Wikipedia lldwiki https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 2867 246247 178407 2026-04-05T15:28:09Z InternetArchiveBot 4149 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 246247 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:Pic Odles Stevia Daunëi Sëlva Ciandepinëi te Gherdëina da Mont de Sëura dinviern.jpg|miniatura|700px|Val tl chemun de Sëlva da udëi danter [[Stevia]] y [[Ciampinëi]].]] [[File:Val Sëlva y Saslonch ududa da Zirmëi te Gherdëina.jpg|miniatura|alt=Val cun Sëlva y l [[Saslonch]] ududa da Zirmëi ju.|Val cun Sëlva y l [[Saslonch]] ududa da Zirmëi ju.]] '''Val''' ([[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Langental'', [[lingaz talian|talian]]: ''Vallunga'') ie na [[valeda]] de [[Gherdëina]] tl [[Sëlva|chemun de Sëlva]]. == Descrizion == Val ie na valeda furmeda a U, che uel dí na valeda plasmeda dai [[dlacier]]es. La va da nord-urient a sud-uzidënt y la ie duta tl [[Parch naturel Puez-Odles]]. Tla pert nord a man drëta va autra valedes che ie, jan da uzidënt a urient, da [[Stevia]] ju, la Val Udera, la Val de Scimon, la Valacia, la Val dai Droc, la Val de Piciudel, la Val dai Ciavei y dala Furcela de Forces de Siëles ju la val tlameda Do la Ntaiëda. Japè de Val, de vieres de urient ruvun, tres la Val Culea, sun Furcela de Ciampëi o Jëuf de Culea o Locia de Culea<ref name=JK >[[Josef Kostner]] [[Gilo Prugger]]: ''Cherta de Frea y ujinanza''. Calënder de Gherdëina 1970, Union di Ladins, Urtijëi 1969, pl. 92</ref>. Dl vieres dl sud, sula pert de man ciancia de Val, iel me doi valedes: la Val da Lietres <ref =of="">Deplu autëures: ''Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins''. Istitut Ladin Micurá de Rü, 2017 ISBN 978-88-8171-119-2.</ref> o Val de Lietres <ref name=JK ></ref> a uriënt, che scumëncia sun [[Crespëina]] y fina sun [[Pra da Rì]], y Chedul che nasc a urient dal Col Turont de Cir y l Cir y fina tres la Locia de Chedul pra l Droch de Val daujin ala capela. Tres Val de Lietres iel unì fat ora da pert dla Lia da Mont n troi per ji sun Crespëina tl 1960<ref>''Cronica 1960''. Calënder de Gherdëina 1961, pl. 102. </ref>, ma chësc troi ie pona unì stlut inó per via che i ciaciadëures nen ova nia gën che jënt jisse massa da iló su. Tla Val de Lietres auta iel giarons che fina plu ala bassa cun n bosch drët spës de barantli, scialdi rie da passé tres. <gallery> Val da Parëi Val da Udera Val de Scimon te Val Gherdëina.jpg|Val da Parëi, Val da Udera y Val de Scimon. Val de Piciudel te Val Gherdëina.jpg|Val de Piciudel y Crëp da Castl. Val dai Ciavei te Val te Gherdëina.jpg|Val dai Ciavei. Do la Ntaiëda te Val Gherdëina.jpg|Do la Ntaiëda. Val Culea dala locia de Val Culea te Val te Gherdëina.jpg|Val Culea dala locia de Val Culea. </gallery> == Crëpes == A nord ons la Mont de Stevia cun i crëpes Steviola, Crëp dla Porta danter la Val de Scimon y la Valacia, Ciastel de Stevia danter la Valacia y la Val di Droc, l Crëp da Castl cun dovia la Val de Piciudel. Dala pert de sud, a man ciancia ruvan da japé de val oravier, ie i crëpes i ciampanii de Col Turont, de Lietres y dla Sciblota, l [[Ciastel de Chedul]], la [[Piza de Chedul]]. A nord de Chedul ie la Mont de Sëura de Chedul y a sud de Chedul la Grupa dl Cir y la Pizes Cuecenes. Te Val iel nce n valgun chëui sciche l chëul de Curnacia y l chëul dla Mescula a nord y l chëul dal Sablon a sud. La streda de Dusac mëina te [[Puez]] muan da [[Pra da Ri]]<ref name=JK></ref>. <gallery> Crëp de Steviola y Ciastel Wolkenstein Gherdëina.jpg|Crëp de Steviola y l Ciastel Wolkenstein. Crëp dla Porta te Val te Gherdëina.jpg|Crëp dla Porta. Crëp da Castl y Ciastel de Stevia te Val te Gherdëina.jpg|Crëp da Castl, Ciastel de Stevia, Crëp de Porta y Steviola a cialé da val oravier. Col dala Pieres Ost Val Longia Gherdëina.jpg|Col dala Pieres sëura Do la Ntaiëda. Bocia de Mont de Puez Col de Puez dedora Duledes te Val te Gherdëina.jpg|Bocia de Mont de Puez, l Col de Puez dedora y la Duledes. Col Turond Busc dala Gialina te Val Gherdëina.jpg|Ciampanil de Col Turont. Col Turond Ciampanil de Lietres Val Sëlva Gherdëina.jpg|Col Turond y l Ciampanil de Lietres. Col Turont da Pra da Ri te Val te Gherdëina.jpg|Col Turont y Val de Lasties. Ciampanii dla Sciblota Val Gherdëina.jpg|I ciampanii dla Sciblota. Mont de Val Sëura Sciblota Lietres Ciastel de Chedul Gherdëina.jpg|Mont de Sëura de Chedul y l [[Ciastel de Chedul]]. Piza de Chedul Ciastel de Chedul capela San Silvester Val Gherdëina.jpg|Piza de Chedul sëura la capela, dovia l [[Ciastel de Chedul]]. </gallery> == Eghes == Ruves iel te Val feter degun, mé n valgun aghiei. L'eghes che vën da mont ju passa tres val ora sota la truepa giares y morenes. L [[Ruf de Val]] nasc permò ala fin dla valeda dan la capela. Te Val iel truepes fussiei, che vën da Stevia ju, dala Val Culea y Chedul. Truepes ie i pisciadoies, che vën scialdi adurvei d'inviërn per la arpizedes sun la dlacia. A mesa val ie n pitl lech tlamà Lech de Ciampedel che devënta scialdi grant d'ansciuda canche la nëives se dlëiga y po sparësc inò te pueces dis. <gallery> Ruf de Val.jpg|L ruf de Val Lech de Ciampedel y Col Turont te Val te Gherdëina.jpg|L Lech de Ciampedel y Col Turont. </gallery> == Pastures == A l'auta ie te Val pastures de biesces y cëures y plu bas, dantaldut te [[Pra da Ri]], pastures de Vaces. Te Val ti parëies dl Ciastel de Stevia ie bele da giut na coa de [[Eguia|eguies]]. == Sedim de Val == L [[Ciastel de Val]] ie bonamenter unit fabricà ntëur i ani 1200-1230<ref>Rudolf Mussner (curadëur): ''Nosta Sëlva''. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. pl. 53-57</ref><ref>[[Antone Perathoner|Antone da Fussel]] (Perathoner): ''I ciastiei de Gherdëina. 1 L ciastel te Val (Wolkenstein)''. L Kalënder ladin per l'ann 1915, Dispruk. pl. 65-68</ref>. L ciastel dëssa vester sta desdrù tl 1522 da sasc unic ju dal crëp de Steviola. Aldò de autra funtanes dëssa l ciastel vester stat desdrù tl 1511 da n teremot. <ref>Fedele Demetz da Solech: ''N pue de storia de Sëlva''. Calënder de Gherdëina 1915 pl. 76</ref> Sëura l sedim dl ciastel iel mo da udëi n reservar dal ega y n 200 metri sot al sedim restli de mures, da udëi miec te na litografia dla Johanna Issel Grossrubatscher sciche sedims de doi tores. <gallery> Burgruine Wolkenstein Gröden.jpg|miniatura|L sedim de Val sota l crëp de Steviola Ciastel_Wolkenstein_Gherdëina.jpg|Chël che resta dl ciastel. L sedim dl ciastel de Val mures desot Gherdëina.jpg|I mures restei sot al ciastel. Valciastel.jpg|Val te na stampa de Gottfried Seelos. </gallery> Te Val, dlongia la muredes restedes sota l sedim, ie states abinedes doi munëides d'arjënt. La prima ie de 20 mm de traviërs y pëisa 1,4 gram. La vën tlameda ''Meraner Adlergroschen'' y ie stata batuda danter i ani 1259 y 1275. La segonda ie n craizer, de 17 mm. che pëisa un n gram, batuda a Ala tl 1519 <ref>f. de g.: ''Pitla storia dla munëides de l ciastel de Val''. Calënder de Gherdëina 1996. pl. 137-144</ref> == Capela de San Silvester == ''Liej de plu tl articul: [[Capela de San Silvester]]''<br> [[File:Capela de San Silvester te Sëlva.jpg|miniatura|alt=La Capela de San Silvester.|La Capela de San Silvester.]] Tl plan al scumënciamënt dla val da Sëlva ite iel na vedla capela dedicheda al papa San Silvester. Pra i lëures de dertureda dla capela tl 1992-1993 an abinà truepa pitures a frësch cun n valguna dates: 1732, 1754, 1792 y nchinamo 1638. Tan vedla che la capela ie ne san nia. L ie pitures de Adam y Dieva, dla Pascion, di cater Vangelisc y dl Giudize Universel. Sun la capela dedora iel na pitla scultura de San Silvester y tla capela dedite iel scultures di sanc Bastian, Roch, Vit, Antone de Padua, Francësch, Ivuere y Martin. Tla capela ie mo da udëi na tofla depënta de coche na muta, Caterina Senoner de Daunëi, ie stata abineda morta tla Val de Udera ai 1 de lugio dl 1852. Doi iëdesc al an vëniel jit cun la crëusc n pruzescion pra la capela <ref>Rudolf Mussner (curadëur): ''Nosta Sëlva''. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. pl. 141.</ref>. Pra la capela ruva nce la streda cun la via crucis che scumëncia sun Daunëi. [[File:Votivtafel Silvesterkapelle Wolkenstein.jpg|miniatura|Tofla dla muta de Daunëi abineda morta tla Val de Udera.]] Tl [[Museum Gherdëina]] ie metù ora n Crist baroch, che [[Albino Pitscheider]] ova derturá y che vën tlamà ''Crist de Val'', ajache l ie uni abinà te n fussel de Val bëndebo melciafià da n ciaciadëur de Sëlva<ref>Hedwig Senoner Perathoner: ''L Crist de Val''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 87 (poejia).</ref>. == Sport == Te Val dal truepa vies da [[arpizé]]. Sun Steviola ie drët cunesciuda la via [[Batista Vinatzer|Vinatzer]]-[[Vinzenz Peristi|Peristi]]. Autra vies mpurtantes ie sula Tor Lietres<ref>Mauro Bernardi: ''Arrampicare in Val Gardena''. Athesia 2002.ISBN 88-87272-22-0. pl. 40-43.</ref>. Su per l Crëp dala Porta dajovel nce na via fereda, che se tlamova ''Sandro Pertini'' y che ie unida tëuta ju tl 2014 per via dla leges de scunanza dl parch naturel. Te Val, fina al scumenciamënt dla Val Culea, mëina n purtoi da [[pudejé]] lonch 12 Km.<ref>[https://www.bergfex.it/suedtirol/langlaufen/groeden-wolkenstein/ Langlaufen Groeden Wolkenstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417164424/https://www.bergfex.it/suedtirol/langlaufen/groeden-wolkenstein/ |date=2021-04-17 }}.</ref>. L saut Tutino te Val, ulù dal mëinacrëp de Sëlva Ferdinand Glück fova stat finanzià dala baronéssa nglëija Tutino Steel tl 1930<ref>Leo Senoner: ''I "Sauc" sun Mont de Pana. L saut te Gherdëina inier y al didancuei''. Calënder de Gherdëina 2008, pl. 155</ref> == Cësa de Val == La cësa fova n hotel che ie deventà n zenter sportif dla grupa di Carabinieri. D'inviern iel iló daujin, ulache zacan fova l vedl sciesstond, na sauridanza per stlupetè per i atlec dl biathlon. Te Val, sui pitli parëies de Ciampac, ie tumà ju l arpizadëur [[Emilio Comici]] do che na corda se ova rot<ref>[https://web.archive.org/web/20160409122324/http://lusenberg.com/comici/comici.html Tommaso Giorgi. L'ultimo testimone.]</ref>. Plu in ite te Val, do l plan di Droc, tala Ciajota iel mo da udëi na ciaucëia y na pelda n memoria de bera Batista Senoner che fova uní mazá da n manz l an 1927<ref> Sepl Nocker: ''A ji a spaz te Val''. Calënder de Gherdëina 1975. pl. 112-113.</ref>. == Ciantia == Batista Ploner de Sotanives: ''L bel te Val''. Calënder de Gherdëina 1975. pl. 114 == Notes == <references/> == Cëla nce == * [[Commons:Category:Ferrata Sandro Pertini|Via fereda Sandro Pertini]] * [[Ruves de Gherdëina]] {{Valedes de Gherdëina}} [[Categoria:Geografia|Val]] [[Categoria:Valedes de Gherdëina|val]] [[Categoria:Sëlva|Gherdëina‎]] [[Categoria:Val‎]] enklapz7va6cz3olfeqnhk2vmjdvudj