1601

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="li">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>liwiki</dbname>
    <base>https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Euverlèk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebroeker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Euverlèk gebroeker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Euverlèk Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Plaetje</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Euverlèk plaetje</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Euverlèk MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Euverlèk sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Euverlèk help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Euverlèk categorie</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portaol</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Euverlèk portaol</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1601</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22625</id>
    <revision>
      <id>485505</id>
      <parentid>342871</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T21:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>30841</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Supper at Emmaus by Caravaggio.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>485505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3906" sha1="ocp2v3k96b7b04l8cozbunwsdxrjwq9" xml:space="preserve">&lt;center&gt; [[1598]] - [[1599]] - [[1600]] - '''[[1601]]''' - [[1602]] - [[1603]] - [[1604]] &lt;/center&gt; 
[[Plaetje:Olivier van Noort.png|thumb|right|200px|Olivier van Noort]]
[[Plaetje:Sitio de Ostende.jpg|thumb|right|200px| De belaegering van Oastende]]
==Gebäörtenisse==
*[[29 jannewarie]] - [[Olivier van Noort]] bereik mèt tweë euvergebleve sjepe [[Djaratan]] op [[Java (eilandj)|Java]]. Hiej blif hae zös daag.
* [[4 juli]] - Begin van 't [[belègk van Oasjtende]] in de 80-jaorige aorlog.
* [[30 juli]] - [[Rijnberk]] wirt [[belègk van Rijnberk (1601)|heroverd]] door [[Maurits van Oranje]].
*[[26 augustus]] - [[Olivier van Noort]] kump truk van zien reis óm de waereld van bienao drie jaor.
;zónger datum:
* De ''Aw Compagnie'' fuseert mèt de ''Nuuj Brabantse Compagnie'' tot de ''Verenigde Amsterdamse Compagnie''.
* In Èngelandj wirt de Ermewèt aangenómme: de [[ermezörg]] wirt ein sjtaatszaak.
* Ónger begeleijing van ein aanzeenlikke Mongoolse mach wirt [[Yönten Gyatso]], zelf eine Mongool, geïnsjtalleerd es [[dalai lama]]. Väöl luuj erkènne zien gezag neet en dit leijt tot eine burgeraorlog in [[Tibet (gebeed)|Tibet]].

==Gebaore==
* [[22 april]] – [[Karel Filips van Zjwede]], zoon van Karel IX van Zjwede (gesjtórve [[1622]])
* [[17 augustus]] - [[Pierre de Fermat]], [[Frankriek|Frans]] [[wiskundige]]
* [[22 september]] – [[Justus van Egmont]], Vlaamse portretsjilder en óntwerper van wandjtapiete (gesjtórve [[1674]])
* [[27 september]] - [[Lodewiek XIII van Frankriek|Lodewiek XIII]] van [[Frankriek]]
;Datum ónbekènd:
* [[Jan Brueghel de Jonge]], Zuud-Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve [[1678]])
* [[Jan Reynst]], goeverneur-generaal van Oas-Indië (gesjtórve [[1646]]]]
* [[Johannes Eudes]], Franse theoloog en preester (gesjtórve [[1680]])
* [[Rafael Cotoner]], Sjpaanse groatmeister van de [[Maltezer Orde]] (gesjtórve [[1663]])
* [[Boudewijn Catz]], Nederlandjse apostolisch vicaris en aartsbisjop van Utrech (gesjtórve [[1663]])
* [[Jacob van Oudenhoven]] - Nederlandse gereformeerde predikant en historicus (gesjtórve [[1690]])
* [[Frans Ykens]] – Vlaamse baroksjilder (gesjtórve [[1693]])
* [[Martin Droeshout]] – Vlaams-Èngelsje gravuremaeker (gesjtórve [[1650]])
* [[Anselmus van Hulle]] – Vlaamse kunssjilder (gesjtórve [[1674]])
* [[Simon de Vlieger]] – Nederlandjse kunssjilder (gesjtórve [[1653]])

==Gesjtórve==
[[Plaetje:Tycho Brahe.JPG|thumb|right|150px| Tycho Brahe, gesjtórve in 1601]]
* [[19 jannewarie]] – [[Henry Herbert (1534-1601)|Henry Herbert]] (ca. 66), Èngelsje sjtaatsman ónger Elisabeth I
* [[29 jannewarie]] – [[Louise van Lotharingen]] (47), hertogin van Bourbon en keuningin van Frankriek
* [[7 fibberwarie]] – [[Martin Garzes]] (ca. 74), Sjpaanse groatmeister van de [[Maltezer Orde]]
* [[25 fibberwarie]] – [[Robert Devereux (2e graaf van Essex)]] (34) – Èngelsje graaf en gunsteling van Elisabeth I
* [[8 miert|8 mieërt]] – [[Jacob de Nole]] (ca. 65), Vlaamse beeldhawwer
* [[19 miert|19 mieërt]] – [[Alonso Cano]] (66), Sjpaanse sjilder, beeldhawwer en architec.
* [[24 juli]] - [[Joris Hoefnagel]] (ca. 59), Vlaamse sjilder
* [[9 augustus]] – [[Michaël de Dappere]] (ca. 43) , Roemeense held 
* [[3 oktober]] – [[Margaretha van Oasteriek]] (25), vrouw van Filips III van Sjpanje en keuningin van Sjpanje en Portugal
* [[24 oktober]] - [[Tycho Brahe]] (54), [[Denemarke|Deense]] [[astronoom]]
* [[10 november]] – [[Karel Roorda]] (ca. 70), Nederlandjse politicus

== Beeldende Kuns ==
&lt;gallery&gt;
Plaetje:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''De Emmaüsgangers'' (1601) [[Caravaggio (sjilder)|Caravaggio]], [[National Gallery (Londen)|National Gallery]]
Plaetje:Joachem Wtewael - Venus en Mars verrast door Vulcanus.jpg|''Venus en Mars waere verrasj door Vulcanus'' (1601) [[Joachim Wtewael]], [[Mauritshoes]]
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|1601}}

[[Categorie:Zeventiende iew]]</text>
      <sha1>ocp2v3k96b7b04l8cozbunwsdxrjwq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sierra Leone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24296</id>
    <revision>
      <id>485503</id>
      <parentid>460042</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T18:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peter in s</username>
        <id>7139</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestuurleke indeiling */ Current map, Part Update</comment>
      <origin>485503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10522" sha1="npp126zvblgwd5f6tp5htpplwmpgcvy" xml:space="preserve">{{dialek|Mestreechs}}
{{landjtabel|
| naomlandj = Sierra Leone
| vlag = [[Plaetje:Flag of Sierra Leone.svg|120px|Veendel vaan Sierra Leone]]
| waope = [[Plaetje:Coat_of_arms_of_Sierra Leone.svg|120px|Waope vaan Sierra Leone]]
| lokasie = [[Plaetje:LocationSierraLeone.png|250px|Ligking vaan Sierra Leone]]
| taole = [[Ingels]]
| hoofstad = [[Freetown]]
| staotsvörm = [[Republiek]]
| staotshoof = [[Julius Maada Bio]]
| titelhoofregering = vice-president| naomhoofregering = [[Mohamed Juldeh Jalloh]]
| km2 = 71.740 | pctwater = 1,1
| inwoeners = 7.075.641 (2015) | deechde = 79,4
| munteinheid = [[Leone]] | valutacode = SLL
| tiedzaone = 0
| fiesdaag = [[27 april|27 aprèl]]
| vouksleed = [[High we exalt thee, realm of the free]]
| tld = sl | landjcode = SLE | tillefoon = 232
}}
'''Sierra Leone''' (officieel: ''Republic of Sierra Leone'') is e land in [[Wes-Afrika|Wes]]-[[Afrika]], aon de [[Atlantische Oceaon]], grenzend aon [[Guinee]] en [[Liberia]]. Hoofstad is [[Freetown]], aander stei mèt mie es 50.000 inwoeners zien (in aofloupende volgorde) [[Bo (stad, Sierra Leone)|Bo]], [[Kenema]], [[Koidu]] en [[Makeni]]. Sierra Leone is 'n etnisch en cultureel divers land, meh ouch eint vaan de ermste en corrupste len op de wereld.

==Bestuurleke indeiling==
[[Plaetje:Districts in Sierra Leone 2018.svg|200px|right|thumb|Distrikte vaan Sierra Leone.]]
Sierra Leone is verdeild in veer provincies en ein groondgebeed, die wijer zien oonderverdeild in 16 distrikte.&lt;ref&gt;[https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/MTPHC_Preliminary_Report/Final_Preliminary_Report_2021_MTPHC.pdf Preliminary Report of the Final Results of the first digital census 2021 in Sierra Leone. Statistics Sierra Leone]&lt;/ref&gt; Binne de provincies zien de districte daoneve verdeild in in, in totaol, 190 stamgebeje (''chiefdoms'');  de provincie Western Area evels, die op de hoofstad is gecentreerd, heet 'n aander indeiling. De provincies en distrikte zien:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Distrik!!Hoofplaots|!!Oppervlak (km²)||Provincie||Bevolking &lt;br&gt;&lt;small&gt;(volkstèlling 2004)&lt;/small&gt;||Bevolking &lt;br&gt;&lt;small&gt;(sjatting 2008)&lt;/small&gt;
|-
| [[Bombali]] ||[[Makeni]]||7,985||rowspan=&quot;5&quot;|[[Noorderprovincie (Sierra Leone)|Noorderprovincie]]||408,390||424,100
|-
| [[Koinadugu]] ||[[Kabala (Sierra Leone)|Kabala]]||12,121||265,758||
|-
| [[Port Loko (distrik)|Port Loko]] ||[[Port Loko]]||5,719||455,746||483,752
|-
| [[Tonkolili]] ||[[Magburaka]]||7,003||347,197||370,425
|-
| [[Kambia (distrik)|Kambia]] ||[[Kambia (stad, Sierra Leone)|Kambia]]||3,108||270,462||299,725
|-
| [[Kenema (distrik)|Kenema]] ||[[Kenema]]||6,053||rowspan=&quot;3&quot;|[[Oosterprovincie (Sierra Leone)|Oosterprovincie]]||497,948||522,656
|-
| [[Kono (distrik)|Kono]] ||[[Koidu]] ||5,641||335,401||
|-
| [[Kailahun (distrik)|Kailahun]] || [[Kailahun]] ||3,859||358,190||389,253
|-
| [[Bo (distrik)|Bo]] || [[Bo (stad, Sierra Leone)|Bo]] ||5,473.6||rowspan=&quot;4&quot;|[[Zuierprovincie (Sierra Leone)|Zuierprovincie]]||463,668||527,131
|-
| [[Bonthe (distrik)|Bonthe]] || [[Mattru Jong]] ||3,468||129,947||137,155
|-
| [[Pujehun (distrik)|Pujehun]] || [[Pujehun]] ||4,105||228,392 ||262,073
|-
| [[Moyamba (distrik)|Moyamba]] || [[Moyamba]] ||6,902||260,910 ||
|-
| [[Western Area Urban District]] || [[Freetown]] ||3,568||rowspan=&quot;2&quot;|[[Western Area]]||1,272,873||1,473,873
|-
| [[Western Area Rural District]] || [[Waterloo (Sierra Leone)|Waterloo]] ||4,175||174,249||205,400
|}

De 14 distrikte boete Western Area weure voorgezete door 'n [[opperhoof]], gekoze oet 't midde de stamhoofde in 't distrik. Dit opperhoof heet ouch zitting in 't nationaol parlemint.

==Bronne==
&lt;references/&gt;

==Fysische geografie==
Mèt 71.740 km² is Sierra Leone e relatief klein land (oongeveer zoe groet wie de Benelux). 't Ooste vaan 't land besteit oet [[hoegvlaakde]], aoventouw oonderbroke door berg, boevaan de [[Bintumani]] mèt 1948 meter de hoegste (en ouch d'n hoegste vaan 't land) is. Hei vint me de boveloup vaan 't stroumgebeed vaan de [[Moa (reveer)|Moa]]. In 't weste ligk [[liegland]] mèt bosse ([[regebos]] en druug bos) en cultuurland. 't Zuie is get soortgelieks wie 't weste, dewijl 't noorde druger is en besteit oet e [[savanne]]-[[bos]]mozaïek.

In 't land zien 2090 soort [[vaatplante]] bekind, 147 [[zoogdiere]], 626 [[veugel]], 67 [[reptiele]], 35 [[amfibieë]] en 99 [[vèsse]]. Natuur en milieu höbbe sterk te lije oonder mijnbouw en oontbossing, zoetot 't aontal soorte achteroet geit. Pas in de lèste tien jaor weurt get aon natuurbehajd gedoon.

==Cultuur en demografie==
De bevolking vaan Sierra Leone is veur 't groetste deil [[negers|zwart]], meh in en um Freetown vint me veural creole, die e deil vaan hun wortele in de Nui Wereld höbbe ligke ('trökgekierde' bevrijde slaove).

Ingels is de einege officieel taol vaan 't land, meh de taol die me 't mieste huurt, en die weurt gebruuk veur communicatie tösse de etnische gróppe, is 't [[Sierraleonees Creool]], 'n [[creooltaol]] gebaseerd op 't Ingels. Ze zouw al door 97% vaan de bevolking woorte beheers. (Ierste) Volkstaol is 't veural in en um Freetown. De inheimse taole hure allemaol tot de [[Niger-Congotaole]]; vertegenwoordegde oonderfamilies zien de [[Atlantische taole]] en de [[Mandétaole]]. De ierste huurt me veural in 't weste vaan 't land, de twiede veural in 't ooste, meh de gebeje loupe doorein en 't gief väöl enclaves en euverlap. De groetste Atlantische taol is 't [[Thembe (taol)|Thembe]], dao-op volge [[Limba]] (soms verdeild in Wes-Centraol Limba en Oos-Limba), [[Pular]], [[Sherbo]] en [[Kissi]] (soms in Noord- en Zuid-Kissi verdeild), en op groete aofstand daovaan de klein täölkes (&lt;10.000 sprekers) [[Bom (taol)|Bom]], [[Bullum So]], [[Gola]] en [[Krim (taol)|Krim]] (mèt mer zoe'n 500 sprekers). De groetste Mandétaol is 't [[Mende]], daonao volge 't [[Kuranko]], 't [[Kono]], 't [[Loko]], 't [[Susu]], 't [[Oos-Maninkakan]], 't [[Yalunka]] en 't [[Vai]]. 'n Daarde gróp, de [[Krutaole]], is vertegenwoordeg mèt 5000 sprekers vaan 't [[Bassa]] en 9000 vaan 't [[Klao]]. Dit zien Liberiaanse vlöchtelinge en aander immigrante in Freetown; dees taole zien neet inheims. De mingtaol [[N'ko]] kump es twiede taol veur.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SL Ethnologue report for Sierra Leone]&lt;/ref&gt;

De mierderheid vaan de Sierraleoneze is [[islam]]itisch, nao sjatting zoe'n 71%. 27% is, door zendingswerk in de koloniaolen tied, [[christendom|christelek]], 2% is [[animisme|animistisch]].

==Historie==
Sierra Leone weurt zeker sinds 500 veur Christus doorgoond bewoend, en heet in 't verleie mèt versjèllende migratiestruim te make gehad. Zoe roond 1000 waore dao in eder geval [[iezer]] en [[landbouw]] bekind. Door 't diech regewoud laog 't land in isolatie en raakde 't neet euverheers door versjèllende Afrikaanse rieke wie 't Maliriek. Daorum doort 't nog tot d'n [[achtienden iew]] tot ziech d'n islam oonder de bevolking verspreide.

De [[Portugal|Portugees]] [[Pedro da Cintra]] verkinde in [[1462]] de bej en de heuvele bij wat noe Freetown is. De formatie neumde heer ''Serra de Leão'', 'liewehoegland'. In de moond vaan Italiaanse cartografe woort dat ''Sierra Leone''. Kort denao vestegde de Portugeze ziech dao veur d'n handel, in 't bezunder slavehandel. Later kaome de Hollenders, Fransoze en Ingelse 'tzelfde doen. 't Land woort evels pas gekoloniseerd tege 't ind vaan d'n achtienden iew. De ierste koloniste waore in [[1787]] 'n gróp vrijgelaote slave en aander lui vaan creools blood. Mie golve vaan creoolse immigratie volgde en in [[1792]] woort Freetown gestiech. Mèt hun kaom 'n aontal (blaanke) Britse handelere. De inheimse bevolking stèlde de 'trökkier' vaan de bevrijde slave neet op pries; 't kaom versjèllende kiere tot oorlog. In [[1808]] woort 't officieel 'n Britse kolonie.

De res vaan Sierra Leone woort relatief laat oonderworpe. In [[1896]] stèlde me 't Protectoraot Sierra Leone in. Al gaw kaom de inheimse bevolking in opstand, oonder [[Bai Bureh]], dee ziech in [[1898]] verzat tege de belasting op hutte (de ''Hut Tax War''). In [[1924]] woort 't gebeed gesplits in de Kolonie en 't Protectoraot Sierra Leone, wat veur bei gebeje aander wètgeving en beleid inheel. Dit leide tot oonras um 'n oongelieke behandeling. Dit woort opgelos mèt 'n nui constitutie in [[1951]]. Heimèt woort ouch de weeg vrijgemaak veur dekolonisatie. Tien jaor later woort 't land ooaofhenkelek.

De ierste jaore, oonder premier [[Milton Margai]], waore veurspeujeteg. Wie dee evels in 1964 storf en woort opgevolg door zie haafbroor [[Albert Margai]] veranderde ziech de situatie. Albert had dudelek de bedoeling 'n dictatuur in te stèlle boe-in oppositiepartije verboje woorte. Dit brach de groetste oppositiepartij, 't APC, in [[1968]] tot 'ne coup. Ziene leismaan, [[Siaka Stevens]], zouw 18 jaor regere, iers es premier, vaanaof 1971 es president - Sierra Leone sjafde toen ziene status es dominion aof. In 1985 traoj heer aof veur majoor-generaol [[Joseph Saidu Momoh]]. Dee zie bewind waor zwaak en umstreje, meh veural corrup. 'nen Opstand leep in [[1991]] oet op 'ne börgeroorlog. De oerzake vaan de börgeroorlog moot me zeker ouch in 't nog väöl bleujeteger conflik in naoberland Liberia zien. Vaanaof [[1999]] heel 'n vreidesmissie ziech mèt 't land bezeg; in [[2002]] verklaorde me de börgeroorlog veurbij. Vaanaof toen höbbe versjèllende kiere mierpartijeverkezinge plaotsgevoonde, die evels neet optimaal verlepe. Veural corruptie is 'n enorm probleem. Sierra Leone steit allewijl te book es e ''hybride rezjiem'' tösse democratisch en otoritair in; veural 't functionere vaan de regering weurt zier lieg ingesjat.&lt;ref&gt;[http://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf The Economist - Democracy Index 2010] (Sierra Leone op de 105e plaots)&lt;/ref&gt;

In augustus 2017 woort Sierra Leone getroffe door heftege sjore, mèt eerdversjuvinge es gevolg. Väöl inwoeners oet krottewieke kóste ziech neet besjerme tege 't netuurgeweld. Mier es doezend lui zouwe umgekoume zien. Nog ins zèshoonderd lui weure vermis; vermeudelek zien zie ouch umgekoume.&lt;ref&gt;[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/08/28/meer-dan-duizend-doden-door-modderstromen-sierra-leone-a1571317 NRC Handelsblad - Dodental in Sierra Leone boven de duizend]&lt;/ref&gt;

==Bronne==
''Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel in [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SL dees versie]; de tabel mèt distrikte is daovaan euvergenome.''

&lt;references/&gt;
{{Afrika}}
[[Categorie:Sierra Leone|*]]</text>
      <sha1>npp126zvblgwd5f6tp5htpplwmpgcvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>485504</id>
      <parentid>485503</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T18:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peter in s</username>
        <id>7139</id>
      </contributor>
      <origin>485504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10521" sha1="goggjl2icr7fgetke0auu2oxzezrdon" xml:space="preserve">{{dialek|Mestreechs}}
{{landjtabel|
| naomlandj = Sierra Leone
| vlag = [[Plaetje:Flag of Sierra Leone.svg|120px|Veendel vaan Sierra Leone]]
| waope = [[Plaetje:Coat_of_arms_of_Sierra Leone.svg|120px|Waope vaan Sierra Leone]]
| lokasie = [[Plaetje:LocationSierraLeone.png|250px|Ligking vaan Sierra Leone]]
| taole = [[Ingels]]
| hoofstad = [[Freetown]]
| staotsvörm = [[Republiek]]
| staotshoof = [[Julius Maada Bio]]
| titelhoofregering = vice-president| naomhoofregering = [[Mohamed Juldeh Jalloh]]
| km2 = 71.740 | pctwater = 1,1
| inwoeners = 7.075.641 (2015) | deechde = 79,4
| munteinheid = [[Leone]] | valutacode = SLL
| tiedzaone = 0
| fiesdaag = [[27 april|27 aprèl]]
| vouksleed = [[High we exalt thee, realm of the free]]
| tld = sl | landjcode = SLE | tillefoon = 232
}}
'''Sierra Leone''' (officieel: ''Republic of Sierra Leone'') is e land in [[Wes-Afrika|Wes]]-[[Afrika]], aon de [[Atlantische Oceaon]], grenzend aon [[Guinee]] en [[Liberia]]. Hoofstad is [[Freetown]], aander stei mèt mie es 50.000 inwoeners zien (in aofloupende volgorde) [[Bo (stad, Sierra Leone)|Bo]], [[Kenema]], [[Koidu]] en [[Makeni]]. Sierra Leone is 'n etnisch en cultureel divers land, meh ouch eint vaan de ermste en corrupste len op de wereld.

==Bestuurleke indeiling==
[[Plaetje:Districts in Sierra Leone 2018.svg|200px|left|thumb|Distrikte vaan Sierra Leone.]]
Sierra Leone is verdeild in veer provincies en ein groondgebeed, die wijer zien oonderverdeild in 16 distrikte.&lt;ref&gt;[https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/MTPHC_Preliminary_Report/Final_Preliminary_Report_2021_MTPHC.pdf Preliminary Report of the Final Results of the first digital census 2021 in Sierra Leone. Statistics Sierra Leone]&lt;/ref&gt; Binne de provincies zien de districte daoneve verdeild in in, in totaol, 190 stamgebeje (''chiefdoms'');  de provincie Western Area evels, die op de hoofstad is gecentreerd, heet 'n aander indeiling. De provincies en distrikte zien:

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Distrik!!Hoofplaots|!!Oppervlak (km²)||Provincie||Bevolking &lt;br&gt;&lt;small&gt;(volkstèlling 2004)&lt;/small&gt;||Bevolking &lt;br&gt;&lt;small&gt;(sjatting 2008)&lt;/small&gt;
|-
| [[Bombali]] ||[[Makeni]]||7,985||rowspan=&quot;5&quot;|[[Noorderprovincie (Sierra Leone)|Noorderprovincie]]||408,390||424,100
|-
| [[Koinadugu]] ||[[Kabala (Sierra Leone)|Kabala]]||12,121||265,758||
|-
| [[Port Loko (distrik)|Port Loko]] ||[[Port Loko]]||5,719||455,746||483,752
|-
| [[Tonkolili]] ||[[Magburaka]]||7,003||347,197||370,425
|-
| [[Kambia (distrik)|Kambia]] ||[[Kambia (stad, Sierra Leone)|Kambia]]||3,108||270,462||299,725
|-
| [[Kenema (distrik)|Kenema]] ||[[Kenema]]||6,053||rowspan=&quot;3&quot;|[[Oosterprovincie (Sierra Leone)|Oosterprovincie]]||497,948||522,656
|-
| [[Kono (distrik)|Kono]] ||[[Koidu]] ||5,641||335,401||
|-
| [[Kailahun (distrik)|Kailahun]] || [[Kailahun]] ||3,859||358,190||389,253
|-
| [[Bo (distrik)|Bo]] || [[Bo (stad, Sierra Leone)|Bo]] ||5,473.6||rowspan=&quot;4&quot;|[[Zuierprovincie (Sierra Leone)|Zuierprovincie]]||463,668||527,131
|-
| [[Bonthe (distrik)|Bonthe]] || [[Mattru Jong]] ||3,468||129,947||137,155
|-
| [[Pujehun (distrik)|Pujehun]] || [[Pujehun]] ||4,105||228,392 ||262,073
|-
| [[Moyamba (distrik)|Moyamba]] || [[Moyamba]] ||6,902||260,910 ||
|-
| [[Western Area Urban District]] || [[Freetown]] ||3,568||rowspan=&quot;2&quot;|[[Western Area]]||1,272,873||1,473,873
|-
| [[Western Area Rural District]] || [[Waterloo (Sierra Leone)|Waterloo]] ||4,175||174,249||205,400
|}

De 14 distrikte boete Western Area weure voorgezete door 'n [[opperhoof]], gekoze oet 't midde de stamhoofde in 't distrik. Dit opperhoof heet ouch zitting in 't nationaol parlemint.

==Bronne==
&lt;references/&gt;

==Fysische geografie==
Mèt 71.740 km² is Sierra Leone e relatief klein land (oongeveer zoe groet wie de Benelux). 't Ooste vaan 't land besteit oet [[hoegvlaakde]], aoventouw oonderbroke door berg, boevaan de [[Bintumani]] mèt 1948 meter de hoegste (en ouch d'n hoegste vaan 't land) is. Hei vint me de boveloup vaan 't stroumgebeed vaan de [[Moa (reveer)|Moa]]. In 't weste ligk [[liegland]] mèt bosse ([[regebos]] en druug bos) en cultuurland. 't Zuie is get soortgelieks wie 't weste, dewijl 't noorde druger is en besteit oet e [[savanne]]-[[bos]]mozaïek.

In 't land zien 2090 soort [[vaatplante]] bekind, 147 [[zoogdiere]], 626 [[veugel]], 67 [[reptiele]], 35 [[amfibieë]] en 99 [[vèsse]]. Natuur en milieu höbbe sterk te lije oonder mijnbouw en oontbossing, zoetot 't aontal soorte achteroet geit. Pas in de lèste tien jaor weurt get aon natuurbehajd gedoon.

==Cultuur en demografie==
De bevolking vaan Sierra Leone is veur 't groetste deil [[negers|zwart]], meh in en um Freetown vint me veural creole, die e deil vaan hun wortele in de Nui Wereld höbbe ligke ('trökgekierde' bevrijde slaove).

Ingels is de einege officieel taol vaan 't land, meh de taol die me 't mieste huurt, en die weurt gebruuk veur communicatie tösse de etnische gróppe, is 't [[Sierraleonees Creool]], 'n [[creooltaol]] gebaseerd op 't Ingels. Ze zouw al door 97% vaan de bevolking woorte beheers. (Ierste) Volkstaol is 't veural in en um Freetown. De inheimse taole hure allemaol tot de [[Niger-Congotaole]]; vertegenwoordegde oonderfamilies zien de [[Atlantische taole]] en de [[Mandétaole]]. De ierste huurt me veural in 't weste vaan 't land, de twiede veural in 't ooste, meh de gebeje loupe doorein en 't gief väöl enclaves en euverlap. De groetste Atlantische taol is 't [[Thembe (taol)|Thembe]], dao-op volge [[Limba]] (soms verdeild in Wes-Centraol Limba en Oos-Limba), [[Pular]], [[Sherbo]] en [[Kissi]] (soms in Noord- en Zuid-Kissi verdeild), en op groete aofstand daovaan de klein täölkes (&lt;10.000 sprekers) [[Bom (taol)|Bom]], [[Bullum So]], [[Gola]] en [[Krim (taol)|Krim]] (mèt mer zoe'n 500 sprekers). De groetste Mandétaol is 't [[Mende]], daonao volge 't [[Kuranko]], 't [[Kono]], 't [[Loko]], 't [[Susu]], 't [[Oos-Maninkakan]], 't [[Yalunka]] en 't [[Vai]]. 'n Daarde gróp, de [[Krutaole]], is vertegenwoordeg mèt 5000 sprekers vaan 't [[Bassa]] en 9000 vaan 't [[Klao]]. Dit zien Liberiaanse vlöchtelinge en aander immigrante in Freetown; dees taole zien neet inheims. De mingtaol [[N'ko]] kump es twiede taol veur.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SL Ethnologue report for Sierra Leone]&lt;/ref&gt;

De mierderheid vaan de Sierraleoneze is [[islam]]itisch, nao sjatting zoe'n 71%. 27% is, door zendingswerk in de koloniaolen tied, [[christendom|christelek]], 2% is [[animisme|animistisch]].

==Historie==
Sierra Leone weurt zeker sinds 500 veur Christus doorgoond bewoend, en heet in 't verleie mèt versjèllende migratiestruim te make gehad. Zoe roond 1000 waore dao in eder geval [[iezer]] en [[landbouw]] bekind. Door 't diech regewoud laog 't land in isolatie en raakde 't neet euverheers door versjèllende Afrikaanse rieke wie 't Maliriek. Daorum doort 't nog tot d'n [[achtienden iew]] tot ziech d'n islam oonder de bevolking verspreide.

De [[Portugal|Portugees]] [[Pedro da Cintra]] verkinde in [[1462]] de bej en de heuvele bij wat noe Freetown is. De formatie neumde heer ''Serra de Leão'', 'liewehoegland'. In de moond vaan Italiaanse cartografe woort dat ''Sierra Leone''. Kort denao vestegde de Portugeze ziech dao veur d'n handel, in 't bezunder slavehandel. Later kaome de Hollenders, Fransoze en Ingelse 'tzelfde doen. 't Land woort evels pas gekoloniseerd tege 't ind vaan d'n achtienden iew. De ierste koloniste waore in [[1787]] 'n gróp vrijgelaote slave en aander lui vaan creools blood. Mie golve vaan creoolse immigratie volgde en in [[1792]] woort Freetown gestiech. Mèt hun kaom 'n aontal (blaanke) Britse handelere. De inheimse bevolking stèlde de 'trökkier' vaan de bevrijde slave neet op pries; 't kaom versjèllende kiere tot oorlog. In [[1808]] woort 't officieel 'n Britse kolonie.

De res vaan Sierra Leone woort relatief laat oonderworpe. In [[1896]] stèlde me 't Protectoraot Sierra Leone in. Al gaw kaom de inheimse bevolking in opstand, oonder [[Bai Bureh]], dee ziech in [[1898]] verzat tege de belasting op hutte (de ''Hut Tax War''). In [[1924]] woort 't gebeed gesplits in de Kolonie en 't Protectoraot Sierra Leone, wat veur bei gebeje aander wètgeving en beleid inheel. Dit leide tot oonras um 'n oongelieke behandeling. Dit woort opgelos mèt 'n nui constitutie in [[1951]]. Heimèt woort ouch de weeg vrijgemaak veur dekolonisatie. Tien jaor later woort 't land ooaofhenkelek.

De ierste jaore, oonder premier [[Milton Margai]], waore veurspeujeteg. Wie dee evels in 1964 storf en woort opgevolg door zie haafbroor [[Albert Margai]] veranderde ziech de situatie. Albert had dudelek de bedoeling 'n dictatuur in te stèlle boe-in oppositiepartije verboje woorte. Dit brach de groetste oppositiepartij, 't APC, in [[1968]] tot 'ne coup. Ziene leismaan, [[Siaka Stevens]], zouw 18 jaor regere, iers es premier, vaanaof 1971 es president - Sierra Leone sjafde toen ziene status es dominion aof. In 1985 traoj heer aof veur majoor-generaol [[Joseph Saidu Momoh]]. Dee zie bewind waor zwaak en umstreje, meh veural corrup. 'nen Opstand leep in [[1991]] oet op 'ne börgeroorlog. De oerzake vaan de börgeroorlog moot me zeker ouch in 't nog väöl bleujeteger conflik in naoberland Liberia zien. Vaanaof [[1999]] heel 'n vreidesmissie ziech mèt 't land bezeg; in [[2002]] verklaorde me de börgeroorlog veurbij. Vaanaof toen höbbe versjèllende kiere mierpartijeverkezinge plaotsgevoonde, die evels neet optimaal verlepe. Veural corruptie is 'n enorm probleem. Sierra Leone steit allewijl te book es e ''hybride rezjiem'' tösse democratisch en otoritair in; veural 't functionere vaan de regering weurt zier lieg ingesjat.&lt;ref&gt;[http://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf The Economist - Democracy Index 2010] (Sierra Leone op de 105e plaots)&lt;/ref&gt;

In augustus 2017 woort Sierra Leone getroffe door heftege sjore, mèt eerdversjuvinge es gevolg. Väöl inwoeners oet krottewieke kóste ziech neet besjerme tege 't netuurgeweld. Mier es doezend lui zouwe umgekoume zien. Nog ins zèshoonderd lui weure vermis; vermeudelek zien zie ouch umgekoume.&lt;ref&gt;[https://www.nrc.nl/nieuws/2017/08/28/meer-dan-duizend-doden-door-modderstromen-sierra-leone-a1571317 NRC Handelsblad - Dodental in Sierra Leone boven de duizend]&lt;/ref&gt;

==Bronne==
''Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel in [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=SL dees versie]; de tabel mèt distrikte is daovaan euvergenome.''

&lt;references/&gt;
{{Afrika}}
[[Categorie:Sierra Leone|*]]</text>
      <sha1>goggjl2icr7fgetke0auu2oxzezrdon</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>