'Arbenga du 1288|Statüi d'Arbenga]], u se scrive apòsta u capitulu ''De portu previdendo''<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.136}}</ref>, scicumme che u cangiu du cursu d'ègua u l'axeva purtàu l'antigu aprôdu a interâse e u se vuxeva prugetà in növu atraccu. A stu prupôxitu u vegniva pruibìu de druvì lucande e usta(r)ìe là dund'u l'é(r)a in prugettu a custrusiùn du növu portu, ch'a curispunde a quella ch'a vegniva ciamâ l'''Arbara''.<ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.20}}</ref> Ma du restu u prugettu u nu vegghe a lüxe, scicumme che inti Statüi de dòppu, du [[1350]], u nu se ne parla ciü. Dunca u l'è bèn prubabile che se inti seculi de prìmma u gh'é(r)a in gurfu ai pèi du munte u secce stètu encìu daa Sènta, lasciandu növe tère dispunibili.<ref name=":3" /> Ste chi du rèstu e vegnen in man au Cumün, duve(r)èi fin da sübitu pe' sardà i debiti ch'u gh'axeva cu'e gènte.<ref name=":0" /> Pe' permétte de passà da 'na parte a l'âtra da scciümè(r)a, u vegne custruìu u ''pons Arociorum'', che daa Pòrte de l'A(r)òscia u l'inmeteva in scia stradda versu u Munte. Cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'', u l'é(r)a ciamàu cuscì perché u traversava u sciümme ciü in sciü rispettu a 'n âtru, custruìu de prìmma, de cuntru dìtu ''pons subtranus''. Vistu che au cumènsu u l'é(r)a stètu fètu de legnu, u g'ha avüu besögnu ciü votte de travai, fin a che du [[1382]] u nu s'è delibe(r)àu pe' fâlu de prìa.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 173}}</ref> Dau [[XIV secolo|seculu XIV]] u se cumènsa ascì a parlà da stradda ''usque Vaynum'', che da l'[[Uspissiu de San Làzzaru (Arbenga)|uspissiu de San Làzzaru]] a purtava in zü versu quella che ancöi a l'è a cianü(r)a au de sutta du Munte. Sta vìa a l'é(r)a cunusciüa cumme stradda rumana e de prubabile a recarcava quella che in antigu culegâva u levànte da sitè cu'u pòrtu. U nu gh'è tüttavia ancù traccia de in insediamèntu stabile, numma che dau [[XV secolo|seculu XV]], quandu che u Cumün u càtta da l'abâte de l'Ìsu(r)a i scìti ch'u ghe vegni(r)à ti(r)àu sciü u cunvèntu e a gêxa de San Benardìn. Cumme cunseguènsa, e prìmme cà e fabbrichèi rüsteghi i vegnen marchèi intu ''registrum'' du [[1473]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 178}}</ref>, mèntre a pôchi ànni prìmma ([[1416]]) i remuntan i prìmmi àtti de vèndita fra privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.55}}</ref> === Etè muderna === [[Immaggine:Albenga fine 800 da vadino.jpg|sinistra|miniatura|Vìsta d'Arbenga versu a fìn de l'Öttusèntu, da Vaìn]] Quarche tèmpu de dòppu, intu [[XV secolo|seculu XV]], pe' curpa de üna o ciü aluviùi, l'ègua a s'è purtâ turna vìa u punte in scia Sènta, ch'u l'è duvüu êsse fabricàu növu. A prupôxitu de stu chi a gh'è ina delibe(r)a du [[1519]] inse(r)ìa inti statüi de quel'ànnu, dìta ''De ponte Cente''. Frütu de decixùi pièi dau Cumün a l'è a custrusiùn du növu punte, dìtu ''da Branca'', a dui èrchi, finìu du [[1587]].<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref> Du [[1550]] u l'è in decrêtu sitadìn, ch'u porta a l'alestimèntu de 'n redossu pe'e barche aa bucca de l'[[Ava(r)ènna]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.57}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.137}}</ref>, mèntre de sti ànni a l'è a dumanda de l'a(r)ascìn Lorenzo Testa pe arvì 'na tunè(r)a, de segü(r)u atìva intu [[1667]] e da lì a pôcu abandunâ, se pènsa pe' curpa de tàsce imposte daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.141}}</ref> Cu'u [[XVI secolo|seculu XVI]] du restu u se ascìste a di cangiamènti inte l'ecunumia du pòstu, cun curtivasiùi miste e in aumèntu de ciànte d'u(r)ive, ch'i levan terén ae vìgne, mèntre âtri scìti i l'é(r)àn tegnüi cumme prèi (u l'è u câxu de Praélle) e i gh'é(r)an senù di canèi, in sce rìve de l'Ava(r)ènna e in Campulàu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref> Fra [[XIV secolo|Sinquesèntu]] e Settesèntu u gh'è che 'na grossa parte di sciti i vegne ina palüde, chi cumme inte âtre parte da Ciâna. Du mèximu periudu a pia largu campu a curtivasiùn da càneva, che in ciü a quantu dìtu, a rènde a ciâna nu gua(r)i sâna, survatüttu pe'u rüxentâla: bèn doppu e cumense(r)àn e òpe(r)e de bunifica. === Tèmpu di fransesi === Au [[1794]] u l'é(r)a ancù in pèi u veggiu punte da Branca, tantu che da chi u l'è registràu u passàggiu d'in Arbenga de trüppe fransesi, ch'i l'axevan fina cumpiüu di sachezzi inte l'Uspeâ. Viste e cundisiùi de sanitè nu gua(r)i bune, cumme zà dìtu, du [[1795]] l'uspeâ militâre fransese u vegne mesciàu dau seminà(r)iu d'Arbenga au de fö(r)a de mü(r)aje, intu cunvèntu de San Bernardìn. Sulusiùn, sta chi, ch'a nu funsiuna, scicumme che int'in tèmpu abasta rapidu vegne encìu ascì stu chi, purtandu turna a l'ucupasiùn di lucâli in Arbenga Veggia. Du [[1796]] ina növa bü(r)iana a se pòrta via u punte da Branca, cu'u besögnu de cuntegnì [[a Sènta]] au de drentu di argini, finansièi inte st'ucaxùn dai Seullìn, spuncèi da l'aministrasiùn: a vegne sciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a".<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref> U punte u vegne fètu növu dau Geniu militâre pôcu dòppu, ma zà du [[1798]] u vegniva zü. U segue in periudu d'isu(r)amèntu pe'a parte de levante da sitè, scicumme che u Cumün u nu gh'axeva abasta de fundi pe' rangiâlu, a sulusiùn a se tröva ti(r)àndu sciü in punte de legnu, a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, cunscide(r)àu ciü che ina votta cumme instabile.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> Du mèximu ànnu u l'è registràu l'ucupasiùn da parte de trüppe fransesi du cunvèntu de San Benardìn, ch'u ghe vegne fètu di dànni avanti de vegnì abandunàu dai surdàtti mèximi, mèntre i muneghi i l'axevan fètu stramüu a Lüxignàn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> A cunfisca di bèn da Gêxa a porta u sachezzu de pa(r)egge òpe(r)e ch'u gh'é(r)a de drentu,e ancù du [[1799]] a l'è a vèndita de l'abasìa de San Martìn ai privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.78}}</ref> Du [[1807]] l'aministrasiùn fransese a spuncia pe' istituì u növu catastru e u se pune u prublema di cunfìn fra Arbenga e A(r)àsce, cu'i arbenganesi che i dixen ch'i passan au de sutta de l'èrcu da [[Capella da Santa Cruxe (Arasce)|Capélla da Santa Crûxe]], segundu di papèi de l'etè de mezzu cunservèi inta paròcchia mèntre che i âtri i vuxevan ch'i vegnìssen fissèi inta lucalitè de Maimuna, bèn ciü vixìn a Vaìn. E ratèlle van aavanti pe' quarche ànnu, cu'u scangiu de papèi fra i dui cumün e u prefettu fransese, che inte l'utubre du [[1807]] u dumandava in elencu de prupietèi che e se truvavan fra e dui regiùi. Du [[1808]], inti travai pe'a custrusiùn da stradda lituranea, u vegne mandàu in növu ducümèntu daa prefetü(r)a au Maire d'Arbenga e intu mese d'avrì u vegne stabilìu dau prefettu u cunfìn definitìvu, daa Còsta du Munte ''vis-a-vis'' fin ae Ròcche de Vaìn'','' tèrmi ch'i sun cunfermèi fina da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], ch'u firma in edittu ai 12 d'utubre du [[1812]], mèntre ch'u l'è a [[Mosca (çittæ)|Musca]]. Cunfìn ch'u vegne ancù dibatüu, scicumme ch'u nu segue mancu u spartiègua, ma sènsa ch'u vegne cangiàu, mancu au passu sutta u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.138}}</ref> === Etè mudèrna === Caütti i fransesi u l'è sutta ai Savoia che a ''Littoranea'' a vegne cumpletâ, faxendula passà pe' Vaìn, dund'e vegnen rangièi e stradde nu tantu pe' rènde ciü fassile a vitta di cuntadìn, quantu pe' permette u passaggiu du Ré. I travai i finiscen du [[1823]], cun tantu de növu punte in scia Sènta, che pe l'ucaxùn u s'é(r)a ciamàu in inzegnê da [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]]. I tèmpi de dòppu i sun caraterisài da ina relativa stabilitè. Du [[1834]] a l'è a realisasiùn du semite(r)iu, da vixìn aa ma(r)ìna, viste e cunseguènse de l'edìttu de Saint Cloud e che u nu gh'é(r)a ciü pòstu inte gêxe.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.82}}</ref> U semite(r)iu de Vaìn u vegne prugetàu da l'inzegnê Paolo Duce, inaugu(r)àu de quel'ànnu. A strutü(r)a a nu l'ave(r)à de furtüna, scicumme ch'a vegne indagâ pe' purtà e spüssie di morti inta zôna a l'ingì(r)u, tüttavia u veni(r)à ancù duve(r)àu pe' quarche tèmpu, armenu fin a quande u nu vegne avèrtu [[Semite(r)iu munümentâle (Arbenga)|quellu de Leca]], aa fìn du seculu. A partì dau [[1840]] cumènsan a êsse fabrichèi de növe cà, mèntre aturnu au [[1880]] ciü votte a Sènta a se porta via i argini, giüstèi de dòppu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, pp.86-91}}</ref> Du [[1894]] a vegne istituìa a Caserma Garibaldi dau veggiu ciòstru de San Bernardìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=64|capìtolo=Lo sviluppo del quartiere Vadino}}</ref> Passàu a Prìmma Guèra Mundiâle, l'edifissiu u vegne duve(r)àu cumme prixùn du mandamèntu. Du [[1926]], cu'a supresciùn di mandamènti, l'edifissiu u recampa i prixuné(r)i ascì de [[Andôa|Andö(r)a]] e d'[[Arasce|A(r)àsce]]. Du [[1927]] i cumènsan i travai da Caserma Piave, pöi duve(r)â ascì inta Segunda guèra. In particulâre a Ciâna a l'è stèta bumbardâ ai 12 d'avrì du [[1944]], cun trei mòrti registrèi, pe' via de bumbe sgancièi in sciu punte da feruvìa, in sce due Caserme e a l'Ava(r)ènna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=122}}</ref> Passàu u cunflittu, a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]]-[[Anni 1960|'60]] u gh'è stètu in grande svilüppu edilissiu, ch'u l'ha purtàu a ti(r)à sciü di növi fabbrichèi e au rivà de növe gènte, scicumme ch'u gh'é(r)a besögnu de travaju inte stüffe (e avanti de ste chi, pe'a Caserma), cun pöi u cangiu türisticu de l'ecunumia du pòstu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.111}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn|left]] * '''Gêxa de San Benardìn de Siêna''', a l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê au de là d[[a Sènta]]. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zòna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''Vìa Julia Augusta''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa ciànta u(r)iginà(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]], a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in parte recupe(r)àu a destinasiùn religiùsa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle di Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardin au Munte|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu_da_Madònna_de_Fatima_(Vaìn,_Arbenga)-Faciâ_04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stîle goticu. U purtâle u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e militâri === * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu du cunventu de San Benardìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunventu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' 300 surdàtti inte tüttu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'età contemporanea, p.98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave nu gua(r)i daa distànte a l'ha purtàu au lentu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina mànega de surdàtti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu Immaggine:Albenga, rifugio antiaereo (cropped).jpg|L'imbuccu du redossu dai bumbardamènti, Via San Calocciu Immaggine:Albenga Vadino bunker (cropped).jpg|Furtìn ch'u resta daa riunda de Via Piave </gallery> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbertu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrèi. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma ch'a puésse uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a vegnì chi u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasîna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i èrchi semireundi a surmuntâli.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> * '''Furtìn da segunda guèra mundiâle''', du [[1940]], cun l'intrâ in guèra de l'Itàlia, u gh'è stètu besögnu de custruì di redossi pe'a pupulasiùn in câxu de bumbardamènti. Fra i pa(r)eggi ch'u l'è stètu imbastìu, dui i se trövan a Vaìn e ün inta Do(r)ia, che pe(r)ò u nu l'è stètu finìu. I se cunservan i dui imbucchi, ün da Vìa San Calòcciu, l'âtru in Vìa Rafaèllu. Du '43 a l'è invece a furtificasiùn du trattu de mâ fra Arbenga e A(r)àsce, d'ataccu aa feruvìa. Vegnen ti(r)èi sciü de mü(r)aje cuntru i sbarchi, âte 2 mêtri inte tüttu, cun pustasiùi pe' l'artije(r)ìa, in ciü u gh'é(r)a u diviêtu de razunze l'a(r)ena, isu(r)â, metendughe du reticulâtu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=106}}</ref> === Vìlle sto(r)iche === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' Immaggine:Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia </gallery> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)asce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa restagno, 1993|III. Il paesaggio urbano e le arti, p.155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çittæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivéi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u gròssu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padijùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensciunâ pe'a prìmma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligâ ai fundi agriculi a l'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du [[XX secolo|Növesèntu]]. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertüa a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi i l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Âtre architetü(r)e === * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === Intu quartê u gh'è in cumplessu de scö(r)e ch'u cröve daa matèrna ae elementàri, a primma a se tröva au de sutta de l'Istitüu Cumprenscìvu Arbenga 2<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbengasecondo.edu.it/luogo/sede-san-clemente/|tìtolo=Infanzia Albenga San Clemente|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>, cunusciüa ascì cumme "asìlu de San Clemènte" e istituìu a partì dau [[1981]]-[[1982]].<ref name=":2">{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.114}}</ref> E elementàri, de cuntru, e sun sutta a l'Arbenga 1, uspitè in San Benardìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbenga1.edu.it/luoghi?id=29|tìtolo=Scuola Primaria Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> A partì dau [[1990]] u l'è stètu trasfe(r)ìu in Arbenga l'Istitüu agra(r)iu "Domenico Aicardi", che avanti de stu mumèntu u se truvava a Sanremmu<ref name=":2" />: scituàu ascì stu lì inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria, parte dau [[2000]], de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> == Ecunumia == Cumme pe'u restu da Ciâna, l'ecunumia a se basa in sce l'agricultü(r)a, zà in antigu a l'é(r)a curtivâ a càneva, asèmme ae vìgne e ai u(r)ìvi in sce artü(r)e. Du rèstu u se sa ascì che inte l'Öttusèntu l'a(r)éna de Vaìn a l'é(r)a cunusciüa pe' l'estrasiùn de l'a(r)éna, ch'a serviva pe'i campi de spà(r)eghi. Fra l'âtru du [[1886]] a l'è ina delibe(r)a ch'a l'impune de duve(r)ala numma che pe' Arbenga, de moddu ch'u nu se vegnisse a creà cuncurènsa cu'e sitè a l'ingi(r)u. Dapöi, l'a(r)éna ch'a ghe rèsta a vegne messa sutta tutêla da parte du Cumün, interessàu aa custrusiùn d'in stabilimèntu e de 'na stasiùn invernâle.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.98}}</ref> Inti àgni a vegnì u se punta sèmpre de ciü au türismu, cu' in'espansciùn de ativitè de stu genere. == Feste e fe(r)e == * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Festa du Santìscimu numme de Ma(r)ìa, a se tegne ai 12 de setèmbre, cu'a messa au santuà(r)iu da Madònna de Fatima dìta dau preve de San Benardìn e a prucesciùn versu vìa San Calòcciu e u Munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/09/albenga-a-vadino-la-festa-del-nome-di-maria/|tìtolo=Albenga, a Vadino la Festa del Nome di Maria|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * Castagnata, au cumènsu d'utubre, inti mèximi spàssi duve(r)èi pe' A Vaìn pe' mangià bèn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/castagnata-vain-pe-mangia-ben-vadino/|tìtolo=Castagnata “A Vain Pe’ mangia’ Bèn” a Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> == Sport == * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn du Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ogni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 posti inte tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == Vaìn u vegne traversàu zà daa prìmma mitè du [[XIX secolo|seculu XIX]] daa cuscì dìta ''Littoranea'', vusciüa dai fransesi e finìa dai Savoia, sfartâ de dòppu e cunessa aa gale(r)ìa sutta u Munte, invêce che daa centrâle du lète. Zà du [[1934]] a vìa ciü gròssa du quartê a pìa u numme de Via Piave, da intènde cumme ''Via alla Piave'', in unû aa Caserma, ch'a se tröva propiu lì da vixìn''.'' De quell'ànnu vegnen ascì finansièi i travai pe'a sò lüminasiùn e scistemasiùn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.91}}</ref> Daa fin da guèra u s'è cumensàu a sentì u besögnu de scistemà a viabilitè sitadìna, l'è pe' stu fètu chi che sutta a l'aministrasiùn Viveri, di ànni '60, ch'u l'ha vistu a lüxe doppu pa(r)egge discusciùi a ''Variante Aurelia'' fra [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Vaìn, ch'a scansa u sèntru da sitè e a passa sutta u Munte pe' mezzu da gale(r)ìa de San Martìn, che au sbuccu in diresiùn [[Arasce|A(r)àsce]] a se ghe cunette a veggia traccia. Inte tüttu u gh'è trê sciurtìe, l'ürtima daa Mi(r)ànda, ch'a permette a cunesciùn cu'a parte da sitè a punènte da Sènta, ciü [[Lüxignan|Lüxignàn]] e [[San Fé (Arbenga)|San Fê]]. Da Vaìn a se de(r)amma dunca a [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a munta versu e due frasiùi arbenganesi e a cuntinua in diresiùn de [[Villanöva]]. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Moscardini, 2011}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] 17pfau3hfm01kmm00hykq766h1j817s Spa"egu viu"ettu d'Arbenga 0 31603 273284 265898 2026-08-18T18:29:29Z N.Longo 12052 273284 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte= sittadìn|grafîa=, sècundu a grafia Gastaldi|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrîta in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]'''}} [[File:Màssu de spàreghi viuetti d'Arbenga.jpg|thumb|In màssu de spa"eghi viu"etti d'Arbenga]] U <b>Spa"egu viu"ettu d'Arbenga</b> (prununsiàu {{IPA|['spaɹegu]}}) u l'è ina qualitè ligü"e de [[spægo|spa"egu]] carateriṡà dâ preṡensa de 'n culu"iu viu"ettu. A l'è tipica da [[ciâna d'Arbenga]] e de zone d'in gi"u. Insemme a l'[[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiocca viu"etta spinuṡa]], aa [[sücca trumbetta]] e aa [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|tumata coeu de boeu]] u l'è ün di cusscì dîti "4 d'Arbenga", i scimbuli da tradissiùn cuntadina du postu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/i-quattro-di-albenga.htm|tìtolo=I 4 d'Albenga|léngoa=EN, IT|vìxita=2024-06-23}}</ref> De ciǜ, u l'è recunussciüu cumme [[Prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria|prudütu agrualimentare tradisiunà ligüre]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.agriligurianet.it/it/impresa/marchi-e-disciplinari/riconoscimento-di-nuovi-prodotti-tradizionali.html|tìtolo=Prodotti tradizionali|léngoa=IT|vìxita=2024-06-23}}</ref>. == Sto"ia == E primme tràcce da curtivassiùn di spa"eghi viu"etti in Ligü"ia e sun mènsunèi du [[XV secolo|seculu XV]], in cuntrastu cu'e qualitè gianche curtivè in tu Trivenetu e cun quelle vèrde du [[Piemonte|Piemunte]], de l'[[Emilia-Romagna|Emilia]] e da [[Toscann-a|Tuscana]]. A masscima difujùn da varietè viu"etta de spa"egu in ta ciâna arbenganeṡe a s'è avüa aa fin du [[XIX secolo|seculu XIX]], quande e l'han cuminsàu a difundise e cultü"e specialiṡèi a tüttu campu. Stu svilüppu chi u l'è stètu duvüu asscì ae neuve tecniche agricule ch'e sun rivèi aa fin du seculu, a strettu gi"u cu'a veggnüa d'in [[Torénte Ponçéivia|Punseve"a]] de 'na se"ie de famïe cuntadine, partìe da Zena vistu l'espandise de l'indüstria. A ogni moddu zà au cumensu du seculu u prefèttu franseṡe Chabrol, inviàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u marcava in te sò statistiche cumme a prudusiùn de spa"eghi a secce difüṡa in ti cantùi de [[Väze|Varaṡṡe]], [[Sann-a|Sauna]], [[Finô|Finâ]], [[A Prìa|A Pria]] e [[Arasce|A"assce]]. De ciǜ i spa"eghi i cumpa"isscen in te l'inchièsta Jacini da segunda metè de l'Euttusèntu, dund'u vegne dîtu ch'e i ciǜ smercièi i sun quelli di sircunda"i de Sauna, [[Zena]] e [[Ciävai|Ciava"i]]. In ti anni '20, a riguardu de rilevasiùi du catastru agriculu, a veggne descrîta a pratica de curtivassiùn de ciante tantu in campu avèrtu cumme in te cusscì dîte "stüffe frèide". Sèmpre in ti registri surva mensunèi u l'è registràu che, fra u [[1923]] e u [[1929]] i campi de spa"eghi i rivavan a cruvì 122,6 èttari in cultü"a integrante e 441,7 pé quella ripetüa, dàtti ch'i curispunden a livéllu de prudussiùn a 11 e 14 tunelè l'èttaru. In meddia, dunca, se prudüjevan a livéllu da pruvinsa ciǜ de 7&nbsp;000 tunelè. Du [[1944]] u se sa che, a cauṡa da Sècunda guèra mundià, a cultü"a de sti chi a l'e"a veggnüa ciǜ poca, vista a cuntrassiùn di preji ufisiali, cun gravi danni pé quantu u riguarda l'espurtassiùn, survatüttu in sci merchèi franseṡi. In tu doppuguèra i livelli de prudussiùn i sun destinèi a sbassciâse ancù, rivandu a ucupà numma ciǜ che 208 èttari de teren, cun 'na reṡa ch'a se fèrma a 2&nbsp;500 tunelè cumplesscive, 12 pé èttaru, scibèn che du [[1952]] veggnen registrèi fra i 20 e i 35 èttari de campi de spa"eghi in ciǜ. Se i se van a cuntà i dati regiunali se cuntan senù e 4&nbsp;160 tunelè du [[1961]], seguie dae mancu 2&nbsp;000 registrèi dej'anni doppu. De masscima a prudussiùn in ti ürtimi anni a vegghe ina reṡa de 160 tunelè a l'annu, cun 'na qua"antena de aṡiènde in sciu terito"iu savuneṡe, spartie pé u ciǜ in ta Ciâna. == Descrissiùn == U spa"egu viu"ettu l'è carateriṡàu da di beutti de cu"ù viu"ettu tüttu pa"eggiu, cu'a parte survana abasta serà e de grosse bratte. In ciǜ u g'ha di cuntegnüi de fibra scarsi e in lege"u güstu dûse e delicàu. U gambu d'in viu"ettu u pò rivà fin a 2 metri e mézzu, ch'u g'ha in purtamèntu espansu. E raije e sun lunghe du bellu e sun frasiunèi pé categu"ia in te quelle de sciurbimèntu e de riserva, cun st'ürtime ch'e ponen dü"à fin a sinqu'anni, mèntre in tüttu e rivan a tòstu dui metri. In ciǜ a l'insemme de ste li e au restu ch'u sta suttu tèra, se ghe dije sampa. == Curtivassiùn == A cultü"a di spa"eghi a va in sce ciǜ anni, cu'in periudu de tèmpu fra i sètte e i chinze, cun tré faṡi de curtivassiùn: a prudussiùn, a vegetassiùn e u ripoṡu (dü"ante l'invèrnu). Ciantandule de semènsa a prudussiùn a l'è ciǜ in ritardiu che a meteli de raije, ch'u l'è u moddu ciǜ lèstu pé avé a prudussiùn in ta primma de doppu. U l'è bèn nu ciantà i spa"eghi in te di sciti dunde primma e gh'e"an de cultü"e ch'e patisscen a ''Rizochtonia violacea'', cumme [[Patàtta|patatte]] o [[Caròttoa|carotte]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|La Coltivazione, Avvicendamento e lavori preparatori, pp. 28-29}}</ref> Pé prepa"à ina tèra neuva u se ghe da u leamme de cavallu, spantegandulu cu'a furca. Partèndu dae "sampe" utegnüe aa fin de l'autunnu, in t'ina tèra zà adatà aa cultü"a pé faghe u scangiu aa fin de l'invèrnu ste lì e van ranchèi a man, cu'ina furca<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|Produzione delle zampe ed impianto, p. 30}}</ref>, pé fà dapoeui u traciantu in ta neuva tèra. In te sta prusedü"a u se deve fà atensiùn ae pusscibili fe"ie in sce raije. In te tütti i caji ste chi e van puṡissiunèi in te di surchi prufundi tostu 20 citti.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|Produzione delle zampe ed impianto, p. 29}}</ref> U seguitu u dipènde da u scitu in tu che i vegnen ciantèi, se prefe"issce in teren a"enuṡu, sedunca l'a"ena a ghe vegne purtà pé fâghe u lettu morbidu de moddu de campali ciǜ fassile, infi"andughe in fèru ciattu ch'u fa da scupellu e u taïa u beuttu tene"u, sutta u livellu. U raccoltu u se fa sècundu a tradissiùn fra i 19 de marsu (festa de San Giüsèppe) e i 24 de zügnu (San Giuànni), fètu ch'u l'ha purtàu au stranumme de "verdü"a di santi".<ref>{{Çitta web|url=https://www.asparagoviolettoalbenga.it/|tìtolo=Asparago violetto d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-11-24}}</ref> Primma de stu mumèntu chi u l'è impurtante tegnighe pulitu de moddu ch'i nu ghe cresscen de erbàsse, cusscì cumme fà atensiùn a gi"aghe l'ègua survetüttu se u nu cieuve o s'a curtivassiùn a l'è fèta in ti tunnel.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|La Coltivazione, Irrigazione, pp. 34-35}}</ref> In tu sècundu periudu, a ciànta a prudüje e sustanse ch'e ghe fa"an beṡeugnu de doppu, au ciǜ in te raije, de moddu da diferensià i neuvi beutti in ta sampa, se a ciànta a se desvilüppa ancù a vegne in custu legnuṡu che peui u servi"à pé a semènsa. Pé avé l'annu doppu turna a prudussiùn u teren u vegne puliu taïandu i custi secchi de moddu da mandà e raije in ripoṡu, de suvènte i bacchi i se taïan ancù vèrdi, cun 'na messu"ia. Ütili aa buna cresscita, fra tütti, sèrti tipi de carbuidrèi in ta tèra. U scangiu fra a segunda e a tersa faṡe u vegne in autunnu, vistu che e giurnè e se scürsan e a ciǜ bassa quantitè de lüje a porta a ciànta in ripoṡu. In cangiu, quande u teren u zunze a 'na tempe"atü"a abasta âta a ciànta a ne sciorte e a se descia passandu aa faṡe de prudussiùn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|pp. 26-27}}</ref> In genere u mumèntu de recampâli u cuminsa fra a metè de frevà e a primma parte de marsu, ma u pò scangià a segunda da tempe"atü"a de l'a"ia e du teren.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|pp. 40-41}}</ref> == Üṡu == U spa"egu viu"ettu u l'è bèn cunussciüu vistu che de fibra a ne cuntegne poca e u gh'ha in güstu deciṡu ma fina dûse. L'êsse ménu fibruṡu u permette de cunsümà pü"e a parte gianca, mentre in tu coeuje u se cunseïa de nu duve"à u vapû sutta pressciùn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2013|p. 45}}</ref> I se mangian buï̀i, cundìi cun eu"iu, ajéu e sà, o se nù passèi in tu paellin cun l'euvu e u furmaggiu. == Notte == <references/> == Bibliugrafia == * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230228040520/https://issuu.com/ortofrutticola/docs/asparago-violetto|tìtolo=Asparago violetto d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=23 marsu 2013|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2013|vìxita=2024-11-24}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Verdùa]] [[Categorîa:Prodûti agroalimentâri tradiçionâli da Ligùria]] [[Categorîa:Arbenga]] 1xdvkbzotr1ioqkwh9zui2z8hf0uizh Via Julia Augusta 0 31825 273283 273175 2026-08-18T18:27:21Z N.Longo 12052 273283 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Viae Julia Augusta Aemilia-Scauri Aurelia.jpg|miniatura|300x300px|Mappa da ''Via Julia Augusta'', in viu(r)ettu, pe'a sò pursiùn inta ''[[Regio IX Liguria]]''. De russu a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' e a ''[[Via Aurelia]]'' de blö.]] A '''''Via Julia Augusta''''', scrìtu ascì '''''Via Iulia Augusta'''''{{#tag:ref|U numme ciü cumün da vìa u ne vegne dai gran travai cumandèi da l'Augüstu, scibèn che ni alantu(r)a ni au dì d'ancöi ne secce duve(r)àu numma che ün. In [[Fransa]], pe'u tòccu a punènte d[[a Türbia]], a l'è meju cunusciüa cu'u numme ''[[Via Aurelia]]'', pe' estensciùn a l'intrega vìa pe'a [[Gallia]] du sò numme inta parte ciü vixìna aa sitè de [[Romma|Rumma]]. Stu tòccu lì u l'è de votte ciamàu fìna ''[[Via Domitia]]'', estendèndula dau [[Scciùmme Ròdano|Rodanu]] fìna aa Türbia<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 177}}</ref>. Inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]] u l'è in cangiu bèn duve(r)àu u numme de ''[[Via Aemilia Scauri]]'', ch'a gh'axeva au sò primmu traciamèntu.|group=n.}}, a l'é(r)a ina [[Stràdda consolâre|stradda cunsulâre]] [[Impêo Roman|rumâna]] cumisciunâ, inte l'ànnu [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], da l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]]. A sò funsiùn a l'é(r)a quella de cumpletà u culegamèntu pe' tèra fra [[Romma|Rumma]] e a ''[[Gallia Narbonensis]]'', cu'i dui tèrmi soi ch'i l'é(r)an e sitè de ''[[Placentia]]'' ([[Piaçensa|Piaxènsa]]) e de ''[[Arelate]]'' ([[Arles]])<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=via Iulia Augusta (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-08}}</ref>. == Sto(r)ia == A ''Via Julia Augusta'' a l'è stèta cumisciunâ da l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]] sciübitu dòppu a vito(r)ia rumâna in sci [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] de [[Àrpe Marìtime (provìnsa romànn-a)|Àrpi Marittime]], batüi du [[14 a.C.|14 primma de Cristu]]. Lungu a còsta u traciàu da vìa u repiava di percursi ciü antìghi, cumme quelli lighèi aa legenda(r)ia ''[[Via Heraclea]]'', rangièi pe' l'ucaxùn mèntre, au de là di [[Appennìn|Apenìn]], u recarcava de stradde rumâne ciü vegge cumme a ''[[Via Postumia]]'' (du [[148 a.C.]]) e, survetüttu, a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' (du [[109 a.C.]]), che a l'imprinsippiu a chinava fina au mâ, rivandu a ''[[Vada Sabatia]]'', dund'a se zuntava cu'a vìa rive(r)asca, slungamèntu da ''[[Via Aurelia]]'' ch'u traversava ''[[Luna (colònia romànn-a)|Luna]]'' e ''[[Genua]]''<ref name=":0" />. I travai cumandèi da l'Augüstu, fèti fra u [[13 a.C.|13]] e u [[12 a.C.|12 primma de Cristu]] cu'u fìn de meju(r)à i culegamènti cu'a [[Gallia]], i sun mensunèi inte iscrisiùi de pa(r)eggi ''[[Miliarium|miliaria]]'', truvèi survetüttu fra [[a Türbia]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] ma ascì, cu'u [[Miliarium da Ciappa|''miliarium'' da Ciappa]] ([[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]), ciü a punènte. De quelli tèmpi, a vìa a finìva pròpiu a[[a Türbia]], dund'u se tröva u [[Trofêo d'Ougósto|trufeu d'Augüstu]]<ref name=":0" />. [[Immaggine:Bornes miliaires de la Via Julia Augusta, Musée archéologique de Nice-Cimiez, France.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Di ''miliaria'' intu [[Musêo archiològico de Nìssa-Cimiez|müseu archeulogicu de Nissa-Cimiez]], quellu au sèntru u fà rife(r)imèntu ai intervènti de l'[[Adriàn]].]] In parte ruinâ a l'imprinsippiu du [[II secolo|II seculu]], a vìa a l'è stèta rangiâ pe' vuluntè de l'impe(r)atû [[Adriàn]] fra u [[124]] e u [[125]]<ref name=":4">{{Çitta|Bruno Massabò|p. 228|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta}}</ref>, cumme testimuniàu da di ''miliaria'' de quellu periudu. Da sti lì s'è descuvèrtu che, alantu(r)a, l'imprinsippiu da ''Julia Augusta'' u l'é(r)a vegnüu u [[Sciùmme Trébia|sciümme Trebbia]] in curispundènsa de ''[[Placentia]]'', sitè au sèntru du scistema de stradde rumâne da [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. Aa sò estremitè in [[Provensa|Pruvènsa]], a vìa a l'é(r)a stèta in cangiu slungâ armenu fina au [[scciümme Va(r)u|sciümme Va(r)u]], mèntre a pursiùn ch'a cuntinuava pe' ''[[Arelate]]'', pe' di mumènti cunscide(r)â ascì inta ''Julia Augusta'', a l'è meju cunusciüa cu'u numme de ''Viam Aureliam per Tusciam et Alpes Maritimas Arelatum usque'', cumm'a l'è stèta marcâ inte l'''[[Itinerarium Antonini]]''<ref name=":0">{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 231|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Ciü avanti, a tòstu in seculu dai tèmpi de l'Adriàn, fra u [[211]] e u [[217]] u gh'è stètu ancù in'âtra gran campagna de travai, cumandâ da l'impe(r)atû [[Caracalla|Ca(r)acalla]]. A ògni moddu, ciü che a grande òpe(r)a ai tèmpi de l'Adriàn, inta parte lìgü(r)e da vìa gh'è de testimunianse de intervènti intu primmu decènniu du [[II secolo|II seculu]], intu [[IV secolo|IV seculu]] e, fòscia, de âtri ciü resènti. De cuntru, inta [[Provensa|Pruvènsa]], gh'è stètu di bèlli intervènti zà inte l'etè d'Augüstu, cumme testimuniàu da ''miliaria'' du [[I secolo|I seculu]] du [[Tibêio|Tibe(r)iu]], du [[Claudio|Claudiu]] e du [[Nerón|Ne(r)ùn]]. Passèi i intervènti de l'[[Adriàn]] e du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'i l'han inte(r)esàu a vìa intrega, inte sta pursiùn i ne sun stèti cumandèi di âtri da l'[[Aoreliàn|Aureliàn]] e dau [[Marcus Aurelius Probus|Prôbu]], intu [[II secolo|II seculu]], e dai [[Tetrarchîa de Diocleçiàn|tetrarchi]] e dau [[Costantìn I|Custantìn]], intu [[IV secolo|IV seculu]]. Ancù de dòppu, i ürtimi travai ch'u gh'è de mensiùi i sun quelli du [[V secolo|V seculu]]<ref name=":0" />. A dife(r)ènsa d'âtre vìe rumâne, a ''Julia Augusta'' a l'ha cunservàu ina funsiùn impurtante bèn dòppu da [[Chéita de l'Inpêio Romàn|caütta de l'impe(r)u]] grassie ai intervènti de cumünitè de muneghi, survetüttu [[Órdine benedetìn|benedetìn]], ch'i g'han dètu recattu e i l'han tegnüa duvèrta. Intu detaju, fra de quelli ch'i gh'axevan da fà cu'e regiùi traversèi daa vìa, se pò regurdà i munastèi e e abasìe [[Abaçîa de Lerìn|de Lerìn]], [[Gêxa de Sàn Stêva (Zêna)|de San Steva]] de [[Zena]]<ref group="n.">Scicumme ch'u cuntrulava, pe' dunasiùn de l'[[Adelaide de Süsa]], u prinsipàu de ''Villaregia'', dund'u gh'è au dì d'ancöi u paìse de [[San Steva a Mâ|San Steva]].</ref>, [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|de San Martìn de l'Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]], [[Abasia de San Pêru in Varatella|de San Pe(r)u in Varatella]] de [[Tuiran|Tui(r)àn]], [[Abaçîa de Ferània|di Santi Pe(r)u e Paulu]] de [[Frania|Ferania]] ([[Còiri|Cai(r)u]]), [[Abaçîa de Sàn Sarvòu (Giusvàlla)|de San Sarvatû]] de [[Giusvala|Giüsvalla]], [[Abaçîa de Sàn Conbàn (A Ciànn-a)|de San Cu(r)umbàn]] a [[Lodisiu]] d[[A Ciana|a Ciâna]], [[Abaçîa de Sànta Giustìnn-a|de Santa Giüstina]] de [[Sezzadio|Sesadiu]], [[Abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn|de San Pe(r)u]] de [[Precipiàn]] ([[E Vignöe|E Vignö(r)e]]) e [[Abaçîa de Sàn Conbàn (Béubbio)|de San Cu(r)umbàn]] de [[Béubbio|Böbbiu]]. A ''Julia Augusta'' a l'ha cuscì piàu pe' vàri seculi a funsiùn de "vìa marenga", vegnindu duve(r)â scìa dai pelegrìn che pe'i cumèrci cu'a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], dunde se viagiava survetüttu i prudüti da tèra e a sâ<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriella Airaldi|tìtolo=Storia della Liguria vol. II - Il caso di Bobbio e delle "vie marenche"|ànno=Utubre 2009|editô=Ed. Marinetti 1820|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=110-120|ISBN=978-88-211-8032-3}}</ref>. == Descrisiùn == === Percursu === ==== Primmu toccu ==== {{Màppa de localizaçión+|NordItalia|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu fra [[Lombardïa|Lumbardia]] e [[Piemonte|Piemunte]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.053475|long=9.694746|position=right|label=''[[Placentia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Placentia}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.062162|long=9.261191|position=topright|label=''[[Camillomagus]]''|mark=City locator 5.svg|link=Camillomagus}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.014114|long=9.123578|position=bottomright|label=''[[Clastidium]]''|mark=City locator 5.svg|link=Clastidium}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.992670|long=9.008667|position=topleft|label=''[[Iria]]''|mark=City locator 5.svg|link=Iria}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.896660|long=8.864128|position=left|label=''[[Derthona]]''|mark=City locator 5.svg|link=Derthona}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.675145|long=8.467546|position=left|label=''[[Aquae Statiellae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Aquae Statiellae}} }} A ''Via Julia Augusta'' a partìva d'in ''[[Placentia]]'', sitè rumâna ch'a l'è vegnüa a [[Piaçensa|Piaxènsa]] da giurnâ d'ancöi, o fòscia de pôcu ciü a punènte, da l'atraversamèntu du [[Sciùmme Trébbia|sciümme Trebbia]]. U primmu tòccu da vìa, de lì fina a [[Turtonn-a|Turtûna]], u l'é(r)a grossu moddu in cumün cu'a ''[[Via Postumia]]'', ch'a ghe curìva in pa(r)alêlu a ina distansa de ciü o menu in chilòmetru. Fra i sèntri traversèi inta prima parte da stradda i se ponen regurdà ''[[Camillomagus]]'', de prubabile intu terito(r)iu da mudèrna [[Broni]], ''[[Clastidium]]'', ancöi [[Casteggio|Casteggiu]], e ''[[Iria]]'', [[Voghera|Vughe(r)a]], pe' rivà cuscì a ''[[Derthona]]''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Maria Grazia Dapuzzo|tìtolo=Piovera e il suo territorio|url=https://books.google.it/books?id=2JJlV5pOu4wC|ànno=2007|editô=Alinea Editrice|çitæ=Fi(r)ènse|léngoa=IT|p=90|ISBN=88-6055-156-0}}</ref>. Sciurtìa d'in ''Derthona'' a ''Julia Augusta'' a menava dunca pe' ''[[Aquae Statiellae]]'', l'[[Acqui Terme|Acqui Tèrme]] rumâna, cumensandu cu'u traversamèntu du [[Screivia|sciümme Scrivia]]. Inte sta pursiùn, scibèn che cun de interusiùi, a vìa a l'è restâ bèn aa vista pe' de lungu, grassie au fètu d'êsse stèta traciâ in sc'in percursu arsàu rispèttu ai campi cürtivèi, ch'u g'ha dètu u survenumme de "Vìa Levâ"<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|p. 35}}</ref>. Intu detaju, passàu u Scrivia, a cuntinuava drìta in diresiùn süd-ovest, cun de sò tracce ch'e sun stète truvèi tantu intu cumün de Turtûna cumme inta lucalitè de San Quirico de [[Bosco Marengo|Boscu Marengu]] e de Retorto de [[Predosa|Predûsa]], dund'a l'é(r)a larga 7 metri e mezzu. Passàu e testimunianse inte lucalitè de Boschi e de Cascìna Marachìn de [[Sezzadio|Sesadiu]], n'è stètu truvàu pa(r)egge ascì intu cumün de [[Castelnuovo Bormida|Casternövu Burmia]], dund'a curispundeva grossu moddu aa viabilitè d'ancöi. Daa vixìna [[Rivalta Bormida|Rivalta Burmia]] u ne vegne ancù in ''miliarium'', du che nu s'è sarvàu u nüme(r)u, ch'u remunte(r)eva ai ànni [[367]]-[[375]]<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 38-40}}</ref>. A vìa a traversava dunca a [[Sciümme Burmia|Burmia]] e a l'andaxeva avanti a custezâla d'in scia zìna de mancìna<ref name=":1" />, pe' passà intu cumün de [[Strevi]], dunde n'è stètu truvàu pa(r)egge testimunianse. S'intrava cuscì in [[Acqui Terme|Acqui]], dund'a vìa a vegnìva u decümàn màscimu da sitè e dunde, fòscia, a se deramava inte dui percursi ch'i passavan a meridiùn e a setentriùn du sèntru de ''[[Aquae Statiellae]]''. Inta pursiùn ürbâna a l'é(r)a cu'in fundu a "[[basulàu]]" e larga fra 6,5 e 7 metri, scibèn che n'è stètu truvàu ciü livelli a de prufunditè dife(r)ènti, ch'i ne vegnen dai intervènti fèti intu cursu di seculi<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 40-45}}</ref>. D'in Acqui a vìa a l'andaxeva avanti a muntà sciü pe'a [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Clüb Italiàn|tìtolo=Le strade dell'Italia romana|url=https://books.google.com/books?id=N-NlS_8TOaYC|ànno=2004|editô=Touring|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=175|ISBN=88-365-3295-0}}</ref>, cun di rèsti du sò passaggiu ch'i sun stèti descuvèrti intu cumün de [[Terzo (Italia)|Tèrsu]] e u tupònimu de "Levâ" ch'u s'è cunservàu inte quellu de [[Bistagno|Bistagnu]]. Aa fìn da pursiùn piemuntese, inta regiùn da Ciapetta du cumün de [[Ponti (Italia)|Punti]], di scâvi fèti du [[1979]] i l'han purtàu aa lüxe ciü tòcchi da vìa, ch'i se zunzen aa descuvèrta d'in ''miliarium'', u nüme(r)u 149, ciantàu inte l'ucaxùn di travai cumisciunèi dau [[Caracàlla|Ca(r)acalla]]<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 46-47}}</ref>. ==== Ligü(r)ia ==== {{Màppa de localizaçión+|IT-LIG|float=left|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.486179|long=8.306101|position=topleft|label=''[[Crixia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Crixia}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.399268|long=8.274561|position=topleft|label=''[[Calanicum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Calanicum}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.310810|long=8.396560|label=|mark=Pont.svg|link=Rian d'i Tecci}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.271440|long=8.438221|label=''[[Vada Sabatia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Vada Sabatia}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.206360|long=8.367380|label=|mark=Pont.svg|link=Rian de Punci}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.188368|long=8.355736|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumônu in-scia sciüméra Susà}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.172551|long=8.247188|position=left|label=''[[Pollupice]]''|mark=City locator 5.svg|link=Pollupice}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.123405|long=8.251183|label=|mark=Pont.svg|link=U Puntettu}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.118004|long=8.247106|label=|mark=Pont.svg|link=U Puntassu}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.049250|long=8.213124|label=''[[Albingaunum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Albingaunum}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.949821|long=8.107690|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium da Ciappa}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.910077|long=8.080364|label=''[[Lucus Bormani]]''|mark=City locator 5.svg|link=Lucus Bormani}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.869844|long=8.002585|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Prìn}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.843916|long=7.904341|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn de Porciana}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.835570|long=7.868040|position=top|label=''[[Costa Balenae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Costa Balenae}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.820967|long=7.782928|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Rian de San Lazzaru}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.817050|long=7.775005|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Rian da Fuxe}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.788984|long=7.626722|label=''[[Albintimilium]]''|mark=City locator 5.svg|link=Albintimilium}} }} A ''Via Julia Augusta'', intrâ inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi, a muntava pe' de lungu sciü pe'a [[Burmia (valä)|valâ]] da [[Burmia de Spignu]], traversandu cuscì e due ''[[mansio]]'' de ''[[Crixia]]'', intu cumün d[[A Ciana|a Ciâna]], e de ''[[Calanicum]]'', situâ inta regiùn fra [[Còiri|Cai(r)u]], [[Còrcre|Carca(r)e]] e [[Cadebunn-a|Cadebùna]]. De prubabile a passava pöi pe' [[Bragn|Bragnu]], rivandu a [[L'Atè|L'Artâ]] pe' traversà cuscì i [[Appennìn|Apenìn]] in curispundènsa da [[Còlle de Cadebonn-a|Colla de Cadebùna]]<ref name=":2" />. De de lì, u cumensa in trètu ch'u l'è stètu bèn recustruìu grassie aa presènsa di rèsti d'ina duzêna de punti, intreghi o in ruìna, ch'i l'é(r)an parte da ''Julia Augusta'', scibèn che inta regiùn nu ghe seccen de gran testimunianse d'âtru genere de quelli tèmpi<ref name=":0" />. [[Immaggine:Il Terzo ponte Romano di Quiliano -Savona.tif|miniatura|250x250px|Ün di punti rumèi in sciu [[Riàn di Tecci]]]] A primma se(r)ie de strutü(r)e, dunde a vìa a cumensava a chinà versu u mâ, a l'è quella di sètte punti da valâ du [[Riàn di Tecci]] che, cu'u sò camìn strêtu e pìn de regi(r)i, u l'axeva ubligàu i rumèi a traversâlu ciü votte. De cuntru, ciü a valle i mancan di rèsti pe' l'atraversamèntu da [[Sciumèa Cügèn|scciümè(r)a de Quiliàn]], che fòscia a l'é(r)a traversâ inta regiùn da Pilla Lunga, vixìna au scìtu de [[Gexa de San Pé in Carpignàn|Carpignàn]], o ciü versu u mâ, tantu che di scâvi fèti da vixìn au [[Punte d'i Saraceni|punte]] de [[Zinöa|Zinö(r)a]], ch'u remunta au [[XIV secolo|Quattrusèntu]], i l'han descuvèrtu in risö de l'etè rumâna pròpiu sutta ai rèsti d'in âtru de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pa(r)eggiu a quellu in sciu punte. A ''Julia Augusta'' a se zuntava dunca cu'a vìa rive(r)asca ch'a ne vegniva d'in ''[[Savo]]'', pe' rivà cuscì in ''[[Vada Sabatia]]'', dund'a a custezava due de necròpuli da sitè, in curispundènsa da [[Gexa de San Giuan Battista (Vuè)|gêxa de San Giuànni]] e de l'area indüstriâle<ref name=":3" />.[[Immaggine:Val Ponci - Ponte delle Fate.JPG|miniatura|250x250px|U [[Punte de Fôie|punte de Fâte]], ün di sinque in sciu [[Riàn de Punci]]|sinistra]] Rivâ a [[Spoturnu|Sputurnu]], de de lì a muntava versu [[Magnùn]], inte l'entrutèra, pe'e cundisiùi troppu assidentèi da còsta<ref name=":3">{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 238|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Pe' turnà in sciu mâ a chinava dunca pe'a valâ du [[Riàn de Punci]], âtru scìtu dund'i se ponen vegghe i rèsti de sinque punti, cun trèi de sti lì intreghi au puntu da passaghe ancù de stradda in simma. I punti da valâ, ch'i g'han dètu ascì u numme, inte l'urdine i sun u [[Punte de Magnùn (Finô)|punte de Magnùn]], u [[Punte de l'Ègua (Finô)|punte de l'Ègua]], u [[Punte de Voze (Finô)|punte de Voze]], u [[Punte Surdu (Finô)|punte Surdu]] e u [[Punte de Fôie|punte de Vèrzi]] o de Fâte, u meju cunservàu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/la-val-ponci/|tìtolo=La Val Ponci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-02-14}}</ref><ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 238-246|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Chinèi inta valâ da [[Sciüméra Susà|Susà]], u percursu da vìa u nu l'è gua(r)i cè(r)u, menu che pe'i rèsti du pilùn d'in punte inglubèi inta zìna mancìna da Susà. De de lì, a muntava fòscia pe' [[Lacremô|Lacremâ]] e [[San Benardìn (Finô)|San Benardìn]], pe' chinâ da [[Pèrti]] inta valâ du [[Sciüméra Pora|Po(r)a]], identificàu cu'u ''fluvius Lucus'' in scia ''[[Tabula Peutingeriana]]''<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 246-247|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. In scia Po(r)a u ghe duveva êsse in punte, fòscia missu in sci cunfìn fra [[Côrxi|Carxi]] e [[Finô|Finâ]], dunde inti [[Anni 1990|ànni Nuvanta]] s'è descuvèrtu i rèsti de due pille, che pe(r)ò e sun de difissile datasiùn e de segü(r)u u frütu de ciü intervènti<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 248-249|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. versu punènte, a ''Julia Augusta'' a scartava cuscì i rivasùi du [[Côu da Crôvas̠òppa|Câu da Cravasöppa]] muntandu sciü pe' [[Gura|Gu(r)a]], dunde, inti àtti de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], a l'è mensunâ ina ''via romera'', pe' chinâ dunca inta ciâna d[[a Prìa]]<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 247|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. [[Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|miniatura|250x250px|E ruìne d[[u Puntassu]], a [[Löa]]]] Inte sta pursiùn da ''Julia Augusta'', missa in sciu sò percursu o ligâ a sta chi cu'ina deramasiùn, se duveva truvà a ''mansio'' de ''[[Pollupice]]'', scìtu nu bèn identificàu che de prubabile u l'é(r)a fra i terito(r)i d[[a Prìa]] e de [[Giüstexine|Giüstènexi]]. Andandu apröu a di rèsti truvèi inte sta ciâna, a vìa, chinâ d'in [[Ver̯éssu|Ve(r)ézzi]], a menava pe' [[Borṡi|Bòrzi]] e a traversava u [[Riàn de Butassàn|Riàn de Butasàn]] pe' rivà inta regiùn da Valle, passandu dae parte da [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu (Borṡi e Veressi)|Madònna du Bun Cunseju]], de sutta au [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]]. Passàu a regiùn de l'Arbascu, a curìva da vixìn aa [[Santuâiu de Nòstra Scignùa du Sucûrsu (A Prìa)|Madònna du Sucursu]] pe' traversà u [[Scciumêa Maémua|Ma(r)emua]] ciü a munte di punti mudèrni. A cuntinuava pöi in sce rìve ciü basse du [[Còlla du Trabichettu|Trabuchettu]], pe' traversà u Riàn di Punti e muntà sciü pe'u Pözzu di Curtesi, cuntinuandu pe'a cuscì dìta Vìa di Curtesi e, rivâ a [[Löa]], passandu sutt'au pözzu de [[Conventu de Munte Carmèllu (Löa)|Munte Carmélu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1889|tìtolo=La via Aurelia ed il Pollupice nel territorio di Pietra Ligure|revìsta=Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura|volùmme=Vul. XVI|pp=246-247|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/677626f216b1cbca2b78281f4f7892b9.pdf}}</ref>. De de lì a vìa a turnava ciü vixìn au mâ, cu'in tòccu drìtu de 600&nbsp;m ch'u pò êsse marcàu cun gran precixùn pe'a presènsa de ruìne de dui punti: [[u Puntettu]] in sciu [[Riàn di Gazzi]] e [[u Puntassu]] in sciu [[Riàn Cazasse|Rian Cazasse]]<ref name=":4" />. A ''Julia Augusta'' a menava cuscì pe' [[Arbenga]] passandu in sciu [[Cadansiu|Câu d'Ansiu]] o du Se(r)iâ, scìtu dund'u s'è truvàu ina [[Cippu de Didio Calinicus|lapide dedicâ ae dee matrùne]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1889|tìtolo=La via Aurelia ed il Pollupice nel territorio di Pietra Ligure|revìsta=Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura|volùmme=Vul. XVI|p=247|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/677626f216b1cbca2b78281f4f7892b9.pdf}}</ref>.[[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da vìa fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Inta [[Ciâna d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u l'è restàu pa(r)eggiu fina inte l'Etè de Mezzu, se passava da vixìn aa [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]] pe' traversà pöi [[a Sènta]] grossu moddu dae parte du [[Punte Lungu (Arbenga)|Punte Lungu]], che pe(r)ò nu l'è cè(r)u s'u se truvasse pròpiu in sciu sò percursu. A vìa, passâ davanti aa [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], a l'intrava dunca in [[Arbenga Veggia]], traversandula pe'u sò càrdu màscimu, ancöi [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], pe' andà cuscì versu a culìna du [[U Munte (Arbenga)|Munte]], passandu vixìn aa [[Gêxa de San Pe(r)u (Arbenga)|gêxa de San Pe(r)u]], au [[Cunventu de San Calòcciu (Arbenga)|cunvèntu de San Calòcciu]] e a l'[[Abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn (Arbenga)|abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn]]. De dòppu a vìa a se spartìva inte dui percursi, ün ch'u passava ciü in âtu, in scia custe(r)a de culìne, e l'âtru ch'u l'è quellu ch'u se pò traversà ancù au dì d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|pp=169-176|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|capìtolo=Le strade esterne alla città ed i sobborghi}}</ref>. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, lungu a vìa in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, chi larga 3,50&nbsp;m<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>. Traversèi i terito(r)i d'[[Arasce|A(r)asce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]] cu'in percursu che, de prubabile, u se faxeva ciü vixìn au mâ, a vìa a schivava u passaggiu pe'u [[Còvu de Mée|Câu de Mè(r)e]] muntandu sciü pe' [[Còlla Micheri|Colla Miche(r)i]], de dund'a chinava inta [[Valâ du Mérula|valâ du Me(r)ula]] pe'u pözzu du [[Castellu d'Andôa|Castellu]], traversandu a scciümè(r)a dae parte du [[Punte rumanicu (Andôa)|punte rumanicu]]. Rivâ intu scìtu da [[Gexa de San Giuvanni Battista (Andôa)|cêve de San Giuànni]], a vìa a muntava sciü pe'u [[Munte Ciappa]], pe' chinà inta [[Valâ du Steria|valâ du Ste(r)ia]] passandu pe'u paìse da [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]. Chi, in sce culìne a levante du paìse, u l'è stètu descuvèrtu in rè(r)u ''miliarium'' de l'etè d'[[Aogusto|Augüstu]], u nüme(r)u 553, ancöi cunservàu inta [[Capella de San Giacumu (Ciappa)|capeletta de San Giacumu]], intu campusantu du pòstu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mariovassallo.it/julia-augusta.php|tìtolo=Julia Augusta|outô=Mario Vassallo|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Turnâ in scia còsta, inta ciâna du Diàn, a vìa a l'incuntrava a ''mansio'' de ''[[Lucus Bormani]]'', cun di rèsti ch'i sun stèti truvèi a[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309400|tìtolo=LUCUS BORMANI (insediamento urbano)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref> e inta burgâ da [[Santuâiu da Nòsscia Scignùa da Rûve (San Bertumê)|Ruve]] de [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]{{#tag:ref|Intu detaju, u l'è stètu prupòstu che i rèsti da ''mansio'' i seccen quelli truvèi aa Madònna da Rûve mèntre quelli aa Ma(r)ìna de Diàn, i sa(r)evan de culegà aa presènsa d'in ''vicus''<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|pp. 183-184}}</ref>.|group=n.}}, dund'u s'è descuvèrtu quellu ch'u pà in tòccu du risö da vìa<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309194|tìtolo=Mansio romana Loc. LA ROVERE (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. [[Immaggine:Tratto dela via Julia augusta.jpg|miniatura|250x250px|Tòccu da vìa in mustra au [[Müseu Bicknell]] d[[A Burdighea|a Burdighe(r)a]], descuvèrtu a l'intrà de ''[[Albintimilium]]'']] Traversàu a valle d'[[Inéia|Ineja]] a vìa a passava pe'[[u Portu]], u ''[[Portus Mauricii]]'' fòscia de fundasiùn rumâna, pe' chinà au [[Turente Prìn|Prìn]]. Lì u sò percursu u se fà turna cè(r)u grassie ai rèsti du [[Punte rumàn in sciu Prìn|punte ch'u traversava u riàn]] e pe'a descuvèrta d'in tòccu da vìa mèxima<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263690|tìtolo=Ponte romano sul Torrente Prino (ponte, infrastruttura viaria) - Imperia (IM) (Età romana)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309200|tìtolo=TRATTO VIA JULIA AUGUSTA (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Ciü a punènte, passàu u [[Punte rumàn de Porciana|punte in sciu Riàn da Tûre]] a [[San Steva a Mâ|San Steva]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263613|tìtolo=Ponte romano sul Rio della Torre (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>, a vìa a passava pe'a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Rìva]], e a traversava a [[Valà de l'Argentìna|valâ de l'Argentìna]] fina au [[Cavu de l'Arma|Câu de l'Arma]], dund'a l'è stèta truvâ ina [[Villa rumana de Büssana|villa d'etè rumâna]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309682-0|tìtolo=Villa romana di BUSSANA (insediamento, villa) - Sanremo (IM) (Età romana imperiale)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Intu terito(r)iu de [[Sanremu|Sanremmu]], passàu u [[Turente Armea|turènte Armea]] de pôcu ciü a l'entrutèra, a ''Julia Augusta'' a turnava in sciu mâ lungu u percursu de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]], andandughe apröu fìna au rundò Garibaldi, slargàu caciandu zü e ruìne du [[Punte rumàn in sciu Rian de San Lazzaru|punte rumàn]] in sciu [[Riàn de San Lazzaru|Riàn de San Lazza(r)u]]. De de lì a vìa rumâna a passava pe'u camìn de vìe Palazzo e Corrado d'ancöi, cu'in aretramèntu in curispundènsa di rèsti, interèi, du [[Punte rumàn in sciu Rian da Fuxe|punte in sciu Riàn da Fuxe]], da vixìn au scìtu d'in'âtra [[Villa rumana da Fuxe|villa rumâna]]. A vìa a turnava cuscì in scia sede de l'Aurelia fina au [[Cavu Negru|Câu Negru]], dund'a vegniva de pôcu ciü luntâna dau mâ. De ciü, int'in mumèntu e int'in scìtu nu meju marcàu, ''in oppido Sancti Romuli'' u l'é(r)a stètu truvàu in ''miliarium'' da vìa, u n° 579, cunservàu pe' pa(r)eggi ànni inta [[Geixa de San Steva (Sanremu)|gêxa de San Steva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/238-storia-di-sanremo-2-parte.html?start=1|tìtolo=STORIA DI SANREMO - 2^ Parte - 2 - La via Julia Augusta|léngoa=IT|vìxita=2024-02-16}}</ref>. Intu sò ürtimu tòccu lìgü(r)e, a ''Julia Augusta'' a curìva lungu a ciâna custe(r)a a levante de [[Ventemiglia|Vintimìa]], pe' rivà cuscì inta sitè e ''[[municipium]]'' de ''[[Albintimilium]]'', dund'a ne faxeva da decümàn màscimu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/index.php/strade-locali/363-percorsi-di-crinale-e-incroci|tìtolo=Antiche strade|outô=Luigino Maccario|dæta=27 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Inta sitè intemelia, inta cripta da [[Geixa de San Miché (Ventemiglia)|gêxa de San Michê]], u se cunserva ascì in ''miliarium'' de l'etè du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], u nüme(r)u 590<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 131-132}}</ref>. Ciü a punènte, a vìa a sciurtìva d'inta sitè passandu grossu moddu pe' [[Porta Canarda (Ventemiglia)|Pòrta Canarda]], mèntre inta ciâna de [[Laite (Ventemiglia)|Lète]] se n'è truvàu de pursiùi grassie a scâvi archeulogichi, cuscì cumme inti giardìn de [[Villa Hambury|Vìlla Hambury]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309504|tìtolo=TRACCIATO DELLA VIA ROMANA IULIA AUGUSTA (strada, infrastruttura viaria) - Ventimiglia (IM) (I a.C)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>, dund'u ghe duveva êsse u ''miliarium'' n° 594<ref name="archeo-alpi-maritimi" />. Da vixìn au cunfìn cu'a [[Fransa]], ai [[Bausi Russi|Bâsi Rusci]], faciàu in sciu mâ se ghe tröva ancù in segnu du passaggiu da vìa, cu'in âtu taju inta rìva de prìe, mèntre u punte rumàn ch'u gh'é(r)a u l'è stètu caciàu zü a l'avertü(r)a da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309396|tìtolo=AVANZI DELLA VIA ROMANA TAGLIATA NELLE ROCCE (tracciato viario, infrastruttura viaria) - Ventimiglia (IM) (I a.C)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. ==== Fransa ==== {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu inta [[Fransa]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.758400|long=7.473530|position=bottomright|label=''[[Lumone]]''|mark=City locator 5.svg|link=Lumone}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.761400|long=7.457573|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium 600 da Via Julia Augusta}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.744778|long=7.401803|position=top|label=''[[Alpe Summa]]''|mark=City locator 5.svg|link=Alpe Summa}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.715783|long=7.271833|position=left|label=''[[Cemenelum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Cemenelum}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.580834|long=7.123889|position=bottomright|label=''[[Antipolis]]''|mark=City locator 5.svg|link=Antipolis}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.432900|long=6.736900|position=top|label=''[[Forum Julii]]''|mark=City locator 5.svg|link=Forum Julii}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.426200|long=6.432500|position=bottom|label=''[[Forum Voconii]]''|mark=City locator 5.svg|link=Forum Voconii}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.426900|long=6.222500|position=top|label=''[[Matavo]]''|mark=City locator 5.svg|link=Matavo}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.408900|long=5.924700|position=bottom|label=''[[Turris]]''|mark=City locator 5.svg|link=Turris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.472144|long=5.592173|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Favary}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.531127|long=5.454025|position=bottom|label=''[[Aquae Sextiae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Aquae Sextiae}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.608173|long=5.173973|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Bidoussanne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.597628|long=5.209083|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Caseneuve}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.618925|long=5.124984|position=top|label=''[[Pisavis]]''|mark=City locator 5.svg|link=Pisavis}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.629000|long=5.057323|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du petit Merle}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.643421|long=5.016181|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du Merle}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.660822|long=4.961430|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de la Calanque}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.713016|long=4.808451|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du mas Chabran}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.717982|long=4.783929|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du Paradou}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.721155|long=4.777173|position=top|label=|mark=Pont.svg|link=Punte du Burlande}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.734865|long=4.740569|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du château d'Estoublon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.768333|long=4.695833|position=top|label=''[[Ernaginum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Ernaginum}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.676650|long=4.627803|position=bottom|label=''[[Arelate]]''|mark=City locator 5.svg|link=Arelate}} }} Intrâ in [[Fransa]], a ''Via Julia Augusta'' a traversava a ciâna du [[Garavan|Garavàn]] da vixìn au mâ, dund'i ghe duveva êsse i ''miliaria'' nüme(r)u 595 e 596, pe' passà inte quella de [[Mentun|Mentùn]], cu'u n° 597 ch'u l'è stimàu in curispundènsa di Giardìn Biovès, piandu dunca a diresiùn de l'Avenue Général de Gaulle. Rivâ a [[Carnolès]], intu cumün de [[Rocabrüna]], a vìa a passava grossu moddu pe'a mudèrna Rue Paul Morilot. De pôcu a l'entrutèra u gh'é(r)a l'atraversamèntu du [[turènte de Gòrbiu]], in curispundènsa du miju n° 598, e de de lì se traversava u [[Cavu Martìn|Câu Martìn]] a l'artessa du mudèrnu Chemin de Fontanouille. Turnèi a custezà u mâ, in scia pursiùn pe'u ''miliarium'' nüme(r)u 599, se truvava a stasiùn de ''[[Lumone]]'', supravisciüa inte ruìne d'in [[Mausuleu de Lumone|mausuléu]] faciàu pròpiu in scia vìa; de de lì, u ne partìva ascì ina deramasiùn ciü bassa pe'u ''[[Portum Herculis]]'', ancöi [[Mu̍negu-A̍utu|Munegu]]<ref name="archeo-alpi-maritimi">{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/viajulia_turbie_vintimille.php|tìtolo=Via Julia entre la Turbie et Vintimille|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>. versu punènte, se muntava dunca a[[a Türbia]] pe' in percursu ch'u se semejava a quellu de stradde de Paul Doumer, de Pierre Curie e de Villarem, pe' rivà au scìtu dund'u s'è descuvèrtu i rèsti du ''miliarium'' n° 600, au fundu de stu viâle. Se traversava cuscì u valùn du Ramingao dae parte du [[Punte du Ramingao|punte veggiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/viajulia_ramingao_rcm.php|tìtolo=Pont du Ramingao - Roquebrune Cap-Martin|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>, muntandu sciü pe'e stradde de Georges Drin e de Bon Voyage, cu'u ''miliarium'' n° 601 ch'u duveva êsse aa sò fìn. Se andaxeva avanti pe'a cuscì dìta "vìa rumâna", passandu ascì e prìe n° 602 e 603 e muntandu sciü pe'u camìn de San Roccu, ai pèi d'ina câva d'alantu(r)a. Piàu dunca u camìn de Fontvielle, se passava u ''miliarium'' n° 604<ref name="archeo-alpi-maritimi" /> pe' intrà cuscì aa Türbia dunde, du [[6 a.C.]], u [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'axeva fètu ti(r)à sciü in [[Trufeu de Arpe|gran trufeu]] pe' regurdà a vito(r)ia d'[[Aogusto|Augüstu]] in sce gènte de Arpe, missu in simma aa muntâ ciü impurtante da vìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marventimiglia.it/iulia-augusta|tìtolo=Via Iulia Augusta|outô=Museo Civico Archeologico Girolamo Rossi|léngoa=IT|vìxita=2025-02-17}}</ref>. [[Immaggine:La Turbie BW 1.JPG|sinistra|miniatura|250x250px|U [[Trufeu de Arpe|trufeu d'Augüstu]] a[[a Türbia]], l'antìga ''Alpe Summa'', in sciu passu ciü âtu da vìa]] Traversàu a Türbia a ''Julia Augusta'' a l'andaxeva apröu au stradùn de punènte, passandu u ''miliarium'' n° 605, pe' pöi pià u percursu da Route départementale N°2204 e, dunca, u camìn de l’Esparaye intu cumün de [[La Trinité]], dund'u l'è stètu descuvèrtu u ''miliarium'' n° 606. A vìa a cuntinuava versu punènte pe'u valùn du [[Laghet|Laghettu]], dund'u gh'é(r)a u miju n° 607 e u 608, mèntre u 609 u duveva êsse in scia cruxe(r)a fra l'Avenue de André Theuriet e u valùn de Font Sant. A vìa a chinava dunca intu valùn du [[Paillone|Pajùn]], cu'u ''miliarium'' n° 610 dau [[campu da balùn de l'Oli]] e u n° 611 dau punte de l'autustradda, pe' traversà u sciümme da l'[[Abasìa de Saint Pons (Nissa)|abasìa de Saint Pons]], au miju 612<ref name="archeo-alpi-maritimi2">{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/turbienice.php|tìtolo=Via Julia entre la Turbie 06320 et Le Var|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>. De de lì, a ''Julia Augusta'' a piava, tajandula, a "Voie Romaine", pe' intrà dunca inte l'antìga sitè de ''[[Cemenelum]]'', ancöi u quartê de [[Cimiez]], dund'u gh'é(r)a u ''miliarium'' n° 613. Passâ l'Avenue de Brancolar, a vìa a piava u Chemin de la Galère, l'Avenue des Mimosas e, fòscia, u Chemin de Gairaut, pe' rivà au miju 614 dae parte da Fontaine du Temple. Ciü a punènte u camìn da vìa u vegne menu cè(r)u, cu'a duggia puscibilitè ch'a passesse in sce culìne a setentriùn da sitè o ciü vixìn au mâ, rivandu a traversà u [[sciümme Va(r)u]] a in'artessa scunusciüa<ref name="archeo-alpi-maritimi2" />. [[Immaggine:Decumanus Cemenelum.JPG|miniatura|250x250px|Panu(r)amma di scâvi de ''[[Cemenelum]]'']] A punènte de [[Nissa]] a vìa a traversava u terito(r)iu du mudèrnu cumün de [[La Gaude]], dund'u se tröva in cenutaffiu e in punte de prìa de l'etè rumâna, pe' rivà dunca in [[Antibu]], l'''[[Antipolis]]'' di tèmpi di rumèi. De de lì a vìa a l'andaxeva apröu au percursu da mudèrna [[Route nationale 7 (Frànsa)|Route nationale 7]], traversandu a nu meju identificâ ''statio'' de ''[[Ad Horrea]]'', pe' passà pöi da vixìn au [[Mónte Vinaigre (Esterel)|Munte Vinaigre]] pe'a vìa de Malpey e a [[Tour de Mare]] e rivà cuscì au ''[[Forum Julii]]'', ch'a l'è vegnüa a [[Fréjus]] d'ancöi. Sciurtìa d'intu ''Forum Julii'' a vìa a l'andaxeva apröu au cursu du [[Sciùmme Argens|sciümme Argens]] e, in parte, au traciàu da stradda nasiunâle. Se traversava cuscì a ''[[Mansio|mutatio]]'' de [[Le Muy]] e a ''[[Statio (Romén)|statio]]'' de ''[[Forum Voconi]]'', scituâ inta regiùn de Les Baïs, da vixìn au paìse de [[Le Cannet-des-Maures]], dund'e se trövan ancù e ruìne d'in punte. Passàu [[Le Luc]] se riva inte l'antìga ''[[Matavo]]'', ancöi dìta [[Cabasse]], dund'i se trövan i rèsti d'ina necropuli e d'in munümèntu gallu-rumàn. A [[Brignoles]] a vìa a turnava in sciu camìn du stradùn mudèrnu, int'in'area dunde s'è truvàu i rèsti de quarche ''miliarium'', d'ina villa gallu-rumâna e d'ina lucanda. Traversàu ''[[Ad Turrem]]'', de prubabile [[Tourves]], a vìa a custezava u scìtu ucupàu au dì d'ancöi daa sitadìna de [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume]], pe' andà avanti in diresiùn de [[Pourcieux]] e da ciâna de La Grande Pugère, dund'u gh'é(r)a grossu moddu a ''mansio'' de ''[[Tegulata]]''<ref>{{Çitta|Hall, 1898|Chapter XIX. ''Via Aurelia'', pp. 180-183}}</ref><ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 192}}</ref>. Se passava cuscì e ruìne du [[Trofêo de Màrio|Trufeu de Ma(r)iu]], du [[102 a.C.]], pe' intrà dunca inte l'impurtante sèntru de ''[[Aquae Sextiae]]'', [[Aix-en-Provence]], dau [[III secolo|III seculu]] capitâle da ''[[Gallia Narbonensis]]''. L'ürtima pursiùn da vìa a l'é(r)a quella che d'in Aix a menava versu punènte, a [[Marseggia|Marseja]], [[Vitrolles]], [[Fos-sur-Mer|Fos]] e [[Arles]]. De doppu de ''[[Tericie]]'', nu bèn identificâ<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 193}}</ref>, se passava a setentriùn de [[Éguilles]], pe' andà apröu au camìn da mudèrna [[Route départementale 7 (Bouches-du-Rhône)|Route départementale 7]] in diresiùn de ''[[Pisavis]]'', ''statio'' inta lucalitè de Saint-Jean-de-Bernasse du cumün de [[Salon-de-Provence]], da che n'è restàu in tòccu de mü(r)aja, pursiùn dund'e se trövan ancù i dui [[Miliarium de Caseneuve|''miliaria'' de Caseneuve]] e [[Miliarium de Bidoussanne|de Bidoussanne]]. A ''Julia Augusta'' a traversava dunca a cianü(r)a da [[Crau]], dund'i sun stèti truvèi i [[Miliarium de Petit Merle|''miliaria'' du Petit Merle]], [[Miliarium du Merle|du Merle]] e [[Miliarium de La Calanque|de La Calanque]], pe' rivà a ''[[Tericiae]]'', d'ancöi [[Mouriès]]. Ciü avanti i se trövan ancù di âtri ''miliaria'', cumme [[Miliarium du Mas d'Archimbaud|quelli du Mas d'Archimbaud]], [[Miliarium du Mas Chabran|du Mas Chabran]], [[Miliarium du Paradou|du Paradou]] e [[Miliarium du castellu d'Estoublon|d'Estoublon]], ciantèi nu gua(r)i primma d'intrà inta sitè rumâna de ''[[Ernaginum]]''. Sta lì, ch'a se truvava intu scìtu cunusciüu au dì d'ancöi cumme Saint-Gabriel, a l'é(r)a in scia cruxe(r)a ciü impurtante da Gallia rumâna, aa cunfruènsa da ''Via Julia Augusta'' cu'a [[Via Domitia|''Via Domitia'']] e ''[[Via Agrippa]]'', cu'a primma ch'a ne faxeva da cuntinuasiùn versu a [[Spagna]]. A l'ürtimu, u gh'é(r)a ancù u tòccu de stradda pe' ''[[Arelate]]'', d'ancöi [[Arles]], lungu sèi mija, tòstu 9 chilometri<ref>{{Çitta|Hall, 1898|Chapter XIX. ''Via Aurelia'', pp. 184-185}}</ref>. === Carateristiche === ==== Tecnica ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> Italien - Via Iulia Augusta - zwischen Albenga und Alassio; August 2019.jpg|Detaju du tòccu arbenganese da vìa Via Aurelia in Hanbury gardens (West).jpg|A vìa a l'artessa de [[Villa Hambury|Vìlla Hambury]] La taglia della via Julia.jpg|A tajâ da vìa sciübitu primma du cunfìn cu'a [[Fransa]] </gallery> A ''Via Julia Augusta'' a se presènta cun de carateristiche dife(r)ènti lungu u sò percursu, ch'e ne vegnen da cundisiùi du terito(r)iu e tecniche ch'e cangian du bèllu pe'u spassiu e intu tèmpu. pe' esempiu, inta sò pursiùn inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], a và d'int'ina larghessa de 4,60&nbsp;m fìna ai dexe metri e pe'u ciü a g'ha in prufì a schìna d'âse, cu'in fundu de tèra o de gè(r)a missa a söi, menu de quarche tòccu lastregàu inti cuntèsti sitadìn<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|p. 48}}</ref>. Dau curtu tòccu, fòscia u(r)iginâle, ch'u s'è sarvàu inta pursiùn lìgü(r)e fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]], u se pò vegghe cumme lì a vìa a fusse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m e pe' intregu lastregâ. In sciu cian da stradda i ghe sun di sca(r)ìn de prìa, missi pe' traversu, ch'i servivan a purtà vìa l'ègua, mèntre in sci burdi i ghe curìvan i dui ''margines'', di marciapèi riarsèi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|p=170|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>. De cuntru, fra i pôchi rèsti truvèi da vixìn ai punti inta [[Valô di Punci|valâ di Punci]], s'è vistu cumme lì a stradda a curisse in simma a ina masiciâ de bluchetti mesccièi cun da tèra, cu'u cian stradâle de d'âtu ch'u s'è pèrsu o che, fòscia, u nu l'è mai stètu traciàu, tantu che a ''glareata'' a finisce sciübitu in scia testâ di punti. A ògni moddu, intu mèximu trètu e se ponen truvà de tecniche dife(r)ènti, che nu l'è cè(r)u s'e seccen u frütu de intervènti fèti int'in âtru mumèntu o s'e ne vegnen da l'üsu tütt'a l'insemme de ciü scistemi<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 245|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> IV Ponte Romano - Quiliano-Cadibona.jpg|U quartu punte rumàn in sciu [[Riàn di Tecci]] Finalese 15-278b Val Ponci - Ponte Muto.jpg|U [[Punte Müttu (Finô)|Punte Müttu]], inta [[Valô di Punci|valâ di Punci]] Pont Flavien, Bouches-du-Rhône, France. Pic 02.jpg|U [[Punte Flaviàn]], inte l'ürtima pursiùn da vìa </gallery> Pe'e vàrie upe(r)e ti(r)èi sciü lungu u camìn da vìa, se pò vegghe in'architetü(r)a ciütòstu cuerènte di sò punti, ch'i se sun sarvèi survetüttu intu trètu lìgü(r)e fra [[Vuè|Vâdu]] e [[Löa]], dund'u se ne tröva ina chinzêna. I punti, ch'i sun stèti atribuìi ai travai cumandèi da l'[[Adriàn]] du [[II secolo|II seculu]], i sun tütti a èrcu ünicu, a bluchetti de prìa slunghèi e missi de solitu in ghie(r)a duggia. E sò architetü(r)e e sun quelle du cuscì dìtu genere lìgü(r)e-gallicu, desvilüpàu in [[Gallia]] inte l'etè d'Augüstu e rivàu, ina sinquantêna d'ànni de dòppu, inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de Punènte]], dund'u l'è restàu inte l'üsu fìna aa caütta de l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] e, fòscia, ancù de dòppu. Stu genere u l'è caraterizàu da in cö de ciümèntu in upe(r)a a saccu cun risöi e gè(r)a cacièi inta mâta, mèntre i pa(r)amènti i sun fèti de prìe picìne squadrèi e misse in fì(r)a, segundu a tecnica du cuscì dìtu ''petit appareil''<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 231-232|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. ==== ''Miliaria'' ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> MD2A,PM13000363,borne milliaire d'Auguste,chiffre X.jpg|U ''miliaria'' de [[Paradou]], di tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]] Saint-Maximin borne miliaire.jpg|''Miliaria'' du [[43 a.C.|43]]-[[44 a.C.]], tèmpi du [[Claudius|Claudiu]], truvàu a [[Pourcieux]] Musée Arles antique 802.jpg|U ''miliaria'' de l'Hôtel de Laval, du [[435]], missu dau prefèttu di Galli Auxiliaris </gallery> Da ''Via Julia Augusta'' u l'è scampàu fina au dì d'ancöi in sèrtu nüme(r)u de antìghe prìe chilometriche, i ''[[Miliarium|miliaria]]'', truvèi survetüttu inta sò pursiùn ch'a l'andaxeva d'in [[Ventemiglia|Vintimìa]] a[[a Türbia]], da l'etè e e furme dife(r)ènti. I ciü tanti i sun lighèi ai impe(r)atùi [[Aogusto|Augüstu]], [[Adriàn]] e [[Caracàlla|Ca(r)acalla]], e, pe'u fètu de presentà de scrìte ch'e sun tòstu tütte pa(r)egge, i permetten de remuntà fassile ascì a quelle in sci ''miliaria'' andèi in tòcchi. De ciü, pròpiu dae prìe misse ai tèmpi de l'Adriàn, ne vegne segü(r)a cunfèrma du numme da vìa, armenu pe'u tòccu fra ''[[Vada Sabatia]]'' e u [[Scciümme Va(r)u|Va(r)u]]. In sce ste lì, defèti, se ghe tröva l'iscrisiùn {{Maioscolétto|viam ivaliam avg. a flvmine trebia}}, ch'a cangia numma che ina votta inte {{Maioscolétto|trebbia}} e giüstu inte l'urdine de pa(r)olle pe'i ''miliaria'' du Ca(r)acalla<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 127}}</ref>. Scicumme ch'i sun bèn pa(r)egièi fra de velli, ciaschedün di trèi grüppi de ''miliaria'' u pò ésse identificàu da trèti cumüi che, intu detaju, i sun cuscì spartìi: * ''Miliaria'' de Augüstu: in sce stu grüppu de prìe se ghe tröva l'iscrisiùn {{Maioscolétto|imp.caesar / avgvstus.imp.x / tribvnicia / potestate xi}}, ch'a vö dì "L'impe(r)atû Césa(r)e Augüstu, pruclamàu impe(r)atû pe'a 10<sup>a</sup> votta, investìu du putere tribünissiu pe' l'11<sup>a</sup> votta", cun sutta, inte l'ürtima riga, u nüme(r)u ch'u marcava a distansa da prìa in questiùn dau [[Miliarium aureum|''miliarium aureum'']] de [[Romma|Rumma]]. Daa primma espresciùn, in cangiu, se sciorte fassile a truvà l'ànnu de l'intervèntu, u [[12 a.C.|12 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 128}}</ref>. * ''Miliaria'' de Adriàn: e prìe misse au tèmpu d'[[Adriàn]] i presentan in'iscrisiùn ciü lunga, cu'a distansa da [[Piaçensa|Piaxènsa]] a l'imprinsippiu e quella da Rumma au fundu. De cuntru, inta parte de mezzu du tèstu u gh'è scrìtu {{Maioscolétto|imp.caes.divi. / traiani.parthici.f. / divi.nervae.n.traia / nvs.hadrianvs.avg. / pont.max.trib.pot.ix. / cos.iii.viam.ivliam. / avg.a.flvmine.treb / bia.qvae.vetvstate. / interciderat.sva. / pecvnia.restitvit.}}<ref group="n.">A tradusiùn a l'è:{{Çitaçión|L'impe(r)atû Césare, fìu du divìn Traiàn Particu, nevu du divìn Nèrva, Traiàn Adriàn Augüstu, puntefice mascimu, investìu du putere tribünissiu pe'a nôna votta, cunsu(r)e pe'a tèrsa votta, u l'ha, a sò spese, rangiàu a Via Julia Augusta, a partì dau sciümme Trebbia, che u tèmpu u l'axeva rumpìu.}}</ref>, cun st'infurmasiùi chi ch'e permettan de fà remuntà l'intervèntu de l'Adriàn a primma de l'ànnu [[126]]<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 128-129}}</ref>. * ''Miliaria'' de Ca(r)acalla: i sun quelli da l'iscrisiùn ciü curta, {{Maioscolétto|imp.antoninvs / pivs.felix.avgvstvs / poni.cvravit}}, ch'a vö dì "L'impe(r)atû Antunìn u Pìu, felisse augüstu, u l'è fètu de sta vìa l'ogèttu de cü(r)e soe", cun sutta in'ürtima riga dund'a gh'é(r)a a distansa da Rumma. De votte, pe'e sò iscrisiùi, ste prìe e sun stète atribuìe a l'[[Antoninus Pius|Antunìn Pìu]], che pe(r)ò u se(r)eva stètu in intervèntu troppu da vixìn a quellu de l'Adriàn, e du rèstu i cuincidden pe' dimensciùi cu'i âtri ''miliaria'' du Ca(r)acalla. Defèti, a dife(r)ènsa de quelli ciü antìghi, sti lì i sun ciü picìn, âti ciü o menu in metru e mezzu dau terén (1,70&nbsp;m inte tüttu, in cangiu di 2,15&nbsp;m de quelli d'Augüstu) e de 40-45 citti de diametru; inte sò iscrisiùi e pa(r)olle e sun destachèi da puntìn a trèi làtti<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 130-132}}</ref>. A l'ürtimu, nu l'è gua(r)i cè(r)u a fin ch'i l'han fètu i ''miliaria'' ciü veggi ina votta ch'u se n'è ciantàu di növi, tantu ch'u nu se pò esclüdde u derucamèntu pe' de raxùi pulitiche de quelli missi dai predecesùi. A ògni moddu, armenu inte quarche câxu, sti lì i g'han da êssise sarvèi, scibèn che numma e trê prìe du miju 601, a [[Mu̍negu-A̍utu|Munegu]], e sun cunusciüe pe' êsse restèi üna da fiancu a l'âtra pe' di seculi<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 132}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=William Henry Hall|tìtolo=The Romans on the Riviera and the Rhone: A Sketch of the Conquest of Liguria and the Roman Province|url=https://books.google.com/books?id=CSMsAAAAYAAJ|ànno=1898|editô=Macmillan|çitæ=Lundra|léngoa=EN|cid=Hall, 1898}} * {{Çitta publicaçión|outô=Pierre Bodard|ànno=1974|méize=Lüju-Setèmbre|tìtolo=Les milliaires de la via Julia Augusta de Vado (Ligurie occidentale) au Var|revìsta=Nice Historique|editô=Acadèmia Nissarda|çitæ=Nissa|volùmme=Ànnu 77|nùmero=3|pp=125-162|léngoa=FR|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.nicehistorique.org%2Fvwr%2F%3Fnav%3DIndex%26document%3D729|cid=Bodard, 1974}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Quilici|outô2=Stefania Quilici Gigli (a cü(r)a de)|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.com/books?id=hLz37Hxn7uIC|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rumma|léngoa=IT|cid=Quilici & Quilici Gigli, 1996|ISBN=88-70-62951-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Cristina Corsi|tìtolo=Albenga città episcopale. Tempi e dinamiche della cristianizzazione tra Liguria di Ponente e Provenza, Atti del Convegno Internazionale (Albenga 21-23 settembre 2006)|url=https://www.academia.edu/30676103/|ànno=2007|editô=M. Marcenaro ed.|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=173-232|capìtolo=Luoghi di sosta terrestri e marittimi tra Liguria e Provenza in età tardoantica|cid=Corsi, 2007}} * {{Çitta publicaçión|outô=Marica Venturino|outô2=Margherita Roncaglio|outô3=Camilla Cermelli|ànno=2019|tìtolo=Storia e sopravvivenza di un tracciato stradale di età romana: la via Aemilia Scauri|revìsta=Quaderni di archeologia del Piemonte|çitæ=Tü(r)ìn|volùmme=Vul. 3|pp=35-50|léngoa=IT|url=http://www.sabap-to.beniculturali.it/Editoria/QUADERNI/3/02_Q3_storia%20e%20sopravvivenza%20di%20un%20tracciato-la%20via%20aemilia%20scauri.pdf|cid=Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2018/05/via-iulia-augusta.html|tìtolo=Via Iulia Augusta|léngoa=IT|vìxita=2025-02-20}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Stràdde da Ligùria]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] ax8x70icfhp3r85f66rre7o7qeb0m1z Dialetu uaröxiu 0 32077 273314 268301 2026-08-19T10:52:09Z Michæ.152 13747 Imàgine de l'Ovadéize e di seu parlæ 273314 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Dialetu uaröxiu |altnómme = dialétto oâdéize (zenaise), dialèt ovadèis (piemuntaise) |pronónçia = /wa'ɹøːʒu/ |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br />([[Uà|Uä]]) |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallo-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |fam9 = '''Uaröxiu''' |mappa = Dialetu uaröxiu (1).jpg |didascalia = Teritoriu d'l'Uadaise, saraiva a dì ra zona sctorico-cultururäle dei Bäsu Piemounte e dei Munfrä 'ntra pruveincia d'Lisciandria, ch'a péia u nume da ra çittä d'Uä. Tra i parlè d'tipu ligüre u i a però sulamainte quei ‘nt'i cumüni a Est d'Uä e d'Seivan, maintre i ätri i soun d'tipu piemuntaise. |estræto = '''[[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni|Diciarasioun universäle di diriti d'l'omu]], art. 1''' <br/>Tücci i omi i näsciu liberi cun ra mëxma dignitä e i mëxmi diriti. I han raxioun e cusciainsa e i devu cumpurtese i öin cun l'ätru c'me s'i fisu fradei. }} U '''dialetu uaröxiu''' l'é ei parlè lucäle dra çittä d'[[Uà|Uä]], 'ntra pruveincia d'[[Lisciandria]], che, se bain che l'é 'ndràinta a ra zona dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali. Profilo storico e antologia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TSA1283669|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=Recco|léngoa=IT|volùmme=vol. 1}} {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/domande/|tìtolo=Carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}</ref><ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-liguri_(Enciclopedia-dell'Italiano)/ liguri, dialetti] </ref>, a musctra impurtanti infruanse dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]]<ref>Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963 </ref> == Sctoria e letratüra == === Ei cuntasctu === Ant'u xvilupu du dialetu uaröxiu l'hä avü in rolu impurtante ia relasioun cui parlè ligüri centräli: ra çittä d'Uä l'é sctäia difäti streciamainte liäia a ra sfera d'infruansa ligüre, suvratütu dai [[1277]], quande i [[Malaspin-na]] i l'han vendoua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]], fein-na a i [[1814]], quande l'é pasäia a u [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]]. Ad ogni modu, se bain che is legame cun Zena l'é sctä forte, ra natüra geugrafica d'Uä l'hä purtä sainsa dübiu anche ai cuntribütu dra cultüra e di parlè dei [[Munfrä]]. C'scì Uä l'é saimpre sctäia 'ntra sò sctoria in pounte a 'nmasu a ia realtä [[Liguria|ligüre]] e a quela [[Cianûa padann-a|padan-na]]: d'ätra pärte, as truäva 'ntra [[Scträ du Zuvu]], che zä da u XIII seculu a culegäva ra rivera cun ra cianüra lisciandrèin-na e cui Munfrä, ben bain prima dra custrusioun dra [[Scträ du Tüichein]] ant'ei [[1870]]. [[File:Map italy monferrato CG 67 CARTA GEOGRAFICA la quale rappresenta lo stato della REPUBBLICA DI GENOVA partita nella Riviera di Levante e di Ponente.jpg|thumb|Mäppa dra Repüblica d'Zena]] An generäle, ei testimunianse leträrie di parlè d'l'Ultrezuvu “sctoricu” i soun poche, xliäie an relasioun a ra geugraféia lenguistica e scärse riscpatu a ra sctoria leträria. A livelu lucäle, difäti, de d'lä d'cäca tema che us ripeta, ei tensciùgni d'sci autui i soun tropu diferainti, c'scì cume diferainte l'é ra tendainsa culturäle di diversci periudi sctorici, saimpre dipendainte da mudelli d'föra o avxein, aura zenaixi e ligüri, aura munfrigni e piemuntaixi, aura nasiunäli. Us träta dounca d'tascti d'ucaxioun (per esaimpiu, sturnèlli d'fascta, pueséia d'invetiva) d'üzu streciamainte lucäle, mä anche d'opere che i miru a tradisiùgni leträrie d'ciü läigu rescpìru<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Anselmo Roveda|ànno=2023|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|pp=65-67|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf}} </ref>. === U Satçaintu === Ra testimuniansa scricia ciü antiga du dialetu uaröxiu che am é 'riväia a pä ese ra tradusioun dei prime çinquanta ötave dra [[A Gerusalemme liberâ|''Geruzalemme liberäia'']] du Tasso, cumpeia 'nt'u Satçaintu e cunseiväia 'nt'l'archiviu Büffa d'Uä<ref> Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963; pag. 7 </ref> (Anselmo Roveda u mensoun-na is tasctu c'me “persu”<ref> Anselmo Roveda: [https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo], pag. 66 </ref>). 'Nt'ei [[1783]] ei pueta arcädicu [[Benedetto Büffa|Benedettu Büffa]] ([[1737]]-[[1784]]) u funda l'[[Accademia Urbainse]], n'asuciasioun che l'é ancura ativa 'ntra difuxiòun e valurizasioun dei patrimoniu sctoricu, artisticu, lenguisticu e folcloristicu d'Uä. === U Risurgimaintu === Tra l'Ötçaintu e ra prima metä du Növçaintu ra prudusioun leträria an uaröxiu a cunuscia in mumaintu d'fiuritüra, an linea cun ra tendainsa, alura difüza an tüta l'Itälia, a l'interasse pei cultüre pupuläri e i tradixiugni dei regiugni<ref>Toso 1989-1991: V/1, 28 </ref>. [[Dumenicu Büffa]] ([[1818]]-[[1858]]), che l'é sctä prima d'tütu furtemainte 'mpegnä 'ntra pulitica dei sò taimpi, a l'imprinçipi c'me espunainte dra snisctra muderäia e pöi du liberalixmu d'[[Cavour]], u tröua pärte 'ntra sctoria dra letratüra an uaröxiu ascì. 'Ntra sò vita l'é sctä fundatù dei giurnäle ''Lega Italiana'' (1848), depütä a ra Cämera du [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]], Minisctru d'l'Agricoltüra e dei Cumerciu suta i guverni Gioberti-Chiodo e per finì Cumisäriu pleniputensäriu dra pruveincia d'Zena suta ei guvernu Cavour per risulvai ei bulezümi d'ispirasioun [[Giöxeppe Mazzin|mazinian-na]]. Dai pountu d'viscta leträriu, Dumenicu Büffa l'é sctä però anche ei prim folclorista 'nt'ei cuntasctu ligure-subalpein e ei prim leträ du Regnu d'Sardegna a antainde u sctüdiu dei tradixiugni pupuläri cume quesccioun [[filologica|filulogica]]. D'ätra pärte, pr'u sctüdiu dei testimunianse che l'avaiva 'rgü, l'hä elaburä in fein sisctema metudulogicu d'riçeica, d'critica di tascti e suvratütu d'ortugraféia dialetäle. L'opera ch'a droba is sò primätu l'é u ''Saggio di sapienza popolare'', c'mensä 'nt'ei [[1838]], ch'u cuntegna 281 pruveibi 'rgüi 'ntra zona d'[[Uà|Uä]], 'ntra valä d'l'[[Ùiba]], a [[Turin|Turein]], a [[Zena]] e an çima a i brichi dra [[Ligüria]] centräle. Per de ciü, in manuscriciu dra sò ''Raccolta di canzoni popolari'', c'mensäia 'nt'ei [[1840]], u sarä drubä da [[Costantino Nigra]], che da lé u l'avaiva avü, per scrive l'opera ''Canti popolari del Piemonte'' (1888). [[File:Domenico Buffa.jpg|thumb|Dumenicu Büffa]] [[File:La biunda di Voghera.jpg|thumb|Ra cansoun “''La biunda di Voghera''”, 'ntra sò verscioun uaröxia, che Costantino Nigra l'hä pöi ripiä da ra lesioun d'Dumenicu Büffa]] Cuntempuräneu d'Dumenicu Büffa, prutaguniscta du [[Risorgiménto|Risurgimaintu]] a Uä e demucraticu radicäle 'nt'ei cuntasctu puliticu du sò taimpu, [[Tognin Rebbora|Tugnein Rebbora]] ([[1815]]-[[1861]]) l'é sctä autù d'cansugni e sunetti a tema patrioticu e celebrativu. Dra sò prudusioun, tra ätre pueséie an [[Léngoa italiànn-a|italian]], us mensoun-na ''Zobbia grassa ant Uò'', scricia an ucaxioun d'l'emanasioun du [[Sctatütu Albertein]] ant'ei [[1848]], e trai sunetti dedicäi a i surdäi uaröxi dra [[Prima Uèra d'Indipendainsa|Prima Uèra d'Indipendainsa]]. {{Çitaçión|Quélli de Taieu e quélli de Scirvàn</br> Boìn amîxi anche saiân</br> Tùtti i âtri, e quélli da Ròcca</br> Parliân da mæxima bócca,</br> Se beviâ a-a mæxima bròcca.</br>|Tugnein Rebbora: da ia pueséia ''Zobbia grassa ant Uò'' (1848)|Quei d'Tajeu e quei d'Servan</br> Bougni amixi anche i saran,</br> Tucci i atri, e quei dra Rocca</br> I parlran dra maesma bucca,</br> Ous bevrà a ra maesma brocca.</br>|lingua=ov}} Ant'ei cuntasctu di canti pupuläri e dei fòre d'tradisioun us ricorda ei testimunianse 'rgoue an giru a Uä, se bain che de scpesu presentäie c'me “ligüri” o “zenaixi”, e püblicäie da [[Oreste Marcoaldi]] an'ei [[1855]]. === Ra rivulusioun indüstriäle === Ei maisctru d'sccöra [[Francesco Carlini]], che l'avaiva zä staisu an italiàn u saggiu ''Cenni storici su Ovada'' ([[1874]]), 'nt'ei [[1881]] u cumpoun-na ia pueséia satirica ''Ra carossa do diao'', an ucaxioun dra custrusioun dra [[feruveia tra Növe e Uä|feruvéia tra Növe e Uä]]. Ei cumpunimaintu, ançertä an çima a u tema d'l'ignuransa pupuläre, dra superstisioun e du rigettu c'me reasioun ai prugressu tecnulogicu, l'hä avü in gran suciasu a u taimpu e l'è sctä adatä fein-na pr'u teätru da pärte d'na cumpagnéia lucäle d'atui. [[File:Ovada - Stazione FVO - 1907.jpg|thumb|Ra sctasioun dra [[tramveia Növe-Uä|tramvéia Növe-Uä]] (1907)]] === Ei dou uère mundiäli === [[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]] ([[1878]]-[[1973]]) l'é vissü per diversci ägni a Uä, dounda l'hä laurä c'me antiquäriu e l'hä c'mençipiä ra sò cariera d'leträ sulu 'nt'ei cuntasctu du disäxiu suciäle dei prim dopu uèra. Difäti, 'nt'ei [[1919]] u püblica 'nt'ei ''Corriere delle Valli Stura e Orba'' ia pueséia ''Mangia ti ca mangiu mi'' e, l'ännu dopu, ''U crescia tutu'', dui cumpunimainti che i denounsiu ra trägica cundisioun ecunomica du taimpu, segnä da ra fäme, da l'aumaintu dei prexi e da ra disucupasioun. {{Çitaçión|- Quànde ti me spôzi? - Fa a fìggia -</br> promìsso ti m'æ a goæra finîa. </br> Rispónde o zoêno: - Ò fæto de tùtto,</br> ma cómme se fa a spozâse, se crésce tùtto?</br> Te saiö màio, quande se poriâ </br> con mêno spéize métte sciù cà.</br> Mi te spoziæ scìnn-a staséia,</br> ma crésce lànn-a, cotón e téia,</br> mòbili, spasoîe e giancàia:</br> ti peu fâne de economîa!</br> Crésce i malànni, e ciù l'infloénsa, </br> e crésce i borìcchi che stùdian a sciénsa.</br> Çèrcan o bacìllo, e no o peuan trovâ:</br> se da ti no te goarìsci, te tócca crepâ.</br>|[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]]: da ia pueséia U crescia tutu|- Quande t'me spusi? - a fo ra feia -</br> prumisu i t'm'hoi a uera fineia. Rispounda u zuvnu: - A i hö focc de tütu, </br> mo m'u s'fo a spusese, se u crescia tütu?</br> I t'saroi maia, quande u s'purrö </br> cun menu spaise mete sü cö.</br> Mi a te spusraiva fin da stasaira, </br> mo u crescia làina, cutoun e tàira,</br> mubilia, scòipe e giancherèia: </br> t' poi fene d'l'ecunumeia!</br> U crescia i maloni, e ciü l'infruainsa, </br> e u crescia i burichi chi stüdiu ra sciainsa.</br> I seicu e i bacilu, e n'le poru truè: </br> se da ti n'te uarisci, u t'tuca crepè.</br>|lingua=ov}} U püblica anche ei pueséie ''Peia u santé'' e ''Feja a lavè'' an çima a l'''Emancipazione, giornale socialista'', ch'u dvainta però vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei [[1923]] alura u püblica an çima a u ''Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato'', giurnäle lucäle d'ispirasioun fascista, ''Ra batàia 'ncù scipèinte''. Ad ogni modu, i temi 'nt'i queli u se 'nversa u xlançu liricu dra meiu pueséia d'Gajoun i soun suvratütu ra natüra, ra tèra natäle, ei paesägiu, ei moundu campagnòlu, ei feie dra campägna, l'oua e i vein dei culein-ne d'Uä. {{Çitaçión|Néutte de vendégna bèlla e misteriôza:</br> træ quàrti de lùnna fêua e ‘n quàrto ascôza;</br> ma fîto a saiâ tùtta luminôza</br> a servî da testimònio a-a mæ spozâ.</br> E pe-o tò zuaménto</br> véuggio a testimònio o vénto</br> che e nûvie brùtte o scôra</br> e-o spàntega e seménse de sciôe.</br> Inti proéi, cànpi e fiâgni</br> cànta grìlli e âgni</br> cansoìn de malinconîa,</br> miàndo o çê ch'o rîe.</br> Lazù l'abàia ‘n càn:</br> lénti gòusi vàn;</br> són stànchi òmmi e beu.</br> Ma inte l'âia gh'é da ancheu</br> cànti e rizâte scinçêe</br> de mìlle vendegnatôe</br> chi-â nòstra vàlle àn inpîa</br> d'amô e d'alegrîa.</br>|Culoumbu Gajoun: Nöce d'vendegna|Nöce d'vendègna bala e misteriusa: </br> trai quorti d'löina föra e 'n quortu scusa; </br> mo pristu a sarò tüta luminusa </br> a seivì da testimoni a ra me spusa.</br> E pr'u to zuramaintu </br> a vöiu testimoni e i vaintu </br> che e i niure brüte u scura</br> e u spantia e i smeinse d'fiura.</br> 'N t'i proi, campi e firogni </br> u canta grili e arogni </br> cansugni d'malincuneia, </br> miranda u çé ch'u reia.</br> Lazù u boia 'n can:</br> lainte navôse i van; </br> i soun stanchi omi e böi. </br> Mo 'n t'l'oria u i ha d'ancöi</br> canti e riôde sincere </br> de i mile vendignere, </br> che ra nostra vole i han ampeia </br> d'amù e d'alegreia.</br>|lingua=ov}} Ant'i veint'ägni dei [[Fascismo|fascixmu]], per uagnè ei cunsainsu dra giainte, u regime u urganiza dei fascte pupuläri ciamäie ''Vendemmiali'': l'é propi 'nt'is cuntasctu ch'u fiuriscia ei periudu d'oru d'Gajoun, ch'u vega i sò cumpunimainti sccrove in gran suciasu e godì d'läiga difuxioun 'ntra zona d'Uä. Sctampä a [[Zena]] 'nt'ei [[1944]], ''Niappe'' l'é 'n puemetu burlescu ançertä an çima ai persunägiu da dounda l'opera a peia u nume. Niappe, nume ipocoristicu per Giuxappe, l'é in cuntadein sempliciottu saimpre prountu a cuntè ei sò sctorie pein-ne d'esagerasioun per blaghè o ei sò dixlipe redicule, cundeie cun ia grässa cumicitä pupuläre. Cumounque Gajoun l'é arscì a fè d'in persunägiu dra scchernia pupuläre na figüra per nainte scciäta che, de d'lä dra sò ingenuitä, l'é taincia d'irunéia, d'umanitä e suvratütu d'in carätere arxiulì. Staisa tra ra fein di ägni Çinquanta e i primi di ägni Sciuscianta, ra racòlta d'epigrammi ''I limùgni du Dè'' l'é na cronaca muräle d'quelu taimpu, ch'a tratäva i aspetti ciü rediculi mä anche trägici du sgòundu dopu uèra. 'Nt'ei [[1963]] l'Accademia Urbainse a püblica l'''Antologia Ovadese'' con dei opere d'l'autù, curäia da [[Emilio Costa|Miliu Coscta]]. A 'n çertu pountu dra sò vita Gajoun u sctramüa a Zena, dound'u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrammi fein-na a i sò ürtimi giurni. Pocu prima d'murì u läscia i sò scrici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu sctoricu d'l'Accademia Urbainse. {{Çitaçión|Se scóntra i Gréndi, sénsa fâse ‘n negrón:</br> a va za bén se sémmo ancón in sce l'òrlo</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 5|I se scòuntru i Grangi, sainsa fese 'n borIu: </br> a vo so bain se a suma ancura ‘nt'l'orIu.</br>|lingua=ov}} {{Çitaçión|Scusæ, s'eî trovòu àspi i mæ limoìn:</br> o rèsto vò-u diö pe-e eleçioìn.</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 87|Scüsè, se i hai truò òspri i me limùgni:</br> u rastu a v'le dirò pei elesiùgni.</br>|lingua=ov}} === U sgòundu dopu uèra e ei miräculu ecunomicu === Amiratù d'Gajoun, [[Francu Reseccu]] ([[1920]]-[[2007]]) l'hä vissü da zuvnu ei tragedie dra [[Segonda Guæra Mondiâ|Sgòunda Uèra Mundiäle]], mä ra sò prudusioun l'é cunuscioua suvratütu per ra sò rapresentascioun di lascti cangiamainti dra sucietä 'riväi cui [[miräculu ecunumicu|miräculu ecunomicu]] du sgòundu dopu uèra. L'é sctä apresä c'me pitù ascì, che l'hä fäciu di quädri dedicäi a i paesägi d'Uä, sò cära tèra natäle, o a i sò persunägi, rapresentäi cun ina sensibilitä psicologica fuza. Dra sò pueséia us ricorda ''Ra freve du cemaintu'' ([[1960]]), ch'a träta cun irunéia l'anvaxiaindu e ra muscitä di taimpi muderni, e ''La gora di prexi'' ([[1971]]), scricia an ucaxioun d'l'inaugurasioun dei prim supermeicä dra çittä. {{Çitaçión|che pöi a-a fìn, sò-u dovémmo dî,</br> nisciùn o veu negâlo sto progrèsso chi.</br> Perciò ‘n elògio o va a-e meistrànse</br> ch'àn megiòu tànte senbiànse.</br> E chi o lòua e-o l'à rêo</br> quæxi o peu pigiâselo o scîto,</br> ma stémmo aténti (a vìtta a l'é brêve):</br> anémmo into nêuvo, però sénsa frêve,</br> e fémmo cómme quéllo ch'o l'anâva dìndo:</br> “No stæne a fâ di pàsci ciù lónghi da gànba”.</br>|Franco Resecco: da ia pueséia Ra freve du cemaintu|che poei a ra féin, se a devmu di</br> inscioein u vö neghèle s' prugressu chi.</br> Perciò n' elogiu u và a i maestranse</br> chi han migliurà tante sembianse.</br> E chi u lavura e l'ha rendimaintu</br> quàxi u po' pièsle l'appartamaintu,</br> ma stum-ma attainti (ra vita r'è breve)</br> andum-ma ‘nt u noevu, però sainsa freve,</br> e fum-ma cmè quellu che u ‘ndava diganda:</br> “Ne stene a fé d'pàsci ciü lounghi dra gambaˮ.</br>|lingua=ov}} Ant'i apounti d'sctoria leträria d'[[Fiorenzo Toso]]<ref> 1989-1991, 1998, 1999-2001, 2009 </ref>, tra i autui uaröxi du sgòundu dopu uèra i soun ripurtäi u sctoricu [[Gino Borsari|Ginu Bursäri]] ([[1917]]-[[1944]]) e i pueti [[Carlo Piero Pessino]] (''Au Gaiun Culumbu''), Tugnein Tassistru ([[1912]]-[[1988]]) (''U trenein da Növe a Uä, U dialettu, A Uô, Sghinzere e sghinzerugni''), Miliu Turrielli ([[1922]]-?). An particuläre, Turrielli l'hä scriciu u racountu ''I Re Magi'', ei pueséie ''Saira d'esctà'', ''Ra Galanta'' e ''Ia fascta du Sctatutu'', ei racolte d'pueséie ''Mesctei di na vòta'' e ''Räcule uaröxe'', in libretu d'racounti antitulä ''Sctorie de Sctüra'', mä l'hä anche cumpilä ei ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni''. Tassistru l'hä 'nvece lasciä 175 pueséie, che ei ciü tante i soun discpunibili an fùima dattiloscricia e suvainte d'grämu leze: i sò cumpunimainti i risautu per l'üzu d'na fùima particuläre d'dialetu, rica d'parole uramäi xmentiäie. {{Çitaçión|Giandonàndo pe-e stràdde d'Oâ, </br> ‘na cösa a m'à inprescionòu </br> e pe quésto che véuggio scrîve </br> quéllo che me sénto dovéi dîve! </br> No se sénte ciù parlâ, spécce da-i figeu </br> u dialétto ch'ancón a-o giórno d'ancheu </br> o l'é o ciù béllo e fæ a riónda ascì </br> che o se pàrla e-o se conósce inte sto móndo! </br> U dialétto d'Oâ o l'é piemontéize, </br> u gh'à do zenéize e do françéize, </br> quéllo che i parlâvan a-i ténpi inderê</br> in Cernâia e in Vultegna.</br> L'esperànto o l'é pöca cösa</br> a confrónto ti peu méttilo in pröza</br> ti peu cantâlo e reçitâlo</br> e ti peu ànche muxicâlo.</br> Uadéixi câi (fæ cómme voéi)</br> ma o nòstro dialétto çercæ de savéi,</br> mostrælo bén a-i vòstri fìgeu</br> che pe-o ciù, a-o giórno d'ancheu </br> i pàrlan fìn, pàrlan italiàn, </br> con di sgoaroìn ch'o pâ africàn!</br> Cómme o l'é bèllo parlâ d'Oâ,</br> sccétto cómme me l'àn mostròu</br> e se ve trovésci a giâ o móndo</br> ve capiân da çìmma a fóndo! |Tugnein Tassistru: U dialettu (1970) |Girùndlanda pei stròie d'Uò </br> i na cosa a mò ampresciunò </br> e per istu ca vòiu scrive </br> quelu cam seintu duvèi dive! </br> Un se seinta ciù a parlè, specie dai fiòi </br> u dialettu che ancù au dì d'ancòi </br> l'è u ciù balu e fè pùra u gir'arioundu </br> che us pòrla e us cunuscia 'n't'is moundu! </br> U dialettu d'Uò le piemunteise, </br> u ià du zeneise e dei franseise </br> quel chi parlòvu 'n'ti teipi 'n' drera </br> an Cernòia e an Vultegna. </br> L'esperantu lè poca còsa </br> a cunfrountu i' t' pòi metle an prosa </br> i' t'pòi cantèle e reçitèle </br> e i't' pòi anche muxichele.</br> Uaròsci còri (fè cmi vurèi)</br> mò u nòster dialettu seichè d'savèi</br> mùstrele bein ai vòster fiòi</br> che per lu ciù, au di d'ancòi</br> i pòrlu fein, i pòrlu italian</br> cun di sguarugni cu pò african!</br> Cume le balu parlè d'Uò </br> s-cetu cùmei m'lan mustrò </br> e se iv 'truesci a girè ei moundu </br> i'v' capiran da sima foundu!|lingua=ov}} {{Çitaçión|Perché ignorare il nostro dialetto? Perché non conservarne la genuina, rude freschezza? Non cercare nei suoi toni, ora dolci, ora aggressivi, una autenticità che sarebbe dannoso perdere? Snobbare il dialetto per non sentirsi menomato, non insegnarlo ai figli o vietarne loro l'uso per sentirsi meno provinciali è cosa che non ha senso e dimostra solo insensibilità ed ignoranza.|Miliu Turrielli: Sctorie de Sctüra, Prefasioun}} === L'era digitäle e u dialetu 'ncöi === An generäle, an [[Italia|Itälia]] l'üzu di dialeti l'é scentä 'nt'ei cursu dei Növçaintu suvratütu cun ra difuxioun dra sccörarizasioun, di mazi d'cumunicasioun e d'tüte ei ätre mudalitäie d'espuxisioun a ra [[Léngoa italiànn-a|leingua italian-na]], d'l'italofunéia, c'me d'diverse fùime d'cunträsctu ascì a u dialetu. Difäti tüci sci parlè i soun sctäi cunscideräi 'nt'ei pasä ra “malerba dialettale” ch'a duvaiva ese rancäia véia, per raxiùgni pulitche e suciäli, a partì zä dai cuntasctu dra sccöra<ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/vitalita-e-varieta-dei-dialetti_(L'Italia-e-le-sue-Regioni)/ Vitalità e varietà dei dialetti] </ref>. Ei [[Piemonte|Piemounte]] l'é tra ei regiugni dound'u dialetu u pò dìse particularmainte pocu vivu, suvratütu 'nt'ei zone dei çittäie: secoundu l'[[ISTAT]] u 9,8% dei persoun-ne 'ntra regioun u druba scma u dialetu an fameia e u 25,4% u u druba ansame a l'italiàn (2006). An tüttu ei Piemounte l'üzu di dialeti u se cunseiva an limitäie zone d'vera e propi [[diglosseia|diglossia]], cun tüta prubabilitä 'nt'ei pciti ciantri 'ntra campägna, resisctainda sulamainte 'ntra generasioun di noni, e u pä dounca ese desctinä a scparì 'nt'l'èicu d'pochi ägni<ref> Enciclopedia Treccani: piemontesi, dialetti </ref>. An particuläre, u dialetu uaröxiu ascì l'hä patì na forte cuntrasioun ant'ei cursu du seculu pasä e c'sci l'é sctä ugettu 'nt'i ürtimi ägni d'diverse inisiative per ripiele e cunseivele, anche gräçie a i növi mazi tecnulogici d'l'era digitäle. 'Nt'is suicu us inseriscia ei grüpu Facebook “Ra sghinséra” (da u nume d'in sctrumaintu muxicäle che us sunäva 'ntra sman-na santa, ciamä an zenaise “ræna” e an italiàn “raganella”), nasciü 'nt'u [[2015]] da n'idea d'Dino Gaggero cui fein d'fè cunusce u dialetu d'Uä, d'uardèle e d'difòundle<ref> OvadaOnline: [https://ovadaonline.ilpiccolo.net/2019/09/08/ra-sghinsera-il-dialetto-ovadese-protagonista-sui-social/ Ra Sghinséra: il dialetto ovadese protagonista sui social] </ref>. 'Nt'ei mëxmu sainsu a s'impegna 'ncöi l'Accademia Urbainse ascì, fundäia 'nt'ei [[1783]] da Dumenicu Büffa e pöi ripruposcta da Eraldo Ighina 'nt'ei [[1957]]. Sa urganizasioun a s'prupoun-na difäti d'fè cunusce ra cultüra dei posctu, d'scpantiè ra fuimasioun artistica e educativa, d'valurizè l'ereditä sctorica dra çittä d'Uä<ref> [https://www.accademiaurbense.it/ Accademia Urbense]</ref>. == Carateristiche e clasificasioun == U dialetu uaröxiu l'é clasificä 'nt'u [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte|Ligüre d'Ultrezuvu d'Punainte]] mä u custituiscia in parlè d'tranxisioun cun u [[dialetu autu-munfrein]] dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]], ra zona dei quelu a cumprainde zä i cumüni cunfinanti a Nord e a Ovest d'[[Morere|Murere]], [[Chermoìn|Cheimurein]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[A Roca|Ra Rocca]]. Ei cunfein ch'u spartiscia ra leingua ligüre da quela piemuntaise difäti u cura 'ntra pruveincia d'Lisciandria ciü o menu sü pei fiüme [[Ùiba]], ch'u päsa propi per Uä. L'areäle du dialetu uaröxiu us xläiga cui sò variante de d'lä dra sula çittä d'Uä ai paixi an giru. Is parlè difäti u musctra na gran varietä an teimini d'ghega<ref> modu d'parlè, impustasiòun dra vuxe, cadainsa, aciaintu; parola “sc-ceta” registräia da Torrielli c'me “inflessione che si dà al parlare”</ref> e d'vucabuläriu, ch'a dipainde da ra frasioun ([[Gnuchetu]], [[Lacosta]], [[‘Ngherlan|'Ngherlan]], [[San Lurainsu]]), dai quarté e fein-na dau rioun an quesccioun. Per esaimpiu, ei curispetivu dra parola italian-na “finestra” an uaröxiu u pò ese, secoundu ra zona, ''baicoun'' [baiˈkou̯ŋ] (ciantru d'Uä, carugi), ''beicoun'' [beiˈkou̯ŋ] ('ntra periferéia e a [[Berforte|Belforte]] ascì), ''barcoun'' [barˈkou̯ŋ] c'me an zenaise o, ancura, ''f'nesctra'' [ˈfnεʃtra] e ''f'nasctra'' [ˈfnaʃtra] c'me 'nt'i parlè piemuntaixi avxein. Ultre a ra sò maicä tendainsa a muè 'nt'u teritoriu, u dialetu d'Uä l'é ben bain cangiä cui pasè du taimpu, tantu che Paolo Bavazzano, 'ntra presentasioun du sò Vucabuläriu, l'hä missu an cèru c'me "l'ägia subì variasiùgni a ogni tramountu d'generasioun", acettainda diverse "cuntaminasiùgni". [[File:Dialetti lìguri.jpg|miniatura|Clasificasioun di dialeti dra leingua ligure: an russu sccüru, i dialeti du ligüre d'Ultrezuvu]] [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] Ra natüra particuläre du dialetu uaröxiu as distingua per na serie d'carateristiche, tra ei queli us riporta: # palatisasioun vansäia di grüpi /pl/ e /bl/ an /tʃ/ e /dʒ/, mä sulusioun de /fl/ an /fi/ ciütosctu che an /ʃ/ cume an [[Lengoa zeneize|zenaise]] e ancura 'nt'i parlè d'[[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]] (per esaimpiu ''ciöve<nowiki>''</nowiki> ''c'me u zenaise ''“ciêuve”, ''giàncu c'me'' “giànco”'', mä fiùra anvece du zenaise sccetu'' “sciôa/sciô''”, bain che l'é uramäi gnoua ciü cumüne ra fùima italianizäia “''fiôre''”). Is fenomenu l'é cumparsciü 'nt'u zenaise zä 'nt'ei Çinçaintu (per esaimpiu “''ciêuve''” anvece dei precedainte “''piover''” o “''ciànze''” per “''pianzer''”)'';'' # mancansa dei fenomenu d'l'apocope, c'me 'nt'i [[Parlæ liguri|parlè ligüri]], föra che i pochi mëxmi cäxi (per esaimpiu , ''forte'' cume u zenaise “fòrte” anvece dei munfrein ''fort''); # presainsa d'sincope, c'me 'nt'i [[Léngoa piemontéize|parlè piemuntaixi]] (per esaimpiu an ''mnasctra'' c'me 'nt'ei munfrein ''mnèstra'', anvece du zenaise “menèstra”); # palatisasioun de /kl/ (per esaimpiu ögiu, c'me 'nt'u zenaise “éuggio” e 'nt'ei munfrein ''ogg'', mä nainta 'nt'ei piemuntaise ''eucc/euj''); # sulusioun de /li/ an /j/ cume 'nt'u [[Dialetto noveize|nuvaise]] e anche 'nt'ei munfrein, anvece du zenaise /dd͡ʒ/ (per esaimpiu, ''fameia'' c'me 'nt'u nuvaise "''famìa"'', diversamainte da u zenaise “famìggia”); # trasfuimasioun de /uː/ an /yː/ c'me an ligüre, an cangiu dei munfrein /i:/ (per esaimpiu, ''füme'' e paregiu u zenaise “fùmme”, anvece de "''fïmm"''); # cunseivasioun dra /r/ tra ei vucäle, ch'a l'è scentäia 'nt'u zenaise sulu 'nt'u Satçaintu c'me trätu pupuläre, mä ch'a l'é rasctäia 'nt'ei variante du ligüre “a prunounsia arcaica” 'nt'ei zone dra perferéia (per esaimpiu ei uaröxiu ''sarà'' an raportu cun u zenaise "''saiâ''", ''alura'' cun "''alôa''", ''aura'' cun "''òua''"). L'aproscimainte alveuläre ([ɹ]), cèru “indice ligüre” che l'é ancura segnaläia pr'ei lucalitäie minuri an giru a Uä (d'solitu ciamäia “r ariundäia”), l'é an véia d'trasfuimasioun ant'in ciü genericamainte setentriunäle monovibrainte alveuläre ([ɾ]) e l'hä suvainte na prunounsia an mazu<ref> Bulgnais.com: [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.pdf Ei Väintu d Tramuntanna e u Sù] </ref>. # cäucia dra /k/ tra ei vucäle che an zenaise l'hä dä an cangiu /g/ (per esaimpiu ''feu'' per u zenaise “''fêugo''”, ''zuè'' per “''zugâ''”, ''eua'' per “''ægua''”); # trasfuimasioun de /kt/, che 'nt'u zenaise l'hä dä /it/, an /t͡ʃ/ cume 'nt'i parlè d'Masoun e d'Campu, 'nt'l'[[urbascu]] e anche 'nt'ei munfrein, mä nainta 'nt'ei piemuntaise (per esaimpiu ''nöce'' per u zenaise “''néutte''”, ''fäciu'' per “''fæto''”, ''diciu'' per “''dîto''”); # presainsa dei fenomenu dra “[[A tònica velarizâ|A tonica velarizäia]]”, saraiva a dì ei cangiamaintu 'ntra prunounsia dra letra A ([a]) quande as tröua suta l'aciaintu dra parola. Ra zona d'difuxioun d'is carätere a se scpantia tra ra [[Rivêa de Ponénte|Rivera d'Punainte]] (fein a i quartéi punentigni dra çittä d'Zena) e i [[Bäsu Piemunte|Bäsu Piemounte]], tantu da 'nterassè dei variante dra leingua ligüre e anche dra leingua piemuntaise. 'Nt'ei uaröxiu ra A tonica velarizäia a péia in sòun ben bain streciu tra ra A e a O serä ([ɒ]): riguärdu a ia graféia, Miliu Adrian Turrielli u segna 'nt'u sò vucabuläriu is sòun cun ä (Uä, mäzo, ännu, Natäle), mä suvainte l'é rapresentä cun ô ascì, per esaimpiu 'ntra grafeia d'Culoumbu Gajoun (Uô, môzu, ônnu, Natôle). [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, scimile a u dialetu parlä a Uä]] Ra [[linea isoglossa]] ch'a l'é sctäia suvainte cunscideräia decisiva per afeimè o neghè ra natüra ligüre d'in parlè l'é quela ch'a segna ei cunfein dra palatisasioun vansäia di grüpi /pl/, /bl/ e /fl/ an /tʃ/, /dʒ/ e /ʃ/. Difäti, is fenomenu u rapresainta “l'ünica nuvitä prupimainte ligüre” e us pò mirè an modu cèru 'nt'ei uaröxiu ascì, cun l'ecesioun dei grüpu /fl/, mä l'é anche vèra che per isctu ra palatisasioun l'é ra menu afeimäia 'nt'i ätri parlè ligüri e a manca per esaimpiu 'nt'u [[Dialèto spezin|dialetu d'Spesia]]). Is fenomenu u manca per esaimpiu zä 'nt'ei parlè d'[[Scirvan|Seivan]], ei cumüne che us tröua sulu a 7 chilòmetri ciü a Nord d'Uä. 'Nt'is prinçipi [[Hugo Plomteux]] u n'cunscideräva nainta c'me ligüre fein-na u [[Dialetto noveize|nuvaise]] per ra mancansa d'palatisasioun cumpleta (c'me per [ˈbjaŋku] anvece du zenaise [ˈdʒaŋku], da u [[Léngoa latìnn-a|latein]] medieväle ''blancum''), bain che c'me ra leingua ligüre u cunseiva ei vucäle atone a ra fein dra parola, secoundu na carateristica ch'a distingua i dialeti padagni da quei “propimainte ligüri”. D'ätra pärte, ei uaröxiu u presàinta di träti che i se scmaiu a quei di parlè ligüri centräli ciütosctu che di dialeti ciü avxein dei Munfrä meridiunäle, mä u dimusctra cère diferainse cun i öine e cun i ätri. Us pò anche ascrive a ra fameia di [[parlè d'l'Ùiba|parlè d'l'Ùiba]], ra definisioun dei queli l'é cumounque scma d'natüra geugrafica e nainta lenguistica, dätu ch'a 'rgöia ansame dialeti ligüri, piemuntaixi e ligüri-piemuntaixi. I parlè d'l'Ùiba i péiu difäti u nume da quelu dei fiüme [[Ùiba]] e i s'poru divide an bäsu-olbaischi (uaröxiu) e autu-olbaischi (mureraise, tiglietaise, urbascu). == Ortugraféia == U sctoricu [[Emilio Costa|Miliu Coscta]] (1931-2012), an ucaxioun dra staisüra dra sò ''Antologia Ovadese'' (1964) per l'[[Accademia Urbainse]], l'hä sutulineä c'me quelu d'l'ortugraféia uaröxia u saigia in prublema da ra sulusioun difiçile, dätu che ia tradisioun scricia l'é scärsa. Difäti, dopu avai cunsciderä ei peculiaritäie morfologiche e lesicäle dei parlè d'Uä, ansame a ra mancansa d'in sisctema d'scritüra auturevule, Coscta l'hä çernü n'ortugraféia ch'a ripiése ei regule drubäie zä da Dumenicu Büffa per ra sò racòlta d'cansùgni pupuläri. {| class="wikitable" | '''graféia Büffa-Coscta'''|| '''IPA'''|| '''sòun scimile'''|| '''esaimpiu''' |- | ö | [ø] | eu française | <u>ö</u>giu |- | ü | [yː] | u française | f<u>ü</u>me |- | x | [ʒ] | j française | lü<u>x</u>e |- | ç | [s] | s forte | <u>ç</u>é |} Ant'u so ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni'' ([[1980]]), [[Emilio Adriano Torrielli|Miliu Adrian Turrielli]] u premetta na seçioun antitulä “''Avvertenze''”, dound'u musctra u sisctema d'scritüra drubä per u sò lavù. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = AVVERTENZE |contegnûo = * De scpesu ra ''r'' an uaröxiu a n'hä nainte in sòun lenguäle vibrante c'me an italian mä in sòun lenguäle palatäle (d'vòte segnä cun ''ř''), che us utegna prunounsianda ra r cun ra leingua missa còuntra ei çe dra buca. An di cäxi u sòun dra r ant'ina parola a pò cumpurtè significäti diversci: per esaimpiu, ''tureta'' (pcita ture) e ''tuřeta'' (pcita tora) o ''gura'' (èiburu dei genere Salix tipicu dei zone ümide, ei räme dei quelu i soun drubäie per utegne i gurigni) e ''guřa'' (regioun anatomica dra faringe uräle, dra pärte auta dei véie rescpiratorie e dei canarezu); * Ra ''s'', dedvanci ai cunsunainti B, D, G, L, M, N, R, V, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun dra ''j'' française, che an uaröxiu l'é rapresentä cun ''x'', cume per esaimpiu an ''xbèrciu'', ''xdenciä'', ''xgarzelu'', ''xlenguè'', ''xmortu'', ''xnaivru'', ''xraxiunä'', ''xnervè''. Dedvanci ai cunsunainti C, F, P, Q, T, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun de ''sc'' [ʃ], cume per esaimpiu an ''sccrosa'', ''scfundrè'', ''scpainde'', ''scquagéta'', ''sctäbi'' (d'vòte as pò truè segnäia anche c'me ''š'' o ''ş''); * Ra ''x'' an uaröxiu, c'me an zenaise, sardu e spagnolu antigu, l'hä u sòun dra ''j'' française e nainta c'me ra ''x'' greca e latein-na; * Ra ''z'' as prunounsia c'me ''s'' sunòra, c'me ‘nt'l'italiàn “''rosa''” (''sabaioun'', ''zäinu'', ''zeru''); * Segni particuläri d'prunounsia i sòun ra dieresi (¨), ch'a mua u sòun de A, O, U, e ra coua (''ç''), ch'a cangia ra prunounsia dra ''ç'' an S surdu (c'me ‘nt'l'italiàn “''sale''”), c'me per esaimpiu an ''çe'' e ''çitu''. Us utegna dounca: :- ''ä'': sòun bain streciu tra A e O serä [ɒ] :- ''ö'': sòun de EU française [ø] :- ''ü'': sòun dra U française [y] }} == Gramatica == === Articuli === I articuli determinativi i soun: * Pr'u singuläre :- ''l''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle (''l'äzu'', ''l'eua'', ''l'iria'', ''l'ortu'', ''l'ursu'') :- ''ei'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''b, c, f, g, m, p, q, v'' (''ei bö'', ''ei fiö'', ''ei mätu'', ''ei pan'', ''ei vein'') :- ''u'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''d, l, n, r, s, t, x, z'' :- ''ia'' ò ''ra'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu per cunsunante (''ia/ra cä, ia motu, ra sccära, ra zeta'') * Pei pluräle :- ''i'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''i cagni, i urluchi, i murigni, i äxi, i tori'') :- ''ei'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''ei oche, ei fiure, ei äre, ei mäte, ei zeine'') Ecesiùgni: dedvanci a i numi singuläri che i c'mainsu cun ''ua'' e ''ue'' (sincope de gua e gue) us druba ei pei masculein e ia o ra pei feminein: per esaimpiu, ''ei uardioun, ei uersu, ia uèra, ra uärdia''. Dedvanci a i numi masculein singuläri che i c'mainsu cun ''c, g'' palatäli (''ci, gi, ce, ge'') us druba u an cangiu de ei: per esaimpiu, ''u cinaize, u giru, u cèru, u gesciu''. I articuli indeterminativi i soun: :- ''in'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun vucäle o cun cunsunante e i numi feminein che i c'mainsu cun vucäle (''in èicu, in oibu, in cavä, in dädu, in mägu, in angnia, in oca, in isula, in èrnia'') :- ''na'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante (''na careia, na fiura, na nuxe, na tegula, na sula, na vaina, na xiäta'') :- ''n''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle, u pò piè ei posctu de ''in'' (''n'äzu, n'orcu, n'oca, n'èrnia, n'ursu, n'ursa, n'äibura, n'isula'') :- ''ne'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun ''sc'' e ''x'', süttu segueie da n'ätra cunsunante (''ne sctäbi, ne scplinsioun, ne sccuplotu, ne xneiä, ne xlaversoun, ne xnairvu'') === Numi === Ant'u dialetu uaröxiu i numi i fùimu ei pluräle secoundu ei regule che i veru aprövu: * ''-a'' atona 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-e'' (''careia/careie, läla/läle, bäiba/bäibe''), maintre 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''pueta/pueti, bäiba/bäibi, päpa/päpi'') * ''-u'' atona a dvainta ''-i'' (''megu/meghi, luvu/luvi, chigömaru/chigömari, angeru/angeri, zanru/zanri, pesccau/pesccai''). * i numi che i cangiu d'genere ai pluräle, saraiva a dì dai masculein ai feminein, i sciortu an ''-e'' (''övu/öve, ossu/osse, xnugiu/xnuge, dì/deie'') * i ciü tanci di numi che i finisciu per ''-su'' [su] e ''-ssu'' [sˑu] i han ei pluräle an -sci (''rüssu/rüsci, atresu/atresci, schersu/schersci'') * i numi che i finisciu per ''-se'' [ze] o ''-su'' [zu] i han ei pluräle an ''-xi'' (''zenaise/zenaixi, maise/maixi, paise/paixi; üsu/üxi, näsu/näxi'') * ''-e'' atona 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''daince/dainci, päre/päri''), maintre 'nt'i numi feminigni a n'cangia nainta ai pluräle (''levre/levre, nuxe/nuxe'') * i numi masculigni che i finisciu per vucäle tonica ''-ä, -é, -ì, -ö, -ù, -ü'' ai pluräle i péian ina ''-i'' atona (''prä/präi, surdä/surdäi; pé/péi, santé/santéi, maxlé/maxléi, amré/amréi; fì/fìi, marì/marìi, badì/badìi; fiö/fiöi, bö/böi, lensö/lensöi; crù/crùi, udù/udùi, durù/durùi; mü/müi'') * ''-ä'' 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-äie'' (''çittä/çittäie, cä/cäie, gnä/gnäie, nuvitä/nuvitäie'') * i numi feminigni che i finisciu per vucäle tonica ''-é, -ö, -ü'' ai pluräle i n'cangiu nainta (''muié/muié, sö/sö, virtü/virtü'') * i numi che i finisciu per ''-àn, òun, éin'' ai pluräle i sciortu riscpativamainte an ''-àgni, ùgni, ìgni'' (''bacan/bacagni, can/cagni, faxian/faxiagni; cansòun/cansùgni, limòun/limùgni, sòun/sùgni; véin/vigni, cuntadéin/cuntadigni, campanéin/campanigni''; per "man" us riporta ei fùime "man" e "magnie")<ref>Ra mëxma sciorteia dei pluräle per is tipu d'numi as tröua zä 'nt'i parlè d'Campu e d'Masoun, maintre ‘nt'u zenaise us é afeimä ‘nvece ra metafuneia (bacàn/bachén, càn/chén, faxàn/faxén; cansón/cansoìn, limón/limoìn, són/soìn; vìn/vìn, contadìn/contadìn, campanìn/campanìn).</ref> * ''-ai'' a n'cangia nainta ai pluräle (''pai/pai, dispiaxài/dispiaxài, duvài/duvài'') === Agettivi === An generäle, i agettivi i fùimu ei pluräle a ra mëxma manera di numi. {| class="wikitable" |+ Agettivi d'pussassu !Persoun-na !masculein singuläre !feminein singuläre !masculein pluräle !femminein pluräle |- |1° singuläre |mè |mè |mè |mè |- |2° singuläre |tö/tò |tö/tò |tö/tò |tö/tò |- |3° singuläre |sò |sò |sò |sò |- |1° pluräle |nòscter |nòsctra |nòscter |nòscter |- |2° pluräle |vòstro |vòsctra |vòscter |vòscter |- |3° pluräle |sò |sò |sò |sò |} === Prunumi === ==== Prunumi d'persoun-na ==== {|class="wikitable" width=90% |- bgcolor=#f0ffff align=center ! persoun-na/cäxiu||numinativu '''<sup>(1)</sup>''' |'''genitivu/ablativu <sup>(</sup><sup>2)</sup>''' ||'''acusativu tonicu/prepusisiunäle <sup>(</sup><sup>3)</sup>'''||'''acusativu atunu <sup>(</sup><sup>4)</sup>'''||'''dativu <sup>(</sup><sup>5)</sup>''' |'''cumbinasioun <sup>(6)</sup>''' |'''sctrumentäle/lucativu <sup>(</sup><sup>7)</sup>''' |'''lativu <sup>(</sup><sup>8)</sup>''' |- align=center | 1ª singuläre||mi | -||mi||me, m'||m'||me le, me l', m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª singuläre||ti | -||ti||te, t'||t'||te le, te l', t'le | - | - |- align=center | 3ª singuläre masculein ||lé | rowspan="2" |nan, ne, n'||lé; se||le, l'; s'||i; s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª singuläre feminein||lé||lé; se||ra, ia; s'||i; s' |- align=center | 1ª pluräle ||nui, nuiätri/e | -||nui, nuiätri/e||me; m'||me, m'||m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª pluräle ||vui, vuiätri/e | -||vui, vuiätri/e||v'||ve, v'||v'le, v'l' | - | - |- align=center | 3ª pluräle masculein || rowspan="2" |lui, luiätri/e | rowspan="2" |nan, ne, n'|| rowspan="2" |lui, luiätri/e; se||i; s'|| rowspan="2" |i, s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª pluräle feminein||e; s' |} <div style="font-size: smaller"> :(1) Per esaimpiu ''<u>mi</u> a vägu, <u>ti</u> it lavuri, <u>luiätri</u> i han insisctì'' :(2) Per esaimpiu ''us <u>nan</u> ripärla n'ätr'ännu, u n'se <u>nan</u> tröua, a <u>n'</u>hä vusciü doue'' :(3) Per esaimpiu ''a i uma visctu anche <u>lé</u>, i çeicävu propi <u>ti</u>'' :(4) Per esaimpiu ''u <u>m'</u>uäcia, i <u>l'</u>dixiu luiätri, a <u>se</u> scpegia, u <u>m'</u>invita a vurainse bain, a <u>v'</u>avaiva anche avisä, a <u>i</u> truäva saimpre, i <u>s'</u>ansigu e i <u>se</u> sccuru'' :(5) Per esaimpiu, ''apaina che u <u>m'</u>vé an mainte a <u>v'</u>fäsu savai, s'a <u>i</u> painsu, a n'<u>ie</u> fä cäxiu, a <u>s'</u>é däia u russetu, i ommi i <u>s'</u>tiru ün cun I'ätru u lämu'' :(6) Per esaimpiu ''a <u>m'le</u> ricordu, a <u>t'le</u> fuma nuiätri, a <u>i l'</u>hö scpiegä, a <u>v'le</u> digu, a <u>v'ie</u> läsciu, cheicdöin u <u>s'le</u> ricorda, chi u <u>s'ia</u> ricorda?'' :(7) Per esaimpiu ''u <u>i</u> vö menu parole, sctamatein u <u>i</u> a u sù, u <u>i</u> era i meicä, u n'<u>ie</u> sarä mäi d'dinei'' :(8) Per esaimpiu ''u s'<u>ie</u> pò 'rivé, u s'<u>ie</u> puraiva anche 'ndé'' </div> === Prepusisiùgni === ==== Prepusisiùgni saince ==== An uaröxiu, ei prepusisiùgni saince i soun ''de (d'), a, da, an, cun, an çima a, per, tra, fra.'' ==== Prepusisiùgni articuläie ==== Ei prepusisiùgni articuläie i soun u risultätu d'l'ancountru tra ei prepusisiùgni saince e i articuli determinativi: {| class="wikitable" |+Ei prepusisiùgni articuläie ! !u !ei !ra, ia !l' !i !ei |- !de, d' |du |dei |dra, dia |de l' |di |dei |- !a |au |ai |a ra, a ia |a l' |ai |ai |- !da |dau |dai |da ra, da ia |da l' |dai |dai |- !an |ant'u, 'nt'u |ant'ei, 'nt'ei |antra, 'ntra, 'nt'ia |ant'l', 'nt'l' |ant'i, 'nt'i |ant'ei, 'nt'ei |- !cun |cun u |cun ei, cui |cun ra, cun ia |cun l' |cun i, cui |cun ei, cui |- !an çima a |an çima au |an çima ai |an çima a ra, an çima a ia |an çima a l' |an çima ai |an çima ai |- !per |per u, pr'u |per ei, pei |per ra, per ia, pr'a |per l' |per i, pei |per ei, pei |- !tra |tra u |tra ei, tra i |tra ra, tra ia |tra l' |tra i |tra ei, tra i |- !fra |fra u |fra ei, fra i |fra ra, fra ia |fra l' |fra i |fra ei, fra i |} === Veibi === Antra cuniugasioun, u dialetu uaröxiu l'hä a carateristica d'impoun-ne l'üzu d'fùime prunuminäle dedvanci a i veibi, an tüte ei persoun-ne, taimpi e modi finìi, föra che l'imperativu. C'me dounca succeda anche 'nt'u [[Lengoa zeneize|zenaise]], bain che scma per ra sgòunda e per ra tersa persoun-na singuläre, us radugia ei prunume prima dei veibu, dätu che ''a'', ''it'', ''u'', ''a'', ''i'', ''i'', i han ra funsioun d'in vera e propi prunume (prunumi persunäli clitici o atoni). Per esaimpiu: {| class="wikitable" !'''''zenaise''''' !'''''uaröxiu''''' |- | mi lézo|| mi a lezu |- | ti ti lézi | ti it lezi |- | lê o/a léze | le u leza |- | niâtri lezémmo | nui a l-zuma |- | viâtri lezzeî | vui i l-zai |- |lô lézan |lui i lezu |} ==== Veibu ESE ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a soun |mi a soun sctä |- |ti it ei |ti it ei sctä |- |lé l'a (/l'é) |lé l'a sctä |- |nui a suma |nui a suma sctäi |- |vui i sai |vui i sai sctäi |- |lui i soun |lui i soun sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i era |mi a i era sctä |- |ti it eri |ti it eri sctä |- |lé l'era |lé l'era sctä |- |nui a i eimu |nui a i eimu sctäi |- |vui i eri |vui i eri sctäi |- |lui i eru |lui i eru sctäi |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a sarö |mi a sarö sctä |- |ti it saräi |ti it saräi sctä |- |lé u sarä |lé u sarä sctä |- |nui a saruma |nui a saruma sctäi |- |vui i sarai |vui i sarai sctäi |- |lui i saran |lui i saran sctäi |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saigia |mi a saigia sctä |- |ti it saigi |ti it saigi sctä |- |le u saigia |le u saigia sctä |- |nui a saig-mu |nui a saig-mu sctäi |- |vui i saigi |vui i saigi sctäi |- |lui i saigiu |lui i saigiu sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a fise |mi a fise sctä |- |ti it fisi |ti it fisi sctä |- |lé u fise |lé u fise sctä |- |nui a fis-mu |nui a fis-mu sctäi |- |vui i fisi |vui i fisi sctäi |- |lui i fisu |lui i fisu sctäi |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saraiva (/saresa) |mi a saraiva sctä |- |ti it saraivi (/saresci) |ti it saraivi sctä |- |lé u saraiva (/sarese) |lé u saraiva sctä |- |nui a saraimu (/saresmu) |nui a saraimu sctäi |- |vui i saraivi (/saresci) |vui i saraivu sctäi |- |lui i saraivu (/saresu) |lui i saraivu sctäi |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | ese |ese sctä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | sctä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | esaindu |esaindu sctä |} ==== Veibu AVAI ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a i hö |mi a i hö avü |- |ti it häi |ti it häi avü |- |lé l'hä |lé l'hä avü |- |nui a i uma |nui a i uma avü |- |vui i hai |vui i hai avü |- |lui i han |lui i han avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i avaiva |mi a i avaiva avü |- |ti it avaivi |ti it avaivi avü |- |lé l'avaiva |lé l'avaiva avü |- |nui a i avaimu |nui a i avaimu avü |- |vui i avaivi |vui i avaivi avü |- |lui i avaivu |lui i avaivu avü |- |'''Futüru''' |'''Futüru cunposctu''' |- |mi a i avrö |mi a i avrö avü |- |ti it avräi |ti it avräi avü |- |lé l'avrä |lé l'avrä avü |- |nui a i avruma |nui a i avruma avü |- |vui i avrai |vui i avrai avü |- |lui i avran |lui i avran avü |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i ägia |mi a i ägia avü |- |ti it ägi |ti it ägi avü |- |lé l'ägia |lé l'ägia avü |- |nui a i äg-mu |nui a i äg-mu avü |- |vui i ägi |vui i ägi avü |- |lui i ägiu |lui i ägiu avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a i avese |mi a i avese avü |- |ti it avesi |ti it avesi avü |- |lé l'avese avü |lé l'avese avü |- |nui a i aves-mu |nui a i aves-mu avü |- |vui i avesi |vui i avesi avü |- |lui i avesu |lui i avesu avü |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i avraiva |mi a i avraiva avü |- |ti it avraivi |ti it avraivi avü |- |lé l'avraiva |lé l'avraiva avü |- |nui a i avraimu |nui a i avraimu avü |- |vui i avraivi |vui i avraivi avü |- |lui i avraivu |lui i avraivu avü |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avai |avai avü |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | avü |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avaindu |avaindu avü |} ==== Ei cuniugasiùgni ==== An uaröxiu i veibi i han quätru cuniugasiùgni, che 'ntra tabella d'suta i soun rapresentäie cui paradigmi dei fùime ciü d'esaimpiu: {{Colonne}}'''Prima cuniugasioun (-É)'''</br> pärlu, parluma; parlä; parlé</br> sautu, sautuma; sautä; sauté</br> portu, purtuma; purtä; purté</br> tröu, truvuma; truä; trué</br> zöu, (it) zöi, zuùma; zuä; zué</br> sou, (it) sòui, süùma; süä; süé</br> cuntinuu, cuntinuuma; cuntinuä; cuntinué</br> vägu, ‘nduma; ‘ndä; andé</br> dägu, duma; dä; dé</br> fäsu, fuma, fäciu, fé</br> stägu, stuma, sctä, scté</br>{{Colonne spezza}}'''Sgòunda cuniugasioun (-AI)'''</br> devu, (it) devi, duvuma; duvü; duvai</br> possu, (it) pòi, puruma; purrö; pusciü; purai</br> vöiu, (it) vöi, vuruma; vurrö; vusciü; vurai</br> päru, (it) päri, paruma; parsciü; parai</br> piäxu, piaxuma; piaxü; piaxai</br> sò, (it) säi, suma; saciü; savai</br>{{Colonne spezza}}'''Tersa cuniugasioun (-E)'''</br> vaindu, venduma; vendü; vainde</br> cheirdu, cherduma; cherdü; cheirde</br> cumpoun-nu, cumpunuma; cumposctu; coumpoun-ne</br> çernu, çernuma; çernü; çerne</br> baivu, buma; bü; baive</br> ‘rgöiu, ‘rguiùma; ‘rgü; ‘rgöie</br> cöiu, cuiùma; cüiü; cöie</br> reiu, riuma; riü; reie</br> tradou, tradouma; tradotu; tradoue</br> buiu, buiuma, bujì, buie</br> cröbu, crubuma, cuertu, cröbe cùru, curuma, cursu, cure/curì{{Colonne spezza}}'''Quärta cuniugasioun (-Ì)'''</br> sàintu, sentuma; sentì; sentì</br> finisciu, finuma; finì; finì</br> seivu, seivuma; seivì; seivì</br> sciortu, sciurtuma; sciurtì; sciurtì</br> sofru, sufruma; sufrì</br> vegnu, (it) vei, vé, gnùma, gni, veru; gnirö; gnü; gnì</br> digu, (it) dixi, dixiuma; diciu; dì</br>{{Colonne fine}} I ciü tanci di veibi an uaröxiu i han ra desinainsa d'l'infinì an ''-è'' e quela dei participiu pasä an ''-ä''; ra sò cuniugasioun l'é dounca: * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a cätu |mi a i hö catä |- |ti it cäti |ti it häi catä |- |lé u cäta |lé l'hä catä |- |nui a catuma |nui a i uma catä |- |vui i catè |vui i hai catä |- |lui i cätu |lui i han catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a catäva |mi a i avaiva catä |- |ti it catävi |ti it avaivi catä |- |lé u catäva |lé l'avaiva catä |- |nui a catämu |nui a i avaimu catä |- |vui i catävi |vui i avaivi catä |- |lui i catävu |lui i avaivu catä |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a catrö |mi a i avrö catä |- |ti it caträi |ti it avräi catä |- |lé u caträ |lé l'avrä catä |- |nui a catruma |nui a i avruma catä |- |vui i catrai |vui i avrai catä |- |lui i catran |lui i avran catä |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | (che) mi a i cäta | (che) mi a i ägia catä |- | (che) ti it cäti |(che) ti it ägi catä |- |(che) lé u cäta |(che) lé l'ägia catä |- |(che) nui a i cät-mu |(che) nui a i äg-mu catä |- |(che) vui i cäti |(che) vui i ägi catä |- |(che) lui i cätu |(che) lui i ägiu catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |(che) mi a i catése |(che) mi a i avese catä |- |(che) ti it catësi |(che) ti it avesi catä |- |(che) lé u catése |(che) lé l'avese catä |- |(che) nui a i catésmu |(che) nui a i aves-mu catä |- |(che) vui i catési |vui i avesi catä |- |lui i catésu |lui i avesu catä |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a catraiva |mi a i avraiva catä |- |ti it catraivi |ti it avraivi catä |- |lé u catraiva |lé l'avraiva catä |- |nui a catraimu |nui a i avraimu catä |- |vui i catraivi |vui i avraivi catä |- |lui i catraivu |lui i avraivu catä |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catè |avai catä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | catä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catanda |avaindu catä |} * '''Modu imperativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |- | cäta ti |- |catè vui |} == Lesicu == === I nümeri === {{Colonne}} 0 zeru</br> 1 oin</br> 2 dui</br> 3 trai</br> 4 quätru</br> 5 çeinque</br> 6 sei</br> 7 sate</br> 8 ötu</br> 9 növe</br> {{Colonne spezza}} 10 dexe</br> 11 öinze</br> 12 duze</br> 13 treze</br> 14 quatorze</br> 15 cheinze</br> 16 seze</br> 17 disate</br> 18 dixiötu</br> 19 dixnöve</br> {{Colonne spezza}} 20 veinte</br> 21 vint öin</br> 22 vinti dui</br> 29 vinti növe</br> 30 tranta</br> 31 trant öin</br> 32 tranta dui</br> 40 quaranta</br> 50 çinquanta</br> 60 sciuscianta</br> 70 setanta</br> 80 utanta</br> 90 nuvanta</br> {{Colonne spezza}} 100 çaintu</br> 101 çaint oin</br> 200 düxiantu</br> 201 düxiant oin</br> 300 trexiaintu</br> 301 trexiaint öin</br> 400 quäterçaintu</br> 500 çincçaintu, çinçaintu</br> 600 seiçaintu</br> 700 satçaintu</br> 800 ötçaintu</br> 900 növçaintu</br> {{Colonne spezza}} 1000 mile</br> 1.000.000 in milioun</br> 1.000.000.000 in miliärdu</br> {{Colonne fine}} === I maixi d'l'ännu e ei stagiùgni === z'nè</br>feivè</br>märsu</br>avrì</br>mäzu</br>zügnu</br>lüiu</br>augusctu</br>setaimbre</br>utubre</br>nuvaimbre</br>ziaimbre, d'xiaimbre aprim-ma/primavaira, esctä, autün-nu, invernu === I giurni dra sman-na === lünexdì</br>matexdì</br>mecurdì, meicurdì</br>zöbia</br>venerdì, venardì</br>säbu</br>d'maignia</br> === Ei ure === 1:00 in botu</br>2:00 dui boti</br>3:00 trai boti</br>4:00 quätr ure</br>5:00 çinc ure</br>6:00 sei ure</br>7:00 sat ure</br>8:00 öt ure</br>9:00 növ ure</br>10:00 dex ure</br>11:00 ünz ure</br>12:00 mez dì - maza nöce == Cunfrountu cun ätri parlè == D'suta l'é ripurtäia na liscta d'parole an diversci parlè ligüri, piemuntaixi e “d'tranxisioun”, ch'a musctra i rapporti d'analugeie e d'diferainse secoundu i carateristici fenomeni lenguistici<ref>Ei tradusiùgni ‘nt'i parlè lucäli i soun sctäie ripurtäie cun ina grafeia a piaxai da persoun-ne intervisctäie o ‘rgoue da tascti che i drubu ortugrafeie tra lui diferainti o pocu auturevuli. Ra tracrisioun di sùgni l'é dounca da cunsciderè scma indicativa e a puraiva musctrè diversci gradi d'arbitrarietä e inçertessa </ref>. {| class="wikitable" | {{scìnbolo|Flag of the Roman Empire.svg}} [[Latin|Latein]] | {{scìnbolo|Garessio-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Ormea-Stemma.svg}} [[Dialettu garescìn|Garescein]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]] <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/5755976/Alta_Val_Tanaro|tìtolo=Inquadramento linguistico dell'Alta Val Tanaro|outô=Nicola Duberti|scîto=Accademia.edu|léngoa=IT|formòu=PDF|vìxita=2021-04-10}} </ref>||{{scìnbolo|Altare (Italia)-Stemma.svg}} [[Dialétto de Artâ|Dialetu d'Artâ]]<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Silvio Sguerso|ànno=1970-1971|tìtolo=Il Dialetto Altarese|revìsta=Atti e memorie - Nuova serie|çitæ=Sann-a|volùmme=IV|pp=1-67|léngoa=LIJ, PMS, IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/09/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1970-71-Vol-4.pdf}} </ref>||{{scìnbolo|Urbe-Stemma.svg}} [[Órbasco|Urbascu]]|| {{scìnbolo|Bandiera di Genova (3-2).svg}} [[Zenéize|Zenaise]]<ref>Traduttore Italiano Genovese - [http://www.zeneize.net/itze/main.asp TIG] </ref> || {{scìnbolo|Campo Ligure-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Masone-Stemma.svg}} [[Canpéize e Mazonéize|Campeise e Masuneise]]<ref>Pasquale Aurelio Pastorino, Vocabolario del dialetto di Masone, fratelli Frilli Editori, Genova, 2013 </ref> || {{scìnbolo|Bandiera Ovada.gif}} [[Òvadéize|Uaröxiu]]<ref> {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Tagliolo Monferrato (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}}[[Dialétto de Taieu|Dialetu d'Tajö]]|| {{scìnbolo|Map of comune of Silvano d'Orba (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Scirvanéize|Dialetu d'Seivan]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Proloco Di Silvano D'Orba, 3/10/2024 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Rocca Grimalda (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Rocheise]]<ref>Testimuniansa dricia, 08/01/2026 </ref> |{{scìnbolo|Molare-Stemma.svg}} [[Dialétto de Morere|Dialetu d'Murere]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Gianni Priano, 19/08/2025 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Carrosio (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Caroxìn|Dialetu d'Carröxu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Stefano Lusito|ànno=2023|tìtolo=Appunti sul dialetto di Carrosio|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-saggio.pdf}} </ref>|| {{scìnbolo|Novi Ligure-Bandiera.svg}} [[Dialetto noveize|Nuvaise]]<ref> Diçionäio de Sorli e do noveise «S. Ferrarazzo»</ref><ref>Roberto Allegri, [https://www.chiekete.eu/vocabolario-serravalleseitaliano-2/#flipbook-df_25135/2/ Vocabolario e grammatica della lingua serravallese] </ref> || {{scìnbolo|Flag of Montferrat.svg}} [[Monferìn|Munfrein]]<ref> Giuseppe Ferraro, [[iarchive:FerraroGlossarioMonferrino|Glossario Monferrino]], Torino, 1889 </ref>|| {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Léngoa piemontéize|Piemuntaise]]<ref> [https://piemonteis.com/ Dizionario Piemontese] </ref> |- | plŏvĕre |ciöve [ʧøve] |cieuvi | cieuve | ciêuve |ciöve | ciöve |ciòve | piöve |piövi |piove |ciüve ['ʧyve] | piöve | piove | pieuve |- | plāntam |cianta (G) ciōnta (O) |cianta |cianta | ciànta | ciànta | cianta | | piönta |pianta |pianta |cianta | piànta | pianta | pianta |- | plāngere |cianze (G) ciōnzo (O) |cianzi |cianze | ciànze | ciànśe | cianze | | pionzse |piànꭍi |pianze | | piàunze | pianze | pianze |- | blancum |giancu [ʤaŋku] (G) giòncu ['dʒɒŋku] (O) |gianc |gianco | giànco |giàncu | giàncu |giancu | bioncu |biànc |bianc |gianco | biaunku | bianch | bianch |- | blăsphēmiam (>*blastemiam) |giaštöma (G) giaštama |giastemma |giastema | giastémma |giaštèmma | giasctema |giastema | bestemia |biastèma |giastamma |giastemma | biastéma | biastemma | bëstëmmia |- | florem |sciuřa ['ʃuɹa] (G) sciùa ['ʃua] (O) |sció |sciura | sciô, sciôa, fiôre (it.) | sciùřa | fiura | | fiura |fiùřa |fiura |sciua [ˈʃu(a)] | fiùa | fiùra | fior |- | flūmen |fiüme |(borgna) | sciume | sciùmme | - | fiüme | | fiüme |fiüm | - | | fiume | fim | fium |- | lūcem |lüjè ['lyʒɛ] (G) lüs̅c̅ie (O) |lux |luxe | lûxe |lüxe | lüxe | | lüse |lüʃ |lisg |lüxe [ˈlyːʒe] | luze | lis | lus |- | fūmum |füme |fum |fumo | fùmme |fümme | füme |füme | füme |füm |fìn |fümme | fume | fïmm | fum |- | noctem |nöce ['nøʧe] |neucc |neuce | néutte | nöcce | nöce |noece | nöce |nöcc |nocc |nötte | note | nocc, neucc | neuit |- | factum |faciu (G) focciu (O) |fàcc | faciu | fæto | fåcciu | fäciu | | faciu |fäcc |focc |feto [ˈfɛːtʊ] ~ fetu [ˈfɛːtu] | fàtu | fäcc/fä | fàit |- | fămĭlĭa |famìa/famija (O) [faˈmija] |famía | - | famìggia |famìa | fameia | | fameia |famìa |famija |famija [faˈmi(j)a] | famìa | famìa | famija |- | mŭlĭĕrem |fumna (G) famna (O) |mojé |mojè | mogê |mujée | muié | | muié |mujé |mujè |(dónna) | mujé | (dòna) | (fomna) |- | frīg(ĭ)dum |fërgiu/förgiu ['fərdʒu] (G) fřagiu ['fɹadʒu] (O) |frègg | fregiu | fréido | fréggiu | fregiu | | fregiu |frègg |fragg | | fredu | fregg, ferg (Acqui) | frèid |- | căl(ĭ)dum |còdu (G) cōdu (O) |càd [ˈkɔːd] |cadu | câdo |cådu | caudu | | coudu |cöud |caud |codo | kòdu | caud | càud |- | vĭdēre |vughe (G) vegō (O) |vèi | végghe, veghe | védde | véghe | veghe | | veghe |vèghi |vag-ghe |veghe | véde | végghe, vugghe (Acqui) | vëdde |- | căpīlli |cavii (G) cavaji (O) |cavèi |cavei | cavélli |cavài | cavai |cavei | cavei |cavéij |cavai | | kevéli | cavèi | cavei |} == Modi d'dì == * ''Ancù d'asè'': per furtonia (an zenaise “ancón d'asæ”, an italian “meno male”) * ''Andè ciü che bachetu'': scapè velocemainte per scansè in periculu intravisctu (an zenaise “dâghe de vêie”, an italian “fuggire a gambe levate”) * ''Andè tantu c'me na casctägna bavusäia'': varai tantu quante na casctägna çiçä e ümra d'scpou, saraiva a dì u n'varai nainte (an zenaise “no vài ùnn-a tròfia”, an italian “non valere un fico secco”) * ''Anversu c'me in casü'': ese d'cativu umù, avai ra löina per traversu (an zenaise “avéi a lùnn-a imbösa”, “avéi pigiòu l'êuio”) * ''At salüt Bergnö'': at salüt B. peicà u n'rascta nainta da fè, saraiva a dì 'n't'häi capi'u nainta, it ei 'rivä an ritärdu, it ei tärdu. * ''Däie in can da m'nè'': däie in can da purtè an giru per lvet-le da 'nt'i péi, ni däie a ménte (an zenaise “alevâ d'inti pê”, an italiàn “togliere dai piedi”) * ''Fèsne asè'': ni dè nsciöina impurtansa, ni preòcupese nainta (an zenaise “fâsene asæ”, “battisene l'ànima”, an italiàn “infischiarsene”) * ''Fäme nainte voze l'anima'': ni crusäme, ni fäme gnì u neivusu (an zeneize “no m'angosciâ”) * ''Fèie fè aré'': cunsümè cheicosa an modu sensä, sainsa xghirele * ''Gni zü da l'Ùiba'': ese ciulandäri * ''Irtu c'me in çepu'': xgrözu, ruvidu, crü c'me in tocu d'legnu * ''L'a in tocu d'corda'': l'é in omu da nainta (an zenaise “êse un òmmo da cìcche”) * ''L'a i na bala biga'': l'é in bal paciügu * ''L'a saimpre ra mëxma leluia'': l'é ogni vòta u solitu discursu nuiusu * ''L'a z'rä in äzu cariä d'lazägne caude'': l'é mortu d'fregiu in äzu ch'u purtäva de lazägne caude; scchernia per quei che i han fregiu quande fregiu u ni n'é * ''Pal da piögi'': pelandroun, scansafatighe (an zenaise “schenn-a drita”, “schénn-a da viôlìn”) * ''Tuca e busctica'': ançiga e tacugna * ''Um me suvè mancu'': um vè mancu an mainte, an a i pensu mancu (an zenaise “no ghe pénso mànco”, an italiàn “non ci penso neanche”) * ''Quande i ciarabale i riscioru u santè, l'è taimpu de lvè i gran d'ampè'': quande i ciarabale i 'nlüminu ei pasere, saraiva a dì quande c'mensu a lüxì tra zügnu e lüju, l'é rivä ei mumaintu d'cöie ei gran (ei ciarabale i soun ciamäie an zenaise “ciæbelle”, an italiàn “lucciole”) * ''Sant'Arséia ai pässu d'na fïrmeia'' (o “feimeia” o “fuimeia”): u 13 d'dxaimbre l'é, secoundu ra tradisioun pupuläre, ra giurnä ciü cürta d'l'ännu (an italiàn “Santa Lucia, il giorno più corto che ci sia”) * ''San Pè u n'an voèu iun cun lè'': sgòundu na tradisioun pupuläre, chi u fä ei bägnu (a Zena 'nt'ei mä, mä a Uä 'nt'u Sctüra o 'nt'l'Üiba) prima dei vintinöve d'zügnu u cuinta d'murì xneiä (an zenaise “San Pê o ne veu un con lê”) * ''A i hö na sai ch'a beivraiva l'Ùiba an Casctè'': a i hö na sai esagerä, a i hö davài bsögnu d'baive * ''A m'soun murdü 'nt'ia laingua'': a m'soun imposctu d'sctè sittu * ''A m'lesa ia vita'': u pärla mä d'mi (an zenaise “parlâ derê a-a schénn-a”) * ''A breti'': an modu cunfüzu, a cäxiu (an zenaise, “abrétio”) * ''Uccellu de gàggia nu cantu d'amù, che cantu de ràggia'': d'chi, sccundainda u sò discprexiu, u musctra n'alegréia ciütosctu rumurusa. E u pò vurai dì ascì: se iöin ch'u duvraiva avai d'l'odiu cun ti u vé a fete l'amigu, u i a suta cäca ingännu. * ''Er bel l'è quel che piaxe'': ra bellessa a n'é na qualitä ugettiva dei cose, mä ciütosctu in valù sugettivu liä a i güscti e ai preferainse d'ognidöin * ''A buia mä'': ra situasioun a s'mette mä (an italiàn “si mette male”) * ''Meiu na cabän-na au sù cun teciu paissu, che in casctè au lubi o in ricu palässu'' (an italiàn “è meglio una capanna con tetto di paglia ma al sole che un castello o un palazzo sempre in ombra”) == Legami d'föra == * {{Çitta web|https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.html|tìtolo=Ei Väintu d Tramuntaṅna e u Sù|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta web|http://www.storiadiovada.it/art028.html|tìtolo=Due poesie per un trenino…|léngoa=LIJ, IT}} == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|url=https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf|tìtolo=Antologia ovadese|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.archiviostorico.net/libripdf/VocieCose_ovadesi.pdf|tìtolo=Voci e cose ovadesi|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.societadilinguisticaitaliana.net/wp-content/uploads/2023/12/002_Fiori_Atti_LV_Congresso_SLI.pdf|tìtolo=Una prospettiva multivariata sulla produzione e percezione dei confini linguistici nelle Quattro Province|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.jstor.org/stable/26239640|tìtolo=Il “Saggio di sapienza popolare” di Domenico Buffa|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://archive.org/details/cantipopolaride00nigrgoog|tìtolo=Canti popolari del Piemonte|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.accademiaurbense.it/pdf/illustri/Colombo%20Gajone%20da%20URBS_12-93.pdf|tìtolo=La poesia di Colombo Gajone: un trionfo dell'amore, dell'uva, e del paesaggio ovadese|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|léngoa=IT}} == Notte == <references /> {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] postd5ycupj1lzn46xemy9fpld8yzky Munsu 0 32110 273285 273256 2026-08-18T18:48:36Z N.Longo 12052 /* Etè antìga */ 273285 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âtra dui o trei mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quand'e inte tütta a Fransa l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capélla, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugètti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa prima Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutètta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugèttu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] 5qqr5phlt4c6xcfo1o5z1gvev3wpas3 A Rüa (Camuggi) 0 32686 273267 273036 2026-08-18T12:16:02Z Arbenganese 12552 /* Vie de cumünicasiun */ +img 273267 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Rüa |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Ruta''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A Rüa vista da San Roccu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 634 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |var-patrón = Patrun |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuvanni martire]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = ürtimu sabbu e dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''A Rüa''' (''Ruta'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é a [[Fraçion geògrafica|frasiun]] ciü pupulà du cumüne de Camuggi, in scia Via Aurelia tra [[Camuggi]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Rapallo|Rapallu]]. == Geugrafia == [[Immaggine:Ruta di Camogli-IMG 0112.JPG|sinistra|miniatura|Atra vista da Rüa cun San Roccu]] A frasiun a se tröva a ün'artessa de 269&nbsp;m in sciu mà, a l'é distante quexi 3,5 chilometri daa sede du cumüne, a resta in ta parte ciü a punente du teritoiu de Camuggi, cun ciü tante chè tiè sciü lungu a Via Aurelia. A se distende in scia cunca lungu a custea ch'a spartisce i dui versanti du prumuntoiu du [[Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Morfologia del territorio, p. 8}}</ref> cu'u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] da üna parte e u [[Gorfo do Tigullio|Gurfu du Tigülliu]] da l'atra.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20347|tìtolo=Le Frazioni|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Da l'atru versu, ciü a l'internu, a setentriun du paize, u Munte Ezui<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1308_Ruta_Via%20Aurelia_verso_Recco_cartolina_1902.htm|tìtolo=1308. Ruta Via 20 Aurelia verso Recco cartolina 1902|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> (441&nbsp;m), ch'u marca i cunfin cu'i cumüni de [[Recco|Reccu]] e de [[Rapallo|Rapallu]], duve alantù gh'ea üna cazerma militare.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_249_Ruta_Monte_Esuli_ingresso_Portofino_Vetta_1906.htm|tìtolo=249. Ruta Monte Esuli ingresso Portofino Vetta 1906|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> In t'ün versante destacou, a se tröva a lucalitè de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], ch'a resta in te üna valetta traversà dau fussou cu'u meximu numme.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Paesistici/decreti/070246.pdf|tìtolo=Decreto ministeriale 24 aprile 1985. Dichiarazione di notevole interesse pubblico del com plesso paesistico di monte Esoli.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Pe tradisiun ligà a l'agricultüa e aa prezensa di fratti, che l'ean da ste parte vistu u [[Munasteru de Valle Christi]] e a l'antigu üspià pe'i lebruxi de San Lazzaru lì vixin, zà cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/ban-2/|tìtolo=Il lazzaretto di Bana - San Lazzaro (Rapallo)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Pe de ciü, au de là du crinà du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de [[Allega (Camuggi)|Àllega]] (anche scrita Alega), a mezu tra u [[Munte de Portufin]] e a rocca duve gh'é San Luensu (cumüne de Santa Margaita). In tu tempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi: da esse ün boscu fittu de erbui, versu u Növesentu che gh'é stetu primma le fasce d'uive, pöi ostaie<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta. La località Allega|vìxita=2026-04-03}}</ref> e, in tu [[2000]], ün grossu ciassà, attacou a ün turnante da stradda.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=Camogli: sistemazione definitiva della zona Alega|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Ruta (Camogli)-galleria Aurelia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'imbuccu da galleria tra a fin de l'Öttusentu e u primmu Növesentu Immaggine:Riviera di Levante - Ruta (xilografia).jpg|A Rüa in t'üna incixun da fin de l'Öttusentu Immaggine:Ruta (Camogli)-panorama fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|Panuramma aereu da frasiun, du meximu tempu </gallery> Inturnu au [[490|490 d.C]]<ref>{{Çitta|Puncuh, 1999|5. Diocesi, p. 158}}</ref>, dae parti de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]] s'è svilüpou ün primmu nücleu cristian, de sti anni defeti u s'è truvou ün'iscrisiun ch'a remunta au periudu du cunsule ''Flavius Probus Faustus iunior'', ancö cunservà in ta gexa Millenaria.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Sanguineti|ànno=1875|tìtolo=Iscrizioni cristiane dai primi tempi fino al Mille|çitæ=Zena|volùmme=Atti della Società Ligure di Storia Patria|nùmero=XI|pp=175-177|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/619ed2f0c43179836ebfd1c242eb3493/Estratti/d424b7881a4efb56929ac382c239fe29.pdf}}</ref> Prubabilmente, sta cumünitè che a se saieiva furmà doppu che a gente du postu a l'aveiva avüu puia pe'i scuntri tra i [[Eruli (pupulasiùn)|Eruli]] de [[Odoacre]] e l'avansà di [[Ostrogoti]] in ta Ligüria. U l'é stetu però dau [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'u s'è tiou sciü a cuscì dita "Gexa Millenaria", au prinsipiu dedicà a [[San Michê|San Miché]]. Gh'é de nutissie zà a partì dau [[1192]], ma gh'é cuminsou a stà di canonici in tu [[1239]], grassie a [[Pàppa Grighêu IX|Pappa Gregoiu IX]].<ref>{{Çitta web|url=http://marenostrumrapallo.it/santuario-del-sacro-cuore-chiesa-millenaria-ruta-di-camogli-genova/|tìtolo=Chiesa Millenaria Ruta di Camogli – Genova|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Lungu l'antigu percursu ruman<ref>{{Çitta|Puncuh, 1999|Le origini: l’età romana e tardoantica (a cüa de M. Gabriella Angeli Bertinelli), p. 56}}</ref> ch'u culegava Bann-a cu'A Rüa, u l'ea stetu tiou sciü u primmu üspià in tu teritoiu de Camuggi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Età classica, p. 9}}</ref> Sta strutüa ch'a g'ha avüu du sustegnu in tu [[XI secolo|Duxentu]], quande u 3 de zügnu du [[1207]] a nobile Altilia de' Mari a l'aveiva accatou ün teren a Bann-a pe faghe ün cunventu, doppu ch'a l'aveiva piggiou i vuti. Ma l'istitusiun d'üna strutüa du genere a l'andava a scuntrase cu'a gexa da Rüa, scicumme che e muneghe se sentivan de nu pagà e tasce, tantu ch'u gh'é finn-a ‘na lettia mandà in tu [[1351]] au preve Bartulumeu da gexa da Rüa. Da stu mumentu s'è arrivou a fa duì uspiè diferenti, rivendichè au meximu tempu tantu daa gexa da Rüa cumme u cunventu de muneghe de [[Bann-a (camuggi)|Bann-a]]. L'interventu de l'Arsivescuvu de Zena Bertrando Besauduri in tu [[1369]] u l'aveiva impostu l'obligu pe'e muneghe de pagà e tasce aa parocchia purtandu cuscì u munasteru e i duì uspiè a cazze in abandun, tantu che sun sparie tempu doppu. In tu cursu de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]], sti posti vegnan buin pe'i scangi de mercansie, au servissiu du Cumüne de Camuggi, andandu aprövu aa storia da sitè, tantu che tra u [[1434]] e u [[1578]] A Rüa a finisce sutta aa ceive da Baxilica de l'Assunta, in tu paize.<ref name=":0" /> Levou i tempi tra u [[1414]] e u [[1434]], quande a gexa a l'é finia sutta quella de Rapallu, a gexa a l'é turnà parocchia tra u [[1468]] e u [[1471]] e aa fin turna dai 19 de dixembre du [[1578]], restandu l'ünica gexa da frasiun fin au [[1627]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230525/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&parrocchia=17|tìtolo=Vicariati e parrocchie S. Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Defeti a partì da quell'annu a l'é steta costruia üna növa gexa, ciü vixinn-a a l'Aurelia e au növu centru, lungu a via. A növa gexa a l'aveiva piggiou u titulu de San Miché, mentre quella ciü vegia a l'ha piggiou u titulu de Sacru Cö. Tempu de guere de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], mentre Camuggi a dava u sö agiüttu aa flotta franseize impegnà in ta campagna d'Egittu, ai 15 de nuvembre du [[1799]] aa Rüa u s'è tegnüu ün scuntru tra i surdatti du generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] e i austriaci. In tu frevà du [[1800]] i franseixi de Massena aveivan detu fögu a tütte e due e gexe, adöviandu i resti de quella de San Miché cumme stalla e fenea.<ref name=":0" /> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Camogli - Ruta (1900).jpg|Cartulinn-a de l'annu 1900, cu'e chè da Rüa Immaggine:Camogli - Ruta (1900 - 2).jpg|Atra cartulinn-a viagià in tu 1900 Immaggine:Ruta di Camogli (Camogli)-chiesa millenaria-inizio XX secolo.jpg|A "Gexa Vegia" in ti primmi du Növesentu </gallery> De sti periudi a cumünitè a l'ha pusciüu asciste ae celebrasiuin religiuze in te l'Otoiu da Santiscima Nunsià, ch'u remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]], mentre A Rüa a l'é vegnüa in Münicipiu pe sö cuntu, sutta au Distreitu du Tigülliu. Tra a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e u [[1908]] aa Rüa gh'é stetu detu da növa vitta, cun u növu percursu de l'Aurelia, ch'a l'é vegnüa carusabile, a culegala cun Reccu e Camuggi.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_14.html|tìtolo=Servizio tramviario Camogli - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Quarche annu primma ([[1902]]) u l'é stetu avertu l'üfissiu da Posta. Dunque gh'é stetu l'avertüa da galleria pe San Luensu, a custrusiun de l'[[Hotel Portofino Kulm|albergu Portofino Kulm]] e i travaggi in sce due gexe, che sun finii sulu che in tu [[1950]].<ref name=":0" /> A frasiun a l'é steta missa sutta presciun versu a fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. Zà de primma A Rüa a l'aveiva scampou a feti du genere: in ti primmi meixi du [[1945]] i tedeschi aveivan pruvou zà üna vota a fà satà a galleria da l'imbuccu versu Rapallu. Ma in te quellu caxu, grassie a ün zuenu ch'u stüdiava in te l'Istitütu Nauticu, l'ea stetu puscibile levaghe l'inescu.<ref>{{Çitta web|url=https://lnx.scmncamogli.org/wp-content/uploads/2025/05/profmortola_crono.pdf|tìtolo=Prof. Carlo Mortola: cronologia dettagliata degli eventi relativi all’intervista|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Au cuntraiu, in ucaxun da reiza de trüppe tedesche a Zena, tra u 23 e u 24 d'arvì du [[1945]], mentre a Camuggi e fin au Buschettu e a San Roccu e campann-e sunavan a festa pe'a liberasiun, aa Rüa a gente a se truvava cumme ustaggiu di surdatti da Wermacht e di Alpin: sti chi aveivan missu puia a l'arsipreve Don Pietro Sessarego e ae gente du postu, cun l'intensiun de amassali a scciupetè e de distrüzze a gexa, nu dandu a mente aa mediasiun de l'arsiperve de Camuggi Giuseppe Macciò. Üna votta detu l'urdine de retiase, i tedeschi aveivan meximu fetu scciupà de bumbe pe taggià u culegamentu da galeria, faxendu patì di danni finn-a ae chè d'enturnu. Doppu che l'é spariu u du türismu purtou daa Belle Epoque e cun l'arrivu di tempi muderni, a partì dai [[Anni 2020|anni Vinti]] du [[XXI secolo|Duemia]], aa Rüa gh'é stetu di investimenti pe rangià e ville storiche, ün incrementu da pupulasiun e de növe custrusiuin. == Abitanti == A frasiun da Rüa a nu g'ha veramente un propiu sentru storicu o üna ciassa du paize. Ancö, cumme ai vegi tempi, a ciü parte de ativitè a se tegne lungu a Via Aurelia e a Ciassa Sebastiano Gaggini, cu'u bellu vedde in sce Camuggi. Üna bunn-a parte de chè da frasiun a l'é steta costruia da vixin aa "Gexa Növa", ch'a l'é quella de San Miché Arcangiou, e a l'Otoiu da Nunsià. De atre chè se trövan versu a lucalitè de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], ürtimu toccu de Camuggi a andà versu u munte, cu'a gexa Millenaria. Tanti rexidenti stan au de là da galleria, versu i cunfin cun San Luensu (frasiun de Santa Margaita). Versu San Roccu e u paize de Camuggi, lungu e Cröze, ghe sun tante vilette. Cumunque A Rüa a l'ha mantegnüu in ti anni ün'anima pe sö cuntu, tantu che gh'é stetu pe lungu tempu in distacamentu da Pulisia Münicipale de Camuggi, e di üfissi du cumüne, cumme mensiunou ciü votte in sci buletin "du Buschettu", u giurnale sitadin. In ti ürtimi anni u s'è vistu cresce u nümeu de gente che ghe sta, rispettu invece a Camuggi paize. Stu fetu chi u l'é spiegou daa puscibilitè de acatà de chè che aggian ciü spassi in tu verde<ref name=":1" />, e defeti l'azilu du postu u l'ha finn-a marcou un aumentu de figiö. U seggiu eleturale da frasiun, ch'a ne cröve tüttu u teritoiu, u l'é u ciü grossu du cumüne. A frasiun a gh'a finn-a ün sö campusantu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/levante/2021/03/09/news/trasferimento-del-cimitero-l-obiettivo-e-ampliare-ruta-1.40003485|tìtolo=Trasferimento del cimitero di Camogli, l’obiettivo è ampliare Ruta. La legge impone i 200 metri dalle abitazioni|outô=Rossella Galeotti|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/A Rüa (Camuggi)}} == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|U frunte da gexa paruchiale de San Miché Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|L'Otoiu da Nunsià Immaggine:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A Gexa Vegia cumme a l'é ancö </gallery> === Architetüe religiuze === * '''Gexa de San Miché Arcangiou''', costrüia in tu [[1627]] e dunque vegnüa a sede da parocchia. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te müage e, au fundu, l'abside a cianta riunda. Dövià cumme fenea e stalla fin in tu primmu [[XX secolo|Növesentu]], doppu che i franseixi gh'aveivan detu fögu.<ref name=":0" /> I travaggi sun finii in tu [[1906]]. Drentu a cunserva a statua de San Miché Arcangiou, feta in tu [[1742]] da ün scultù che nu se ne cunusce u numme.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/Chiesa+di+San+Michele+Arcangelo#action=ricerca%2Frisultati&dominio=2&ambito=CEIA&advanced=true&locale=it&comune=CAMOGLI|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> * '''Otoiu da Santiscima Nunsià''', tiou sciü au meximu tempu da gexa ch'u gh'é da vixin. Sede da cungrega da Nunsià, ch'a urganizza u prezepiu cu'e bestie vive e a cunserva u ciü grossu cristu da prucesiun da Ligüria.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109757|tìtolo=Oratorio della S.S. Annunziata|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> * '''Gexa du Sacru Cö''', a "''Millenaria"'', a l'é steta a primma parocchia da Rüa, de strutüa a l'é du [[XIII secolo|Duxentu]], ma se credde che chi ghe fusse üna cumünitè finn-a tempu di [[Lungubardi]]. In tu [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside e riparou in tu [[1950]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/Chiesa+del+Sacro+Cuore+%28Millenaria+di+Ruta%29|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Cultüa == [[Immaggine:Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|sinistra|miniatura|314x314px|U seggiu pe'e vutasiuin, aa Rüa]] Aa Rüa gh'é in azilu<ref>{{Çitta web|url=https://www.icavegnocamoglireccouscio.edu.it/pagine/infanzia---plesso-di-ruta-di-camogli|tìtolo=Infanzia - Plesso di Ruta di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> e, nu guei distante, a Bibliuteca La Millenaria. Düante u periudu de Natale a l'estè vegnan urganizè nümeruze vixite e avertüe da gexa Millenaria. U paize da Rüa u l'é animou in particulare a l'ocaxun da festa de San Miché Arcangiou e de San Giuvanni, in ciü pe'e sagre de fügassette. Tempu de Natale se imbastisce in te l'Otoiu da Nunsià u presepiu cu'e bestie e u vilaggiu de Natale in ta ciassa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/26/ruta-nel-presepe-della-confraternita-lasinello-che-gioca-con-i-bambini/|tìtolo=Ruta: nel presepe della Confraternita, l’asinello che gioca con i bambini|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Pe du tempu A Rüa a g'ha pusciüu avéi üna rapresentansa pe'u zögu du balun, dai inissi cu'a G.S: Audace Sport Ruta da fin di [[Anni 1990|anni Nuvanta]], mentre pöi a squaddra "Rutese" a s'è füza cu'a "Carlo Grasso" de Rapallu a furmà a U.C. Grassorutese.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_245_Ruta_Societ%C3%A0_Sportiva_Squadra_Calcio_1930.htm|tìtolo=245 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta I 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_246_Squadra_Calcio_Dopolavoro_di_Ruta_1930.htm|tìtolo=246 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta II 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref> In te l'utubre du [[1886]] aa Rüa se gh'é fermou pe tre setimann-e u filozufu tedescu [[Friedrich Nietzsche]], cumme testimonian a lettie de l'autù mandè tantu a sö muè<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_192_Ruta_Albergo_Paradiso_e_Albergo_Italia_1903.htm|tìtolo=192. Ruta Albergo Paradiso e Albergo Italia (1903)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> cumme a ün sö amigu, [[Peter Gast]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_13.html|tìtolo=Nietzsche a Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Nietzsche u l'é stetu dunque ün di primmi a capì a belessa de sti paezaggi, tantu ch'u ne parlava cumme "ün meravigliusu cantu de paradizu in scia tera".<ref name=":3" /> In particulare, u l'aveiva fetu u sö sugiurnu au Kursaal Hotel d'Italia, duve pe anni gh'é stetu missu üna targa aa memoia duve u l'ea indicou l'invernu tra u [[1888]] e u [[1889]], ciü u frevà-marsu du [[1890]], però u s'è vistu ch'u nu quaddra cu'i scriti du filozufu.<ref>{{Çitta web|url=https://personalitaconfusa.net/2019/01/07/nietzsche-a-camogli/|tìtolo=Le vacanze di Nietzsche a Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Da targa au giurnu d'ancö nu se ne sa ciü, perché leivà in tu segundu doppu guera.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_817_Ruta_Albergo_Italia_con_targa_Friedrich_Nietzsche.htm|tìtolo=817. Ruta Albergo Italia con targa Friedrich Nietzsche|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Vie de cumünicasiun == [[File:Ruta (Camogli) - galleria di Ruta.jpg|thumb|A galeria da Rüa]] U paize u l'é traversou da due stradde prinsipali. Pe primmu a [[SS1 Stradda Statale Aurelia]], in tu toccu ch'u parte da [[Recco|Reccu]] e u porta fin versu [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], a passà finn-a pe San Luensu, ch'u resta au de là da galleria. Ün'atra via a culega Camuggi paize cun l'Aurelia, tacanduseghe daa Rüa e a permette de cullegà a sede du cumüne cu'e atre frasiuin. Defeti, daa Rüa parte a strada pe San Roccu, ch'a l'é ciamà Via Franco Molfino. Asemme a ste chi gh'é de cröze e di senté che portan versu [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|Portufin Vetta]], [[Hotel Portofino Kulm|Kulm]] e u [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu Natürale]] [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Regiunale de Portufin]]. A Stradda Pruvinciale SP31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> a unisce Rüa cu'a Gexa Millenaria, a lucalitè de Bann-a e a frasiun de San Martin de Noxeu, in tu cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_16.html|tìtolo=L'apertura della nuova strada San Martino di Noceto - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> In te sta frasiun gh'é finn-a ün eliportu. Levou l'antigu tretu rumanu, a Via Aurelia a l'é steta cuminsà au tempu di franseixi e repigià in tu [[1817]] dai piemunteixi. A galleria a l'é steta finia in tu [[1819]], in ucaxùn da vixita in carossa feta dau Ré Vittorio Emanuele I, ch'u l'aveiva pöi fetu u tragittu a cavallu fin a San Luensu. U tretu u l'é stetu avertu cumpletamente in tu [[1922]], mentre quarche annu primma u cumüne, rezüu da u scindicu Olivari, u l'axeiva missu e palanche pe'a custrusiun du toccu de stradda tra A Rüa e [[U Buschettu (Camuggi)|U Buschettu]], cumpletou cun di agiütti statali fin aa stasiun.<ref>{{Çitta|AA.VV, 2023|p. 16}}</ref> In ti primmi anni du [[XX secolo|Növesentu]] A Rüa a l'ea servia da ün servissiu de tramvai fetu cu'i cavalli, ch'u culegava a frasiun cun Camuggi. L'aviamentu du trasportu u l'ea stetu dibatüu a partì du [[1909]] in tu cunseggiu cumünale e detu in gestiun a Luigi Milesi, u prupietaiu alantù du Grand Hotel d'Italie. U servissiu u l'ea curdinou in cuincidensa e cumme arrivavan i treni in ta [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|stasiun de Camuggi]], de carosse a trei cavalli e quattru curse au giurnu, vegnivan incuntru ai vilezanti che arrivavan chì.<ref name=":2" /> A partì dau [[1955]] cumensan i travaggi pe'a custrusiun d'üna stradda ch'a posse mette in cumünicasiun a zona de Bann-a, versu u prumuntoiu, cu'a Rüa e dunque cun Camuggi.<ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3669_Ruta_strada_Via_Bana_inizio_lavori_1955.htm|tìtolo=3669. Ruta, strada Via Bana inizio lavori 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> A custrusiun a l'é steta puscibile grassie a l'agiüttu de gente du postu, che l'han cedüu di tocchi de tera, han detu de palanche e se sun messi a travagiaghe pe primmi. L'inaugurasiun a s'ea tegnüa in ta Gexa Vegia da l'Arsipreve da Rüa Don Pietro Sessarego aa prezensa de l'[[Scindici de Camuggi|aministrasiun cumünale]] (au tempu u l'éa scindicu Mario Bertolotto) e da [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa]] (Giovanni Maggio).<ref name=":4" /> Au giurnu d'ancö, daa gexa "Millenaria" aa Costa de Bann-a ghe vö mez'ua a pé. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Puncuh|tìtolo=Il cammino della Chiesa genovese dalle origini ai nostri giorni|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/c38aac8d7fef77a081cfea44ce5a27b8.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria - Nuova Serie|ànno=1999|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=XXXIX|cid=Puncuh, 1999}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] 8yjdr8c53gzl0zi8o8f5n1ffx8ifv2t 273268 273267 2026-08-18T12:16:58Z Arbenganese 12552 /* Vie de cumünicasiun */ paregiau 273268 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Rüa |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Ruta''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A Rüa vista da San Roccu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 634 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |var-patrón = Patrun |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuvanni martire]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = ürtimu sabbu e dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''A Rüa''' (''Ruta'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é a [[Fraçion geògrafica|frasiun]] ciü pupulà du cumüne de Camuggi, in scia Via Aurelia tra [[Camuggi]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Rapallo|Rapallu]]. == Geugrafia == [[Immaggine:Ruta di Camogli-IMG 0112.JPG|sinistra|miniatura|Atra vista da Rüa cun San Roccu]] A frasiun a se tröva a ün'artessa de 269&nbsp;m in sciu mà, a l'é distante quexi 3,5 chilometri daa sede du cumüne, a resta in ta parte ciü a punente du teritoiu de Camuggi, cun ciü tante chè tiè sciü lungu a Via Aurelia. A se distende in scia cunca lungu a custea ch'a spartisce i dui versanti du prumuntoiu du [[Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Morfologia del territorio, p. 8}}</ref> cu'u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] da üna parte e u [[Gorfo do Tigullio|Gurfu du Tigülliu]] da l'atra.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20347|tìtolo=Le Frazioni|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Da l'atru versu, ciü a l'internu, a setentriun du paize, u Munte Ezui<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1308_Ruta_Via%20Aurelia_verso_Recco_cartolina_1902.htm|tìtolo=1308. Ruta Via 20 Aurelia verso Recco cartolina 1902|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> (441&nbsp;m), ch'u marca i cunfin cu'i cumüni de [[Recco|Reccu]] e de [[Rapallo|Rapallu]], duve alantù gh'ea üna cazerma militare.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_249_Ruta_Monte_Esuli_ingresso_Portofino_Vetta_1906.htm|tìtolo=249. Ruta Monte Esuli ingresso Portofino Vetta 1906|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> In t'ün versante destacou, a se tröva a lucalitè de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], ch'a resta in te üna valetta traversà dau fussou cu'u meximu numme.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Paesistici/decreti/070246.pdf|tìtolo=Decreto ministeriale 24 aprile 1985. Dichiarazione di notevole interesse pubblico del com plesso paesistico di monte Esoli.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Pe tradisiun ligà a l'agricultüa e aa prezensa di fratti, che l'ean da ste parte vistu u [[Munasteru de Valle Christi]] e a l'antigu üspià pe'i lebruxi de San Lazzaru lì vixin, zà cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/ban-2/|tìtolo=Il lazzaretto di Bana - San Lazzaro (Rapallo)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Pe de ciü, au de là du crinà du munte, passou a galeria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de [[Allega (Camuggi)|Àllega]] (anche scrita Alega), a mezu tra u [[Munte de Portufin]] e a rocca duve gh'é San Luensu (cumüne de Santa Margaita). In tu tempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi: da esse ün boscu fittu de erbui, versu u Növesentu che gh'é stetu primma le fasce d'uive, pöi ostaie<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta. La località Allega|vìxita=2026-04-03}}</ref> e, in tu [[2000]], ün grossu ciassà, attacou a ün turnante da stradda.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=Camogli: sistemazione definitiva della zona Alega|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Ruta (Camogli)-galleria Aurelia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'imbuccu da galeria tra a fin de l'Öttusentu e u primmu Növesentu Immaggine:Riviera di Levante - Ruta (xilografia).jpg|A Rüa in t'üna incixun da fin de l'Öttusentu Immaggine:Ruta (Camogli)-panorama fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|Panuramma aereu da frasiun, du meximu tempu </gallery> Inturnu au [[490|490 d.C]]<ref>{{Çitta|Puncuh, 1999|5. Diocesi, p. 158}}</ref>, dae parti de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]] s'è svilüpou ün primmu nücleu cristian, de sti anni defeti u s'è truvou ün'iscrisiun ch'a remunta au periudu du cunsule ''Flavius Probus Faustus iunior'', ancö cunservà in ta gexa Millenaria.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Sanguineti|ànno=1875|tìtolo=Iscrizioni cristiane dai primi tempi fino al Mille|çitæ=Zena|volùmme=Atti della Società Ligure di Storia Patria|nùmero=XI|pp=175-177|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/619ed2f0c43179836ebfd1c242eb3493/Estratti/d424b7881a4efb56929ac382c239fe29.pdf}}</ref> Prubabilmente, sta cumünitè che a se saieiva furmà doppu che a gente du postu a l'aveiva avüu puia pe'i scuntri tra i [[Eruli (pupulasiùn)|Eruli]] de [[Odoacre]] e l'avansà di [[Ostrogoti]] in ta Ligüria. U l'é stetu però dau [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'u s'è tiou sciü a cuscì dita "Gexa Millenaria", au prinsipiu dedicà a [[San Michê|San Miché]]. Gh'é de nutissie zà a partì dau [[1192]], ma gh'é cuminsou a stà di canonici in tu [[1239]], grassie a [[Pàppa Grighêu IX|Pappa Gregoiu IX]].<ref>{{Çitta web|url=http://marenostrumrapallo.it/santuario-del-sacro-cuore-chiesa-millenaria-ruta-di-camogli-genova/|tìtolo=Chiesa Millenaria Ruta di Camogli – Genova|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Lungu l'antigu percursu ruman<ref>{{Çitta|Puncuh, 1999|Le origini: l’età romana e tardoantica (a cüa de M. Gabriella Angeli Bertinelli), p. 56}}</ref> ch'u culegava Bann-a cu'A Rüa, u l'ea stetu tiou sciü u primmu üspià in tu teritoiu de Camuggi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Età classica, p. 9}}</ref> Sta strutüa ch'a g'ha avüu du sustegnu in tu [[XI secolo|Duxentu]], quande u 3 de zügnu du [[1207]] a nobile Altilia de' Mari a l'aveiva accatou ün teren a Bann-a pe faghe ün cunventu, doppu ch'a l'aveiva piggiou i vuti. Ma l'istitusiun d'üna strutüa du genere a l'andava a scuntrase cu'a gexa da Rüa, scicumme che e muneghe se sentivan de nu pagà e tasce, tantu ch'u gh'é finn-a ‘na lettia mandà in tu [[1351]] au preve Bartulumeu da gexa da Rüa. Da stu mumentu s'è arrivou a fa duì uspiè diferenti, rivendichè au meximu tempu tantu daa gexa da Rüa cumme u cunventu de muneghe de [[Bann-a (camuggi)|Bann-a]]. L'interventu de l'Arsivescuvu de Zena Bertrando Besauduri in tu [[1369]] u l'aveiva impostu l'obligu pe'e muneghe de pagà e tasce aa parocchia purtandu cuscì u munasteru e i duì uspiè a cazze in abandun, tantu che sun sparie tempu doppu. In tu cursu de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]], sti posti vegnan buin pe'i scangi de mercansie, au servissiu du Cumüne de Camuggi, andandu aprövu aa storia da sitè, tantu che tra u [[1434]] e u [[1578]] A Rüa a finisce sutta aa ceive da Baxilica de l'Assunta, in tu paize.<ref name=":0" /> Levou i tempi tra u [[1414]] e u [[1434]], quande a gexa a l'é finia sutta quella de Rapallu, a gexa a l'é turnà parocchia tra u [[1468]] e u [[1471]] e aa fin turna dai 19 de dixembre du [[1578]], restandu l'ünica gexa da frasiun fin au [[1627]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230525/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&parrocchia=17|tìtolo=Vicariati e parrocchie S. Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Defeti a partì da quell'annu a l'é steta costruia üna növa gexa, ciü vixinn-a a l'Aurelia e au növu centru, lungu a via. A növa gexa a l'aveiva piggiou u titulu de San Miché, mentre quella ciü vegia a l'ha piggiou u titulu de Sacru Cö. Tempu de guere de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], mentre Camuggi a dava u sö agiüttu aa flotta franseize impegnà in ta campagna d'Egittu, ai 15 de nuvembre du [[1799]] aa Rüa u s'è tegnüu ün scuntru tra i surdatti du generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] e i austriaci. In tu frevà du [[1800]] i franseixi de Massena aveivan detu fögu a tütte e due e gexe, adöviandu i resti de quella de San Miché cumme stalla e fenea.<ref name=":0" /> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Camogli - Ruta (1900).jpg|Cartulinn-a de l'annu 1900, cu'e chè da Rüa Immaggine:Camogli - Ruta (1900 - 2).jpg|Atra cartulinn-a viagià in tu 1900 Immaggine:Ruta di Camogli (Camogli)-chiesa millenaria-inizio XX secolo.jpg|A "Gexa Vegia" in ti primmi du Növesentu </gallery> De sti periudi a cumünitè a l'ha pusciüu asciste ae celebrasiuin religiuze in te l'Otoiu da Santiscima Nunsià, ch'u remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]], mentre A Rüa a l'é vegnüa in Münicipiu pe sö cuntu, sutta au Distreitu du Tigülliu. Tra a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e u [[1908]] aa Rüa gh'é stetu detu da növa vitta, cun u növu percursu de l'Aurelia, ch'a l'é vegnüa carusabile, a culegala cun Reccu e Camuggi.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_14.html|tìtolo=Servizio tramviario Camogli - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Quarche annu primma ([[1902]]) u l'é stetu avertu l'üfissiu da Posta. Dunque gh'é stetu l'avertüa da galeria pe San Luensu, a custrusiun de l'[[Hotel Portofino Kulm|albergu Portofino Kulm]] e i travaggi in sce due gexe, che sun finii sulu che in tu [[1950]].<ref name=":0" /> A frasiun a l'é steta missa sutta presciun versu a fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. Zà de primma A Rüa a l'aveiva scampou a feti du genere: in ti primmi meixi du [[1945]] i tedeschi aveivan pruvou zà üna vota a fà satà a galeria da l'imbuccu versu Rapallu. Ma in te quellu caxu, grassie a ün zuenu ch'u stüdiava in te l'Istitütu Nauticu, l'ea stetu puscibile levaghe l'inescu.<ref>{{Çitta web|url=https://lnx.scmncamogli.org/wp-content/uploads/2025/05/profmortola_crono.pdf|tìtolo=Prof. Carlo Mortola: cronologia dettagliata degli eventi relativi all’intervista|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Au cuntraiu, in ucaxun da reiza de trüppe tedesche a Zena, tra u 23 e u 24 d'arvì du [[1945]], mentre a Camuggi e fin au Buschettu e a San Roccu e campann-e sunavan a festa pe'a liberasiun, aa Rüa a gente a se truvava cumme ustaggiu di surdatti da Wermacht e di Alpin: sti chi aveivan missu puia a l'arsipreve Don Pietro Sessarego e ae gente du postu, cun l'intensiun de amassali a scciupetè e de distrüzze a gexa, nu dandu a mente aa mediasiun de l'arsiperve de Camuggi Giuseppe Macciò. Üna votta detu l'urdine de retiase, i tedeschi aveivan meximu fetu scciupà de bumbe pe taggià u culegamentu da galeria, faxendu patì di danni finn-a ae chè d'enturnu. Doppu che l'é spariu u du türismu purtou daa Belle Epoque e cun l'arrivu di tempi muderni, a partì dai [[Anni 2020|anni Vinti]] du [[XXI secolo|Duemia]], aa Rüa gh'é stetu di investimenti pe rangià e ville storiche, ün incrementu da pupulasiun e de növe custrusiuin. == Abitanti == A frasiun da Rüa a nu g'ha veramente un propiu sentru storicu o üna ciassa du paize. Ancö, cumme ai vegi tempi, a ciü parte de ativitè a se tegne lungu a Via Aurelia e a Ciassa Sebastiano Gaggini, cu'u bellu vedde in sce Camuggi. Üna bunn-a parte de chè da frasiun a l'é steta costruia da vixin aa "Gexa Növa", ch'a l'é quella de San Miché Arcangiou, e a l'Otoiu da Nunsià. De atre chè se trövan versu a lucalitè de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], ürtimu toccu de Camuggi a andà versu u munte, cu'a gexa Millenaria. Tanti rexidenti stan au de là da galeria, versu i cunfin cun San Luensu (frasiun de Santa Margaita). Versu San Roccu e u paize de Camuggi, lungu e Cröze, ghe sun tante vilette. Cumunque A Rüa a l'ha mantegnüu in ti anni ün'anima pe sö cuntu, tantu che gh'é stetu pe lungu tempu in distacamentu da Pulisia Münicipale de Camuggi, e di üfissi du cumüne, cumme mensiunou ciü votte in sci buletin "du Buschettu", u giurnale sitadin. In ti ürtimi anni u s'è vistu cresce u nümeu de gente che ghe sta, rispettu invece a Camuggi paize. Stu fetu chi u l'é spiegou daa puscibilitè de acatà de chè che aggian ciü spassi in tu verde<ref name=":1" />, e defeti l'azilu du postu u l'ha finn-a marcou un aumentu de figiö. U seggiu eleturale da frasiun, ch'a ne cröve tüttu u teritoiu, u l'é u ciü grossu du cumüne. A frasiun a gh'a finn-a ün sö campusantu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/levante/2021/03/09/news/trasferimento-del-cimitero-l-obiettivo-e-ampliare-ruta-1.40003485|tìtolo=Trasferimento del cimitero di Camogli, l’obiettivo è ampliare Ruta. La legge impone i 200 metri dalle abitazioni|outô=Rossella Galeotti|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/A Rüa (Camuggi)}} == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|U frunte da gexa paruchiale de San Miché Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|L'Otoiu da Nunsià Immaggine:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A Gexa Vegia cumme a l'é ancö </gallery> === Architetüe religiuze === * '''Gexa de San Miché Arcangiou''', costrüia in tu [[1627]] e dunque vegnüa a sede da parocchia. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te müage e, au fundu, l'abside a cianta riunda. Dövià cumme fenea e stalla fin in tu primmu [[XX secolo|Növesentu]], doppu che i franseixi gh'aveivan detu fögu.<ref name=":0" /> I travaggi sun finii in tu [[1906]]. Drentu a cunserva a statua de San Miché Arcangiou, feta in tu [[1742]] da ün scultù che nu se ne cunusce u numme.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/Chiesa+di+San+Michele+Arcangelo#action=ricerca%2Frisultati&dominio=2&ambito=CEIA&advanced=true&locale=it&comune=CAMOGLI|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> * '''Otoiu da Santiscima Nunsià''', tiou sciü au meximu tempu da gexa ch'u gh'é da vixin. Sede da cungrega da Nunsià, ch'a urganizza u prezepiu cu'e bestie vive e a cunserva u ciü grossu cristu da prucesiun da Ligüria.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109757|tìtolo=Oratorio della S.S. Annunziata|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> * '''Gexa du Sacru Cö''', a "''Millenaria"'', a l'é steta a primma parocchia da Rüa, de strutüa a l'é du [[XIII secolo|Duxentu]], ma se credde che chi ghe fusse üna cumünitè finn-a tempu di [[Lungubardi]]. In tu [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside e riparou in tu [[1950]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/Chiesa+del+Sacro+Cuore+%28Millenaria+di+Ruta%29|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Cultüa == [[Immaggine:Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|sinistra|miniatura|314x314px|U seggiu pe'e vutasiuin, aa Rüa]] Aa Rüa gh'é in azilu<ref>{{Çitta web|url=https://www.icavegnocamoglireccouscio.edu.it/pagine/infanzia---plesso-di-ruta-di-camogli|tìtolo=Infanzia - Plesso di Ruta di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> e, nu guei distante, a Bibliuteca La Millenaria. Düante u periudu de Natale a l'estè vegnan urganizè nümeruze vixite e avertüe da gexa Millenaria. U paize da Rüa u l'é animou in particulare a l'ocaxun da festa de San Miché Arcangiou e de San Giuvanni, in ciü pe'e sagre de fügassette. Tempu de Natale se imbastisce in te l'Otoiu da Nunsià u presepiu cu'e bestie e u vilaggiu de Natale in ta ciassa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/26/ruta-nel-presepe-della-confraternita-lasinello-che-gioca-con-i-bambini/|tìtolo=Ruta: nel presepe della Confraternita, l’asinello che gioca con i bambini|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Pe du tempu A Rüa a g'ha pusciüu avéi üna rapresentansa pe'u zögu du balun, dai inissi cu'a G.S: Audace Sport Ruta da fin di [[Anni 1990|anni Nuvanta]], mentre pöi a squaddra "Rutese" a s'è füza cu'a "Carlo Grasso" de Rapallu a furmà a U.C. Grassorutese.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_245_Ruta_Societ%C3%A0_Sportiva_Squadra_Calcio_1930.htm|tìtolo=245 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta I 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_246_Squadra_Calcio_Dopolavoro_di_Ruta_1930.htm|tìtolo=246 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta II 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref> In te l'utubre du [[1886]] aa Rüa se gh'é fermou pe tre setimann-e u filozufu tedescu [[Friedrich Nietzsche]], cumme testimonian a lettie de l'autù mandè tantu a sö muè<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_192_Ruta_Albergo_Paradiso_e_Albergo_Italia_1903.htm|tìtolo=192. Ruta Albergo Paradiso e Albergo Italia (1903)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> cumme a ün sö amigu, [[Peter Gast]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_13.html|tìtolo=Nietzsche a Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Nietzsche u l'é stetu dunque ün di primmi a capì a belessa de sti paezaggi, tantu ch'u ne parlava cumme "ün meravigliusu cantu de paradizu in scia tera".<ref name=":3" /> In particulare, u l'aveiva fetu u sö sugiurnu au Kursaal Hotel d'Italia, duve pe anni gh'é stetu missu üna targa aa memoia duve u l'ea indicou l'invernu tra u [[1888]] e u [[1889]], ciü u frevà-marsu du [[1890]], però u s'è vistu ch'u nu quaddra cu'i scriti du filozufu.<ref>{{Çitta web|url=https://personalitaconfusa.net/2019/01/07/nietzsche-a-camogli/|tìtolo=Le vacanze di Nietzsche a Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Da targa au giurnu d'ancö nu se ne sa ciü, perché leivà in tu segundu doppu guera.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_817_Ruta_Albergo_Italia_con_targa_Friedrich_Nietzsche.htm|tìtolo=817. Ruta Albergo Italia con targa Friedrich Nietzsche|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Vie de cumünicasiun == [[File:Ruta (Camogli) - galleria di Ruta.jpg|thumb|A galeria da Rüa]] U paize u l'é traversou da due stradde prinsipali. Pe primmu a [[SS1 Stradda Statale Aurelia]], in tu toccu ch'u parte da [[Recco|Reccu]] e u porta fin versu [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], a passà finn-a pe San Luensu, ch'u resta au de là da galeria. Ün'atra via a culega Camuggi paize cun l'Aurelia, tacanduseghe daa Rüa e a permette de cullegà a sede du cumüne cu'e atre frasiuin. Defeti, daa Rüa parte a strada pe San Roccu, ch'a l'é ciamà Via Franco Molfino. Asemme a ste chi gh'é de cröze e di senté che portan versu [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|Portufin Vetta]], [[Hotel Portofino Kulm|Kulm]] e u [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu Natürale]] [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Regiunale de Portufin]]. A Stradda Pruvinciale SP31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> a unisce Rüa cu'a Gexa Millenaria, a lucalitè de Bann-a e a frasiun de San Martin de Noxeu, in tu cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_16.html|tìtolo=L'apertura della nuova strada San Martino di Noceto - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> In te sta frasiun gh'é finn-a ün eliportu. Levou l'antigu tretu rumanu, a Via Aurelia a l'é steta cuminsà au tempu di franseixi e repigià in tu [[1817]] dai piemunteixi. A galeria a l'é steta finia in tu [[1819]], in ucaxùn da vixita in carossa feta dau Ré Vittorio Emanuele I, ch'u l'aveiva pöi fetu u tragittu a cavallu fin a San Luensu. U tretu u l'é stetu avertu cumpletamente in tu [[1922]], mentre quarche annu primma u cumüne, rezüu da u scindicu Olivari, u l'axeiva missu e palanche pe'a custrusiun du toccu de stradda tra A Rüa e [[U Buschettu (Camuggi)|U Buschettu]], cumpletou cun di agiütti statali fin aa stasiun.<ref>{{Çitta|AA.VV, 2023|p. 16}}</ref> In ti primmi anni du [[XX secolo|Növesentu]] A Rüa a l'ea servia da ün servissiu de tramvai fetu cu'i cavalli, ch'u culegava a frasiun cun Camuggi. L'aviamentu du trasportu u l'ea stetu dibatüu a partì du [[1909]] in tu cunseggiu cumünale e detu in gestiun a Luigi Milesi, u prupietaiu alantù du Grand Hotel d'Italie. U servissiu u l'ea curdinou in cuincidensa e cumme arrivavan i treni in ta [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|stasiun de Camuggi]], de carosse a trei cavalli e quattru curse au giurnu, vegnivan incuntru ai vilezanti che arrivavan chì.<ref name=":2" /> A partì dau [[1955]] cumensan i travaggi pe'a custrusiun d'üna stradda ch'a posse mette in cumünicasiun a zona de Bann-a, versu u prumuntoiu, cu'a Rüa e dunque cun Camuggi.<ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3669_Ruta_strada_Via_Bana_inizio_lavori_1955.htm|tìtolo=3669. Ruta, strada Via Bana inizio lavori 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> A custrusiun a l'é steta puscibile grassie a l'agiüttu de gente du postu, che l'han cedüu di tocchi de tera, han detu de palanche e se sun messi a travagiaghe pe primmi. L'inaugurasiun a s'ea tegnüa in ta Gexa Vegia da l'Arsipreve da Rüa Don Pietro Sessarego aa prezensa de l'[[Scindici de Camuggi|aministrasiun cumünale]] (au tempu u l'éa scindicu Mario Bertolotto) e da [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa]] (Giovanni Maggio).<ref name=":4" /> Au giurnu d'ancö, daa gexa "Millenaria" aa Costa de Bann-a ghe vö mez'ua a pé. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Puncuh|tìtolo=Il cammino della Chiesa genovese dalle origini ai nostri giorni|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/c38aac8d7fef77a081cfea44ce5a27b8.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria - Nuova Serie|ànno=1999|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=XXXIX|cid=Puncuh, 1999}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] s9mqmn8o3khuaab5quxwk4x8v03ln34 Allega (Camuggi) 0 32769 273270 271625 2026-08-18T12:31:24Z Arbenganese 12552 gallery 273270 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'è a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'è stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] mbxvjy0yoqivc3m8fck4f0yo98ro1qb 273272 273270 2026-08-18T12:31:45Z Arbenganese 12552 /* Geugrafia */ dim. 273272 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" heights="140"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'è a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'è stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] byhi7icppfhft5ptrc0jmlbg01dd5uk 273273 273272 2026-08-18T12:32:06Z Arbenganese 12552 /* Geugrafia */ dim. 273273 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" heights="130"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'è a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'è stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] qx4t8of7uk1btkr5o9hxsod9w8fljct 273274 273273 2026-08-18T12:32:28Z Arbenganese 12552 /* Geugrafia */ dim. 273274 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" width="130"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'è a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'è stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] dojgz3do7r30ecf1lfgnumh1mgbey6n 273275 273274 2026-08-18T12:33:46Z Arbenganese 12552 /* Storia */ left 273275 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" width="130"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'è a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918|left]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'è stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] 1jmhi2tf3pgt93vuv8h7ih4za3c5g6x 273276 273275 2026-08-18T12:34:14Z Arbenganese 12552 /* Storia */ dim. 273276 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" width="130"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'è a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918|left|239x239px]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'è stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] tr8l661t49o9tjorp64qdp95vseevkc Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.) 0 33020 273288 271977 2026-08-18T19:06:45Z N.Longo 12052 fix 273288 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} L'&#8203;'''Appius Claudius Pulcher''' ('''Àppiu Claudiu Pülcru''', [[222 a.C.]] ca. - [[II secolo a.C.|II seculu a.C.]]) u l'è stètu in puliticu [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]]. == Vitta == Òmmu da ''[[gens Claudia]]'' pe'a ramma di ''[[Claudii Pulchri]]'', u l'é(r)a u fìu de l'[[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 212 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[212 a.C.|212 primma de Cristu]], ciü che frè du [[Publius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 184 a.C.)|Publius Claudius Pulcher]], cunsu(r)e du [[184 a.C.|184 primma de Cristu]], e du [[Gaius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 177 a.C.)|Gaius Claudius Pulcher]], ch'u l'è stètu cunsu(r)e du [[177 a.C.|177 primma de Cristu]]. Pe' trèi ànni, a partì dau [[197 a.C.|197 primma de Cristu]], u l'ha servìu cumme ''[[tribunus militum]]'' in [[Grêcia elenìstica|Grecia]] sutt'au cumandu du [[Titus Quinctius Flamininus]], tèmpu da guèra cuntr'au [[Féipo V de Macedònia|Feìppu V de Macedònia]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|xxxii. 35, 36, xxxiii. 29, xxxiv. 50.}}</ref>. Du [[191 a.C.|191 primma de Cristu]] u l'è stètu turna in Grecia, pe'u primmu au servissiu du [[Marcus Baebius Tamphilus]] inta guèra cuntr'a l'[[Antìoco III|Antìucu III u Grande]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|xxxvi. 10.}}</ref> e pöi sutt'au cunsu(r)e [[Manius Acilius Glabrio (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Manius Acilius Glabrio]] cuntr'aa [[Lîga etòlica|lìga etòlica]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|xxxvi. 22, 30.}}</ref>. U l'è stètu numinàu ''[[praetor]]'' du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]], ciü che guvernatû de ''[[Tarentum]]'' ([[Taranto|Tarantu]]), pruvinsa sernüa cu'u scistema du lottu<ref>{{Çitta|Titus Livius|xxxviii. 42.}}</ref>. Passàu dui ànni, du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]] u l'è stètu vutàu cumme cunsu(r)e e, de stu tèmpu, u l'ha purtàu a 'na vito(r)ia cuntr'ae [[Liguri Antighi|gènte Ligü(r)i]] di [[Ingauni]], piandu sèi di sò ''oppidum'' e, cumme avertimèntu, cumandandu a decapitasiùn de qua(r)antatrèi ligü(r)i incurpèi du scciöppu da guèra. De ciü, cu'e sò forti interfe(r)ènse ai ''[[comitia]]'', u l'ha sciurtìu a fà elezze u sò frè Publius cumme cunsu(r)e pe'u [[184 a.C.|184 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|xxxix. 23, 32.}}</ref>. De quellu ànnu, mèntre che u Feìppu u l'é(r)a apröu a urganizà ina növa campagna milita(r)e cuntr'ai rumèi, l'Appius u l'è stètu mandàu cumme cappu d'in'ambasce(r)ìa inta [[Régno de Macedònia|Macedònia]] e inta Grecia, de moddu de cuntrulâne e manövre e repià e sitè cunquistèi dai desenemighi<ref>{{Çitta|Titus Livius|xxxix. 33-39.}}</ref>. A l'ürtimu, du [[176 a.C.|176 primma de Cristu]] u l'ha fètu parte d'in'âtra ambasce(r)ìa, mandâ dai etòlichi pe' rangià de questiùi fra de ste gènte e pe' cuntrastà e manövre du [[Persêo de Macedònia|Persêu de Macedònia]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|xli. 25, 27.}}</ref>. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C.|léngoa=LA|cid=Titus Livius}} * {{Çitta lìbbro|outô=William Smith|tìtolo=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|ànno=1870|léngoa=EN|editô=Little, Brown and Company|çitæ=Boston|url=https://web.archive.org/web/20110605232013/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0778.html|volùmme=vul. 1|p=769, n. 20}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1118/|tìtolo=CLAU1118 Ap. Claudius (294) Ap. f. P. n. Pulcher|léngoa=EN|vìxita=2026-07-19}} * {{Çitta web|url=https://topostext.org/people/13530|tìtolo=Appius Claudius Pulcher|léngoa=EN|vìxita=2026-07-19}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] osgi6k5sw7y1vlhlz3j9tkj5wmlirjf Funtan-a chiüza 0 33134 273271 2026-08-18T12:31:26Z Luensu1959 1211 pagina neuva 273271 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} '''Funtan-a chiüza''' (''Fontanachiusa'' in italiàn e Fontann-a chiûza segóndo a grafîa zeneize) o l'è 'n pàize de pöcasæ 5 abitanti<ref>https://www.altavalborbera.it/home/index.php/paesi/fontanachiusa</ref> ch'o s'atrêuva inta [[Provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. == Geògrafia == Questo pàize o s'atreuva in sci bricchi de l'äta Val Borbëa, scitoòu sótta a-o Mónte Carmo e into riâ Careghìn, e o l'é parte do comûne de [[Carega]]. == Stöia == Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repûblica de Zena]] pe tanti sécoli pe mêzo di coscì dîti feudi imperiâli. == Pòsti de interesse == == Economìa == == Coltûa == Questo pàize o l'é fra i comûn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli. == Feste e fëe == == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} l4sxmbmta0b7p3fb1bupkd3dfyg8855 273277 273271 2026-08-18T12:37:41Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na föto 273277 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:Gezétta de Funtan-a chiüza.jpg|thumb|Gexétta de Funtan-achiüza, comüne de Caréga]] '''Funtan-a chiüza''' (''Fontanachiusa'' in italiàn e Fontann-a chiûza segóndo a grafîa zeneize) o l'è 'n pàize de pöcasæ 5 abitanti<ref>https://www.altavalborbera.it/home/index.php/paesi/fontanachiusa</ref> ch'o s'atrêuva inta [[Provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. == Geògrafia == Questo pàize o s'atreuva in sci bricchi de l'äta Val Borbëa, scitoòu sótta a-o Mónte Carmo e into riâ Careghìn, e o l'é parte do comûne de [[Carega]]. == Stöia == Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repûblica de Zena]] pe tanti sécoli pe mêzo di coscì dîti feudi imperiâli. == Pòsti de interesse == == Economìa == == Coltûa == Questo pàize o l'é fra i comûn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli. == Feste e fëe == == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} g62jvotqtj5lqvh2mq8m5584lklgrxx