Wikipedia
lldwiki
https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Urtijëi
0
1256
251838
251182
2026-06-15T06:47:57Z
Moroder
67
/* Scultëures */
251838
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
{{Infobox chemun Südtirol
|Inuem luech = <big>Urtijëi</big><br />''Sankt Ulrich ([[lingaz tudësch|de]])<br />Ortisei ([[lingaz talian|it]])''
|Inuem scëmpl = Urtijëi
|Blason =
|Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]]
|lld = 84.19
|de = 9.30
|it = 6.51
|Frazions = [[Sacun]]
|Foto = Urtijëi cun l Sela Y Saslonch da Tlesura.jpg
|Descrizion foto = Urtijëi cun l [[Grup dl Sela|Sela]] y [[Saslonch]] da Tlesura
|Ambolt = Tobia Moroder
|Ann ambolt = 2020 -2. mandat
|Mapa = St._Ulrich_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg
|Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione
|Trentin-Südtirol
|label = Urtijëi
|latitudineGradi = 46
|latitudinePrimi = 34
|longitudineGradi = 11
|longitudinePrimi = 40
|position =
|width = 300
|float = center
|relief = yes
|background = #e8e8e8
}}
|}}'''Urtijëi''' ({{IPA-lld|uʀtiˈʒɜi̯|pron|Lld-Urtijëi.oga}}, suënz nce ''Ortiseit'' ti vedli scric<ref>[https://digital.tessmann.it/tessmannDigital/Medium/Seite/23202/1/issueId-214942-currentDate--zoom-1.html Josef Komplojer: ''Sparsamkeit und Freigebigkeit in einer Biographie''. Wagner Dispruch 1820], pl. 15.</ref>, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''St. Ulrich in Gröden'' {{IPA-de|zaŋkt ˈʊlrɪç ɪn ˈɡrøːdn̩|pron|}}, [[lingaz talian|talian]]: ''Ortisei'' {{IPA-it|ortiˈzɛi|pron|}}) ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] te [[Südtirol]]. Cun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} iel l majer chemun de Gherdëina n cont de populazion, ma l mënder n cont de spersa cun 24,3 km². Pra l luech de Urtijëi toca geograficamënter y ënghe da n pont de ududa soziel la [[frazion (Talia)|frazion]] de [[Sureghes]], ma che aministrativamënter fej pert dl chemun de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]]. La populazion de la zona urbana de Urtijëi, cuntan leprò Sureghes y [[Runcadic]], ie de mpue manco de 5.500 abitanc. Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]].
== Inuem ==
L inuem ''Urtijëi'' va zeruch al 13ejim secul a n [[mesc]] tl zënter dl luech dal inuem ''Ortiseyt'' (zachëi rata dal [[latin]]: ''urticetum'', cie che uel di ''verzon de [[urties]]''). Mo tl 1497 univa chësc inuem dant te documënc de Bulsan (''„Hanns von Ortiseit“'').<ref>Hannes Obermair ''Bozen Süd – Bolzano Nord. Schriftlichkeit und urkundliche Überlieferung der Stadt Bozen bis 1500''. Band 2, Stadtgemeinde Bozen, Bulsan 2008 Nr. 1317, ISBN=978-88-901870-1-8.</ref> Chësc mesc vën dant te documënc plu tert sota l inuem ''Mauriz'' y ie al didancuei un di hotiei plu vedli de la valeda. L inuem tudësch ''St. Ulrich'' va ntant zeruch a la pluania dl luech, che ie dedicheda ala [[cumparizion dl Seniëur]], ma nce a [[Durich de Augsburg]], l sant patron dl luech. Tl ''Ulrichspatrozinium'', che mostra su la puscions, ie nce da liejer de puscions medieveles de la dlieja dl vëscul de [[Augsburg]] te la [[Val dl Isarch]] y te Gherdëina.<ref>Adolf Sandberger: ''Das Hochstift Augsburg an der Brennerstraße.'' In: Ders.: ''Altbayerische Studien zur Geschichte von Siedlung, Recht und Landwirtschaft''. Hrsg. von Gertrud Sandberger, Pankraz Fried und Erwin Riedenauer. München 1985, pl. 285–296.</ref>
== Blason ==
L blason de Urtijëi ie na tofla d'or cun la figura de [[S. Durich]], trat sëura cun l guant da vëscul, che tën tla man drëta na crëusc d'or y ie a ciaval. L ciaval ie blanch, cun urnamënc d'or y curì da na chëutra bruma. Sun la tofla iel na striscia bruma cun trëi pitli blasons de arjënt y dantrite doi eves d'or che jola.<ref>[http://www.gemeinde.stulrich.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref>.
L vedl Blason de Urtijëi fova la doi mazëtes da [[Fé zandli te Gherdëina|lauré sul puntl]], che ie pona deventei doi stilec (chëi dl Troi Paian?)<ref>[https://wappen.tiroler-landesmuseen.at/index34a.php?wappen%20id=28043&drawer=Se-Wa Vedl blason de Urtijëi cun stilec tl archif dl Vinzentinum a Persenon.]</ref><ref>[[Edgar Moroder]]: ''L vedi blason de Urtijëi''. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 66-68.</ref>.
==Geografia==
[[File:Urtijei-2008.jpg|thumb|280px|sinistra|Nscila fova Urtijëi d'instà dl ann 2008. L univa fabricà dassën]]
==Storia==
[[File:Mujiga de Urtijëi 1869.jpg|miniatura|sinistra|Mujiga de Urtijëi l ann 1869. ]]
[[File:Monument de JB Purger de Ludwig Moroder renuvà Radio Ladin Urtijëi.ogg|miniatura|alt=Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder. Archif Radio Ladin Urtijëi |Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder a Urtijëi. [[Radio Ladin de Gherdëina|Archif Radio Ladin]]. ]]
== Vita culturela ==
[[File:Cesadiladins.jpg|miniatura|left|La [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum de Gherdëina]].]][[File:Cësa de Chemun 2021 Urtijëi.jpg|thumb|left|La cësa de Chemun]]
Tl zënter de Urtijëi ie la [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum Gherdëina]], dla [[Union Generela di Ladins dles Dolomites|Union Generela di Ladins]], dla [[Union di Ladins de Gherdëina]] y dla [[Bibliotech ladina Malia da Cudan|Biblioteca ladina Malia da Cudan]]. A Urtijëi ie nce la sënta de [[La Usc di Ladins]]. Sun [[Plaza de Sant Antone]] ie la Cësa de cultura cun la sënta dla [[Lia Mostra d’Ert]], dla ''Grupa Jëuni Urtijëi'' y dla bibliotech d'Ert. Tla cësa de cultura Luis Trenker ie la sala di cungresc, y la mostra de scultures Art 52<ref>[http://www.art52.it/ Mostra de scultures Art 52]</ref>. Sun plaza de dlieja de San Durich ie la [[Bibliotech San Durich]] tla cësa dla vedla scola <ref>{{Cite web |url=https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |title=Bibliotech San Durich |access-date=2021-02-17 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119135148/https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |url-status=dead }}</ref>.
[[File:Plaza Sant'Antone cun dlieja a Urtijëi.jpg|miniatura|left|350px|La Plaza de Sant'Antone tl zënter de Urtijëi.<br>A man ciancia: La Cësa de Sant'Antone, sënta de [[Radio Gherdëina Dolomites|Radio Gherdëina]].<br>A man drëta: La [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de San Antone]]]]
Una dla plu vedla cafetaries/cunditories de Urtijëi fova l [[Café Demetz]] tla Bruscia che à stlut l ann 2024.
== Scoles ==
* Scolina ''Salieta''.<ref>{{Cite web |url=https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |title=Scolina Salieta, plata web Chemun de Urtijëi. |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117122016/https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |url-status=dead }}</ref>
* Scoles Elementeres Urtijëi.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-elementera-urtijei/ Scola Elementera Urtijëi, plata web.]</ref>
* Scola Mesana ''Ujep Anton Vian''.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-mesana-urtijei-ujep-antone-vian-/ Scola Mesana Urtijëi, plata web.]</ref>
* [[Scola d'Ert Urtijëi|Lizeum d'Ert ''Cademia'']].<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Lizeum d'Ert, plata web.]</ref>
* Scola Prufesciunela per l’Artejanat artistich Gherdëina.<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Scola prufescionela, plata web.]</ref>
* Istitut Tecnich Economich Urtijëï, Gherdëina ''Raetia''.<ref>[Https://www.iteraetia.it/ld/ Istitut Tecnich Economic Urtijëi, plata web.]{{Toter Link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Scola de Mujiga Gherdëina.<ref>[https://scoresdemusiga.provinzia.bz.it/scores-musiga-todesces-ladines/direziun-scora-de-musiga-gherdena-urtijei-selva.asp Scola de Mujiga Urtijëi, plata web.]</ref>
== Cumenanza ==
=== Spartizion linguistica ===
{{Lingaz de apartenënza
|talian = 9,90
|tudësch = 10,35
|ladins = 79,75
|ann = 2024
}}
Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La prima cumpededa sun la rujeneda fova unida fata tl 1971, ulache l 19% ova mo detlarà l tudësch la rujeneda de l'oma y mé l 72% l ladin. Dal 1981 incà ie l ladin restà ntëur ai 80-85%.
{| class="wikitable zebra" style="text-align:center;"
|-
! rowspan="2"| Ann|| colspan="3" | Grupes linguistiches<ref>[https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=4&news_article_id=573570 ''Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk - Volkszählung 1981, S. 24'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |title=''Südtirol in Zahlen (Bozen 1994), S. 14'' |access-date=2022-01-27 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229001423/https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="astat1981">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=899072|titel=Volkszählung 1981 – Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=1983-03|zugriff=2024-12-09}}</ref><ref name="astat2001">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf|titel=Volkszählung 2001 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Provinz Bozen-Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2002-08|zugriff=2024-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229023228/https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf |date=2021-12-29 }}</ref><ref name="astat2024">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=1160209|titel=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Autonomen Provinz Bozen - Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2024-12|zugriff=2024-12-09}}</ref>
|-
! ladin|| tudësch|| talian
|-
| 1971 || 72,23 % || 18,57 % || 9,20 %
|-
| 1981 || 84,35 % || 10,26 % || 5,39 %
|-
| 1991 || 83,94 % || 11,07 % || 4,98 %
|-
| 2001 || 82,32 % || 12,13 % || 5,55 %
|-
| 2011 || 84,19 % || 9,30 % || 6,51 %
|-
| 2024 || 79,75 % || 10,35 % || 9,90 %
|}
=== Svilup demografich ===
Urtijëi à abù n gran crëscer de la populazion do la anescion ala Talia, che ie dublieda dal 1921 al 1981 da 2.000 a 4.000 abitanc. Al didancuei à l chemun plu de 4.600 abitanc.
<timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.8)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:500 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1921 text:1921
bar:1931 text:1931
bar:1936 text:1936
bar:1951 text:1951
bar:1961 text:1961
bar:1971 text:1971
bar:1981 text:1981
bar:1991 text:1991
bar:2001 text:2001
bar:2011 text:2011
bar:2021 text:2021
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1921 from: 0 till:2070
bar:1931 from: 0 till:2216
bar:1936 from: 0 till:2535
bar:1951 from: 0 till:2803
bar:1961 from: 0 till:3196
bar:1971 from: 0 till:3961
bar:1981 from: 0 till:4106
bar:1991 from: 0 till:4222
bar:2001 from: 0 till:4484
bar:2011 from: 0 till:4653
bar:2021 from: 0 till:4833
PlotData=
bar:1921 at:2070 fontsize:S text: 2070 shift:(-8,5)
bar:1931 at:2216 fontsize:S text: 2216 shift:(-8,5)
bar:1936 at:2535 fontsize:S text: 2535 shift:(-8,5)
bar:1951 at:2803 fontsize:S text: 2803 shift:(-8,5)
bar:1961 at:3196 fontsize:S text: 3196 shift:(-8,5)
bar:1971 at:3961 fontsize:S text: 3961 shift:(-8,5)
bar:1981 at:4106 fontsize:S text: 4106 shift:(-8,5)
bar:1991 at:4222 fontsize:S text: 4222 shift:(-8,5)
bar:2001 at:4484 fontsize:S text: 4484 shift:(-8,5)
bar:2011 at:4653 fontsize:S text: 4653 shift:(-8,5)
bar:2021 at:4833 fontsize:S text: 4833 shift:(-8,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:Dac dl ISTAT
</timeline>
== Beludëi de Urtijëi ==
<gallery>
Gröden Lithographie von Alois Leykum.jpg|Urtijëi ntëur l 1840<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=PUXgE_Rs6gQC&pg=GBS.PP1&hl=it Franz Carl Weidmann: ''Der Kreis an der Etsch (Botzner Kreis), im Lande Tyrol: Mit einer topographischen Karte und fünf Chromolithographien'']</ref>.
Urtijëi y Seceda stampa de Eberle da August Podesta 1840.jpg|Urtijëi cun Secëda tl 1840.
Urtijëi tl 1860 Josef Moroder Lusenberg.jpg|Urtijëi tl 1860 depënt da [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder]].
Urtijei 1856.jpg|Urtijëi 1862 te na litografia de Johann Burgauner<ref>Edgar Moroder: ''L cheder plu cunesciù dl vedl Urtijëi''. [[La Usc di Ladins]], 1. de nuvëmber 1977, pl. 15.</ref>.
Die Gartenlaube (1882) b 441.jpg|Urtijëi dl ann 1882
Urtijëi dl ann 1890.jpg|Urtijëi dl ann 1890.
Urtijëi ti ani 1900 foto Bernhard Johannes.jpg|Urtijëi ti ani 1900, foto de Bernhard Johannes [[Maran]].
</gallery>
== Ridli y si mejes<ref>Barbara Lanz, Sonja Mitterer: ''Höfekarte Gröden''. Museum Gherdëina, Urtijëi 2014, ISBN 978-88-909015-0-8.</ref>==
{{Cëla nce|Mejes de Gherdëina}}
=== Piz Dedora ===
Socrëp, La Sia, Ruf, Cecer (Ruf Dessëura), Pitl Ruf (Nis), La Plates Dedite, La Plates Dedora, Nevel, Dumat, Pradac, Lipl (Mantingher), Grien, Luca Dedora, Vedl Pilat, Pitl Pilat, Ciascian, Lip, Sciron, Sulé, Mauta, Tinderla (Ciancel Dessëura), Ciancel, Nevin, Juaut, Bëiber, Col Martin (Puc, Taicer), Cialian, Tone, Pizer, Cëdepuent, Tadeo (Soler), Penc (Rumanon Dessëura), Luca (Nuef), Iagher (Crëida), Alësc, Tecul, Uridl, Cësa Fill, Junerëi (Gran Cësa).
=== Dla da Puent de Pana ===
Cësa Puent de Pana, Bugon, Sneton, Smidl, Muradëures (Bruel), Plan de Mureda, Mureda, [[Doss dl Preve]], Jumbierch (Lusenberg), Cudan, Scurcià, Resciesa, La Tambres, Pitl Paul ([[Villa Rudolfine|Rudolfine]]), [[Lenert]], Zot, Ratic (Naz), Costa, Vedl Doss, Doss, Maidl, [[Furmescere]] (Vedla Scola), Martiner.
=== Piz Dessëura ===
Stlejuc, [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (Stlejuc Dessëura), Pitl Bruel, Bruel Dessot, Gran Bruel, Frëina, Mulin da Frëina, La Rodera, Bataian (Dessëura), Bataian Dessot, Tiscion Dessëura, Tiscion Dessot (Villa Lourdes), Perjon, Milan, Ronch, Costa Dessot, Raineles, Costa Dessëura, Coi, Coi Dedora, La Mauta, Luca, Runcata, Cuenz, [[Martin (Urtijëi)|Martin]], Carai (Planaces), Palvates, Puent, Puntëdla, Puntëdla Desson, Sovia, [[Costamula|Costamula Dessot]], [[Costamula|Costamula Dessëura]], Nudrëi Dedite, Nudrëi Dedora, Costes, Val, Mulin, Marëufer, Fëur.
=== La Bruscia ===
{{Prinzipel|Bruscia}}
[[File:Vedl spedel Urtijei.jpg|miniatura|Vedla cëses a Urtijëi tl 1900: l Vedl Spedel japé, Trina a mez, La Reja dancà a man ciancia, Faujëina à man drëta]]
[[File:Hotels on Stetteneck Platz in Urtijëi.jpg|miniatura|alt=Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.|Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.]]
Fever, [[Gustin|Vedl Gustin]] (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, [[Ianesc (ustaria)|Ianesc]], Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler.
=== Ridl da Sacun ===
Pincan, Sodlieja, Plajes, Col de Flam Dessot, Col de Flam Dessëura, Oslperch, Stufan Dessëura, Stufan Dessot, Val, Nis, (Pitl Poz), Poz Dessëura, Poz Dessot, Poz Dedite, Paul Dossù, Pescosta (Vedla), (Gran) Sotria, Ciajea, Pitla Sotria, Mulin de Sotria, Pitl Fever.
== Da vijité ==
{{Culones-lista|colwidth=15em|
* [[Dlieja de San Durich]]
* [[Dlieja da Sacun]]
* [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]]
* [[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)|Dlieja de Sant'Ana te curtina]]
* [[Curtina de Urtijëi]]
* [[Capela sal Crist]]
* [[Capeles de Gherdëina#Urtijëi|Capeles de Urtijëi]]
* [[Museum de Gherdëina]]
* [[Ciastel Stetteneck]]
}}
== Monumënc sota defendura ==
A Urtijëi dal 17 fabrighes sota defendura dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: cater dliejes, doi capeles, doi cëses y 9 mejes.
<gallery>
Parish church of St. Ulrich in Gröden .jpg|Dlieja de San Durich<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17120 Dlieja de San Durich, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Autere_juebia_dai_Andli_dan_la_dlieja_San_Antone_a_Urtijëi.jpg|Dlieja de S. Antone<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17122 Dlieja S. Antone, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|Dlieja da Sacun<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17126 Dlieja da Sacun, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
St._Annakirch_in_Urtijei.jpg|Dlieja de S. Ana<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17119 Dlieja de S. Ana y curtina, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Capela_da_Poz_Urtijei_da_pert_dl_suredl_che_sen_va.JPG|Capela da Poz<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17129 Capela da Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Raschötzer_Kapelle_über_St._Ulrich_in_Gröden_im_Winter_2013.jpg|Capela de Resciesa<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50558 Capela de Resciesa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Janon.jpg|Janon<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17121 Janon, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Villa_Rifesser_Stufan_Urtijëi.jpg|Villa Rifesser<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50441 Villa Rifesser, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Ancient_home_Pradatsch.jpg|Pradac<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17117 Pradac, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Nevel Urtijëi.jpg|Nevel<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17116 Nevel, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Martin a Urtijei.jpg|Martin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17123 Martin, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Farmhouse Col de Flam in Urtijëi from west.jpg|Col de Flam Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50578 Col de Flam Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Costamula_de_sot_dinsta.jpg|Costamula Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17124 Costamula Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Costamula de sëura Urtijëi.JPG|Costamula Dessëura<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17125 Costamula Dessëura, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Cudan.jpg|Cudan<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17118 Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Peza Urtijei.jpg|Peza (Sacun)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17127 Peza, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
</gallery>
== Monumënc naturei ==
Tl chemun de Urtijëi ie unic metui sota defendura ot monumënc naturei: doi crëpes, la bujes y pisciadoi de Puent, cater lëns y n paluch.
<gallery>
Cuecnes_in_Gröden.jpg|L crëp de [[Secëda]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |title=Crëp de Secëda, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140303/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |url-status=dead }}</ref>.
Balest y Gran Roa Urtijei.JPG|[[Balest]] y la Gran Roa<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |title=Balest y Gran Roa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140300/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |url-status=dead }}</ref>.
Gran Puent Ruf de Cuecenes dauton Urtijëi.jpg|Bujes y pisciadoi dl Gran Puent<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |title=Bujes y Pisciadoi Gran Puent, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140313/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |url-status=dead }}</ref>.
Pëc de Poz Urtijëi Picea abies.jpg|Pëc de Poz<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |title=Pëc de Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140302/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |url-status=dead }}</ref>.
Lën de Nis a Urtijëi dansciuda.jpg|[[Lën da beca]] de Nis<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |title=Lën da beca de Nis, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140256/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |url-status=dead }}</ref>.
Lën de Uridl a Urtijëi.jpg|Lën da beca de Uridl<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |title=Lën da beca de Uridl, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140323/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |url-status=dead }}</ref>.
Pinc drusa dal vënt sun mur da Cudan Urtijëi.jpg|Pinch dl mur da Cudan<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |title=Pinch drusà dl mur da Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140309/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |url-status=dead }}</ref>.
Pitl paluc de Col Ciarnacëi.jpg|Pitli palusc de [[Col Ciarnacëi]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |title=Pitli palusc de Col Ciarnacëi, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140255/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |url-status=dead }}</ref>
</gallery>
== Persunaliteies ==
{{Cëla nce|Persunaliteies ladines}}
=== Scultëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Alois Colli]]
*[[Jakob Crepaz-Maidl]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Ferdinand Demetz]]
*[[Vigil Dorigo]]
*[[Giuani Enrich]]
*[[Tresl Gruber]]
*[[Franz Grünewald]]
*[[Levisc Antone Insam]]
*[[Luis Insam]]
*[[Josef Kostner]]
*[[Jan Dumëine Mahlknecht]]
*[[Joseph Anton Mahlknecht]]
*[[Josef Mersa]]
*[[Fini Martiner Moroder]]
*[[Marchiò Molziner]]
*[[Friedrich Moroder]]
*[[Hermann Moroder]]
*[[Johann Baptist Moroder]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Ludwig Moroder]]
*[[Otto Moroder]]
*[[Rudolf Moroder]]
*[[Siegfried Moroder]]
*[[Vinzenz Moroder-Resciesa]]
*[[Raimund Mureda]]
*[[Giacobe Mussner]]
*[[Śepl Obletter]]
*[[Hans Perathoner]]
*[[Vinzenz Peristi]]
*[[Vigil Pescosta]]
*[[Luis Piazza]]
*[[Albino Pitscheider]]
*[[Tone Pitscheider]]
*[[Gilo Prugger]]
*[[Sepl Rifesser]]
*[[Josef Rifesser]]
*[[August Runggaldier]]
*[[Tone Runggaldier]]
*[[Ujep Runggaldier]]
*[[Jakob Sotriffer]]
*[[Francësch Tavella]]
*[[Christian Trebinger]]
*[[Iuchin Unterplatzer]]
*[[Rudolf Vallazza]]
*[[Martin Vinazer]]
*[[Johann Baptist Walpoth]]
*[[Luisa Walpoth Demetz]]
}}
=== Depenjadëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Johann Burgauner]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Christian Delago]]
*[[Peter Demetz-Fëur]]
*[[Alois Kostner]]
*[[Annemarie Moroder]]
*[[Aurelia Moroder Langer]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Bernardin Pitschieler]]
*[[Egon Rusina Moroder]]
*[[Mili Schmalzl]]
*[[Hans Sontheimer]]
*[[Markus Vallazza]]
*[[Stina Walpoth Moroder]]
}}
=== Scritëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Amalia Anderlan Obletter]]
*[[Rut Bernardi]]
*[[Christian Delago]]
*[[Stefan Demetz-Sulé]]
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Paula Grossrubatscher]]
*[[Tresl Gruber]]
*[[Milia Insam Kostner]]
*[[Josef Kostner]]
*[[Carla Lezuo]]
*[[Adele Moroder]]
*[[Christian Moroder]]
*[[Edberte Moroder]]
*[[Edgar Moroder]]
*[[Franz Moroder]]
*[[Wilhelm Moroder-Lusenberg]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Frida Piazza]]
*[[Matie Ploner]]
*[[Philomena Prinoth Moroder]]
*[[Johann Baptist Rifesser]]
*[[Elsa Runggaldier]]
*[[Heidi Siller-Runggaldier]]
*[[Ingrid Runggaldier]]
*[[Josef Runggaldier]]
*[[Leo Runggaldier]]
*[[Ivan Senoner]]
*[[Trudi Vallazza]]
*[[Roland Verra]]
*[[Ujep Antone Vian]]
}}
=== Musizisć ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Ottavia Kostner]]
*[[Giorgio Moroder]]
*[[Stefan Demetz-Sulé|Stefan Demetz]]
}}
=== Atlec/tes ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Lisa Demetz]]
*[[Elisabeth Lardschneider]]
*[[Lara Malsiner]]
*[[Petra Moroder]]
*[[Carolina Kostner]]
*[[Isolde Kostner]]
*[[Giuana Prugger]]
*[[Ludwig Schmalzl de Ronc]]
}}
=== Autri ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Katharina Bernardi]]
*[[Marina Demetz]]
*[[Josef Grossrubatscher]]
*[[Dominik Holzknecht]]
*[[Guido Insam]]
*[[Norbert Kostner]]
*[[Pepi Martiner]]
*[[Alex Moroder]]
*[[Armin Moroder]]
*[[Bruno Moroder]]
*[[Mons.Christian Moroder|Christian Moroder]]
*[[Stefania Pitschieler Moroder]]
*[[Ernst Prinoth]]
*[[Franz Prugger]]
*[[Johann Baptist Purger]]
*[[Edmund Runggaldier]]
*[[Georg Runggaldier]]
*[[Ferdinand Stuflesser]]
*[[Luis Trenker]]
*[[Felizita Unterplatzer Moroder]]
*[[Batista Vinatzer]]
*[[Maria Ursula Welponer]]
}}
== Galaria dales fotografies==
<gallery mode="packed-hover" heights="100">
Urtijëi Mont de Sëuc Sciliër y Bulacia udui dal Gran Punton.jpg|Urtijëi udu dal Gran Punton
Parish church Urtijei internal view.jpg|Dlieja de San Durich
Revëut simboi dla Pascion Dlieja San Durich Urtijëi.jpg|Revëut dla dlieja de San Durich
Stained glass window with angels in the Saint Antony church in St. Ulrich in Gröden.jpg|Viere dla dlieja de San Antone
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|La dlieja da Sacun
Apsis y autere dlieja Sacun Gherdëina.jpg|Autere dla dlieja da Sacun
Saslonch Sella Pic Seceda inviern.jpg|Mont de Resciesa
Ferata de Gherdëina a Urtijëi ai28-5-1960.jpg|Ultim viac dla ferata tres Urtijei
</gallery>
== Films ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=KSoA6GhF9w0 Desfileda cun guant dala Gherdëina sun slites da carnescià 1929]
* [https://www.youtube.com/watch?v=ARRG1QqvdbA Desfiledes cun slita y garejedes a Urtijëi l ann 1933]
== Notes ==
<references/>
== Cëla ënghe ==
* [[Sacun]]
* [[Sureghes]]
* [[Col de Ronc]]
* [[Col de Flam]]
* [[Resciesa]]
* [[Secëda]]
* [[Cuecenes]]
* [[Pic]]
* [[Scola d'Ert Urtijëi]]
* [[I ciastiei tla Ladinia]]
* [[Scultëures de Gherdëina|Scultëures de Urtijëi]]
== Bibliografia ==
* Elfriede Perathoner, Albert Moroder: ''Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug''. Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018.
== Liames ==
* [http://www.museumgherdeina.it/185.html Museum Gherdëina]
* [https://www.ulg.it/ Union di Ladins de Gherdëina]
==Vocabolar dl ladin leterar==
[[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=1064|left|thumb|100px]]
<small>
'''Urtijëi '''6 1821 ''Urtiʃhëi ''(PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]], 1821*1915:55) <br>
gad. Urtijëi grd. Urtijëi fas. Ortijei caz. Ortijei fod. Ortijei amp. Ortisei LD Urtijei<br>
'''topon. '''<br>
'''''paese e comune in val gardena '''''(gad. DLS 2002, grd. F
2002; DLS 2002, fas. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS
2002, LD DLS 2002) Ⓘ Ortisei Ⓓ St. Ulrich ◇ <i><b>a) Ve spitan bën ert, sci sci. / Y cun vera mpazienza, / No me nëus
- dut Urtijëi! </b>Ve spitan bën ert, shi shi. / I kun vera impazienza, / No me nëus - dut Urtiʃhëi! </i>PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]]1821*-1915:55 (grd.); <i><b>b) Son pa stata a Ortijei,
duc i muc me à tralascià / Sant Antone del maridé, vedla
muta no voi resté. </b>Son po stat’ a Ortižei, tut i muč mi a
tralašà / St. Antone del maride vedla muta no voi resté. </i>ZacchiaGB, [[:it:s:Gardenera C|GardeneraC]]1858*-1995:172 (caz.).
</small>
{{chemuns Ladinia}}
{{Salten-Sciliër}}
[[Categoria:Urtijëi|Urtijëi]]
[[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan]]
[[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]]
tvet8eggtq34fujsiia8tlv0q7pg7w8
251840
251838
2026-06-15T06:52:05Z
Moroder
67
/* Scultëures */
251840
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
{{Infobox chemun Südtirol
|Inuem luech = <big>Urtijëi</big><br />''Sankt Ulrich ([[lingaz tudësch|de]])<br />Ortisei ([[lingaz talian|it]])''
|Inuem scëmpl = Urtijëi
|Blason =
|Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]]
|lld = 84.19
|de = 9.30
|it = 6.51
|Frazions = [[Sacun]]
|Foto = Urtijëi cun l Sela Y Saslonch da Tlesura.jpg
|Descrizion foto = Urtijëi cun l [[Grup dl Sela|Sela]] y [[Saslonch]] da Tlesura
|Ambolt = Tobia Moroder
|Ann ambolt = 2020 -2. mandat
|Mapa = St._Ulrich_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg
|Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione
|Trentin-Südtirol
|label = Urtijëi
|latitudineGradi = 46
|latitudinePrimi = 34
|longitudineGradi = 11
|longitudinePrimi = 40
|position =
|width = 300
|float = center
|relief = yes
|background = #e8e8e8
}}
|}}'''Urtijëi''' ({{IPA-lld|uʀtiˈʒɜi̯|pron|Lld-Urtijëi.oga}}, suënz nce ''Ortiseit'' ti vedli scric<ref>[https://digital.tessmann.it/tessmannDigital/Medium/Seite/23202/1/issueId-214942-currentDate--zoom-1.html Josef Komplojer: ''Sparsamkeit und Freigebigkeit in einer Biographie''. Wagner Dispruch 1820], pl. 15.</ref>, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''St. Ulrich in Gröden'' {{IPA-de|zaŋkt ˈʊlrɪç ɪn ˈɡrøːdn̩|pron|}}, [[lingaz talian|talian]]: ''Ortisei'' {{IPA-it|ortiˈzɛi|pron|}}) ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] te [[Südtirol]]. Cun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} iel l majer chemun de Gherdëina n cont de populazion, ma l mënder n cont de spersa cun 24,3 km². Pra l luech de Urtijëi toca geograficamënter y ënghe da n pont de ududa soziel la [[frazion (Talia)|frazion]] de [[Sureghes]], ma che aministrativamënter fej pert dl chemun de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]]. La populazion de la zona urbana de Urtijëi, cuntan leprò Sureghes y [[Runcadic]], ie de mpue manco de 5.500 abitanc. Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]].
== Inuem ==
L inuem ''Urtijëi'' va zeruch al 13ejim secul a n [[mesc]] tl zënter dl luech dal inuem ''Ortiseyt'' (zachëi rata dal [[latin]]: ''urticetum'', cie che uel di ''verzon de [[urties]]''). Mo tl 1497 univa chësc inuem dant te documënc de Bulsan (''„Hanns von Ortiseit“'').<ref>Hannes Obermair ''Bozen Süd – Bolzano Nord. Schriftlichkeit und urkundliche Überlieferung der Stadt Bozen bis 1500''. Band 2, Stadtgemeinde Bozen, Bulsan 2008 Nr. 1317, ISBN=978-88-901870-1-8.</ref> Chësc mesc vën dant te documënc plu tert sota l inuem ''Mauriz'' y ie al didancuei un di hotiei plu vedli de la valeda. L inuem tudësch ''St. Ulrich'' va ntant zeruch a la pluania dl luech, che ie dedicheda ala [[cumparizion dl Seniëur]], ma nce a [[Durich de Augsburg]], l sant patron dl luech. Tl ''Ulrichspatrozinium'', che mostra su la puscions, ie nce da liejer de puscions medieveles de la dlieja dl vëscul de [[Augsburg]] te la [[Val dl Isarch]] y te Gherdëina.<ref>Adolf Sandberger: ''Das Hochstift Augsburg an der Brennerstraße.'' In: Ders.: ''Altbayerische Studien zur Geschichte von Siedlung, Recht und Landwirtschaft''. Hrsg. von Gertrud Sandberger, Pankraz Fried und Erwin Riedenauer. München 1985, pl. 285–296.</ref>
== Blason ==
L blason de Urtijëi ie na tofla d'or cun la figura de [[S. Durich]], trat sëura cun l guant da vëscul, che tën tla man drëta na crëusc d'or y ie a ciaval. L ciaval ie blanch, cun urnamënc d'or y curì da na chëutra bruma. Sun la tofla iel na striscia bruma cun trëi pitli blasons de arjënt y dantrite doi eves d'or che jola.<ref>[http://www.gemeinde.stulrich.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref>.
L vedl Blason de Urtijëi fova la doi mazëtes da [[Fé zandli te Gherdëina|lauré sul puntl]], che ie pona deventei doi stilec (chëi dl Troi Paian?)<ref>[https://wappen.tiroler-landesmuseen.at/index34a.php?wappen%20id=28043&drawer=Se-Wa Vedl blason de Urtijëi cun stilec tl archif dl Vinzentinum a Persenon.]</ref><ref>[[Edgar Moroder]]: ''L vedi blason de Urtijëi''. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 66-68.</ref>.
==Geografia==
[[File:Urtijei-2008.jpg|thumb|280px|sinistra|Nscila fova Urtijëi d'instà dl ann 2008. L univa fabricà dassën]]
==Storia==
[[File:Mujiga de Urtijëi 1869.jpg|miniatura|sinistra|Mujiga de Urtijëi l ann 1869. ]]
[[File:Monument de JB Purger de Ludwig Moroder renuvà Radio Ladin Urtijëi.ogg|miniatura|alt=Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder. Archif Radio Ladin Urtijëi |Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder a Urtijëi. [[Radio Ladin de Gherdëina|Archif Radio Ladin]]. ]]
== Vita culturela ==
[[File:Cesadiladins.jpg|miniatura|left|La [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum de Gherdëina]].]][[File:Cësa de Chemun 2021 Urtijëi.jpg|thumb|left|La cësa de Chemun]]
Tl zënter de Urtijëi ie la [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum Gherdëina]], dla [[Union Generela di Ladins dles Dolomites|Union Generela di Ladins]], dla [[Union di Ladins de Gherdëina]] y dla [[Bibliotech ladina Malia da Cudan|Biblioteca ladina Malia da Cudan]]. A Urtijëi ie nce la sënta de [[La Usc di Ladins]]. Sun [[Plaza de Sant Antone]] ie la Cësa de cultura cun la sënta dla [[Lia Mostra d’Ert]], dla ''Grupa Jëuni Urtijëi'' y dla bibliotech d'Ert. Tla cësa de cultura Luis Trenker ie la sala di cungresc, y la mostra de scultures Art 52<ref>[http://www.art52.it/ Mostra de scultures Art 52]</ref>. Sun plaza de dlieja de San Durich ie la [[Bibliotech San Durich]] tla cësa dla vedla scola <ref>{{Cite web |url=https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |title=Bibliotech San Durich |access-date=2021-02-17 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119135148/https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |url-status=dead }}</ref>.
[[File:Plaza Sant'Antone cun dlieja a Urtijëi.jpg|miniatura|left|350px|La Plaza de Sant'Antone tl zënter de Urtijëi.<br>A man ciancia: La Cësa de Sant'Antone, sënta de [[Radio Gherdëina Dolomites|Radio Gherdëina]].<br>A man drëta: La [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de San Antone]]]]
Una dla plu vedla cafetaries/cunditories de Urtijëi fova l [[Café Demetz]] tla Bruscia che à stlut l ann 2024.
== Scoles ==
* Scolina ''Salieta''.<ref>{{Cite web |url=https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |title=Scolina Salieta, plata web Chemun de Urtijëi. |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117122016/https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |url-status=dead }}</ref>
* Scoles Elementeres Urtijëi.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-elementera-urtijei/ Scola Elementera Urtijëi, plata web.]</ref>
* Scola Mesana ''Ujep Anton Vian''.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-mesana-urtijei-ujep-antone-vian-/ Scola Mesana Urtijëi, plata web.]</ref>
* [[Scola d'Ert Urtijëi|Lizeum d'Ert ''Cademia'']].<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Lizeum d'Ert, plata web.]</ref>
* Scola Prufesciunela per l’Artejanat artistich Gherdëina.<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Scola prufescionela, plata web.]</ref>
* Istitut Tecnich Economich Urtijëï, Gherdëina ''Raetia''.<ref>[Https://www.iteraetia.it/ld/ Istitut Tecnich Economic Urtijëi, plata web.]{{Toter Link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Scola de Mujiga Gherdëina.<ref>[https://scoresdemusiga.provinzia.bz.it/scores-musiga-todesces-ladines/direziun-scora-de-musiga-gherdena-urtijei-selva.asp Scola de Mujiga Urtijëi, plata web.]</ref>
== Cumenanza ==
=== Spartizion linguistica ===
{{Lingaz de apartenënza
|talian = 9,90
|tudësch = 10,35
|ladins = 79,75
|ann = 2024
}}
Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La prima cumpededa sun la rujeneda fova unida fata tl 1971, ulache l 19% ova mo detlarà l tudësch la rujeneda de l'oma y mé l 72% l ladin. Dal 1981 incà ie l ladin restà ntëur ai 80-85%.
{| class="wikitable zebra" style="text-align:center;"
|-
! rowspan="2"| Ann|| colspan="3" | Grupes linguistiches<ref>[https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=4&news_article_id=573570 ''Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk - Volkszählung 1981, S. 24'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |title=''Südtirol in Zahlen (Bozen 1994), S. 14'' |access-date=2022-01-27 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229001423/https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="astat1981">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=899072|titel=Volkszählung 1981 – Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=1983-03|zugriff=2024-12-09}}</ref><ref name="astat2001">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf|titel=Volkszählung 2001 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Provinz Bozen-Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2002-08|zugriff=2024-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229023228/https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf |date=2021-12-29 }}</ref><ref name="astat2024">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=1160209|titel=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Autonomen Provinz Bozen - Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2024-12|zugriff=2024-12-09}}</ref>
|-
! ladin|| tudësch|| talian
|-
| 1971 || 72,23 % || 18,57 % || 9,20 %
|-
| 1981 || 84,35 % || 10,26 % || 5,39 %
|-
| 1991 || 83,94 % || 11,07 % || 4,98 %
|-
| 2001 || 82,32 % || 12,13 % || 5,55 %
|-
| 2011 || 84,19 % || 9,30 % || 6,51 %
|-
| 2024 || 79,75 % || 10,35 % || 9,90 %
|}
=== Svilup demografich ===
Urtijëi à abù n gran crëscer de la populazion do la anescion ala Talia, che ie dublieda dal 1921 al 1981 da 2.000 a 4.000 abitanc. Al didancuei à l chemun plu de 4.600 abitanc.
<timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.8)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:500 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1921 text:1921
bar:1931 text:1931
bar:1936 text:1936
bar:1951 text:1951
bar:1961 text:1961
bar:1971 text:1971
bar:1981 text:1981
bar:1991 text:1991
bar:2001 text:2001
bar:2011 text:2011
bar:2021 text:2021
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1921 from: 0 till:2070
bar:1931 from: 0 till:2216
bar:1936 from: 0 till:2535
bar:1951 from: 0 till:2803
bar:1961 from: 0 till:3196
bar:1971 from: 0 till:3961
bar:1981 from: 0 till:4106
bar:1991 from: 0 till:4222
bar:2001 from: 0 till:4484
bar:2011 from: 0 till:4653
bar:2021 from: 0 till:4833
PlotData=
bar:1921 at:2070 fontsize:S text: 2070 shift:(-8,5)
bar:1931 at:2216 fontsize:S text: 2216 shift:(-8,5)
bar:1936 at:2535 fontsize:S text: 2535 shift:(-8,5)
bar:1951 at:2803 fontsize:S text: 2803 shift:(-8,5)
bar:1961 at:3196 fontsize:S text: 3196 shift:(-8,5)
bar:1971 at:3961 fontsize:S text: 3961 shift:(-8,5)
bar:1981 at:4106 fontsize:S text: 4106 shift:(-8,5)
bar:1991 at:4222 fontsize:S text: 4222 shift:(-8,5)
bar:2001 at:4484 fontsize:S text: 4484 shift:(-8,5)
bar:2011 at:4653 fontsize:S text: 4653 shift:(-8,5)
bar:2021 at:4833 fontsize:S text: 4833 shift:(-8,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:Dac dl ISTAT
</timeline>
== Beludëi de Urtijëi ==
<gallery>
Gröden Lithographie von Alois Leykum.jpg|Urtijëi ntëur l 1840<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=PUXgE_Rs6gQC&pg=GBS.PP1&hl=it Franz Carl Weidmann: ''Der Kreis an der Etsch (Botzner Kreis), im Lande Tyrol: Mit einer topographischen Karte und fünf Chromolithographien'']</ref>.
Urtijëi y Seceda stampa de Eberle da August Podesta 1840.jpg|Urtijëi cun Secëda tl 1840.
Urtijëi tl 1860 Josef Moroder Lusenberg.jpg|Urtijëi tl 1860 depënt da [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder]].
Urtijei 1856.jpg|Urtijëi 1862 te na litografia de Johann Burgauner<ref>Edgar Moroder: ''L cheder plu cunesciù dl vedl Urtijëi''. [[La Usc di Ladins]], 1. de nuvëmber 1977, pl. 15.</ref>.
Die Gartenlaube (1882) b 441.jpg|Urtijëi dl ann 1882
Urtijëi dl ann 1890.jpg|Urtijëi dl ann 1890.
Urtijëi ti ani 1900 foto Bernhard Johannes.jpg|Urtijëi ti ani 1900, foto de Bernhard Johannes [[Maran]].
</gallery>
== Ridli y si mejes<ref>Barbara Lanz, Sonja Mitterer: ''Höfekarte Gröden''. Museum Gherdëina, Urtijëi 2014, ISBN 978-88-909015-0-8.</ref>==
{{Cëla nce|Mejes de Gherdëina}}
=== Piz Dedora ===
Socrëp, La Sia, Ruf, Cecer (Ruf Dessëura), Pitl Ruf (Nis), La Plates Dedite, La Plates Dedora, Nevel, Dumat, Pradac, Lipl (Mantingher), Grien, Luca Dedora, Vedl Pilat, Pitl Pilat, Ciascian, Lip, Sciron, Sulé, Mauta, Tinderla (Ciancel Dessëura), Ciancel, Nevin, Juaut, Bëiber, Col Martin (Puc, Taicer), Cialian, Tone, Pizer, Cëdepuent, Tadeo (Soler), Penc (Rumanon Dessëura), Luca (Nuef), Iagher (Crëida), Alësc, Tecul, Uridl, Cësa Fill, Junerëi (Gran Cësa).
=== Dla da Puent de Pana ===
Cësa Puent de Pana, Bugon, Sneton, Smidl, Muradëures (Bruel), Plan de Mureda, Mureda, [[Doss dl Preve]], Jumbierch (Lusenberg), Cudan, Scurcià, Resciesa, La Tambres, Pitl Paul ([[Villa Rudolfine|Rudolfine]]), [[Lenert]], Zot, Ratic (Naz), Costa, Vedl Doss, Doss, Maidl, [[Furmescere]] (Vedla Scola), Martiner.
=== Piz Dessëura ===
Stlejuc, [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (Stlejuc Dessëura), Pitl Bruel, Bruel Dessot, Gran Bruel, Frëina, Mulin da Frëina, La Rodera, Bataian (Dessëura), Bataian Dessot, Tiscion Dessëura, Tiscion Dessot (Villa Lourdes), Perjon, Milan, Ronch, Costa Dessot, Raineles, Costa Dessëura, Coi, Coi Dedora, La Mauta, Luca, Runcata, Cuenz, [[Martin (Urtijëi)|Martin]], Carai (Planaces), Palvates, Puent, Puntëdla, Puntëdla Desson, Sovia, [[Costamula|Costamula Dessot]], [[Costamula|Costamula Dessëura]], Nudrëi Dedite, Nudrëi Dedora, Costes, Val, Mulin, Marëufer, Fëur.
=== La Bruscia ===
{{Prinzipel|Bruscia}}
[[File:Vedl spedel Urtijei.jpg|miniatura|Vedla cëses a Urtijëi tl 1900: l Vedl Spedel japé, Trina a mez, La Reja dancà a man ciancia, Faujëina à man drëta]]
[[File:Hotels on Stetteneck Platz in Urtijëi.jpg|miniatura|alt=Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.|Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.]]
Fever, [[Gustin|Vedl Gustin]] (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, [[Ianesc (ustaria)|Ianesc]], Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler.
=== Ridl da Sacun ===
Pincan, Sodlieja, Plajes, Col de Flam Dessot, Col de Flam Dessëura, Oslperch, Stufan Dessëura, Stufan Dessot, Val, Nis, (Pitl Poz), Poz Dessëura, Poz Dessot, Poz Dedite, Paul Dossù, Pescosta (Vedla), (Gran) Sotria, Ciajea, Pitla Sotria, Mulin de Sotria, Pitl Fever.
== Da vijité ==
{{Culones-lista|colwidth=15em|
* [[Dlieja de San Durich]]
* [[Dlieja da Sacun]]
* [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]]
* [[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)|Dlieja de Sant'Ana te curtina]]
* [[Curtina de Urtijëi]]
* [[Capela sal Crist]]
* [[Capeles de Gherdëina#Urtijëi|Capeles de Urtijëi]]
* [[Museum de Gherdëina]]
* [[Ciastel Stetteneck]]
}}
== Monumënc sota defendura ==
A Urtijëi dal 17 fabrighes sota defendura dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: cater dliejes, doi capeles, doi cëses y 9 mejes.
<gallery>
Parish church of St. Ulrich in Gröden .jpg|Dlieja de San Durich<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17120 Dlieja de San Durich, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Autere_juebia_dai_Andli_dan_la_dlieja_San_Antone_a_Urtijëi.jpg|Dlieja de S. Antone<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17122 Dlieja S. Antone, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|Dlieja da Sacun<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17126 Dlieja da Sacun, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
St._Annakirch_in_Urtijei.jpg|Dlieja de S. Ana<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17119 Dlieja de S. Ana y curtina, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Capela_da_Poz_Urtijei_da_pert_dl_suredl_che_sen_va.JPG|Capela da Poz<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17129 Capela da Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Raschötzer_Kapelle_über_St._Ulrich_in_Gröden_im_Winter_2013.jpg|Capela de Resciesa<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50558 Capela de Resciesa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Janon.jpg|Janon<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17121 Janon, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Villa_Rifesser_Stufan_Urtijëi.jpg|Villa Rifesser<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50441 Villa Rifesser, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Ancient_home_Pradatsch.jpg|Pradac<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17117 Pradac, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Nevel Urtijëi.jpg|Nevel<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17116 Nevel, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Martin a Urtijei.jpg|Martin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17123 Martin, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Farmhouse Col de Flam in Urtijëi from west.jpg|Col de Flam Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50578 Col de Flam Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Costamula_de_sot_dinsta.jpg|Costamula Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17124 Costamula Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Costamula de sëura Urtijëi.JPG|Costamula Dessëura<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17125 Costamula Dessëura, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Cudan.jpg|Cudan<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17118 Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Peza Urtijei.jpg|Peza (Sacun)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17127 Peza, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
</gallery>
== Monumënc naturei ==
Tl chemun de Urtijëi ie unic metui sota defendura ot monumënc naturei: doi crëpes, la bujes y pisciadoi de Puent, cater lëns y n paluch.
<gallery>
Cuecnes_in_Gröden.jpg|L crëp de [[Secëda]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |title=Crëp de Secëda, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140303/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |url-status=dead }}</ref>.
Balest y Gran Roa Urtijei.JPG|[[Balest]] y la Gran Roa<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |title=Balest y Gran Roa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140300/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |url-status=dead }}</ref>.
Gran Puent Ruf de Cuecenes dauton Urtijëi.jpg|Bujes y pisciadoi dl Gran Puent<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |title=Bujes y Pisciadoi Gran Puent, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140313/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |url-status=dead }}</ref>.
Pëc de Poz Urtijëi Picea abies.jpg|Pëc de Poz<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |title=Pëc de Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140302/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |url-status=dead }}</ref>.
Lën de Nis a Urtijëi dansciuda.jpg|[[Lën da beca]] de Nis<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |title=Lën da beca de Nis, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140256/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |url-status=dead }}</ref>.
Lën de Uridl a Urtijëi.jpg|Lën da beca de Uridl<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |title=Lën da beca de Uridl, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140323/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |url-status=dead }}</ref>.
Pinc drusa dal vënt sun mur da Cudan Urtijëi.jpg|Pinch dl mur da Cudan<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |title=Pinch drusà dl mur da Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140309/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |url-status=dead }}</ref>.
Pitl paluc de Col Ciarnacëi.jpg|Pitli palusc de [[Col Ciarnacëi]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |title=Pitli palusc de Col Ciarnacëi, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140255/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |url-status=dead }}</ref>
</gallery>
== Persunaliteies ==
{{Cëla nce|Persunaliteies ladines}}
=== Scultëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Alois Colli]]
*[[Jakob Crepaz-Maidl]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Ferdinand Demetz]]
*[[Vigil Dorigo]]
*[[Giuani Enrich]]
*[[Tresl Gruber]]
*[[Franz Grünewald]]
*[[Levisc Antone Insam]]
*[[Luis Insam]]
*[[Josef Kostner]]
*[[Jan Dumëine Mahlknecht]]
*[[Joseph Anton Mahlknecht]]
*[[Josef Mersa]]
*[[Fini Martiner Moroder]]
*[[Marchiò Molziner]]
*[[Friedrich Moroder]]
*[[Heindl Moroder]]
*[[Hermann Moroder]]
*[[Johann Baptist Moroder]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Ludwig Moroder]]
*[[Otto Moroder]]
*[[Rudolf Moroder]]
*[[Siegfried Moroder]]
*[[Vinzenz Moroder-Resciesa]]
*[[Raimund Mureda]]
*[[Giacobe Mussner]]
*[[Śepl Obletter]]
*[[Hans Perathoner]]
*[[Vinzenz Peristi]]
*[[Vigil Pescosta]]
*[[Luis Piazza]]
*[[Albino Pitscheider]]
*[[Tone Pitscheider]]
*[[Gilo Prugger]]
*[[Sepl Rifesser]]
*[[Josef Rifesser]]
*[[August Runggaldier]]
*[[Tone Runggaldier]]
*[[Ujep Runggaldier]]
*[[Jakob Sotriffer]]
*[[Francësch Tavella]]
*[[Christian Trebinger]]
*[[Iuchin Unterplatzer]]
*[[Rudolf Vallazza]]
*[[Martin Vinazer]]
*[[Johann Baptist Walpoth]]
*[[Luisa Walpoth Demetz]]
}}
=== Depenjadëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Johann Burgauner]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Christian Delago]]
*[[Peter Demetz-Fëur]]
*[[Alois Kostner]]
*[[Annemarie Moroder]]
*[[Aurelia Moroder Langer]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Bernardin Pitschieler]]
*[[Egon Rusina Moroder]]
*[[Mili Schmalzl]]
*[[Hans Sontheimer]]
*[[Markus Vallazza]]
*[[Stina Walpoth Moroder]]
}}
=== Scritëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Amalia Anderlan Obletter]]
*[[Rut Bernardi]]
*[[Christian Delago]]
*[[Stefan Demetz-Sulé]]
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Paula Grossrubatscher]]
*[[Tresl Gruber]]
*[[Milia Insam Kostner]]
*[[Josef Kostner]]
*[[Carla Lezuo]]
*[[Adele Moroder]]
*[[Christian Moroder]]
*[[Edberte Moroder]]
*[[Edgar Moroder]]
*[[Franz Moroder]]
*[[Wilhelm Moroder-Lusenberg]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Frida Piazza]]
*[[Matie Ploner]]
*[[Philomena Prinoth Moroder]]
*[[Johann Baptist Rifesser]]
*[[Elsa Runggaldier]]
*[[Heidi Siller-Runggaldier]]
*[[Ingrid Runggaldier]]
*[[Josef Runggaldier]]
*[[Leo Runggaldier]]
*[[Ivan Senoner]]
*[[Trudi Vallazza]]
*[[Roland Verra]]
*[[Ujep Antone Vian]]
}}
=== Musizisć ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Ottavia Kostner]]
*[[Giorgio Moroder]]
*[[Stefan Demetz-Sulé|Stefan Demetz]]
}}
=== Atlec/tes ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Lisa Demetz]]
*[[Elisabeth Lardschneider]]
*[[Lara Malsiner]]
*[[Petra Moroder]]
*[[Carolina Kostner]]
*[[Isolde Kostner]]
*[[Giuana Prugger]]
*[[Ludwig Schmalzl de Ronc]]
}}
=== Autri ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Katharina Bernardi]]
*[[Marina Demetz]]
*[[Josef Grossrubatscher]]
*[[Dominik Holzknecht]]
*[[Guido Insam]]
*[[Norbert Kostner]]
*[[Pepi Martiner]]
*[[Alex Moroder]]
*[[Armin Moroder]]
*[[Bruno Moroder]]
*[[Mons.Christian Moroder|Christian Moroder]]
*[[Stefania Pitschieler Moroder]]
*[[Ernst Prinoth]]
*[[Franz Prugger]]
*[[Johann Baptist Purger]]
*[[Edmund Runggaldier]]
*[[Georg Runggaldier]]
*[[Ferdinand Stuflesser]]
*[[Luis Trenker]]
*[[Felizita Unterplatzer Moroder]]
*[[Batista Vinatzer]]
*[[Maria Ursula Welponer]]
}}
== Galaria dales fotografies==
<gallery mode="packed-hover" heights="100">
Urtijëi Mont de Sëuc Sciliër y Bulacia udui dal Gran Punton.jpg|Urtijëi udu dal Gran Punton
Parish church Urtijei internal view.jpg|Dlieja de San Durich
Revëut simboi dla Pascion Dlieja San Durich Urtijëi.jpg|Revëut dla dlieja de San Durich
Stained glass window with angels in the Saint Antony church in St. Ulrich in Gröden.jpg|Viere dla dlieja de San Antone
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|La dlieja da Sacun
Apsis y autere dlieja Sacun Gherdëina.jpg|Autere dla dlieja da Sacun
Saslonch Sella Pic Seceda inviern.jpg|Mont de Resciesa
Ferata de Gherdëina a Urtijëi ai28-5-1960.jpg|Ultim viac dla ferata tres Urtijei
</gallery>
== Films ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=KSoA6GhF9w0 Desfileda cun guant dala Gherdëina sun slites da carnescià 1929]
* [https://www.youtube.com/watch?v=ARRG1QqvdbA Desfiledes cun slita y garejedes a Urtijëi l ann 1933]
== Notes ==
<references/>
== Cëla ënghe ==
* [[Sacun]]
* [[Sureghes]]
* [[Col de Ronc]]
* [[Col de Flam]]
* [[Resciesa]]
* [[Secëda]]
* [[Cuecenes]]
* [[Pic]]
* [[Scola d'Ert Urtijëi]]
* [[I ciastiei tla Ladinia]]
* [[Scultëures de Gherdëina|Scultëures de Urtijëi]]
== Bibliografia ==
* Elfriede Perathoner, Albert Moroder: ''Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug''. Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018.
== Liames ==
* [http://www.museumgherdeina.it/185.html Museum Gherdëina]
* [https://www.ulg.it/ Union di Ladins de Gherdëina]
==Vocabolar dl ladin leterar==
[[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=1064|left|thumb|100px]]
<small>
'''Urtijëi '''6 1821 ''Urtiʃhëi ''(PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]], 1821*1915:55) <br>
gad. Urtijëi grd. Urtijëi fas. Ortijei caz. Ortijei fod. Ortijei amp. Ortisei LD Urtijei<br>
'''topon. '''<br>
'''''paese e comune in val gardena '''''(gad. DLS 2002, grd. F
2002; DLS 2002, fas. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS
2002, LD DLS 2002) Ⓘ Ortisei Ⓓ St. Ulrich ◇ <i><b>a) Ve spitan bën ert, sci sci. / Y cun vera mpazienza, / No me nëus
- dut Urtijëi! </b>Ve spitan bën ert, shi shi. / I kun vera impazienza, / No me nëus - dut Urtiʃhëi! </i>PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]]1821*-1915:55 (grd.); <i><b>b) Son pa stata a Ortijei,
duc i muc me à tralascià / Sant Antone del maridé, vedla
muta no voi resté. </b>Son po stat’ a Ortižei, tut i muč mi a
tralašà / St. Antone del maride vedla muta no voi resté. </i>ZacchiaGB, [[:it:s:Gardenera C|GardeneraC]]1858*-1995:172 (caz.).
</small>
{{chemuns Ladinia}}
{{Salten-Sciliër}}
[[Categoria:Urtijëi|Urtijëi]]
[[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan]]
[[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]]
oqm1e8yw1qr8741ez5zw1k39c1t01p3
251842
251840
2026-06-15T07:01:34Z
Moroder
67
/* Scultëures */
251842
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
{{Infobox chemun Südtirol
|Inuem luech = <big>Urtijëi</big><br />''Sankt Ulrich ([[lingaz tudësch|de]])<br />Ortisei ([[lingaz talian|it]])''
|Inuem scëmpl = Urtijëi
|Blason =
|Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]]
|lld = 84.19
|de = 9.30
|it = 6.51
|Frazions = [[Sacun]]
|Foto = Urtijëi cun l Sela Y Saslonch da Tlesura.jpg
|Descrizion foto = Urtijëi cun l [[Grup dl Sela|Sela]] y [[Saslonch]] da Tlesura
|Ambolt = Tobia Moroder
|Ann ambolt = 2020 -2. mandat
|Mapa = St._Ulrich_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg
|Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione
|Trentin-Südtirol
|label = Urtijëi
|latitudineGradi = 46
|latitudinePrimi = 34
|longitudineGradi = 11
|longitudinePrimi = 40
|position =
|width = 300
|float = center
|relief = yes
|background = #e8e8e8
}}
|}}'''Urtijëi''' ({{IPA-lld|uʀtiˈʒɜi̯|pron|Lld-Urtijëi.oga}}, suënz nce ''Ortiseit'' ti vedli scric<ref>[https://digital.tessmann.it/tessmannDigital/Medium/Seite/23202/1/issueId-214942-currentDate--zoom-1.html Josef Komplojer: ''Sparsamkeit und Freigebigkeit in einer Biographie''. Wagner Dispruch 1820], pl. 15.</ref>, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''St. Ulrich in Gröden'' {{IPA-de|zaŋkt ˈʊlrɪç ɪn ˈɡrøːdn̩|pron|}}, [[lingaz talian|talian]]: ''Ortisei'' {{IPA-it|ortiˈzɛi|pron|}}) ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] te [[Südtirol]]. Cun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} iel l majer chemun de Gherdëina n cont de populazion, ma l mënder n cont de spersa cun 24,3 km². Pra l luech de Urtijëi toca geograficamënter y ënghe da n pont de ududa soziel la [[frazion (Talia)|frazion]] de [[Sureghes]], ma che aministrativamënter fej pert dl chemun de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]]. La populazion de la zona urbana de Urtijëi, cuntan leprò Sureghes y [[Runcadic]], ie de mpue manco de 5.500 abitanc. Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]].
== Inuem ==
L inuem ''Urtijëi'' va zeruch al 13ejim secul a n [[mesc]] tl zënter dl luech dal inuem ''Ortiseyt'' (zachëi rata dal [[latin]]: ''urticetum'', cie che uel di ''verzon de [[urties]]''). Mo tl 1497 univa chësc inuem dant te documënc de Bulsan (''„Hanns von Ortiseit“'').<ref>Hannes Obermair ''Bozen Süd – Bolzano Nord. Schriftlichkeit und urkundliche Überlieferung der Stadt Bozen bis 1500''. Band 2, Stadtgemeinde Bozen, Bulsan 2008 Nr. 1317, ISBN=978-88-901870-1-8.</ref> Chësc mesc vën dant te documënc plu tert sota l inuem ''Mauriz'' y ie al didancuei un di hotiei plu vedli de la valeda. L inuem tudësch ''St. Ulrich'' va ntant zeruch a la pluania dl luech, che ie dedicheda ala [[cumparizion dl Seniëur]], ma nce a [[Durich de Augsburg]], l sant patron dl luech. Tl ''Ulrichspatrozinium'', che mostra su la puscions, ie nce da liejer de puscions medieveles de la dlieja dl vëscul de [[Augsburg]] te la [[Val dl Isarch]] y te Gherdëina.<ref>Adolf Sandberger: ''Das Hochstift Augsburg an der Brennerstraße.'' In: Ders.: ''Altbayerische Studien zur Geschichte von Siedlung, Recht und Landwirtschaft''. Hrsg. von Gertrud Sandberger, Pankraz Fried und Erwin Riedenauer. München 1985, pl. 285–296.</ref>
== Blason ==
L blason de Urtijëi ie na tofla d'or cun la figura de [[S. Durich]], trat sëura cun l guant da vëscul, che tën tla man drëta na crëusc d'or y ie a ciaval. L ciaval ie blanch, cun urnamënc d'or y curì da na chëutra bruma. Sun la tofla iel na striscia bruma cun trëi pitli blasons de arjënt y dantrite doi eves d'or che jola.<ref>[http://www.gemeinde.stulrich.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref>.
L vedl Blason de Urtijëi fova la doi mazëtes da [[Fé zandli te Gherdëina|lauré sul puntl]], che ie pona deventei doi stilec (chëi dl Troi Paian?)<ref>[https://wappen.tiroler-landesmuseen.at/index34a.php?wappen%20id=28043&drawer=Se-Wa Vedl blason de Urtijëi cun stilec tl archif dl Vinzentinum a Persenon.]</ref><ref>[[Edgar Moroder]]: ''L vedi blason de Urtijëi''. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 66-68.</ref>.
==Geografia==
[[File:Urtijei-2008.jpg|thumb|280px|sinistra|Nscila fova Urtijëi d'instà dl ann 2008. L univa fabricà dassën]]
==Storia==
[[File:Mujiga de Urtijëi 1869.jpg|miniatura|sinistra|Mujiga de Urtijëi l ann 1869. ]]
[[File:Monument de JB Purger de Ludwig Moroder renuvà Radio Ladin Urtijëi.ogg|miniatura|alt=Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder. Archif Radio Ladin Urtijëi |Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder a Urtijëi. [[Radio Ladin de Gherdëina|Archif Radio Ladin]]. ]]
== Vita culturela ==
[[File:Cesadiladins.jpg|miniatura|left|La [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum de Gherdëina]].]][[File:Cësa de Chemun 2021 Urtijëi.jpg|thumb|left|La cësa de Chemun]]
Tl zënter de Urtijëi ie la [[Cësa di Ladins]], sënta dl [[Museum Gherdëina]], dla [[Union Generela di Ladins dles Dolomites|Union Generela di Ladins]], dla [[Union di Ladins de Gherdëina]] y dla [[Bibliotech ladina Malia da Cudan|Biblioteca ladina Malia da Cudan]]. A Urtijëi ie nce la sënta de [[La Usc di Ladins]]. Sun [[Plaza de Sant Antone]] ie la Cësa de cultura cun la sënta dla [[Lia Mostra d’Ert]], dla ''Grupa Jëuni Urtijëi'' y dla bibliotech d'Ert. Tla cësa de cultura Luis Trenker ie la sala di cungresc, y la mostra de scultures Art 52<ref>[http://www.art52.it/ Mostra de scultures Art 52]</ref>. Sun plaza de dlieja de San Durich ie la [[Bibliotech San Durich]] tla cësa dla vedla scola <ref>{{Cite web |url=https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |title=Bibliotech San Durich |access-date=2021-02-17 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119135148/https://biblio.bz.it/groeden/San-Durich |url-status=dead }}</ref>.
[[File:Plaza Sant'Antone cun dlieja a Urtijëi.jpg|miniatura|left|350px|La Plaza de Sant'Antone tl zënter de Urtijëi.<br>A man ciancia: La Cësa de Sant'Antone, sënta de [[Radio Gherdëina Dolomites|Radio Gherdëina]].<br>A man drëta: La [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de San Antone]]]]
Una dla plu vedla cafetaries/cunditories de Urtijëi fova l [[Café Demetz]] tla Bruscia che à stlut l ann 2024.
== Scoles ==
* Scolina ''Salieta''.<ref>{{Cite web |url=https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |title=Scolina Salieta, plata web Chemun de Urtijëi. |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117122016/https://www.gemeinde.stulrich.bz.it/la/Scolina_Salieta |url-status=dead }}</ref>
* Scoles Elementeres Urtijëi.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-elementera-urtijei/ Scola Elementera Urtijëi, plata web.]</ref>
* Scola Mesana ''Ujep Anton Vian''.<ref>[https://www.scolesurtijei.it/ld/scola-mesana-urtijei-ujep-antone-vian-/ Scola Mesana Urtijëi, plata web.]</ref>
* [[Scola d'Ert Urtijëi|Lizeum d'Ert ''Cademia'']].<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Lizeum d'Ert, plata web.]</ref>
* Scola Prufesciunela per l’Artejanat artistich Gherdëina.<ref>[https://www.cademia.it/lld/ Scola prufescionela, plata web.]</ref>
* Istitut Tecnich Economich Urtijëï, Gherdëina ''Raetia''.<ref>[Https://www.iteraetia.it/ld/ Istitut Tecnich Economic Urtijëi, plata web.]{{Toter Link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Scola de Mujiga Gherdëina.<ref>[https://scoresdemusiga.provinzia.bz.it/scores-musiga-todesces-ladines/direziun-scora-de-musiga-gherdena-urtijei-selva.asp Scola de Mujiga Urtijëi, plata web.]</ref>
== Cumenanza ==
=== Spartizion linguistica ===
{{Lingaz de apartenënza
|talian = 9,90
|tudësch = 10,35
|ladins = 79,75
|ann = 2024
}}
Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2024 ie la rujeneda de l'oma dl 80% de Urtijëi l [[lingaz ladin|ladin]]. La prima cumpededa sun la rujeneda fova unida fata tl 1971, ulache l 19% ova mo detlarà l tudësch la rujeneda de l'oma y mé l 72% l ladin. Dal 1981 incà ie l ladin restà ntëur ai 80-85%.
{| class="wikitable zebra" style="text-align:center;"
|-
! rowspan="2"| Ann|| colspan="3" | Grupes linguistiches<ref>[https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=4&news_article_id=573570 ''Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk - Volkszählung 1981, S. 24'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |title=''Südtirol in Zahlen (Bozen 1994), S. 14'' |access-date=2022-01-27 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229001423/https://astat.provinz.bz.it/downloads/Siz_1994-dt.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="astat1981">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=899072|titel=Volkszählung 1981 – Die amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=1983-03|zugriff=2024-12-09}}</ref><ref name="astat2001">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf|titel=Volkszählung 2001 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Provinz Bozen-Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2002-08|zugriff=2024-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229023228/https://astat.provinz.bz.it/downloads/mit17_02.pdf |date=2021-12-29 }}</ref><ref name="astat2024">{{Internetquelle|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=1160209|titel=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024 – Berechnung des Bestandes der drei Sprachgruppen in der Autonomen Provinz Bozen - Südtirol|hrsg=[[Landesinstitut für Statistik der Autonomen Provinz Bozen – Südtirol]]|datum=2024-12|zugriff=2024-12-09}}</ref>
|-
! ladin|| tudësch|| talian
|-
| 1971 || 72,23 % || 18,57 % || 9,20 %
|-
| 1981 || 84,35 % || 10,26 % || 5,39 %
|-
| 1991 || 83,94 % || 11,07 % || 4,98 %
|-
| 2001 || 82,32 % || 12,13 % || 5,55 %
|-
| 2011 || 84,19 % || 9,30 % || 6,51 %
|-
| 2024 || 79,75 % || 10,35 % || 9,90 %
|}
=== Svilup demografich ===
Urtijëi à abù n gran crëscer de la populazion do la anescion ala Talia, che ie dublieda dal 1921 al 1981 da 2.000 a 4.000 abitanc. Al didancuei à l chemun plu de 4.600 abitanc.
<timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.8)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:500 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1921 text:1921
bar:1931 text:1931
bar:1936 text:1936
bar:1951 text:1951
bar:1961 text:1961
bar:1971 text:1971
bar:1981 text:1981
bar:1991 text:1991
bar:2001 text:2001
bar:2011 text:2011
bar:2021 text:2021
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1921 from: 0 till:2070
bar:1931 from: 0 till:2216
bar:1936 from: 0 till:2535
bar:1951 from: 0 till:2803
bar:1961 from: 0 till:3196
bar:1971 from: 0 till:3961
bar:1981 from: 0 till:4106
bar:1991 from: 0 till:4222
bar:2001 from: 0 till:4484
bar:2011 from: 0 till:4653
bar:2021 from: 0 till:4833
PlotData=
bar:1921 at:2070 fontsize:S text: 2070 shift:(-8,5)
bar:1931 at:2216 fontsize:S text: 2216 shift:(-8,5)
bar:1936 at:2535 fontsize:S text: 2535 shift:(-8,5)
bar:1951 at:2803 fontsize:S text: 2803 shift:(-8,5)
bar:1961 at:3196 fontsize:S text: 3196 shift:(-8,5)
bar:1971 at:3961 fontsize:S text: 3961 shift:(-8,5)
bar:1981 at:4106 fontsize:S text: 4106 shift:(-8,5)
bar:1991 at:4222 fontsize:S text: 4222 shift:(-8,5)
bar:2001 at:4484 fontsize:S text: 4484 shift:(-8,5)
bar:2011 at:4653 fontsize:S text: 4653 shift:(-8,5)
bar:2021 at:4833 fontsize:S text: 4833 shift:(-8,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:Dac dl ISTAT
</timeline>
== Beludëi de Urtijëi ==
<gallery>
Gröden Lithographie von Alois Leykum.jpg|Urtijëi ntëur l 1840<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=PUXgE_Rs6gQC&pg=GBS.PP1&hl=it Franz Carl Weidmann: ''Der Kreis an der Etsch (Botzner Kreis), im Lande Tyrol: Mit einer topographischen Karte und fünf Chromolithographien'']</ref>.
Urtijëi y Seceda stampa de Eberle da August Podesta 1840.jpg|Urtijëi cun Secëda tl 1840.
Urtijëi tl 1860 Josef Moroder Lusenberg.jpg|Urtijëi tl 1860 depënt da [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder]].
Urtijei 1856.jpg|Urtijëi 1862 te na litografia de Johann Burgauner<ref>Edgar Moroder: ''L cheder plu cunesciù dl vedl Urtijëi''. [[La Usc di Ladins]], 1. de nuvëmber 1977, pl. 15.</ref>.
Die Gartenlaube (1882) b 441.jpg|Urtijëi dl ann 1882
Urtijëi dl ann 1890.jpg|Urtijëi dl ann 1890.
Urtijëi ti ani 1900 foto Bernhard Johannes.jpg|Urtijëi ti ani 1900, foto de Bernhard Johannes [[Maran]].
</gallery>
== Ridli y si mejes<ref>Barbara Lanz, Sonja Mitterer: ''Höfekarte Gröden''. Museum Gherdëina, Urtijëi 2014, ISBN 978-88-909015-0-8.</ref>==
{{Cëla nce|Mejes de Gherdëina}}
=== Piz Dedora ===
Socrëp, La Sia, Ruf, Cecer (Ruf Dessëura), Pitl Ruf (Nis), La Plates Dedite, La Plates Dedora, Nevel, Dumat, Pradac, Lipl (Mantingher), Grien, Luca Dedora, Vedl Pilat, Pitl Pilat, Ciascian, Lip, Sciron, Sulé, Mauta, Tinderla (Ciancel Dessëura), Ciancel, Nevin, Juaut, Bëiber, Col Martin (Puc, Taicer), Cialian, Tone, Pizer, Cëdepuent, Tadeo (Soler), Penc (Rumanon Dessëura), Luca (Nuef), Iagher (Crëida), Alësc, Tecul, Uridl, Cësa Fill, Junerëi (Gran Cësa).
=== Dla da Puent de Pana ===
Cësa Puent de Pana, Bugon, Sneton, Smidl, Muradëures (Bruel), Plan de Mureda, Mureda, [[Doss dl Preve]], Jumbierch (Lusenberg), Cudan, Scurcià, Resciesa, La Tambres, Pitl Paul ([[Villa Rudolfine|Rudolfine]]), [[Lenert]], Zot, Ratic (Naz), Costa, Vedl Doss, Doss, Maidl, [[Furmescere]] (Vedla Scola), Martiner.
=== Piz Dessëura ===
Stlejuc, [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (Stlejuc Dessëura), Pitl Bruel, Bruel Dessot, Gran Bruel, Frëina, Mulin da Frëina, La Rodera, Bataian (Dessëura), Bataian Dessot, Tiscion Dessëura, Tiscion Dessot (Villa Lourdes), Perjon, Milan, Ronch, Costa Dessot, Raineles, Costa Dessëura, Coi, Coi Dedora, La Mauta, Luca, Runcata, Cuenz, [[Martin (Urtijëi)|Martin]], Carai (Planaces), Palvates, Puent, Puntëdla, Puntëdla Desson, Sovia, [[Costamula|Costamula Dessot]], [[Costamula|Costamula Dessëura]], Nudrëi Dedite, Nudrëi Dedora, Costes, Val, Mulin, Marëufer, Fëur.
=== La Bruscia ===
{{Prinzipel|Bruscia}}
[[File:Vedl spedel Urtijei.jpg|miniatura|Vedla cëses a Urtijëi tl 1900: l Vedl Spedel japé, Trina a mez, La Reja dancà a man ciancia, Faujëina à man drëta]]
[[File:Hotels on Stetteneck Platz in Urtijëi.jpg|miniatura|alt=Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.|Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.]]
Fever, [[Gustin|Vedl Gustin]] (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, [[Ianesc (ustaria)|Ianesc]], Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler.
=== Ridl da Sacun ===
Pincan, Sodlieja, Plajes, Col de Flam Dessot, Col de Flam Dessëura, Oslperch, Stufan Dessëura, Stufan Dessot, Val, Nis, (Pitl Poz), Poz Dessëura, Poz Dessot, Poz Dedite, Paul Dossù, Pescosta (Vedla), (Gran) Sotria, Ciajea, Pitla Sotria, Mulin de Sotria, Pitl Fever.
== Da vijité ==
{{Culones-lista|colwidth=15em|
* [[Dlieja de San Durich]]
* [[Dlieja da Sacun]]
* [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]]
* [[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)|Dlieja de Sant'Ana te curtina]]
* [[Curtina de Urtijëi]]
* [[Capela sal Crist]]
* [[Capeles de Gherdëina#Urtijëi|Capeles de Urtijëi]]
* [[Museum de Gherdëina]]
* [[Ciastel Stetteneck]]
}}
== Monumënc sota defendura ==
A Urtijëi dal 17 fabrighes sota defendura dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: cater dliejes, doi capeles, doi cëses y 9 mejes.
<gallery>
Parish church of St. Ulrich in Gröden .jpg|Dlieja de San Durich<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17120 Dlieja de San Durich, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Autere_juebia_dai_Andli_dan_la_dlieja_San_Antone_a_Urtijëi.jpg|Dlieja de S. Antone<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17122 Dlieja S. Antone, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|Dlieja da Sacun<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17126 Dlieja da Sacun, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
St._Annakirch_in_Urtijei.jpg|Dlieja de S. Ana<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17119 Dlieja de S. Ana y curtina, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Capela_da_Poz_Urtijei_da_pert_dl_suredl_che_sen_va.JPG|Capela da Poz<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17129 Capela da Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Raschötzer_Kapelle_über_St._Ulrich_in_Gröden_im_Winter_2013.jpg|Capela de Resciesa<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50558 Capela de Resciesa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Janon.jpg|Janon<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17121 Janon, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Villa_Rifesser_Stufan_Urtijëi.jpg|Villa Rifesser<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50441 Villa Rifesser, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Ancient_home_Pradatsch.jpg|Pradac<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17117 Pradac, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Nevel Urtijëi.jpg|Nevel<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17116 Nevel, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Martin a Urtijei.jpg|Martin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17123 Martin, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Farmhouse Col de Flam in Urtijëi from west.jpg|Col de Flam Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=50578 Col de Flam Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Costamula_de_sot_dinsta.jpg|Costamula Dessot<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17124 Costamula Dessot, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Costamula de sëura Urtijëi.JPG|Costamula Dessëura<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17125 Costamula Dessëura, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Cudan.jpg|Cudan<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17118 Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
Peza Urtijei.jpg|Peza (Sacun)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=17127 Peza, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>.
</gallery>
== Monumënc naturei ==
Tl chemun de Urtijëi ie unic metui sota defendura ot monumënc naturei: doi crëpes, la bujes y pisciadoi de Puent, cater lëns y n paluch.
<gallery>
Cuecnes_in_Gröden.jpg|L crëp de [[Secëda]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |title=Crëp de Secëda, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140303/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1724 |url-status=dead }}</ref>.
Balest y Gran Roa Urtijei.JPG|[[Balest]] y la Gran Roa<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |title=Balest y Gran Roa, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140300/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1722 |url-status=dead }}</ref>.
Gran Puent Ruf de Cuecenes dauton Urtijëi.jpg|Bujes y pisciadoi dl Gran Puent<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |title=Bujes y Pisciadoi Gran Puent, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140313/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1720 |url-status=dead }}</ref>.
Pëc de Poz Urtijëi Picea abies.jpg|Pëc de Poz<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |title=Pëc de Poz, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140302/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1719 |url-status=dead }}</ref>.
Lën de Nis a Urtijëi dansciuda.jpg|[[Lën da beca]] de Nis<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |title=Lën da beca de Nis, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140256/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1718 |url-status=dead }}</ref>.
Lën de Uridl a Urtijëi.jpg|Lën da beca de Uridl<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |title=Lën da beca de Uridl, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140323/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1715 |url-status=dead }}</ref>.
Pinc drusa dal vënt sun mur da Cudan Urtijëi.jpg|Pinch dl mur da Cudan<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |title=Pinch drusà dl mur da Cudan, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140309/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1716 |url-status=dead }}</ref>.
Pitl paluc de Col Ciarnacëi.jpg|Pitli palusc de [[Col Ciarnacëi]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |title=Pitli palusc de Col Ciarnacëi, sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140255/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1714 |url-status=dead }}</ref>
</gallery>
== Persunaliteies ==
{{Cëla nce|Persunaliteies ladines}}
=== Scultëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Alois Colli]]
*[[Jakob Crepaz-Maidl]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Ferdinand Demetz]]
*[[Vigil Dorigo]]
*[[Giuani Enrich]]
*[[Tresl Gruber]]
*[[Franz Grünewald]]
*[[Levisc Antone Insam]]
*[[Luis Insam]]
*[[Josef Kostner]]
*[[Jan Dumëine Mahlknecht]]
*[[Joseph Anton Mahlknecht]]
*[[Josef Mersa]]
*[[Fini Martiner Moroder]]
*[[Marchiò Molziner]]
*[[Cristl Moroder Levigi]]
*[[Friedrich Moroder]]
*[[Heindl Moroder]]
*[[Hermann Moroder]]
*[[Johann Baptist Moroder]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Ludwig Moroder]]
*[[Otto Moroder]]
*[[Rudolf Moroder]]
*[[Siegfried Moroder]]
*[[Vinzenz Moroder-Resciesa]]
*[[Raimund Mureda]]
*[[Giacobe Mussner]]
*[[Śepl Obletter]]
*[[Hans Perathoner]]
*[[Vinzenz Peristi]]
*[[Vigil Pescosta]]
*[[David Piazza]]
*[[Luis Piazza]]
*[[Albino Pitscheider]]
*[[Tone Pitscheider]]
*[[Gilo Prugger]]
*[[Sepl Rifesser]]
*[[Josef Rifesser]]
*[[August Runggaldier]]
*[[Tone Runggaldier]]
*[[Ujep Runggaldier]]
*[[Jakob Sotriffer]]
*[[Francësch Tavella]]
*[[Christian Trebinger]]
*[[Iuchin Unterplatzer]]
*[[Rudolf Vallazza]]
*[[Martin Vinazer]]
*[[Johann Baptist Walpoth]]
*[[Luisa Walpoth Demetz]]
}}
=== Depenjadëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Johann Burgauner]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Christian Delago]]
*[[Peter Demetz-Fëur]]
*[[Alois Kostner]]
*[[Annemarie Moroder]]
*[[Aurelia Moroder Langer]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Bernardin Pitschieler]]
*[[Egon Rusina Moroder]]
*[[Mili Schmalzl]]
*[[Hans Sontheimer]]
*[[Markus Vallazza]]
*[[Stina Walpoth Moroder]]
}}
=== Scritëures ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Amalia Anderlan Obletter]]
*[[Rut Bernardi]]
*[[Christian Delago]]
*[[Stefan Demetz-Sulé]]
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Paula Grossrubatscher]]
*[[Tresl Gruber]]
*[[Milia Insam Kostner]]
*[[Josef Kostner]]
*[[Carla Lezuo]]
*[[Adele Moroder]]
*[[Christian Moroder]]
*[[Edberte Moroder]]
*[[Edgar Moroder]]
*[[Franz Moroder]]
*[[Wilhelm Moroder-Lusenberg]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Frida Piazza]]
*[[Matie Ploner]]
*[[Philomena Prinoth Moroder]]
*[[Johann Baptist Rifesser]]
*[[Elsa Runggaldier]]
*[[Heidi Siller-Runggaldier]]
*[[Ingrid Runggaldier]]
*[[Josef Runggaldier]]
*[[Leo Runggaldier]]
*[[Ivan Senoner]]
*[[Trudi Vallazza]]
*[[Roland Verra]]
*[[Ujep Antone Vian]]
}}
=== Musizisć ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Ottavia Kostner]]
*[[Giorgio Moroder]]
*[[Stefan Demetz-Sulé|Stefan Demetz]]
}}
=== Atlec/tes ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Lisa Demetz]]
*[[Elisabeth Lardschneider]]
*[[Lara Malsiner]]
*[[Petra Moroder]]
*[[Carolina Kostner]]
*[[Isolde Kostner]]
*[[Giuana Prugger]]
*[[Ludwig Schmalzl de Ronc]]
}}
=== Autri ===
{{Culones-lista|colwidth=15em|
*[[Katharina Bernardi]]
*[[Marina Demetz]]
*[[Josef Grossrubatscher]]
*[[Dominik Holzknecht]]
*[[Guido Insam]]
*[[Norbert Kostner]]
*[[Pepi Martiner]]
*[[Alex Moroder]]
*[[Armin Moroder]]
*[[Bruno Moroder]]
*[[Mons.Christian Moroder|Christian Moroder]]
*[[Stefania Pitschieler Moroder]]
*[[Ernst Prinoth]]
*[[Franz Prugger]]
*[[Johann Baptist Purger]]
*[[Edmund Runggaldier]]
*[[Georg Runggaldier]]
*[[Ferdinand Stuflesser]]
*[[Luis Trenker]]
*[[Felizita Unterplatzer Moroder]]
*[[Batista Vinatzer]]
*[[Maria Ursula Welponer]]
}}
== Galaria dales fotografies==
<gallery mode="packed-hover" heights="100">
Urtijëi Mont de Sëuc Sciliër y Bulacia udui dal Gran Punton.jpg|Urtijëi udu dal Gran Punton
Parish church Urtijei internal view.jpg|Dlieja de San Durich
Revëut simboi dla Pascion Dlieja San Durich Urtijëi.jpg|Revëut dla dlieja de San Durich
Stained glass window with angels in the Saint Antony church in St. Ulrich in Gröden.jpg|Viere dla dlieja de San Antone
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|La dlieja da Sacun
Apsis y autere dlieja Sacun Gherdëina.jpg|Autere dla dlieja da Sacun
Saslonch Sella Pic Seceda inviern.jpg|Mont de Resciesa
Ferata de Gherdëina a Urtijëi ai28-5-1960.jpg|Ultim viac dla ferata tres Urtijei
</gallery>
== Films ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=KSoA6GhF9w0 Desfileda cun guant dala Gherdëina sun slites da carnescià 1929]
* [https://www.youtube.com/watch?v=ARRG1QqvdbA Desfiledes cun slita y garejedes a Urtijëi l ann 1933]
== Notes ==
<references/>
== Cëla ënghe ==
* [[Sacun]]
* [[Sureghes]]
* [[Col de Ronc]]
* [[Col de Flam]]
* [[Resciesa]]
* [[Secëda]]
* [[Cuecenes]]
* [[Pic]]
* [[Scola d'Ert Urtijëi]]
* [[I ciastiei tla Ladinia]]
* [[Scultëures de Gherdëina|Scultëures de Urtijëi]]
== Bibliografia ==
* Elfriede Perathoner, Albert Moroder: ''Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug''. Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018.
== Liames ==
* [http://www.museumgherdeina.it/185.html Museum Gherdëina]
* [https://www.ulg.it/ Union di Ladins de Gherdëina]
==Vocabolar dl ladin leterar==
[[File:Vocabolardlladinleterar.pdf|page=1064|left|thumb|100px]]
<small>
'''Urtijëi '''6 1821 ''Urtiʃhëi ''(PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]], 1821*1915:55) <br>
gad. Urtijëi grd. Urtijëi fas. Ortijei caz. Ortijei fod. Ortijei amp. Ortisei LD Urtijei<br>
'''topon. '''<br>
'''''paese e comune in val gardena '''''(gad. DLS 2002, grd. F
2002; DLS 2002, fas. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS
2002, LD DLS 2002) Ⓘ Ortisei Ⓓ St. Ulrich ◇ <i><b>a) Ve spitan bën ert, sci sci. / Y cun vera mpazienza, / No me nëus
- dut Urtijëi! </b>Ve spitan bën ert, shi shi. / I kun vera impazienza, / No me nëus - dut Urtiʃhëi! </i>PlonerM, [[:it:s:Koke Senieur Bepo Mahlknecht|BepoMahlknecht]]1821*-1915:55 (grd.); <i><b>b) Son pa stata a Ortijei,
duc i muc me à tralascià / Sant Antone del maridé, vedla
muta no voi resté. </b>Son po stat’ a Ortižei, tut i muč mi a
tralašà / St. Antone del maride vedla muta no voi resté. </i>ZacchiaGB, [[:it:s:Gardenera C|GardeneraC]]1858*-1995:172 (caz.).
</small>
{{chemuns Ladinia}}
{{Salten-Sciliër}}
[[Categoria:Urtijëi|Urtijëi]]
[[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan]]
[[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]]
ne0das80b6rvkllbagrgd5agxdd7uux
Armin Moroder
0
2917
251805
251745
2026-06-14T12:33:04Z
Wuppersaujn
13911
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
251805
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
[[File:Armin Moroder.jpg|miniatura|Armin Moroder.]]
'''Armin Moroder''' (* 25 de dezëmber [[1966]] a [[Bulsan]]; † 30 de juni [[2021]] a Bulsan) ie stat n [[jurnalist]] de [[Urtijëi]].
== Biografia ==
Armin Moroder fova l' mut de Anna Moroder da Bruel y de [[Bruno Moroder]], che adum cun [[Alex Moroder]] ova metù su tl 1955 l [[Radio Ladin de Gherdëina|cumite Radio Ladin]].
Armin a scumenciá si lëur sciche conditer, ma bele tl 1981 iel, coche ulenter cun 15 ani, deventà cunlauradëur de [[Radio Gherdëina Dolomites|Radio Gherdëina]], tulan su la arpejon de jurnalist da si pere<ref>Egon Vinatzer: ''10 ani Radio Gherdëina''. [[Calënder de Gherdëina]] 1989 pl. 122.</ref>. Armin dijova:"Per mi pere ei for abù n gran respet, per la persona ma nce per l lëur che l à fat, da ulache muev mi pascion per l jurnalism". Cun la trasmiscion ''Plattenkiste'', n'ëura de mujiga, à Armin scumencià. De juebia sëira iel pona jit inant cun la trasmiscion ''La dediches per vo'' y truepa d'autres fin che l ie deventà diretëur de Radio Gherdëina [[Dolomites]].
Tl nuvëmber 2013 ie Armin ruvà tla redazion de [[Rai Ladinia]], la trasmiscion de radio y televijion ladina dla RAI<ref>[https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2020/07/tra-cason-resciesa-e8ba63a5-a54d-4a59-9376-f9645d742935.html Ntervista de Armin Moroder] cun l paster de [[Resciesa]] per [[Rai Ladinia|Trail]].</ref>, do avëi laurà per passa 30 ani pra la stazion privata [[Radio Gherdëina Dolomites|Radio Gherdëina]]. Per TRAIL, l prugram jurnalistich de [[Rai Ladinia]], àl teut su la muderazion y metù adum servijes de atualità dala valedes ladines. Si pascion per l sport àl pudù trasmëter inant tulan pert sciche redadëur ai majeri avenimënc nternaziunei, da ultimo pra i juesc olimpics de Pyeongchang, 2018 tla Corea dl Sud y i mondiei de schi de Cortina.
Per truep ani ala longia à Armin Moroder [[scrit]] sula Usc di Ladins la rubrica ''Nutizies dal Aiut Alpin Dolomites''.
Ai 4 de dezëmber dl 1996 ie Armin stat lità rapresentant ladin dl Cumité provinziel per i servijes dl radio y televijion dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan]].
Armin Moroder ie mort do na malatia dl [[fuià fosch|fuià]] al età de 54 ani tl [[spedel de Bulsan]].
== Publicazions ==
* Armin Moroder: ''Uneranza a Raffael Kostner per si meric sciche judacrëp''. [[Calënder de Gherdëina]] 2000, pl. 211.
* Armin Moroder: ''Giaurida dla streda y dl tunel de zircunvalazion de Pruca''. Calënder de Gherdëina 2004, pl. 206.
== Notes ==
<references/>
== Bibliografia ==
* Anna Mazzel: ''30 egn RAI Televijion Ladina''. Calënder de Gherdëina 2019, pl. 236.
* David Lardschneider: ''Armin Moroder:n lecort'' [[La Usc di Ladins]] N. 26, 9 de messel 2021, pl. 9.
* Ezio Danieli: ''Addio ad Armin Moroder, la voce della Val Gardena'' [[Alto Adige]] 2 lugio 2021, pl. 33.
* Claudia Urthaler: ''N lecort a Armin Moroder''. Calënder de Gherdëina 2022, pl. 247-249.
== Weblinks ==
* [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2021/07/tra-Armin-Moroder-c847a665-4c22-4413-9087-89c62a2ca7a1.html?wt_mc=2.www.wzp.undefined_ContentItem-c847a665-4c22-4413-9087-89c62a2ca7a1.&wt Trail ai 1 de lugio 2021]
* [https://www.micura.it/la/mediateca/?ID=30305 L liever y l igl - Da audì nce la usc de Armin Moroder]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vgFNSiQRkgw Video sun Youtube de Rai Ladinia cun Armin Moroder] che mostra Isaak Demetz che torna [[manduchel|manduchiei]].
[[Categoria:Persona ladina|Moroder, Armin]]
[[Categoria:Cultura ladina|Moroder, Armin]]
[[Categoria:Persones de Gherdëina|Moroder, Armin]]
[[Categoria:Televijion|Moroder, Armin]]
[[Categoria:Uem|Moroder, Armin]]
[[Categoria:Persona de Urtijëi|Moroder, Armin]]
[[Categoria:Moroder]]
rfsvxzclznmc4s8wj46kkhxdsp9mktd
Ëiles de Gherdëina che zipla
0
3581
251804
250221
2026-06-14T12:32:28Z
Wuppersaujn
13911
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
251804
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ëila de Santa Cristina che zipla 1932.png|miniatura|[https://patrimonio.archivioluce.com/luce-web/detail/IL5000010203/2/s-cristina-valgardena-tradizione-valligiana-sculture-legno-assume-nuovo-sviluppo-nelle-scuole-artigiane.html Ëiles te Santa Cristina che zipla. Film Luce ani 30]]]
{{Gherdëina}}
== Storia ==
Tl dejedotejim, dejessetejim y povester bele tl sëidejejim secul laurova la majera pert dl'ëiles de [[Gherdëina]] a [[Fé zandli te Gherdëina|fé zandli]] cun mazëtes sun l puntl. Do che, ala fin dl dejedotejim secul, se ova svilupà dassënn l ziplé [[Chiena|chiena]] y tl medemo tëmp ënghe l marcià dla chiena de Gherdëina te dut l mond<ref>''Valgùn inuemes de nosc antenàc marcadënc''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 44-48.</ref>, à belau duta l'ëiles de Gherdëina scumencià a ziplé te cësa <ref>Zenz Mussner: ''Chiena da zacan de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 53.</ref>.
Chësc ert ie restà nchin al didancuei ënghe sce l ie mé plu puecia ëiles che zipla mo.
La zipladësses ne ie mei drë’ unides numinedes ti scric sun l ziplé.
Tl 1842 conta Ludwig Steub de na zipladëssa a Urtijëi canche l ie unit te Gherdëina<ref>Ludwig Steub: ''Gherdëina Zacan (Coche Ludwig Steub l’à ududa l'an 1842)''. Calënder de Gherdëina 1966, pl. 31-32</ref>.
Te doi gran articuli de Zenz Mussner Scizer tl [[Calënder de Gherdëina]] vënieles numinedes nianca un n iëde<ref>Zenz Mussner Scizer: ''Móstri scultëures de Urtijëi che àziplà de bela scultures y che à nsenià ju lenri''. Calënder de Gherdëina 1981, pl. 89-114.</ref><ref>Zenz Mussner Scizer: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75. </ref>. Te na publicazion cun na lista de plu de 93 scultëures vëniel mé numinà cater ëiles. Chëstes ie: Levigia Senoner Mahlknecht (1866-1952), Maria Kaslatter Hofer (1884-1967), Trina Kaslatter Bernardi (da [[Gustin]], Sëlva), che se firmova Kath Kaslatter o Catharina Kaslatter Bernardi, (1889-1979)<ref>Zenz Mussner Scizer: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52.</ref>.
[[File:Eila cun bambin 2 Katarina Kaslatter.jpg|miniatura|Pitla figura de ëila cun bambin zipleda da Catarina Kaslatter Bernardi]]
Sa la pitla Sotria a Urtijëi fova doi ëiles che n tlamova Stefunes dla Rojules, mutans de Mariana y Stefun da Peza, che ziplova y metova adum pitli vasciei cun n schilet y iermes per tei che ulova cunscidré la mort<ref>Leo Runggaldier: ''Vedla chiena de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1962, pl. 31-31</ref>. Un de chisc ie mo da udëi tl [[Museum Gherdëina]] a Urtijëi.
Tl liber ''Anri Woodcarving'' iel da udëi truepa fotos de chiena dl [[ANRI|ANRI]] y savon che la majera pert de chësta chiena ie unida zipleda y depënta da ëiles de Gherdëina<ref>Philly Rains, Donald Bull:''Anri Woodcarving: Bottle Stoppers, Corkscrews, Nutcrackers, Toothpick Holders, Smoking Accessories, and More''. Schiffer Publishing 2001. ISBN 0 7643 1421 1.</ref>
== Nrescida sun l' ëiles che zipla ==
Monika Kelder à nrescì per l Museum Gherdëina sun l ert dl ziplé de na bona pert dl’ëiles te Gherdëina ti ultimi ani<ref>{{Cite web |url=https://www.museumgherdeina.it/la/2445 |title=Museum Gherdëina, Monika Kelder: ''Ëiles de Gherdëina tl’ert dl ziplé''. |access-date=2021-12-12 |archive-date=2021-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211015814/https://www.museumgherdeina.it/la/2445 |url-status=dead }}</ref>.
L lëur dla truepa intervistes de Monika Kelder ne desmostra nia mé tan de ëiles che se dedicova a chësc ert ma nce la cundizions te chëles che chësta ëiles laurova y n generel coche fova l artejanat dl ziplé te Gherdëina. Tlo vëniel fat na lista dla zipladësses, ma coche dit, n fovel scialdi de plu.
* Christina Holzknecht Obletter, “Stina da Lip” de [[Urtijëi]], nasciuda tl 1847 sa Martin. Ëila à ziplà i sies sanc y i reliefs sun l gran autere dla dlieja de [[Sëlva]]<ref>Luis Senoner: ''I vedli droc''. Calënder de Gherdëina 1977, pl 78.</ref>. Acioche la pudësse ziplé cun gheneda ovela doi fanceles, una per cësa y una per l luech da paur.
* Mariana Senoner Mussner, “Mariana dl Schlosser”, nasciuda tl 1912 sun l luech de Burdengëia te Sëlva. La à mparà da si fredesc Andrea, Giuani y Eduard y ova nce trëi surans che ziplova: Barbl, Lisabeta y Milia. Marideda tl 1938 cun Matthias Mussner da Larciunëi iela jita a sté tla cësa dl Schlosser. La ziplova musiconċ, figures da paur, mandli y tieres dla cripl de 12 cm. Ëila fova scialdi cunesciuda cun l pez de n ël che liej la zaita y n’ëila che fej ciauza.
* Filomena Debon Piccolruaz, “Mena da Ruf”, nasciuda tl 1924 sun l luech da Ruf a Urtijëi. Filomena fova na zipladëssa cunesciuda per si pitla figures.
* Carolina (Linele) Kostner, Stlejuc, zipladëssa de mandli dla cripl y pitla figures.
* Helene Demetz da Pincan, zipladëssa de pitla y gran figures y mandli dla cripl.
* Herta Malsiner dl Tervela, zipladëssa de mandli dla cripl.
* Rosmarie Prugger, zipladëssa de reliefs.
* Edith Demetz, Pilat, zipladëssa de crisć.
* Elke Senoner, Ciablon, zipladëssa de tieres.
* Annemarie Grossrubatscher, Larenzan, zipladëssa de angiuli y decurazions.
* Matilde Piazza, Bataian, zipladëssa de mandli dla cripl.
* Reinhilde Demetz, Pilat, zipladëssa de figures Hummel.
* Judith Sotriffer, Pedetliva, zipladëssa de popes, cramaices y juesc.
* Trina Senoner dl Ploc.
* Waltraud Grossrubatscher da Larenzan.
* Herta Malsiner dl Tervela.
== Heinrich Kostner moster ==
Te Gherdëina iel for stat che chiche ziplova jiva for a mparé te na berstot y suvënz mé domesdì o dassëira tla [[Scola d'Ert Urtijëi|scola d'ert]]. Nscila nce per truepa ëiles. Pra la zipladësses ntervistedes da Monika Kelder n iel trëi che à mparà a ziplé pra Heinrich da Stlujuc.
* Emilia Perathoner Senoner da Uridl, nasciuda a Urtijëi tl 1933, marideda sa Juntlan - Sacun. Do che la fova stata n ann da Ottilia Moroder dl Tanneheim a fé de tel pitla figures (Kinderfiguren), iela jita sa Pitl Bruel pra bera Heinrich a ziplé mandli dla cripl. Bera Heinrich jiva a vënder ju n Petlin y da Zenz de Giacobe Mussner dl Scizer. A scola d’ert jivela uni di dala 4 nchin la 7 dassëira. Anda Milia ova pona, do che la se ova metù dassëula, doi lerneres, si sor Lidia y Rosa Perathoner de Caio. Ntlëuta ala fin di ani 60 y su per i ani 70 fovel mo scialdi da lëur, ëila vendova tla Talia, tl’Austria y tl Deutschland. Ëila à nce pudù mëter ora na si cripl y na figura cun i Trëi Rëiesc ora dl “Reimichlkalender" te na mostra de n Museum tl'[[Olanda]].
* Carolina Kostner Malsiner, Linele da Stlujuc, nasciuda a Urtijëi tl 1941. Cun sëidesc ani ala scumencià a mparé a ziplé da si pere deberieda cun si jurmana Matilde. Ora de chël ovela truep da fé te si gran familia y canche la ulova jì ala scola d'ert, ti ova i fredesc dit che iló la ëssen me sciacheda. L ti savova bën da muië, ma si fra Heinrich ti à ti ani ënghe nsenià truep. Ziplà ala for mé tla man, zënza dessëni, cun modiei che la se cialova ju dala figures te dliejes, da pitures y zaites. Si uem Pius Malsiner dl Mëune da [[Sacun]] ti fajova la stales. Linele, che ie scialdi bona de ziplé, à dit che per mparé a ziplé, muessen mparé na vita.
* Matilde Piazza Insam nasciuda a Urtijëi sa Bataian tl 1941. L pere turnova y jiva a vënder ta Pigon. Da iló purtovel a cësa for n flucion de roba mpe de giapé scioldi. Sa Pigon ti panciovi su dldut. Perchël à Matilde dit che chëi da Pigon davaniova doi iedesc cun l lëur dl pere. Canche la lerneres fova n pue grames, dijova bera Heinrich: „Scumencëde merë for suinson canche ne savëis nia co fé y po damproju, po vàla pa bën“. Do cater ani ova l moster dit che la pudova bën scumencé a lauré dassëula. Bera Heinrich ti ova mo dit: "Ie jive pa for ja Sant’Antone a dì n padernoster dan che jive a vënder caite" miné minovel da chëi dl Pizuela.
== Zipladësses de tieres ==
* Katharina Kasslatter Linda, Trina da Rijeda, nasciuda a [[Santa Cristina]] dl 1879. L da mo na [[Katharina Kasslatter Bernardi]] da Gustin ta la Pozza, plu jëuna y plu cunesciuda per si figures de ëiles sentedes cun l guant dala gherdëina<ref>Milia Kostner: ''Doi de Gherdëina: anda Trina y bera Tone''. Calënder de Gherdëina 1988, pl. 51-57.</ref>. Katharina da rijeda fova jita te Sëlva a mparé a ziplé, ma la fova tan bona che tosc ti ovi dit che la se pudova mëter da sëula. Ëila fova dassën lezitënta a ziplë tan che ënghe canche la jiva sun pastura cun la vaces, tulovela pea doi scarpiei a ziplé. La fajova suënz biesces de 3, 4 y 5 cm, cun pustamënt y zënza, la uredlës univa nculedes su. La formes dla biesces univa turendedes ju cun papier da sfrië. Suënz mandovla l nepot Ubi de diesc ani a vënder. Ubi ti ova n dì dit al verlëigher de ti dé de plù, ma canche Ubi til ova dit a si lava òvala n drë spavënt, ajache la minova che la ne giapëssa nia plu da lëur. Ëila ie morta tl 1965.
* Marianna Linda nasciuda tl 1916 fova muta de Katharina Kasslatter da Rijeda. Ëila ova mparà a ziplé y ova nce fat la scola d’ert te Sëlva. La ziplova [[Bambi|bambi]] de 6-7 cm y cians. Ëila ziplova i tieres sun toc de lën ulache univa sià ora l profil coche truepes d'autri. Si cians fova cunesciui per l bel pëil ziplà. A chisc tieres univel suënz sentei ite uedli de [[scipa]]. Ëila ie morta tl 2010.
* Cristina Demetz Malsiner de Prënsa, nasciuda sa [[Ruacia]] tl 1904, ie cunesciuda per la bela ciafites che la fajova. Nce si surans Giuana y Mariana ziplova. Mariana fajova de tei pitli bambi.
* Elke Senoner Kasslatter, nasciuda tl 1971 de Santa Cristina zipla gën, lernera de si pere, do vester stata ala scola prufesciunela a Urtijëi, pitli tieres sciche marmotes, schirlates, ciafites, cians, lievri, giac, ma nce de tel pitla scultures.
L ie scialdi ëiles che zipla tieres te Gherdëina: Tlo n valgun inuemes che n à pedú nrescì: Trina Runggaldier da Ciaslat, Anna Rifesser Maria de Pra, Maria Nocker da [[Sabedin]], Ottilia Senoner da Plazola, Marianna Runggaldier da Valternea, Carlina Rifesser de Pra, Marianna Prugger dl Penc, Teresa Perathoner de Col, Anies Delago da Rumanon, Maria Demetz da Ruacia, Emilia Stuffer da Sabedin, Barbara Mussner da Costa, Cristine Linder da Paratoni, Cristina Senoner de Sociastel, Cristina Kasslatter y Giudita Kasslatter dl Kreuzer, Maria Senoner de Santuel, Ottilia Runggaldier dl Ampezan, Albina Runggaldier Moroder, Maria Senoner de Sociastel, Leni Kostner dl Puter, Clemenza Überbacher da Frëina, Maria Denicolò, Berta Stuffer da Trëbe, Barbara Lardschneider Cësanueva, Anneliese Senoner, Zilli Demetz de Biei, Anneliese Perathoner da Plazola.
== Zipladësses de pitla figures ==
On la testemonianza de ëiles de Sëlva che ziplova dantaldut pitla figures, zbergli y angiuli.
* Katharina Senoner de Cësanueva, marideda Senoner dl Ploc, nasciuda tl 1922. Da si pere ovla mparà l ert, ma la à fat ence doi ani de scola d’ert ulache la ova Hans Delago y [[Luis Senoner |Luis Senoner de Ronch]] sciche maestri. Da si andes Lisa y Carlina sun Col a jì te Val àla mparà a ziplé mandli dla cripl. Ënghe si oma anda Tresl ziplova d’uni sort de tieres. Te familia ziplova duc, sciche scialdi te duta Gherdëina, nchin la diesc da sëira. Canche i jiva ora Pigon a vënder giapovi na zedula cun chël che i ova da avëi per l lëur y do che i òva cumprà ite chël che n adurvova iló te chëla butëiga univel fat via.
* Sophie Mussner da Guton, vëidua Senoner, nasciuda te Sëlva tl 1931. Bele si oma Maria da Guton fova na bona de ziplé. Sophie ie me jita doi ani ala „Fachschule“. Si maestri fova Luis Insam de Romano y Adam de Col da Larjac. Ëila ziplova dantaldut angiuli o cëves d'angiuli. Te si berstot ovla l penic, si scarpiei, la „Schnirlscheibe“, na pitla mola a sut. L snirtl, o coche disc cërc la mujiga, ie n strumënt da tré ju i scarpiei do che i ie amulei y aguzei. I scarpiei ie ënghe finei do avei laurà 70 ani limpea. I manesc ti òva turnà si fra Giuani. Sophie adruova dansù n perstuech de pel a ziplé, che la à arpà dala jumblines Giudita y Trina dl Scizer, ajache Sophie jiva unitant a ti amulé i scarpiei. Duta doves ziplova tei pitli cians.
* Elisabeth Pitscheider Senoner de Santuel nasciuda dl 1899 y morta tl 1997 te Sëlva. La ie stata a scola dala “Englischen” a Persenon pra na si anda che fova jita muniga. Do che ti nchersciova ala ulù mparé a ziplé y à fat la scola d'ert de Sëlva cun l maester [[Albino Pitscheider]]. Ntan che la ziplova ti dijovela for a si mutons: “liejëme dant la zaita, ie posse scuté su y ziplé y a vo ve fejel bon”.
[[File:Mandli cun caricatures a Urtijëi.jpg|miniatura|Mandli ziplei da Luisa Walpoth da Pincan.]]
* [[Luisa Walpoth Demetz]] da Pincan dl ann 1914 nasciuda sa La Mauta a Urtijëi. La ova mparà da Luis Holzknecht da Martin y da Caio Perathoner Baga. La ziplova dant al dut caricatures i musicontri per l'Anri. Per fé i mandli giatovela tei pitli tapli da si loma y teniva i tapli tla nëif o te na condla dal ega per i tenì plu mujiei. La messova sanbën nce cialé sula cësa y te stala i doi trei cë de bestiam y tre su l'ega dal ruf per ti dé da bever<ref>Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei. Chemuns de Gherdëina, 2001, pl. 90-91</ref>.
== Zipladësses de mandli dla cripl<ref>Elfriede Perathoner Bergmeister: ''Grödner Krippenschnitzkunst''. Folio Verlag Wien/Bozen 2004, ISBN 3 85256 279 1</ref> ==
* Paula Pitscheider, marideda von Englert, la segonda fia de Albino Pitscheider nasciuda tl an 1911 te Sëlva. Ëila ziplova plu gën de pitla roba te stua tla man che tla berstot de si pere. N rata che na cripl dl Museum Gherdëina sibe la sia.
* Crescenzia Senoner, (nasciuda tl 1922) da Daunëi , marideda Comploi da Tublà, te Sëlva. Ëila ova mparà a ziplé da si anda Tresl y da si fra Mëine. Ëila laurova dui trëi deberieda pra penic te stua ma la ova fat n valgun ani la scola d'ert te Sëlva. Ntlëuta univel jit suënz a to legnam tl bosch a scroc.
* Eleonora Roilo Insam, “Nora da Ciascian” ie nasciuda tl 1924 a Urtijëi. Ëila à mparà a ziplé sa La Plates da Serafin Messner. Iló iela stata 5-6 ani y po se ovla metù da sëula lauran plu che auter per i ferleigheri Nino Bergmeister de Palvates y Luis Stuflesser de Petlin. Rosa Perathoner de Caio ova metù a ji na mostra de criples zipledes me da ëiles y iló ovela pedù fé pea.
* Herta Malsiner de Prënsa/Tervela ie nasciuda tl 1934 a Santa Cristina. La scola d'ert ala fat te Sëlva y si maestri fova Luis Insam de Romano y Adam Demetz de Col da Larjac. Do doi ani de scola iela ruveda pra l moster Franzl dl Ugrister (junior) a Soplajes.
* Oliva Kostner da Stlejuc, marideda Rifesser, Urtijëi (1913-2005) à mparà da si fra Hermann tla berstot de si pere Heinrich. Si mut Friedl, deventà scultëur, pudova bele ziplé cun 13 ani pra si loma y cun chël ovl giatà legrëza cun l'ert.
* Maria Delago da Ulëta, S. Cristina, marideda Mauroner sa Ronch su n Ch'l Piz a Urtijëi, ie nasciuda tl 1938. Si pere fova Franzl Delago da Ciaucëia, ël ziplova pestech. Dlonch ti fajòvel su n cë ai pec che l ziplova. L'oma, Stina Demetz da Ulëta fova na jurmana de [[Tresl Gruber]].
A scola d'ert iela jita trëi ani sun [[Plan da Tieja]].
L prim ann ov'la Luis de Romano de ziplé, Engl de Runcac de modelé, Peter da Fëur de dessëni y Rudolf da Fussel de [[Lingaz tudësch|tudësch]] y l segondo Adam de Col da Larjac de ziplé.
Ëila ziplova mandli de n 5-6 cm y nce de 3 cm. scialdi a Otto dl Pizuela, che ti ova dat i primes modiei, ala firma de Pigon y a Franzl dl Pizuela.
* Rosa Perathoner de Caio, marideda Vinatzer dl Sartëur nasciuda a Urtijëi tl 1938 te na gran familia de 14, belau duc scultëures. Cun sëidesc ani ie Rosa jita a mparé a ziplé mandli dla cripl da anda Milia Perathoner da Uridl per doi ani ma mé per mez l dì. Tl ann 2006 à Rosa abù l'idea de mëter a jì na mostra de criples fates mé da ëiles tla sala Gisela Moroder a Urtijëi.
* Barbara Lardschneider Senoner, "Babi dl Tina", nasciuda te Sëlva tl 1940, ie jita 4 ani tla scola d'ert ulache la dlecorda mo bën [[Rudi Moroder|Rudi Moroder de Gottfried]] de Urtijëi (1923-1958). Ël fova n bon maester y duc fova cuntënc cun chësc maester, ajache l nseniova a ziplé cun na cërta sveltëza, che l dijova che fova debujën per se tré l viver.
Tl Museum Gherdëina iel da udëi n valguna criples fates da ëiles: na cripl de mauta de Tresl Gruber, na cripl de Annemarie (Linele) da Stlujuc, na cumposizion de ot mandli dla cripl de Paula Pitscheider y doi criples cun mandli de 5 cm de Tilda dl Luz.
[[File:Cripla zipleda 1980 a Urtijëi.jpg|miniatura|Cripl zipleda da Maria Delago Mauroner da Ronch]]
== Zipladësses de crisć ==
[[File:Ëiles che zipla cristc Scola d'Ert Urtijëi 1937.png|miniatura|[https://patrimonio.archivioluce.com/luce-web/detail/IL5000021345/2/artigianato-artistico-ad-ortisei-esemplari-crocifissi-chiese-e-scuole-o-i-opere-della-scuola-scultura-istituita-dal-ministero.html Ëiles che zipla crisć - Film dl Istituto Nazionale Luce 1937]]]
* '''Edith Demetz da Pilat''', marideda Lardschneider dl Tina. L pere fova drët bon de ziplé crisć. Edith conta "Ziplé ie n lëur nët, y dantaldut per l'ëiles che à scenó mo vel' lëur da fé via per l di iel l mesun che les possa lascé tumé l scarpel y ti jì do a vel' d'auter". Ëila dijova nce: "ziplé ie l plu bel lëur dl mond". La nen à nia pedù ji ala scola d'ert, che si pere cunscidrova massa "libertina". Da Nadel ovla giatà scincà da si pere y loma n valgun scarpiei y la ova belau na mueia, ma po ovla scumenciá a ziple cun l'aiut de si pere. Bera Zenz Mussner dl Scizer fova n iede ruvà te berstot y ova dit: "Ah, mperes'a a fé crisć, chël ie pa n auter ziplé che fé d'autra roba, ajache iló iel "act" y chël ie plu rie che fé truep drap." Da Milly Schmalzl jiva Edith n doi ëura al'ena te Scola d'Ert a dessenië.
* '''Herta Pitscheider de [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]]''', vëidua Schmalzl, de Urtijëi, nasciuda tl 1939. L pere fova Johann Pitscheider de Menza moler y nduradëur. Cun 14 ani òvela scumencià a ziple da lernera da Mariele Kostner dla Rodra y pona pra Konrad Senoner. Nce Annemarie da Palmer, Herta da Brida y Brunhilde Paur ova mparà iló. Te berstot taiova l moster pro l lën cun l manarin, datrai pudova nce ëila l fé, pona ziplòvel mpue' dant y da dedò fajova ëila inant da sëula. L univa desmazà l corp y i braces a pert. Dedò univa i braces nculei su. Pra l lëur tucòvel sambën nce de amulé y aguzé i scarpiei. Vel iëde se òvela bën nce taià ti dëic, ma nia suvënz, contela. Ti ani da lernera giapòven ntlëuta sciche paiamënt na pitla scincunda da Nadel. Uni dì dala cater domesdì jivla te scole d'ert per i lerneri ulache l univa nsenià a dessenië, a mudelé, a njenië ca l lën per ziplé. N si crist ie ruvà tla capela da Stufan sun [[Mastlé]]. N auter si crist ie sa Peza sa Sacun sun l troi danter cësa y tublà.
* '''Waltraud Großrubatscher da Larenzan''', marideda Perathoner a S. Cristina. Nasciuda tl 1944. Nasciuda te na familia de zipladëures ovela fat n an de scola d'ert y pona ova si pere dit: "Śën ies bën jita giut assé a fé damat caite, śën vënies te berstot pra mé!" Te berstot dl pere, drët n bon de fé crisć, univel nce truep scutà su mujiga, ajache l ova cumprà n gramofonn cun plates de mujiga tlassica de Mozart, Beethoven, Händel y Haydn.
* '''Maria Senoner Fill''', nasciuda a Urtijëi dl 1871 sun [[Col de Flam]] de Sëura, ova mparà da si pere. Ëila ziplova for sun penic y fajova nce cëves de crisć y de madones te na curnisc turneda. Anda Maria ova na si berstot sun plan Ziran, ulache ie sën l Hotel Villa Park a Urtijëi. Iló ovela nsenià a ziplé a mutans che ulova mparé l ert y nce a si fra Franzl. La fova morta tl 1938.<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]] (Malia de Cudan): ''La scultëura de crisc. Anda Maria Senoner marideda Fill''. Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref>
* '''Elisabeth Planker Santifaller da Banch'''. Nasciuda dl 1899 a Urtijëi. Ora l Grien ovala mparà a ziplé da si pere Giuani che fajova crisć. La surans Maria y Zisca Planker ziplova ënghe crisć ora l Grien. Do maridé stajovla sa Banch sa Sacun tla medema cësa cun [[Vigil Pescosta]] che jiva uni tant a ti nsenië velch. La fia Elsa jiva a vënder i crisć ta Pigon, sambën a pe, scioldi nen giapòvela deguni, ma la pudova cumpré ite roba da maië te chëla butëiga.
* '''Emma Prinoth da Pescosta''', nasciuda tl 1916 a Urtijëi, ova mparà a ziplé da Maria Fill cun 14 ani. Tl 1941 iela po jita ora i tudësc a Oberammergau ulache la ziplova ntan la viëra proteses ai saudëies che ova perdù na giama o n brac.
* '''Mariele Kostner dla Rodera''', marideda Alfarei, nasciuda tl 1921 a Urtijëi. La fova lernera da Hermann Grossrubatscher da Larenzan. Mariele ova mparà a fé crisć nsci: a scumencé desseniovla sun n carton la forma dl crist, che univa pona cupiëda sun n tapl de lën de zirm. Cun n boter desmazovela ntëurjù. Pona ziplovela n iede l corp y i braces a pert. Cun broces de lën univa nculei su i braces. Ala fin univel mo sentà ite i tlauc y metù su la tofla INRI. Ti ani à Emma nce ziplà do crisć ju de mascin ajache l fova unit manco da lëur, ma chël ne ti savova nia bel y l ne ti dajova deguna sudesfazion. La ie morta tl 2011.
[[File:Kunstgenossen. Nach Originalzeichnung vo Conrad Beckmann.jpg|miniatura|[[Fé zandli te Gherdëina|Zandlëta]] de Gherdëina cun cësta de crisć.]]
[[File:Uem che porta ciavei.jpg|miniatura|Zandlët cun na cëria de ciavei ziplei sun na fiërtla da ciavei ca. ann 1880.]]
== Notes ==
<references/>
== Bibliografia ==
* Milia Kostner: ''Chiena de Gherdëina ti ani 1930''. Calënder de Gherdëina 1986, pl. 94-102.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: ''Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.'' Chemuns de Gherdëina, 2001, pl. 75-93.
* [[Ingrid Runggaldier|Ingrid Runggaldier Moroder]]: te ''Ëres tla Ladinia. De artejanes y marcadëntes''. Catalogh, Museum Ladin Ciastel de Tor 2006. ISBN 88 89255 23 4. pl. 65-77.
== Cëla nce ==
* [[Scultëures de Gherdëina]]
* [[Turné te Gherdëina]]
* [[Marcadënc de Gherdëina]]
* [[Fé zandli te Gherdëina]]
== Cunliamënc ==
* [http://www.fotosantacristina.it/ld/archif.html?category=schnitzen Fotos de ëiles y jënt che zipla a Santa Cristina ora dl archiv dl Cunsëi de furmazion de S. Cristina]
[[Categoria:Fëna|Eiles, zipla]]
[[Categoria:Ert|Eiles, zipla]]
[[Categoria:Gherdëina|Eiles, zipla]]
[[Categoria:Persones de Gherdëina|Eiles, zipla]]
[[Categoria:Scultëures de Gherdëina|Eiles, zipla]]
[[Categoria:Persona ladina|Eiles, zipla]]
l8t7bkhumirsuj38pzo3wyu5zej4gc7
Furdenan
0
192310
251843
251796
2026-06-15T08:29:09Z
Moroder
67
/* Bibliografia */
251843
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Sepl da Minèrt cumprà à cumprà l ann 1914 Furdenan y l ann 1936 l à cumprà ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova rua dal'[[Ucraina]] do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà y abù mutons. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus".
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
== Bibliografia ==
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina pl. 10
m74spgoighmkl89nfenmorwya1i9oav
251844
251843
2026-06-15T08:39:19Z
Moroder
67
251844
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Sepl da Minèrt cumprà à cumprà l ann 1914 Furdenan y l ann 1936 l à cumprà ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova rua dal'[[Ucraina]] do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà y abù mutons. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus".
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
== Bibliografia ==
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina 1976, pl. 10.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8.
p6mf5ed8plngfnzmlww9fgd5hc7qcgb
251845
251844
2026-06-15T08:47:27Z
Moroder
67
/* Persones da Furdenan */
251845
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Sepl da Minèrt cumprà à cumprà l ann 1914 Furdenan y l ann 1936 l à cumprà ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova rua dal'[[Ucraina]] do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà y abù mutons. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus".
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
* Sepl Walpoth (1919-2006)<ref>[[Edgar Moroder]]: ''Sepl Walpoth da Minert - Cësa Medel.'' Calënder de Gherdëina 2007, pl. 210-214.</ref>
== Bibliografia ==
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina 1976, pl. 10.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8.
g6o2rfzljy6demkc0sh8zj96qywa9os
251846
251845
2026-06-15T08:49:08Z
Moroder
67
251846
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Sepl da Minèrt à cumprà l ann 1914 Furdenan y l ann 1936 l'à cumpreda ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova rua dal'[[Ucraina]] do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà y abù mutons. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus".
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
* Sepl Walpoth (1919-2006)<ref>[[Edgar Moroder]]: ''Sepl Walpoth da Minert - Cësa Medel.'' Calënder de Gherdëina 2007, pl. 210-214.</ref>
== Bibliografia ==
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina 1976, pl. 10.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8.
oaousysr172om7vryvilsimlmijyu0u
251847
251846
2026-06-15T11:12:27Z
Moroder
67
251847
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Sepl da Minèrt (1877-1961) à cumprà l ann 1914 Furdenan. Ël à messù sen ji da Furdenan l ann 1936, do che l ova messù vënder la cësa y ie jit a sté a fuech sa Dumat. L ann 1936 l'à cumpreda ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova mucià dal'[[Ucraina]] cun si fëna Olga Knopp ("Volgadeutsche") y cater mutons do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus"<ref>Monica Moroder: ''Filomena Thaler Moroder, si familia y si antenac.'' Urtijëi 2024.</ref>.
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
* Sepl Walpoth (1919-2006)<ref>[[Edgar Moroder]]: ''Sepl Walpoth da Minert - Cësa Medel.'' Calënder de Gherdëina 2007, pl. 210-214.</ref>
== Bibliografia ==
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina 1976, pl. 10.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8.
0bhbt4ub8dnjgpgejt8f2jiv7ve4qju
251848
251847
2026-06-15T11:43:03Z
Moroder
67
251848
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova nasciù sa Furdenan y patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Śepl Walpoth da Minèrt (1877-1961), che ova laurà da Vinzenz Demetz dla Cademia, à cumprà l ann 1914 Furdenan. Ël à messù sen ji da Furdenan cun si fêna Maria Kasslatter (Maria dla Gran Cësa), l mut Śepl y si muta adotiva Mena (Filomena Thaler Moroder) l ann 1936, do che l ova messù vënder la cësa y ie jit a sté a fuech sa Dumat. L ann 1936 l'à cumpreda ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova mucià dal'[[Ucraina]] cun si fëna Olga Knopp (tudëscia tla Ruscia dita nce "Wolga deutsche") y cater mutons do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus"<ref>Monica Moroder: ''Filomena Thaler Moroder, si familia y si antenac.'' Urtijëi 2024, pl. 14-17.</ref>.
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
* Śepl Walpoth (1919-2006) mut de Sepl.<ref>[[Edgar Moroder]]: ''Sepl Walpoth da Minert - Cësa Medel.'' Calënder de Gherdëina 2007, pl. 210-214.</ref>.
* Filomena Thaler Moroder
== Bibliografia ==
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina 1976, pl. 10.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8.
qmw25e6wmunvl2e0y9ysgn20fbt1ykp
251849
251848
2026-06-15T11:54:49Z
Moroder
67
251849
wikitext
text/x-wiki
'''Furdenan''' ie n n vedl luech tl ridl de [[Sureghes]] a Urtijëi.
I primes documënc ons bele tl ''1430'' ''hof Flurdianum in Castelruter gericht; 1462 Stefan von Flordinan; 1535 Nichel Flordinanter; 1550 Fer- dinan, 1780 Fiordinantguet.''
[[Ferdinand Demetz]] dl Cademia fova nasciù sa Furdenan y patron dla cësa y ova lascià fé n zitl doche la funtana de cësa se ova suià.
Śepl Walpoth da Minèrt (1877-1961), n bon scultëur, che ova laurà da Vinzenz Demetz dla Cademia, à cumprà l ann 1914 Furdenan. Ël à messù sen ji da Furdenan cun si fêna Maria Kasslatter (Maria dla Gran Cësa), l mut Śepl y si muta adotiva Mena (Filomena Thaler Moroder) l ann 1936, do che l ova messù vënder la cësa y ie jit a sté a fuech sa Dumat. L ann 1936 l'à cumpreda ju Sepl Insam da Sacun, do che l fova mucià dal'[[Ucraina]] cun si fëna Olga Knopp (tudëscia tla Ruscia dita nce "Wolga deutsche") y cater mutons do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]], ulache l s’ova maridà. Davia de chël dijovun a Furdenan "dal Rus"<ref>Monica Moroder: ''Filomena Thaler Moroder, si familia y si antenac.'' Urtijëi 2024, pl. 14-17.</ref>.
== Persones da Furdenan ==
* [[Leo Runggaldier]] scritëur.
* [[August Runggaldier]], fra de Leo scultëur
* Janmëine Runggaldier (1847-1916), ferlëigher.
* Stina Runggaldier, loma de Ferdinand Demetz.
* [[Ferdinand Demetz]] scultêur y ferlëigher.
* Śepl Walpoth (1919-2006) mut de Sepl.<ref>[[Edgar Moroder]]: ''Sepl Walpoth da Minert - Cësa Medel.'' Calënder de Gherdëina 2007, pl. 210-214.</ref>.
* Filomena Thaler Moroder
== Bibliografia ==
* Eduard Moroder, Edith Prugger: ''Furdenan, ridl de Sureghes.'' Calënder de Gherdëina 1976, pl. 10.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. [[Museum Gherdëina]], Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8.
rts2zokbr40gn65zsgoaai5bh5myxrm
Dedede's Drum Dash Deluxe
0
192311
251806
2026-06-14T12:54:53Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251806
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
1000 Days of Syria
0
192312
251807
2026-06-14T12:58:35Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251807
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
El Chavo Kart
0
192313
251808
2026-06-14T13:00:09Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251808
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
1348 Ex Voto
0
192314
251809
2026-06-14T13:02:44Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251809
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Crashout Crew
0
192315
251810
2026-06-14T13:04:35Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251810
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Hotel Architect
0
192316
251811
2026-06-14T13:05:47Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251811
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Tomodachi Life: Living the Dream
0
192317
251812
2026-06-14T13:06:45Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251812
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Lover Pretend
0
192318
251813
2026-06-14T13:07:46Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251813
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Super Mario Bros. Wonder
0
192319
251814
2026-06-14T13:08:29Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251814
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
New Super Mario Bros. U Deluxe
0
192320
251815
2026-06-14T13:10:09Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251815
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Kirby's Return to Dream Land Deluxe
0
192321
251816
2026-06-14T13:11:02Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251816
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Zork
0
192322
251817
2026-06-14T13:12:38Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251817
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
What the Car?
0
192323
251818
2026-06-14T13:14:24Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251818
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
What the Clash?
0
192324
251819
2026-06-14T13:15:55Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251819
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Lego 2K Drive
0
192325
251820
2026-06-14T13:17:37Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251820
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Adopt Me!
0
192326
251821
2026-06-14T13:18:33Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251821
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Brookhaven RP
0
192327
251822
2026-06-14T13:21:03Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251822
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Cook, Serve, Delicious! 2
0
192328
251823
2026-06-14T13:24:14Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251823
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Cook, Serve, Delicious!
0
192329
251824
2026-06-14T13:25:07Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251824
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Ore no Ryouri
0
192330
251825
2026-06-14T13:26:52Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251825
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Thomson Bay Settlement
0
192331
251826
2026-06-14T13:36:50Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Databox}} '''Thomson Bay Settlement''' ie n luech te la [[Australia]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Luech te la Australia]]"
251826
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Databox}}
'''Thomson Bay Settlement''' ie n luech te la [[Australia]].
==Geografia==
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Luech te la Australia]]
ta26mbsqmbshx3agv6bk8yfzanqv4vr
Corpse Party: Sweet Sachiko's Hysteric Birthday Bash
0
192332
251827
2026-06-14T13:39:49Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251827
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Dracu-riot!
0
192333
251828
2026-06-14T13:41:37Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251828
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Hatsune Miku: Project Diva F
0
192334
251829
2026-06-14T13:43:00Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251829
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
He-Man: The Most Powerful Game in the Universe
0
192335
251830
2026-06-14T13:44:15Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251830
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Ima Sugu Oniichan ni Imōto da tte Iitai!
0
192336
251831
2026-06-14T13:46:14Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251831
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Kidō Senshi Gundam SEED Battle Destiny
0
192337
251832
2026-06-14T13:47:20Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251832
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Kidō Senshi Gundam SEED Battle Destiny Remastered
0
192338
251833
2026-06-14T13:48:07Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251833
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Cut the Rope Remastered
0
192339
251834
2026-06-14T13:49:10Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251834
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
R.E.P.O.
0
192340
251835
2026-06-14T13:56:54Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251835
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Utente:Wuppersaujn
2
192341
251836
2026-06-15T00:44:31Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "Ich helfe gerne bei der ladinischen Wikipedia mit."
251836
wikitext
text/x-wiki
Ich helfe gerne bei der ladinischen Wikipedia mit.
l13f9tqbggwcx632vrs0nojq6svba8h
2 Fast 4 Gnomz
0
192342
251837
2026-06-15T00:47:08Z
Wuppersaujn
13911
Creata pagina con "{{gherdëina}} {{Infobox videojuech |Inuem = {{PAGENAME}} }}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}. ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Videojuech]]"
251837
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}
{{Infobox videojuech
|Inuem = {{PAGENAME}}
}}'''{{PAGENAME}}''' ie n [[videojuech]] svilupà da {{#invoke:wd|property|linked|references|P178}} y publicà ai {{#invoke:wd|property|references|P577}} da {{#invoke:wd|properties|linked|references|P123}}.
==Storia==
==Referënzes==
<references/>
[[Categoria:Videojuech]]
671wyane9p3khjjjw6sct288h1iob08
Ujep Runggaldier
0
192343
251839
2026-06-15T06:49:47Z
Moroder
67
Redirect alla pagina [[Josef Runggaldier]]
251839
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Josef Runggaldier]]
ndhp7au7gy0xob4tlqlxxpq92ime9ow
Enrico Moroder
0
192344
251841
2026-06-15T06:53:02Z
Moroder
67
Redirect alla pagina [[Heindl Moroder]]
251841
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Heindl Moroder]]
0uywtnthidkqn44bebm32zs2icn3ck3