Wikipedia lldwiki https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Ladin dolomitan 0 672 251921 242616 2026-06-18T09:36:44Z Asenoner 208 251921 wikitext text/x-wiki {{Dolomitan}} L '''Ladin dolomitan''' ie na forma standardiseda de la [[rujeneda ladina]] cun l'ntenzion de mëter su una forma dl ladin che vënie adurveda te uni valeda. ==N lingaz ladin unifiché== L tema dl [[lingaz]] [[ladin]] unifiché, conesciù sciche ladin standard o ladin dolomitan, tol oramai ite na posizion zentrala tla discuscion politica-culturala ladina; articui ti media ladins y nia-ladins y te publicazions [[Sciënza|scientifiches]], toutes de posizion de personalités culturales y comunicac de organisazions politiches desmostra che l ladin scrit unifiché ne é nia demé l afar de puec spezialis`c ma interesseia n numer tres plu gran de persones y istanzes de vigni colour. La chestion dl standard vegn debatuda con gran pascion, y ala ne podessa nia ester autramenter ajache vigni scomenciadiva de normazion linguistica azica diretamenter les raijes sozioculturales y esistenziales dla persona, la maniera de se sentì y de se identifiché, de ester y de parei tla sozieté. N valgugn veid tla standardisazion na erma per defene l'arpejon culturala da l'invajion di gran lingac vejins; d'autri rata al contrar la koiné interladina n pericul per l souravive de sie idiom, dla rejoneda dla oma. Nia dinrer slizia la discuscion te polemiches olà che "cie che an à dagnora sapù y dagnora fat" se scontra con "cie che al fossa da fé" per vitalisé l lingaz ladin. Chest test é vegnù sourantout dal codejel "Ladin standard. N lingaz unitar per i Ladins dles Dolomites" dl dot. Erwin Valentini. L laour de coordinament é vegnù porté inant da SPELL. ==Contegnui per Ladin Dolomitan== ===[[La tradizion orala ladina|La tradizion orala]]=== ====L mond socret: [[Lijëndes ladines|liejendes]]==== Dla storia dla cultura ne fej nia demé pert i documenc [[Scrit|scric]], ma ence la [[tradizion orala]]. Chesta é gnuda coiuda adum, ti temps de na scoverta generala dla cultura popolara (liejendes, conties, cianties, dic), ence per l pice popul di Ladins. Pro i Ladins ti [[Grijon]]s é [[Caspar Decurtins]] (1855-1916) sté l prum a cueie adum la arpejon culturala orala. L'ann 1887 àl fat n apel publich per che la popolazion daidessa chirì adum material. L reson al apel é sté imprescionant, l material coiú adum é stè assé per 14 libri. L volum dles conties y liejendes rumances coiudes adum enfin al 1973 é plu che l dopl de chel di autri trei teritores linguistics dla [[Svizra|Svizera]] deberieda. I Ladins dles [[Dolomites]] à les liejendes plu conesciudes endut: sie patrimone é la pert plu emportanta dles liejendes dles Dolomites che [[Karl Felix Wolff]] à metù adum y publiché per l prum iade l'ann 1905 ("I creps sclauris"). Wolff à enfornì su y stramudé romanticamenter cie che ti fova gnù conté dant. Dret afascinant y complès é le [[Le Rëgn de Fanes|mit de Fanes]]. Les raijes de chest mit va zeruch de plu milesc de agn. La trasformazion de jent te tiers é n element dret vedl che an giata ence tles liejendes di Indians. L totem tl mit de Fanes n'é nia n simbul de podesté, dla ciacia (variuel o auter), ma de modesté lieda a la tera, n tier spave: la muntagnola. L mel n'é nia metafisich, ma fej pert dla tera desche l ben: [[Spina de Mul]], l strion che se trasformeia te nuetes de temporal te n schelet de n musc, n'à nia de diabolich, al n'adora degun pat con l'infern, ma al à sia forza dla natura. La vijion [[Cristianejim|cristiana]] dl mond con sia conzezion dl mel à lascè dret pueces fusties tl mit de Fanes. N motif costant é l matriarcat. Tl [[mit]] de Fanes (y tles liejendes ladines en general, cotant manco o endut nia endere tles liejendes dl [[Tirol]] o di vejins [[talian]]s) él dantadut o porì les eles che tol dezijions y arven i avenimenc. I ei endere porta la decadenza canche ai tol dezijions: L re de Fanes ven sie regn y vegn per ciastich trasformè te crep. L'inom dl re fauz ti dà l'inom al jouf a sud de Fanes ([[Ju de Falzares|Fauzarego]]). I misters dl mit de Fanes é vegnus aloghés te Fanes permò plu tert, nasciù é l complès te n contest cotant maiour. L corp dles liejendes é nasciù te n temp olache l raion ladin (o protoladin) fova ciamò cotant maiour. ====[[Ganes]] y [[salvans]]==== Dla tradizion fej pert les conties de ganes y salvans, de bones persones de bosch, a cheles che la jent ti lascia gonot sintì mancianza de respet. An à gonot volù vedei te chestes figures i avons (antenac), les popolazions sburledes demez da nosta zivilisazion. Ala se trata endere de figures dla mitologìa romana (Silvanus y Aquanes) - figures ch'an enconta te plu variantes tl raion alpin entier. Truepes stories végnel conté ence dl orco, de stries y strions, de pac con l malan y d'auter. Ence i fac storics àn enfornì su empera. Ti stritoc de confin anter Mareo y Ampez végnel enscí conté che i oms ampezans à fat n pat con l malan per avei forzes souranaturales y ester bogn da porté l gran pedron da termen. Canche na fancela à scraié dal spavent "Iesses Maria", à i oms perdù te n colp sies forzes y é vegnus sepolis sot l pedron. N documentadour dla tradizion orala é stè [[Jan Batista Alton|Tita (Jan Batista) Altonn]] da Calfosch (1845-1900), vegnú conesciú ence desche poet y essayist. ====[[Linguistica ladina]]==== [[File:Rhaeto-Romance languages.png|thumb|400px]] Desche pionier dla linguistica ladina moderna pòn conscidré [[Joseph von Planta]] che à bele dl 1775 porté dant a la Royal Society a London sia "Storia dl lingaz rumanc". L test é vegnù stampé n ann do a [[Coira[[. Per i Ladins dles Dolomites à [[Micurà de Rü (linguist)|Micurà de Rü]] (Nikolaus Bacher) abù na gran emportanza: al à bele dl 1833 scrit na [[gramatica]] ladina, y bele enlaouta àl vedù l debujegn de n lingaz scrit unifiché per duc i Ladins dles Dolomites. ====Un n lingaz==== Bele dant da trueps agn à esperc vedú ite che l [[rumanc]], ladin y [[Ladin furlan|furlan]] é [[dialec]] desvalifs de un n lingaz soul. Laour da pionier de chest vers à fat dantadut [[Graziadio Isaia Ascoli]] (1829-1907), da Gorize, y [[Theodor Gartner]] (1843-1925). Ascoli à tres si studes "Saggi ladini" (1873), fac dret avisa, per l prum iade ilustré y splighé a livel scientifich i trei raions ladins. Al à bele enlaouta metù a jì cie che an nomineia encuei "enrescida de ciamp". Te sie manual dl lingaz y dla leteratura retoromana àl crié na tratazion sintetica che n'é enfin a encuei nia ciamò gnuda sostituida per completeza y conescenza dl argoment. Trueps esperc te truepes universités de dut l mond à da enlaouta encà confermè che l ladin é n [[lingaz]], ai à confermè ence la unité de rumanc, ladin y furlan: trei idioms de un n lingaz soul. Al n'é endere sté trueps y al n'é ciamò che vuel conscidré l ladin desche dialet talian. Per ruvé a n tel resultat, méssen manipolé analises linguistiches. Fat vegn chest dantadut per motifs politics. [[File:Ascoli.jpg|thumb|250px|left|Graziadio Isaia Ascoli]] Ti ultims agn él vegnù intensivé i laours linguistics sun l ladin. Da nominé é Lois Craffonara, per agn diretour dl [[Istitut Ladin Micurá de Rü|Istitut Cultural Ladin "Micurà de Rü"]]. Trueps linguisc' da foradecà à completé con el sies conescenzes dla realté de lingaz tla [[Ladinia]]. ====Tradizion scrita==== =====[[Dolomites]]===== Valgugn documenc isolés per ladin àn dal 1600 inant - nascius ései la maiour pert dal debujegn de comuniché con la popolazion te sie lingaz. Tla aministrazion regolara ne fòvel deguna lerch per l ladin. 1833 [[Micurà de Rü]] prova da enjigné ite n lingaz scrit unifiché per duc i Ladins dles Dolomites. L manoscrit ne vegn nia publiché. 1864 [[Josef Anton Vian]] (plovan a Urtijei, nasciù te Fascia) scriv na gramatica dl gherdeina. Con [[Angelo Trebo|Agno (Angelo) Trebo]] (1862-1888) fej la [[leteratura ladina]] l vare tla poesia lirica. Trebo scriv poesies en pert dassen da la ria luna. Dlongia poesies de descrizion dla natura àl scrit poesies, olache al ilustreia - con glai al cuer - i sentimenc sciche tla leteratura mondiala. Angelo Trebo à ence scrit l test per les does operetes "Le scioz de San Jenn" y "Le ciastel dles stries". L poet, storich y filologh [[Jan Batista Alton|Tita Altonn]] (1845-1900). Tita Altonn à coiù adum liejendes y tradizions. [[Hugo de Rossi]] (1875-1940) à scrit n vocabolar ([[Ladin fascian|fascian]]). Al met man na ona de produzion leterara, en gran pert tradizionalista, che é n segn dla coscienza nueva che i Ladins à de se enstesc y de sie lingaz. Promotours y autours dla cultura é te chisc temps maestri y prevesc. Al bon svilup ti fej la Pruma Vera na fin. Di la Seconda Vera métel endò man n renasciment dla coscienza ladina - sceben che trueps veid l ladin ciamò sciche lingaz de mender valour che dess vegnì adorè demé tl privat. An à na diversificaziun stilistica tres maiour. Encuei à la leteratura ladina na gran richeza de contegnù, na gran varieté stilistica y tematica: La leteratura ladina ne se desfarenzieia tl contegnù nia da la leteratura di vejins. =====[[Grijon]]s===== La tradizion scrita dl [[Rumanc|Ladin ruman]] met man tl 16eisem secul; la sburla prinzipala vegn da la [[Reformaziun|Reforma]] (y da la Contrareforma) y da la intenziun perchel da ti fé avei a la jent na letura de utl moral te sie lingaz. L'om politich dla [[Engiadina|Engiadina Auta]] [[Gian Travers]] à scrit l prum document rumanc che an conesc: l'ann 1527 àl adorè l lingaz dla oma per n scrit de defenura politica vegnuda publicheda te forma de manoscrit. Les prumes publicazions stampedes per rumanc é vegnudes fora dl 1552: N catechism y n abezé per l'Engiadina Auta. L'autur é [[Iachiam Bifrun]] (1506-1572), notar a Samedan. Puec agn plu tert (1560) àl fat la traduzion dl Nuef Testament (idiom puter). L lingaz é strument per la religion. N gran suzes à abù dantadut does publicazions: "Il vêr sulaz da pievel giuven" (La dreta aorela curta per jent joena, 1611), che é vegnù publiché ciamò 12 iadesc per rumanc, 11 iadesc per todesch y 7 iadesc por talian. Gran reson à ence abù la "Consolaziun dell'olma devoziusa" (Consolazion dl'alma dota, 1690), n liber de orazion catolich con cianties che vegn en pert ciantedes ence encuei ciamò. L liber é vegnù publiché 11 iadesc enchin a tl 1945. Tres l'adoranza religiousa romagn i idioms rumanc amarscés da la desvalivanza de confescion, ruvé a n lingaz scrit unifiché n'é die a la longia nia poscibel. =====[[Friul]]===== Tl Friul fova l lingaz vegnù adorè publicamenter enchin a che an ova enstesc tles mans l'aministrazion con l Patriarcat de Acuileia (1420). An conesc documenc p.e. dla scola notarila de Cividât dl 14eisem secul. Do l'anescion a Aunejia ne vegn l furlan nia plu adoré tla aministrazion. La storia dla leteratura furlana met man tl Renasciment con de plu figures de emportanza. Pier Paolo Pasolini. Al n'é nia na leteratura religiousa, nience leteratura popolara, de folclor, ma leteratura profana dla mondanité. Da chest temp àn ence les prumes traduzions da d'autres leteratures. Ti secui vegnus do à la leteratura furlana abú trueps poec ezelenc, desche Ermes di Colorêt, Pieri Zorut (che à tres si calendri porté pro a renforzè la koiné furlana), Caterina Percude. N sbunf nuef giata la leteratura furlana entratant la Seconda Vera tres Pier Paolo Pasolini. L talian Pasolini empara l furlan, lingaz de sia uma, y scriv poesies y n toch de teater (I Turcs tal Friûl) per furlan. Tres la fondaziun dla [[Academiuta de lenga furlana]] dl 1945 à Pasolini metù na pera de cianton nueva, na generazion de poec entiera é vegnuda ispireda da el. Pasolini, atif ence politicamenter, fova n sostegnidour apascionè dla gauja ladina - dl furlan dìjel: "Lingua ladina dunque, non dialetto alpino". Encuei é la leteratura furlana dret rica de direzions stilistiches y formes desvalives, da la poesia enfin ai comics. Na istituzion de tradizion é ormai l concurs leterar y musical "Premi Friûl". ====Folk & cultura==== Al osservadour da defora che ti ciala a na mendranza ti pléjel gonot l folclorich, l'esotich. Guanc da zacan y usanzes interesseia gonot deplú che lingaz, sozieté, leteratura, ert. Con i Ladins n'é la cossa nia autramenter, dantadut l guant da zacan de Gherdeina vegn gonot fat ju. == Funtanes == * [http://www.vejin.com Vejin] ==Liam== L sit ofizial dl [http://www.spell-termles.ladinia.net/ SPELL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001093836/http://www.spell-termles.ladinia.net/ |date=2009-10-01 }} (servisc per la planificazion y elaborazion dl lingaz ladin) ==Wikidata== [[d:Q369856]] [[Categoria:Lingaz ladin]] 9zvwknpcbkxta2luqi79ew0s239ynd8 251923 251921 2026-06-18T09:37:22Z Asenoner 208 /* N lingaz ladin unifiché */ 251923 wikitext text/x-wiki {{Dolomitan}} L '''Ladin dolomitan''' ie na forma standardiseda de la [[rujeneda ladina]] cun l'ntenzion de mëter su una forma dl ladin che vënie adurveda te uni valeda. ==N lingaz ladin unifiché== L tema dl [[lingaz ladin]] unifiché, conesciù sciche ladin standard o ladin dolomitan, tol oramai ite na posizion zentrala tla discuscion politica-culturala ladina; articui ti media ladins y nia-ladins y te publicazions [[Sciënza|scientifiches]], toutes de posizion de personalités culturales y comunicac de organisazions politiches desmostra che l ladin scrit unifiché ne é nia demé l afar de puec spezialis`c ma interesseia n numer tres plu gran de persones y istanzes de vigni colour. La chestion dl standard vegn debatuda con gran pascion, y ala ne podessa nia ester autramenter ajache vigni scomenciadiva de normazion linguistica azica diretamenter les raijes sozioculturales y esistenziales dla persona, la maniera de se sentì y de se identifiché, de ester y de parei tla sozieté. N valgugn veid tla standardisazion na erma per defene l'arpejon culturala da l'invajion di gran lingac vejins; d'autri rata al contrar la koiné interladina n pericul per l souravive de sie idiom, dla rejoneda dla oma. Nia dinrer slizia la discuscion te polemiches olà che "cie che an à dagnora sapù y dagnora fat" se scontra con "cie che al fossa da fé" per vitalisé l lingaz ladin. Chest test é vegnù sourantout dal codejel "Ladin standard. N lingaz unitar per i Ladins dles Dolomites" dl dot. Erwin Valentini. L laour de coordinament é vegnù porté inant da SPELL. ==Contegnui per Ladin Dolomitan== ===[[La tradizion orala ladina|La tradizion orala]]=== ====L mond socret: [[Lijëndes ladines|liejendes]]==== Dla storia dla cultura ne fej nia demé pert i documenc [[Scrit|scric]], ma ence la [[tradizion orala]]. Chesta é gnuda coiuda adum, ti temps de na scoverta generala dla cultura popolara (liejendes, conties, cianties, dic), ence per l pice popul di Ladins. Pro i Ladins ti [[Grijon]]s é [[Caspar Decurtins]] (1855-1916) sté l prum a cueie adum la arpejon culturala orala. L'ann 1887 àl fat n apel publich per che la popolazion daidessa chirì adum material. L reson al apel é sté imprescionant, l material coiú adum é stè assé per 14 libri. L volum dles conties y liejendes rumances coiudes adum enfin al 1973 é plu che l dopl de chel di autri trei teritores linguistics dla [[Svizra|Svizera]] deberieda. I Ladins dles [[Dolomites]] à les liejendes plu conesciudes endut: sie patrimone é la pert plu emportanta dles liejendes dles Dolomites che [[Karl Felix Wolff]] à metù adum y publiché per l prum iade l'ann 1905 ("I creps sclauris"). Wolff à enfornì su y stramudé romanticamenter cie che ti fova gnù conté dant. Dret afascinant y complès é le [[Le Rëgn de Fanes|mit de Fanes]]. Les raijes de chest mit va zeruch de plu milesc de agn. La trasformazion de jent te tiers é n element dret vedl che an giata ence tles liejendes di Indians. L totem tl mit de Fanes n'é nia n simbul de podesté, dla ciacia (variuel o auter), ma de modesté lieda a la tera, n tier spave: la muntagnola. L mel n'é nia metafisich, ma fej pert dla tera desche l ben: [[Spina de Mul]], l strion che se trasformeia te nuetes de temporal te n schelet de n musc, n'à nia de diabolich, al n'adora degun pat con l'infern, ma al à sia forza dla natura. La vijion [[Cristianejim|cristiana]] dl mond con sia conzezion dl mel à lascè dret pueces fusties tl mit de Fanes. N motif costant é l matriarcat. Tl [[mit]] de Fanes (y tles liejendes ladines en general, cotant manco o endut nia endere tles liejendes dl [[Tirol]] o di vejins [[talian]]s) él dantadut o porì les eles che tol dezijions y arven i avenimenc. I ei endere porta la decadenza canche ai tol dezijions: L re de Fanes ven sie regn y vegn per ciastich trasformè te crep. L'inom dl re fauz ti dà l'inom al jouf a sud de Fanes ([[Ju de Falzares|Fauzarego]]). I misters dl mit de Fanes é vegnus aloghés te Fanes permò plu tert, nasciù é l complès te n contest cotant maiour. L corp dles liejendes é nasciù te n temp olache l raion ladin (o protoladin) fova ciamò cotant maiour. ====[[Ganes]] y [[salvans]]==== Dla tradizion fej pert les conties de ganes y salvans, de bones persones de bosch, a cheles che la jent ti lascia gonot sintì mancianza de respet. An à gonot volù vedei te chestes figures i avons (antenac), les popolazions sburledes demez da nosta zivilisazion. Ala se trata endere de figures dla mitologìa romana (Silvanus y Aquanes) - figures ch'an enconta te plu variantes tl raion alpin entier. Truepes stories végnel conté ence dl orco, de stries y strions, de pac con l malan y d'auter. Ence i fac storics àn enfornì su empera. Ti stritoc de confin anter Mareo y Ampez végnel enscí conté che i oms ampezans à fat n pat con l malan per avei forzes souranaturales y ester bogn da porté l gran pedron da termen. Canche na fancela à scraié dal spavent "Iesses Maria", à i oms perdù te n colp sies forzes y é vegnus sepolis sot l pedron. N documentadour dla tradizion orala é stè [[Jan Batista Alton|Tita (Jan Batista) Altonn]] da Calfosch (1845-1900), vegnú conesciú ence desche poet y essayist. ====[[Linguistica ladina]]==== [[File:Rhaeto-Romance languages.png|thumb|400px]] Desche pionier dla linguistica ladina moderna pòn conscidré [[Joseph von Planta]] che à bele dl 1775 porté dant a la Royal Society a London sia "Storia dl lingaz rumanc". L test é vegnù stampé n ann do a [[Coira[[. Per i Ladins dles Dolomites à [[Micurà de Rü (linguist)|Micurà de Rü]] (Nikolaus Bacher) abù na gran emportanza: al à bele dl 1833 scrit na [[gramatica]] ladina, y bele enlaouta àl vedù l debujegn de n lingaz scrit unifiché per duc i Ladins dles Dolomites. ====Un n lingaz==== Bele dant da trueps agn à esperc vedú ite che l [[rumanc]], ladin y [[Ladin furlan|furlan]] é [[dialec]] desvalifs de un n lingaz soul. Laour da pionier de chest vers à fat dantadut [[Graziadio Isaia Ascoli]] (1829-1907), da Gorize, y [[Theodor Gartner]] (1843-1925). Ascoli à tres si studes "Saggi ladini" (1873), fac dret avisa, per l prum iade ilustré y splighé a livel scientifich i trei raions ladins. Al à bele enlaouta metù a jì cie che an nomineia encuei "enrescida de ciamp". Te sie manual dl lingaz y dla leteratura retoromana àl crié na tratazion sintetica che n'é enfin a encuei nia ciamò gnuda sostituida per completeza y conescenza dl argoment. Trueps esperc te truepes universités de dut l mond à da enlaouta encà confermè che l ladin é n [[lingaz]], ai à confermè ence la unité de rumanc, ladin y furlan: trei idioms de un n lingaz soul. Al n'é endere sté trueps y al n'é ciamò che vuel conscidré l ladin desche dialet talian. Per ruvé a n tel resultat, méssen manipolé analises linguistiches. Fat vegn chest dantadut per motifs politics. [[File:Ascoli.jpg|thumb|250px|left|Graziadio Isaia Ascoli]] Ti ultims agn él vegnù intensivé i laours linguistics sun l ladin. Da nominé é Lois Craffonara, per agn diretour dl [[Istitut Ladin Micurá de Rü|Istitut Cultural Ladin "Micurà de Rü"]]. Trueps linguisc' da foradecà à completé con el sies conescenzes dla realté de lingaz tla [[Ladinia]]. ====Tradizion scrita==== =====[[Dolomites]]===== Valgugn documenc isolés per ladin àn dal 1600 inant - nascius ései la maiour pert dal debujegn de comuniché con la popolazion te sie lingaz. Tla aministrazion regolara ne fòvel deguna lerch per l ladin. 1833 [[Micurà de Rü]] prova da enjigné ite n lingaz scrit unifiché per duc i Ladins dles Dolomites. L manoscrit ne vegn nia publiché. 1864 [[Josef Anton Vian]] (plovan a Urtijei, nasciù te Fascia) scriv na gramatica dl gherdeina. Con [[Angelo Trebo|Agno (Angelo) Trebo]] (1862-1888) fej la [[leteratura ladina]] l vare tla poesia lirica. Trebo scriv poesies en pert dassen da la ria luna. Dlongia poesies de descrizion dla natura àl scrit poesies, olache al ilustreia - con glai al cuer - i sentimenc sciche tla leteratura mondiala. Angelo Trebo à ence scrit l test per les does operetes "Le scioz de San Jenn" y "Le ciastel dles stries". L poet, storich y filologh [[Jan Batista Alton|Tita Altonn]] (1845-1900). Tita Altonn à coiù adum liejendes y tradizions. [[Hugo de Rossi]] (1875-1940) à scrit n vocabolar ([[Ladin fascian|fascian]]). Al met man na ona de produzion leterara, en gran pert tradizionalista, che é n segn dla coscienza nueva che i Ladins à de se enstesc y de sie lingaz. Promotours y autours dla cultura é te chisc temps maestri y prevesc. Al bon svilup ti fej la Pruma Vera na fin. Di la Seconda Vera métel endò man n renasciment dla coscienza ladina - sceben che trueps veid l ladin ciamò sciche lingaz de mender valour che dess vegnì adorè demé tl privat. An à na diversificaziun stilistica tres maiour. Encuei à la leteratura ladina na gran richeza de contegnù, na gran varieté stilistica y tematica: La leteratura ladina ne se desfarenzieia tl contegnù nia da la leteratura di vejins. =====[[Grijon]]s===== La tradizion scrita dl [[Rumanc|Ladin ruman]] met man tl 16eisem secul; la sburla prinzipala vegn da la [[Reformaziun|Reforma]] (y da la Contrareforma) y da la intenziun perchel da ti fé avei a la jent na letura de utl moral te sie lingaz. L'om politich dla [[Engiadina|Engiadina Auta]] [[Gian Travers]] à scrit l prum document rumanc che an conesc: l'ann 1527 àl adorè l lingaz dla oma per n scrit de defenura politica vegnuda publicheda te forma de manoscrit. Les prumes publicazions stampedes per rumanc é vegnudes fora dl 1552: N catechism y n abezé per l'Engiadina Auta. L'autur é [[Iachiam Bifrun]] (1506-1572), notar a Samedan. Puec agn plu tert (1560) àl fat la traduzion dl Nuef Testament (idiom puter). L lingaz é strument per la religion. N gran suzes à abù dantadut does publicazions: "Il vêr sulaz da pievel giuven" (La dreta aorela curta per jent joena, 1611), che é vegnù publiché ciamò 12 iadesc per rumanc, 11 iadesc per todesch y 7 iadesc por talian. Gran reson à ence abù la "Consolaziun dell'olma devoziusa" (Consolazion dl'alma dota, 1690), n liber de orazion catolich con cianties che vegn en pert ciantedes ence encuei ciamò. L liber é vegnù publiché 11 iadesc enchin a tl 1945. Tres l'adoranza religiousa romagn i idioms rumanc amarscés da la desvalivanza de confescion, ruvé a n lingaz scrit unifiché n'é die a la longia nia poscibel. =====[[Friul]]===== Tl Friul fova l lingaz vegnù adorè publicamenter enchin a che an ova enstesc tles mans l'aministrazion con l Patriarcat de Acuileia (1420). An conesc documenc p.e. dla scola notarila de Cividât dl 14eisem secul. Do l'anescion a Aunejia ne vegn l furlan nia plu adoré tla aministrazion. La storia dla leteratura furlana met man tl Renasciment con de plu figures de emportanza. Pier Paolo Pasolini. Al n'é nia na leteratura religiousa, nience leteratura popolara, de folclor, ma leteratura profana dla mondanité. Da chest temp àn ence les prumes traduzions da d'autres leteratures. Ti secui vegnus do à la leteratura furlana abú trueps poec ezelenc, desche Ermes di Colorêt, Pieri Zorut (che à tres si calendri porté pro a renforzè la koiné furlana), Caterina Percude. N sbunf nuef giata la leteratura furlana entratant la Seconda Vera tres Pier Paolo Pasolini. L talian Pasolini empara l furlan, lingaz de sia uma, y scriv poesies y n toch de teater (I Turcs tal Friûl) per furlan. Tres la fondaziun dla [[Academiuta de lenga furlana]] dl 1945 à Pasolini metù na pera de cianton nueva, na generazion de poec entiera é vegnuda ispireda da el. Pasolini, atif ence politicamenter, fova n sostegnidour apascionè dla gauja ladina - dl furlan dìjel: "Lingua ladina dunque, non dialetto alpino". Encuei é la leteratura furlana dret rica de direzions stilistiches y formes desvalives, da la poesia enfin ai comics. Na istituzion de tradizion é ormai l concurs leterar y musical "Premi Friûl". ====Folk & cultura==== Al osservadour da defora che ti ciala a na mendranza ti pléjel gonot l folclorich, l'esotich. Guanc da zacan y usanzes interesseia gonot deplú che lingaz, sozieté, leteratura, ert. Con i Ladins n'é la cossa nia autramenter, dantadut l guant da zacan de Gherdeina vegn gonot fat ju. == Funtanes == * [http://www.vejin.com Vejin] ==Liam== L sit ofizial dl [http://www.spell-termles.ladinia.net/ SPELL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001093836/http://www.spell-termles.ladinia.net/ |date=2009-10-01 }} (servisc per la planificazion y elaborazion dl lingaz ladin) ==Wikidata== [[d:Q369856]] [[Categoria:Lingaz ladin]] k8dt5dl49q9a8kpm1nmxrs9ulayqrbc Lingaz ladin 0 737 251924 246378 2026-06-18T09:38:05Z Asenoner 208 251924 wikitext text/x-wiki {{Dolomitan}} {{Infobox rujeneda | name = Ladin | image = Ladin2 K.jpg | nativename = ''lingaz ladin'' | states = {{flag|Talia}} | region = {{flag|Ladinia}} | speakers = zirca {{formatnum:40000}} | date = 2006<ref name=veneto2006>{{citation |last1=Dell'Aquila |first1=Vittorio |last2=Iannàccaro |first2=Gabriele |title=Survey Ladins: Usi linguistici nelle valli ladine |language=it |trans-title=Survey Ladins: Linguistic uses in the Ladin valleys |date=2006 |publisher=Regione autonoma Trentino-Alto Adige |isbn=88-86053-69-X |page=196 |url=https://www.academia.edu/1635334}}</ref>–2011<ref name=altoadige2011>{{cite web |title=South Tyrol in Figures |work=Declaration of language group affiliation – Population Census 2011 |url=http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/458.asp?aktuelles_action=300&aktuelles_image_id=563169 |format=PDF |access-date=2012-10-07 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728113109/http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/458.asp?aktuelles_action=300&aktuelles_image_id=563169 |url-status=dead }}</ref><ref name=trentino2011>{{cite web |url=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf |title=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori) |trans-title=15th Population and Housing Census. Survey on the consistency and territorial dislocation of the members of the Ladin, Mòchena and Cimbrian speaking populations (provisional data) |year=2012 |publisher=Autonomous Province of Trento |language=it |access-date=2012-10-07}}</ref> | ethnicity = [[Ladins]] | familycolor = Indo-Europeich |fam1={{wikidata|label|short|linked|Q19860}} |fam2={{wikidata|label|short|linked|Q131848}} |fam3={{wikidata|label|short|linked|Q33478}} |fam4={{wikidata|label|short|linked|Q19814}} |fam5={{wikidata|label|short|linked|Q112608}} |fam6={{wikidata|label|short|linked|Q2714388}} |fam7={{wikidata|label|short|linked|Q500394}} |fam8={{wikidata|label|short|linked|Q515593}} o {{wikidata|label|short|linked|Q97646466}}<ref>{{Cite web |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/ladi1250 |title=Ladin |date=2022-05-24 |access-date=2022-10-07 |website=[[Glottolog]] |last=Hammarström |first=Harald |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007144616/https://glottolog.org/resource/languoid/id/ladi1250 |archive-date=2022-10-07 |url-status=live |publisher=[[Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |last2=Forkel |first2=Robert |last3=Haspelmath |first3=Martin |last4=Bank |first4=Sebastian}}</ref> | dia1 = [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | dia2 = [[Ladin Val Badia|Badiot]] | dia3 = [[Ladin fascian|Fascian]] | dia4 = [[Ladin fodom|Fodom]] | dia5 = [[Ladin anpezan|Anpezan]] | agency = [[Istitut Ladin Micurá de Rü]]<br>[[Istitut Cultural Ladin “Majon di fascegn”]]<br>[[Istitut Cultural Ladin Cesa de Jan]] | iso3 = lld | glotto = ladi1250 | glottorefname = Ladin | lingua = 51-AAA-l | notice = IPA | script = [[Scritura latina|Latin]] (Alfabet ladin) | stand1 = [[Ladin Dolomitan]] | map = Ladin.png }}L '''ladin''' é n [[lingaz romanz]] de la familia [[lingac retoromans|retoromana]] che s'à conservà tles [[Dolomites]] te cinch variantes locales ([[badiot]], [[Ladin Gherdëina|gherdëina]], [[Ladin fascian|fascian]], [[Ladin fodom|fodom]] y [[Ladin anpezan|anpezan]]) y che adum cul [[Lingaz rumanc|rumanc]] di [[Grijon|Grijuns]] y l [[Ladin furlan|furlan]] fej pert di [[lingac retoromans]]. L ladin s'à formà cun la romanisazion dles [[Alpes]]. La popolazion retica à sourantout l [[Lingaz latin|latin]] popolar; sot a la influenza de particolarités de si lingaz (sintassa, fonetica, lessich) àla svilupé l lingaz ladin. L lingaz ladin é la realisazion direta dl latin popolar rejoné tles Alpes entourn la fin dl [[Storia romana|Imper Roman]]. La fin dl retich tles Alpes po vegnì confronteda con la fin dl galich tla [[Franzia]]. I Retoromans y i Rumens é i soui che porta te sia denominazion la parola "Roma"; i abitanc dla [[Val dl En]] y dles [[Dolomites]] se nomineia enfinamai "Ladins", donca Latins. Na pruma forma dl ladin podessa se avei svilupé, sciche ence i autri lingac neolatins, plu o manco entourn l 8./9. secul. L lingaz é plu o manco anter l franzeis y l talian. Vejin al retoroman é ence l ozitan o l catalan. Ajache per l raion ladin fálel ciamò na cronologia dles fases linguistiches reconesciuda amplamenter (na periodisazion), propon l prof.univ. [[Paul Videsott]] chesta partizion: # enfin a entourn al ann 850 [[Anno Domini|do Crist]]: temp dl latin vulgar, temp caraterisé te prest duta la Romania da enlaouta da inovazions plu o manco valives; # dal 850 enfin al 10eisem centené za.: an rejona de proto-ladin (temp caraterisé da svilups linguistics a gran linges valifs che corespon tl sens lerch a duta la Galloromania y dantaldut a la Cisalpinia che fossa tant che l raion di dialec dl nord dla Italia y la Retoromania); # dal 10eisem centené al 14eisem centené: an rejona de vedl-ladin (temp caraterisé da inovazions y conservazions propies dl ladin en confront a la Padania); # dal 14eisem enfin al 18eisem centené za.: an rejona de vedl marou, vedl badiot, vedl # gherdeina, vedl fascian, vedl fodom y vedl ampezan (spana de temp carateriseda da spidiciament dialetal dl ladin tres maiour al intern); # dal 19eisem al 20eisem centené: idioms ladins moderns (temp caraterisé da la scritura y # da la normazion di idioms). # dal 21eisem centené inant: elaborazion de n lingaz ladin scrit unifiché adum cun i idioms ladins. == Storia == [[File:Rhaeto-Romance languages now and 1200 years ago..png|thumb|Raions ladins entëur l ann 800 [[Anno Domini|do G.Crist]]]] L lingaz ladin s’à furmá cun la romanisazion di raions dla [[Alpes|Elpes]] (Rezia) a pié via dal 15 [[Anno Domini|dan G.Crist]] cun la concuistes de Drusus y Tiberius mandei dal imparadú [[Augustus]]<ref>Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 19</ref>. L [[lingaz latin]] vulgher di soldeies romans se muscëida cun l lingaz autochton dla popolazions retiches dl post y furmea n [[lingaz]] nëuf, l retoroman o ladin. Ti secui V – X vën i raions ladins for mëndri dantaldut aldó dla invajions di Baiuvaresc dal nord y di Longobarc dal sud y l lingaz ladin vën rujené inant tla valedes plu isoledes. === [[Ladin evoluziun storica|Evoluziun storica dl lingaz ladin]] === Aladô dl’orgina dl ladin dal lingaz [[Lingaz latin|latin]] él deplü studiá che arata che le ladin é na sort de [[Lingaz latin|latin]] baié ciamó aldedaincö te deplü raiuns dles [[Alpes]], avisa sciöche al é gnü definí d’atri lingac neolatins<ref>Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83</ref>. Anter le latin baié (“latin volgar”) y le ladin baié él dagnora sté na continuité, nia na zesöra sciöche danter le latin scrit (“latin classich”) y le ladin scrit. Les gaujes dla trasformaziun dl latin ti lingac neolatins è da chirí tla [[storia]], dantadöt tla desdrüta dl [[Storia romana|Imper roman]], insciö che le lingaz baié jô tres plü indalater co le lingaz scrit, co ê conesciü y gnô coltivé da tres manco [[Porsona|porsones]]. Tl tëmp jô sonns y [[Parola|parores]] intieres a perde y d’atri gnô pormez. ==== Protoladin ==== Tl seco VIII ê i lingac neolatins bele valgamia formá. Cina encër le seco X pon baié de “protoladin” <ref>da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83</ref> ==== Ladin vedl ==== Dal secul X cina al XIV se desfarënziëia le ladin tres deplü dai atri lingac neolatins cun un di sëgn plü sigüsc la palatalisaziun de “ca” y “ga” che devënta “cia” y “gia” y la desinënza “on” che devënta “un” tla [[Val Badia]]. ==== Secui XIV – XVIII ==== Al se formëia les variantes de val dl ladin, le vedl [[mareo]], le vedl [[badiot]], le vedl [[Ladin gherdëina|gherdëina]], le vedl [[Ladin fodom|fodom]], le vedl [[Ladin fascian|fascian]] y le vedl [[Ladin anpezan|ampezan]]. Le rotazism (evoluziun da “l” a “r” te n valgönes parores) se fej sintí tl mareo y tl ampezan. Tl gherdëna y tl fascian passa le “a” a “e” ince tla penultima silba, deperpo che al romagn tla Val Badia. Le “ou” che vëgn dant tl fodom devënta “u” tla Val Badia y “ëu” tl gherdëna. Tl badiot s’afermëia le “ü” che devënta tl mareo plü gonot “ö”, p.ej ''cürt'' → ''cört''. Tles atres valades ladines sparësc le “ü” y le “ö” daldöt (tut fora Moena). I vocai azentá sparësc gonot, tl badiot ince amez les parores, p.ej. ''prozesciun'' → ''purciun''. Te düc i idioms ladins ti lascia n püch al piade le tëmp perfet scëmpl la lerch al al perfet formé cun n verb ausiliar. ==== Secui XIX - XX ==== Al se svilupëia les variantes d’aldedaincö ince tla forma scrita, cun regoles y normes. Al se fej ince sintí l’influs di atri lingac vijins: te [[Fascia]], [[Fodom]] y [[Anpezo|Ampëz]] le [[Lingaz talian|talian]] y i dialec taliagn, te [[Gherdëina|Gherdëna]] y tla Val Badia, dantadöt te [[Mareo]], le [[Lingaz tudësch|todësch]] y le dialet todësch-tirolesc. Chësc influs se lascia sintí tla lita dles parores y ince tla strotöra dla frasa y tles manires de dí. === Tabela de confrunt === '''Test da na fabula de Esop por latin traslaté tles variantes dl ladin'''<ref>da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 84-85</ref> {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" width="100%" cellspacing="20" align="center" |[[Lingaz latin|LATIN]] | align="left" |Vulpes ex more suo fame vexata corvum frustrum casi in rostro tenentem videt. “Id mihi bene saperet”, secum cogitavit et corvum vocavit: “Quam pulcher es! Se cantus tuus tam pulcher est quam adspectus tuus, non dubium est te pulcherrimum omnium avium esse.” |- |PROTOLADIN | align="left" |La volps era endebos ün viade afamada. Ente chel veit ela ün corf che teniva ün toch de chiasuol ento so bech. “Chel me sabes bon”, se pensae ela, et clamae le corf: “Tant biels che tü ies! Se to schiantar ies tant biels che tos chialar for a, despo ies de segür tü le plus biels auciels de dütg.” |- |LADIN VEDL | align="left" |La volp era endebò ün viade afamada. Ente chel veit era ün corf che teniva ün toch de cajuel ento so bech. “Chel me sabes bun”, s’àra pensé, e à clamé le corf: “Tant bel che t’és! Śe to ciantér è tant bel che to cialér for a, despo este de segür tü le plü bel aucel de düć.” |- |[[Ladin Val Badia|LADIN VAL BADIA]] | align="left" |La olp ê indô n iade afamada. Te chël vëighera n corf che tignî n toch de ciajó te so bech. “Chël me saves bun”, s’ára ponsé, y á cherdé le corf: “Tan bel che t’es! Sce to cianté é tan bel co to ciaré fora, spo este dessigü tö le plü bel vicel de düc.” |- |[[Ladin gherdëina|GHERDËINA]] | align="left" |La bolp fova inò n iede afameda. Te chëla vëijela n corf che tën n tòch de ciajuel te si bech. “Chël me savessa bon”, se ala mpensà y à cherdà l corf: “Ce bel che te ies! Sce te ciantes tan bel coche te cëles ora, pona ies dessegur tu l plu bel ucel de duc.” |- |[[Ladin fascian|FASCIAN]] | align="left" |La bolp era endò famèda. Te chela la veit n corf con n toch de formai tel bech. Chel, vé, me saessa bon”, la se peissa, e la ge disc al corf. “Che bel che t’es! Se tie ciantèr l’è scì bel che tia parbuda, dapo’ t’es de segur tu l più bel anter duc i ucie.” |- |[[Ladin fodom|FODOM]] | align="left" |La volp l’eva ndavò afamada. Nte chëla la veiga n còrf che l se tegniva n tòch de formai ntel bech. “Chël me savëssa ben bon”, la s’à pensé ntra de dëla, e l’à clamé l còrf: “Cotànt bel che t’és! Se tuo cianté l è bel coche ti te ciale fòra, nlouta t’es segur ti l plu bel de duc cànc i uciei.” |- |[[Ladin anpezan|ANPEZAN]] | align="left" |Ra volpe r’èa danoo infamentada. Cenoné ra vede un cròo, che ‘l aèa inze ‘l bèco un toco de formèi. “Chel ši che el me saarae bon”, ra s’à pensà ra volpe, e r’à ciamà el cròo: “Cè un bel che te sos! Se te ciantes polito cemodo che che te se vede, de seguro te sos el pì bel de dute i uzièi.” |- |[[Ladin dolomitan|LADIN DOLOMITAN STANDARD]] | align="left" |La volp fova endò n iade afameda. Te chel veidela n corf che tegniva n toch de ciajuel te sie bech. “Chel me savessa bon”, se ála pensé, y à cherdé l corf: “Tant bel che te ies! Sce tie cianté è tant bel che tie cialé fora, spo ieste dessegur tu l plu bel vicel de duc.” |- |[[Rumanc|RUMANTSCH GRISCHUN]] | align="left" |La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: “Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sc otia parita, lur es ti il pli bel utschè da tuts.” |- |[[Ladin furlan|FURLAN]] CENTRÂL | align="left" |La bolp e jere indaûr plene di fan, In chel e viôt un corvat, che al veve un toc di formadi tal bec. “Chel sì che mi plasarès”, e pensà la bolp e e clamà il corvat: “Ce biel che tu sês! Se la tô vôs e je biele come che tu sês tu, alore tu sês pardabon il plui biel di ducj i uciei!” |} == Idioms ladins== L ladin dles Dolomites tol ite cinch idioms /variantes de valeda: *[[Ladin Val Badia|Ladin dla Val Badia]] *[[Ladin gherdëina|Gherdëina]] *[[Ladin fascian|Fascian]] *[[Ladin anpezan|Anpezan]] *[[Ladin fodom|Fodom]] == Ejëmpli== Desche ejempl végnel chilò metù dant na pert dl paternoster ti idioms desvalifs y per todesch y talian. ; Maréo/Badiot : Nosc Pere dl cil,<br> al sides santifiché to inom,<br> al vëgnes to rëgn,<br> tüa orentè sides fata,<br> sciöche al cil insciö söla tera. ; Gherdëina : Pere nost, che t'ies tl ciel,<br> sibe santificà ti inuem,<br> vënie ti rëni,<br> sibe fata ti ulentà,<br> coche en ciel enscì en tiera. ; Fascian : Père nosc che te es sun ciel,<br> sie fat sent to inom,<br> fa che vegne to regn,<br> to voler sie semper respetà,<br> tant sun ciel che su la tera. ; Fodom : Père nòst che t'es sun paradíš,<br> benedât lé l tuo inóm,<br> resta con nos,<br> che sará fat ci che te vòs<br> sun ciél e su la tièra. ; Anpezan : Pare nosc, che te stas su in zielo,<br> sée fato santo el to gnon,<br> viene el to regno,<br> sée fato chel che te vos tu,<br> tanto in zielo che su ra tera. ; [[Ladin dolomitan]] : Pere nost, che te ies en ciel,<br> al sie santifiché tie inom,<br> al vegne tie regn,<br> al vegne fat tia volonté,<br> coche en ciel enscì sun la tera. ; [[Lingaz tudësch|Deutsch]] : Vater unser im Himmel,<br> geheiligt werde Dein Name.<br> Dein Reich komme.<br> Dein Wille geschehe,<br> wie im Himmel so auf Erden. ; [[Lingaz talian|Italiano]] : Padre nostro che sei nei cieli,<br> sia santificato il tuo nome,<br> venga il tuo regno,<br> sia fatta la tua volontà<br> come in cielo, così in terra.: ; Vallader (rätoromanisches Idiom) : Bap nos, tü chi est in tschêl,<br> fat sonch vegna teis nom,<br> teis reginam vegna nanpro,<br> tia vöglia dvainta sco in tschêl eir sün terra. == Lingaz scrit unitar ladin == * [[Ladin dolomitan]] * [[SPELL]] * [[Heinrich Schmid]] : ''Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner.'' 1998. == Referënzes == <references /> {{Lingac indoeuropeics}} s16fncbif2rrtsn7mfgorpen33jqjle 251925 251924 2026-06-18T09:38:45Z Asenoner 208 251925 wikitext text/x-wiki {{Dolomitan}} {{Infobox rujeneda | name = Ladin | image = Ladin2 K.jpg | nativename = ''lingaz ladin'' | states = {{flag|Talia}} | region = {{flag|Ladinia}} | speakers = zirca {{formatnum:40000}} | date = 2006<ref name=veneto2006>{{citation |last1=Dell'Aquila |first1=Vittorio |last2=Iannàccaro |first2=Gabriele |title=Survey Ladins: Usi linguistici nelle valli ladine |language=it |trans-title=Survey Ladins: Linguistic uses in the Ladin valleys |date=2006 |publisher=Regione autonoma Trentino-Alto Adige |isbn=88-86053-69-X |page=196 |url=https://www.academia.edu/1635334}}</ref>–2011<ref name=altoadige2011>{{cite web |title=South Tyrol in Figures |work=Declaration of language group affiliation – Population Census 2011 |url=http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/458.asp?aktuelles_action=300&aktuelles_image_id=563169 |format=PDF |access-date=2012-10-07 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728113109/http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/458.asp?aktuelles_action=300&aktuelles_image_id=563169 |url-status=dead }}</ref><ref name=trentino2011>{{cite web |url=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf |title=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori) |trans-title=15th Population and Housing Census. Survey on the consistency and territorial dislocation of the members of the Ladin, Mòchena and Cimbrian speaking populations (provisional data) |year=2012 |publisher=Autonomous Province of Trento |language=it |access-date=2012-10-07}}</ref> | ethnicity = [[Ladins]] | familycolor = Indo-Europeich |fam1={{wikidata|label|short|linked|Q19860}} |fam2={{wikidata|label|short|linked|Q131848}} |fam3={{wikidata|label|short|linked|Q33478}} |fam4={{wikidata|label|short|linked|Q19814}} |fam5={{wikidata|label|short|linked|Q112608}} |fam6={{wikidata|label|short|linked|Q2714388}} |fam7={{wikidata|label|short|linked|Q500394}} |fam8={{wikidata|label|short|linked|Q515593}} o {{wikidata|label|short|linked|Q97646466}}<ref>{{Cite web |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/ladi1250 |title=Ladin |date=2022-05-24 |access-date=2022-10-07 |website=[[Glottolog]] |last=Hammarström |first=Harald |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007144616/https://glottolog.org/resource/languoid/id/ladi1250 |archive-date=2022-10-07 |url-status=live |publisher=[[Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |last2=Forkel |first2=Robert |last3=Haspelmath |first3=Martin |last4=Bank |first4=Sebastian}}</ref> | dia1 = [[Ladin gherdëina|Gherdëina]] | dia2 = [[Ladin Val Badia|Badiot]] | dia3 = [[Ladin fascian|Fascian]] | dia4 = [[Ladin fodom|Fodom]] | dia5 = [[Ladin anpezan|Anpezan]] | agency = [[Istitut Ladin Micurá de Rü]]<br>[[Istitut Cultural Ladin “Majon di fascegn”]]<br>[[Istitut Cultural Ladin Cesa de Jan]] | iso3 = lld | glotto = ladi1250 | glottorefname = Ladin | lingua = 51-AAA-l | notice = IPA | script = [[Scritura latina|Latin]] (Alfabet ladin) | stand1 = [[Ladin Dolomitan]] | map = Ladin.png }}L '''ladin''' é n [[lingaz romanz]] che se à conservà tles [[Dolomites]] te cinch variantes locales ([[badiot]], [[Ladin Gherdëina|gherdëina]], [[Ladin fascian|fascian]], [[Ladin fodom|fodom]] y [[Ladin anpezan|anpezan]]) y che adum cul [[Lingaz rumanc|rumanc]] di [[Grijon|Grijuns]] y l [[Ladin furlan|furlan]] fej pert di [[lingac retoromans]]. L ladin s'à formà cun la romanisazion dles [[Alpes]]. La popolazion retica à sourantout l [[Lingaz latin|latin]] popolar; sot a la influenza de particolarités de si lingaz (sintassa, fonetica, lessich) àla svilupé l lingaz ladin. L lingaz ladin é la realisazion direta dl latin popolar rejoné tles Alpes entourn la fin dl [[Storia romana|Imper Roman]]. La fin dl retich tles Alpes po vegnì confronteda con la fin dl galich tla [[Franzia]]. I Retoromans y i Rumens é i soui che porta te sia denominazion la parola "Roma"; i abitanc dla [[Val dl En]] y dles [[Dolomites]] se nomineia enfinamai "Ladins", donca Latins. Na pruma forma dl ladin podessa se avei svilupé, sciche ence i autri lingac neolatins, plu o manco entourn l 8./9. secul. L lingaz é plu o manco anter l franzeis y l talian. Vejin al retoroman é ence l ozitan o l catalan. Ajache per l raion ladin fálel ciamò na cronologia dles fases linguistiches reconesciuda amplamenter (na periodisazion), propon l prof.univ. [[Paul Videsott]] chesta partizion: # enfin a entourn al ann 850 [[Anno Domini|do Crist]]: temp dl latin vulgar, temp caraterisé te prest duta la Romania da enlaouta da inovazions plu o manco valives; # dal 850 enfin al 10eisem centené za.: an rejona de proto-ladin (temp caraterisé da svilups linguistics a gran linges valifs che corespon tl sens lerch a duta la Galloromania y dantaldut a la Cisalpinia che fossa tant che l raion di dialec dl nord dla Italia y la Retoromania); # dal 10eisem centené al 14eisem centené: an rejona de vedl-ladin (temp caraterisé da inovazions y conservazions propies dl ladin en confront a la Padania); # dal 14eisem enfin al 18eisem centené za.: an rejona de vedl marou, vedl badiot, vedl # gherdeina, vedl fascian, vedl fodom y vedl ampezan (spana de temp carateriseda da spidiciament dialetal dl ladin tres maiour al intern); # dal 19eisem al 20eisem centené: idioms ladins moderns (temp caraterisé da la scritura y # da la normazion di idioms). # dal 21eisem centené inant: elaborazion de n lingaz ladin scrit unifiché adum cun i idioms ladins. == Storia == [[File:Rhaeto-Romance languages now and 1200 years ago..png|thumb|Raions ladins entëur l ann 800 [[Anno Domini|do G.Crist]]]] L lingaz ladin s’à furmá cun la romanisazion di raions dla [[Alpes|Elpes]] (Rezia) a pié via dal 15 [[Anno Domini|dan G.Crist]] cun la concuistes de Drusus y Tiberius mandei dal imparadú [[Augustus]]<ref>Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 19</ref>. L [[lingaz latin]] vulgher di soldeies romans se muscëida cun l lingaz autochton dla popolazions retiches dl post y furmea n [[lingaz]] nëuf, l retoroman o ladin. Ti secui V – X vën i raions ladins for mëndri dantaldut aldó dla invajions di Baiuvaresc dal nord y di Longobarc dal sud y l lingaz ladin vën rujené inant tla valedes plu isoledes. === [[Ladin evoluziun storica|Evoluziun storica dl lingaz ladin]] === Aladô dl’orgina dl ladin dal lingaz [[Lingaz latin|latin]] él deplü studiá che arata che le ladin é na sort de [[Lingaz latin|latin]] baié ciamó aldedaincö te deplü raiuns dles [[Alpes]], avisa sciöche al é gnü definí d’atri lingac neolatins<ref>Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83</ref>. Anter le latin baié (“latin volgar”) y le ladin baié él dagnora sté na continuité, nia na zesöra sciöche danter le latin scrit (“latin classich”) y le ladin scrit. Les gaujes dla trasformaziun dl latin ti lingac neolatins è da chirí tla [[storia]], dantadöt tla desdrüta dl [[Storia romana|Imper roman]], insciö che le lingaz baié jô tres plü indalater co le lingaz scrit, co ê conesciü y gnô coltivé da tres manco [[Porsona|porsones]]. Tl tëmp jô sonns y [[Parola|parores]] intieres a perde y d’atri gnô pormez. ==== Protoladin ==== Tl seco VIII ê i lingac neolatins bele valgamia formá. Cina encër le seco X pon baié de “protoladin” <ref>da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 83</ref> ==== Ladin vedl ==== Dal secul X cina al XIV se desfarënziëia le ladin tres deplü dai atri lingac neolatins cun un di sëgn plü sigüsc la palatalisaziun de “ca” y “ga” che devënta “cia” y “gia” y la desinënza “on” che devënta “un” tla [[Val Badia]]. ==== Secui XIV – XVIII ==== Al se formëia les variantes de val dl ladin, le vedl [[mareo]], le vedl [[badiot]], le vedl [[Ladin gherdëina|gherdëina]], le vedl [[Ladin fodom|fodom]], le vedl [[Ladin fascian|fascian]] y le vedl [[Ladin anpezan|ampezan]]. Le rotazism (evoluziun da “l” a “r” te n valgönes parores) se fej sintí tl mareo y tl ampezan. Tl gherdëna y tl fascian passa le “a” a “e” ince tla penultima silba, deperpo che al romagn tla Val Badia. Le “ou” che vëgn dant tl fodom devënta “u” tla Val Badia y “ëu” tl gherdëna. Tl badiot s’afermëia le “ü” che devënta tl mareo plü gonot “ö”, p.ej ''cürt'' → ''cört''. Tles atres valades ladines sparësc le “ü” y le “ö” daldöt (tut fora Moena). I vocai azentá sparësc gonot, tl badiot ince amez les parores, p.ej. ''prozesciun'' → ''purciun''. Te düc i idioms ladins ti lascia n püch al piade le tëmp perfet scëmpl la lerch al al perfet formé cun n verb ausiliar. ==== Secui XIX - XX ==== Al se svilupëia les variantes d’aldedaincö ince tla forma scrita, cun regoles y normes. Al se fej ince sintí l’influs di atri lingac vijins: te [[Fascia]], [[Fodom]] y [[Anpezo|Ampëz]] le [[Lingaz talian|talian]] y i dialec taliagn, te [[Gherdëina|Gherdëna]] y tla Val Badia, dantadöt te [[Mareo]], le [[Lingaz tudësch|todësch]] y le dialet todësch-tirolesc. Chësc influs se lascia sintí tla lita dles parores y ince tla strotöra dla frasa y tles manires de dí. === Tabela de confrunt === '''Test da na fabula de Esop por latin traslaté tles variantes dl ladin'''<ref>da n referat dl Prof. Paul Videsott te Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 84-85</ref> {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" width="100%" cellspacing="20" align="center" |[[Lingaz latin|LATIN]] | align="left" |Vulpes ex more suo fame vexata corvum frustrum casi in rostro tenentem videt. “Id mihi bene saperet”, secum cogitavit et corvum vocavit: “Quam pulcher es! Se cantus tuus tam pulcher est quam adspectus tuus, non dubium est te pulcherrimum omnium avium esse.” |- |PROTOLADIN | align="left" |La volps era endebos ün viade afamada. Ente chel veit ela ün corf che teniva ün toch de chiasuol ento so bech. “Chel me sabes bon”, se pensae ela, et clamae le corf: “Tant biels che tü ies! Se to schiantar ies tant biels che tos chialar for a, despo ies de segür tü le plus biels auciels de dütg.” |- |LADIN VEDL | align="left" |La volp era endebò ün viade afamada. Ente chel veit era ün corf che teniva ün toch de cajuel ento so bech. “Chel me sabes bun”, s’àra pensé, e à clamé le corf: “Tant bel che t’és! Śe to ciantér è tant bel che to cialér for a, despo este de segür tü le plü bel aucel de düć.” |- |[[Ladin Val Badia|LADIN VAL BADIA]] | align="left" |La olp ê indô n iade afamada. Te chël vëighera n corf che tignî n toch de ciajó te so bech. “Chël me saves bun”, s’ára ponsé, y á cherdé le corf: “Tan bel che t’es! Sce to cianté é tan bel co to ciaré fora, spo este dessigü tö le plü bel vicel de düc.” |- |[[Ladin gherdëina|GHERDËINA]] | align="left" |La bolp fova inò n iede afameda. Te chëla vëijela n corf che tën n tòch de ciajuel te si bech. “Chël me savessa bon”, se ala mpensà y à cherdà l corf: “Ce bel che te ies! Sce te ciantes tan bel coche te cëles ora, pona ies dessegur tu l plu bel ucel de duc.” |- |[[Ladin fascian|FASCIAN]] | align="left" |La bolp era endò famèda. Te chela la veit n corf con n toch de formai tel bech. Chel, vé, me saessa bon”, la se peissa, e la ge disc al corf. “Che bel che t’es! Se tie ciantèr l’è scì bel che tia parbuda, dapo’ t’es de segur tu l più bel anter duc i ucie.” |- |[[Ladin fodom|FODOM]] | align="left" |La volp l’eva ndavò afamada. Nte chëla la veiga n còrf che l se tegniva n tòch de formai ntel bech. “Chël me savëssa ben bon”, la s’à pensé ntra de dëla, e l’à clamé l còrf: “Cotànt bel che t’és! Se tuo cianté l è bel coche ti te ciale fòra, nlouta t’es segur ti l plu bel de duc cànc i uciei.” |- |[[Ladin anpezan|ANPEZAN]] | align="left" |Ra volpe r’èa danoo infamentada. Cenoné ra vede un cròo, che ‘l aèa inze ‘l bèco un toco de formèi. “Chel ši che el me saarae bon”, ra s’à pensà ra volpe, e r’à ciamà el cròo: “Cè un bel che te sos! Se te ciantes polito cemodo che che te se vede, de seguro te sos el pì bel de dute i uzièi.” |- |[[Ladin dolomitan|LADIN DOLOMITAN STANDARD]] | align="left" |La volp fova endò n iade afameda. Te chel veidela n corf che tegniva n toch de ciajuel te sie bech. “Chel me savessa bon”, se ála pensé, y à cherdé l corf: “Tant bel che te ies! Sce tie cianté è tant bel che tie cialé fora, spo ieste dessegur tu l plu bel vicel de duc.” |- |[[Rumanc|RUMANTSCH GRISCHUN]] | align="left" |La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: “Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sc otia parita, lur es ti il pli bel utschè da tuts.” |- |[[Ladin furlan|FURLAN]] CENTRÂL | align="left" |La bolp e jere indaûr plene di fan, In chel e viôt un corvat, che al veve un toc di formadi tal bec. “Chel sì che mi plasarès”, e pensà la bolp e e clamà il corvat: “Ce biel che tu sês! Se la tô vôs e je biele come che tu sês tu, alore tu sês pardabon il plui biel di ducj i uciei!” |} == Idioms ladins== L ladin dles Dolomites tol ite cinch idioms /variantes de valeda: *[[Ladin Val Badia|Ladin dla Val Badia]] *[[Ladin gherdëina|Gherdëina]] *[[Ladin fascian|Fascian]] *[[Ladin anpezan|Anpezan]] *[[Ladin fodom|Fodom]] == Ejëmpli== Desche ejempl végnel chilò metù dant na pert dl paternoster ti idioms desvalifs y per todesch y talian. ; Maréo/Badiot : Nosc Pere dl cil,<br> al sides santifiché to inom,<br> al vëgnes to rëgn,<br> tüa orentè sides fata,<br> sciöche al cil insciö söla tera. ; Gherdëina : Pere nost, che t'ies tl ciel,<br> sibe santificà ti inuem,<br> vënie ti rëni,<br> sibe fata ti ulentà,<br> coche en ciel enscì en tiera. ; Fascian : Père nosc che te es sun ciel,<br> sie fat sent to inom,<br> fa che vegne to regn,<br> to voler sie semper respetà,<br> tant sun ciel che su la tera. ; Fodom : Père nòst che t'es sun paradíš,<br> benedât lé l tuo inóm,<br> resta con nos,<br> che sará fat ci che te vòs<br> sun ciél e su la tièra. ; Anpezan : Pare nosc, che te stas su in zielo,<br> sée fato santo el to gnon,<br> viene el to regno,<br> sée fato chel che te vos tu,<br> tanto in zielo che su ra tera. ; [[Ladin dolomitan]] : Pere nost, che te ies en ciel,<br> al sie santifiché tie inom,<br> al vegne tie regn,<br> al vegne fat tia volonté,<br> coche en ciel enscì sun la tera. ; [[Lingaz tudësch|Deutsch]] : Vater unser im Himmel,<br> geheiligt werde Dein Name.<br> Dein Reich komme.<br> Dein Wille geschehe,<br> wie im Himmel so auf Erden. ; [[Lingaz talian|Italiano]] : Padre nostro che sei nei cieli,<br> sia santificato il tuo nome,<br> venga il tuo regno,<br> sia fatta la tua volontà<br> come in cielo, così in terra.: ; Vallader (rätoromanisches Idiom) : Bap nos, tü chi est in tschêl,<br> fat sonch vegna teis nom,<br> teis reginam vegna nanpro,<br> tia vöglia dvainta sco in tschêl eir sün terra. == Lingaz scrit unitar ladin == * [[Ladin dolomitan]] * [[SPELL]] * [[Heinrich Schmid]] : ''Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner.'' 1998. == Referënzes == <references /> {{Lingac indoeuropeics}} a4yoisuk4qa6vzj7wn4lf4by5crf8nb Portugal 0 988 251885 218177 2026-06-17T18:25:55Z CommonsDelinker 73 Removing [[:c:File:Hino_Nacional_da_Republica_Portuguesa.ogg|Hino_Nacional_da_Republica_Portuguesa.ogg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Hino Nacional da Republica 251885 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}}{{Infobox Stat |Inuem = Republica Portugheja |Inuem ufiziel = República Portuguesa |Capitela = {{Blason|Lisboa}} |Sënta guviern = |Majera zità = |Inuem inn = A Portuguesa |Inn = |Lingaz 1 = [[lingaz portughesc|Portughesc]] |Spersa tiera = |Forma de guviern = [[Republica]] semi-presidenziela [[Stat uniter|unitera]] |Presidënt = [[Marcelo Rebelo de Sousa]] |Prim minister = [[António Costa]] |Ann PIB = 2020 |PIB numinel = 251.9 <!--valor te miliarc--> |PIB VPC = 419.7 <!--valor te miliarc--> |Munëida = [[Euro]] (€) |Cherta = EU-Portugal_with_islands_circled.svg }}L '''Portugal''', ufizielmënter la '''Republica Portugheja''' ([[lingaz portughesc|portughesc]]: ''República Portuguesa'' {{IPA-pt|ʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ|}}), ie n Stat dl'[[Europa]]. ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> {{Europa}} [[Categoria:Stac dl'Europa]] [[Categoria:Union européa]] 7v93xt6vy9mu424xtu0qbwfub8t0eum Sëlva 0 1190 251888 251775 2026-06-18T03:12:07Z Asenoner 208 /* Blason */ 251888 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Infobox chemun Südtirol |Inuem luech = <big>Sëlva</big><br />''Wolkenstein in Gröden ([[lingaz tudësch|de]])<br />Selva di Val Gardena ([[lingaz talian|it]])'' |Inuem scëmpl = Sëlva |Blason = |Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]] |Frazions = [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] |lld = 89.74 |de = 5.15 |it = 5.11 |Foto = Sëlva Wolkenstein Selva di Val Gardena Sella.jpg |Descrizion foto = Sëlva ududa da [[Daunëi]] |Ambolt = Tobias Nocker |Ann ambolt = 2025 |Mapa = Wolkenstein_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Trentin-Südtirol |label = Sëlva |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 33 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 45 |position = right |width = 300 |float = center |relief = yes |background = #bebebe }} |Plata internet = selva.eu/la |}}'''Sëlva''' ({{IPA-lld|ˈsɜlva|pron|Lld-Sëlva.oga}}, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Wolkenstein in Gröden'', [[lingaz talian|talian]]: ''Selva di Val Gardena'') ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] tla [[Südtirol|provinzia de Bulsan]] te la [[Talia]]. L zënter dl luech ie a 1.563 m sëura l livel dl mer. Cun {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km² iel l majer di trëi chemuns de Gherdëina n cont de spersa. N cont de populazion iel l segondo majer cun {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} abitanc ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}. L chemun de Sëlva à na sëula [[Frazion (Talia)|frazion]], che ie [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] y plu [[ridl]]i, danter chisc: [[Plan da Tieja]], [[Ruacia]], [[La Poza]], [[Ghetun]], [[La Sëlva]] y [[Daunëi]]. Sëlva ie n zënter mpurtant dl [[turism]], dantaldut dl turism da d'[[inviern]]. L ie un di ponc ulache scumëncia la [[Sellaronda]] y l ie bën pusiziunà sibe per pië via a [[jì cun i schi]] che per [[jì sa mont]] o [[jì a crëp|a crëp]].<br> Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 90% de Sëlva l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]].<br>Per [[lingaz ladin|ladin]] adroven cun referimënt a Sëlva la preposizion ''te'' (mpede ''a'', sciche pra autri luesc). Per ejëmpl: ''duman vedi te Sëlva'' o ''ies'a śën te Sëlva?'' == Inuem == L inuem per ladin de Sëlva vën dal [[latin]] ''silva'', che uel di ''bosch''. Chësc toponim ie per l prim iede unit adurvà tl 1166. L medemo inuem ie ënghe stat sëurantëut tl talian. Si urigin ne ie nia dl dut tlera. Bonamënter ie chësc inuem nasciù te n tëmp canche la populazion te Sëlva fova scialdi sterduda y l raion fova per gran pert mé n bosch. L inuem per tudësch dl luech ie ''Wolkenstein'', che à dut n'autra origen. Chësc inuem vën dala [[Wolkenstein-Trostburg|familia Wolkenstein]], n iede i patrons dl [[ciastel de Val]], de chël che al didancuei ne'n restl mé plu sedims. Chësc inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma ''Wolchenstain''.<ref>Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts'' (Acta Tirolensia, II), Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623</ref> == Luech == L luech de Sëlva ne à nia n zënter storich sciche Urtijëi. Chësc ie da spieghé dal fat che nfin a do la [[segonda viera mundiela]] fova te Sëlva belau mé [[luech da paur|luesc da paur]] spartii ora per l raion dl luech. La [[dlieja Santa Maria ad Nives]] fova unida fata su amesa i [[preies de Nives]], daujin a chëla che l dajova la [[calonia]] y la [[scola]]. Do la segonda viera se à la zona de [[Ghetun]] trasfurmà tl zënter dl luech, ulache ie unida fata la [[plaza Nives]]. [[File:Ciastel Wolkenstein Gherdëina.jpg|miniatura|left|La pert dedite dl [[Ciastel de Val|sedim de Val]].]]Te Sëlva ie i sedims dl [[ciastel de Val]] tl parëi [[Stevia]] dl [[17ejim secul]], che fova n iede de la familia di Maulrappen, pona di Vilanders y ala fin di [[Wolkenstein-Trostburg|Wolkenstein]]. Da chësta ultima vën l inuem per tudësch dl luech: ''Wolkenstein''. Mpue plu inite te [[Val]] ie la [[capela de San Silvester]] cun pitures murales baroches.<br> La dliejia prinzipela ie [[Dlieja Santa Maria ad Nives|Santa Maria ad Nives]], che fova unida fata su per l prim iede tl 1503. La ie unida ngrandida te n stil modern tl 1992. L [[ciastel de Gherdëina]] (''Fischburg'') ie tl raion dl chemun de Sëlva y ie n palaz tert-renaissance fat su per ncëria dl Grof Engelhard Dietrich von Wolkenstein; l fova la sënta de [[suneria]], ma nce ciastel da ciacia cun deplù lec artifiziei per zidlé pësc. Aldidancuei iel privat y ne possa nia unì vijità. L luech de Sëlva ie caraterisà dal turism sibe d'[[instà]] che dantaldut d'[[inviern]]. Trëi [[furnadoia|furnadoies]] mëina alauta de viers de [[Jëuf de Frea|Frea]]/[[Dantercëpies]] y [[Ciampinëi]]. Mpurtant per l [[jì cui schi|sport dai schi]] ie nce l raion de [[Plan de Gralba]] cun la furnadoia ''Piz Sella''. L [[purtoi]] ''[[Saslong]]'' ie cunesciù per la [[Copa dl Mond de schi alpin|garejedes de Copa dl Mond]] tenides uni ann. L raion de Val fej pert dl [[Parch natural Pöz-Odles|Parch Naturel Puez-Odles]]. == Blason == [[File:Blason di Wolkenstein sëura la rëjes dl Ciastel Fischburg.jpg|thumb|left|Blason de la [[Wolkenstein-Trostburg|familia Wolkenstein]] sëura la rëjes dl [[Ciastel Fischburg]].]]L blason de Sëlva fova di [[Wolkenstein-Trostburg|grofs de Wolkenstein]] y ie dal 1968 incà l blason dl chemun. Chisc fova n iede i patrons dl [[Ciastel de Val]], de chël che al didancuei resta me plu i sedimes sun i parëies dl crëp de [[Stevia]]. Tl ann 1291 ie l ciastel unì cumprà da Rudolf de [[Olaneres]], si mut Randolf a sëurantëut l inuëm dl ciastel y ie deventà l antenat di grofs de Sëlva. Per via de chësc liam ie l blason de la familia Wolkenstein stat sëurantëut coche blason dl chemun. L blason de Sëlva ie spartì su te cater pertes: la prima dessëura a man ciancia y la cuarta dessot a man drëta ie de culëur cuecen y arjënt, spartì da na ziracula; la segonda pert dessëura a man drëta y la prima dessot a man ciancia presënta na rissa foscia y trëi pizes brumes drusedes sun arjënt".<ref>[http://www.gemeinde.wolkensteiningroeden.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref> L ie l resultat dla union de doi emblems da plu da giut, chël di grofs di [[Olaneres]]/Pardell y chël di Maulrappen de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]] (''Trostburg-Kastelruth'') che adum à furmà la familia di Wolkenstein per gauja dla maridaia danter Federico von Wolkenstein y Caterina Villanders-Trostburg.<ref>[https://www.selvafoto.it/it/libro-selva-gardena.html Plata internet Cunsëi Furmazion de Sëlva], azes ai 20.02.2021</ref> == Geografia == [[File:Selva Sella Saslonch Gherdëina.jpg|thumb|left|Sëlva ududa da [[La Palota]]]] L zënter de Sëlva ie l raion de Ghetun cun la [[plaza Nives]] y la dlieja [[Santa Maria ad Nives]]. La plaza Nives ie a n'autëza de 1540 metri y la dlieja ie a 1563 metri sëura l livel dl mer. Te Sëlva se spartësc la valeda de Gherdëina su te doi tòc, cun un n ram che ti va do al [[Derjon]] nfin te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] y l'auter ram che ti va do al [[ruf de Val]] te [[Val]] y inant nfin te [[Pra da Rì]]. L Derjon nasc te Plan sota l ''puent de Taiadices'' a n'autëza de zirca 1590 metri sëura l livel dl mer, ulache [[ruf de Ciavazes]] che nasc sul [[jëuf de Sela]] rua adum cul [[ruf de Frea]] che nasc sul [[jëuf de Frea]]. Sëlva ie pusiziuneda te n paiuel cun n grum de montes ntëurvia. A sud ie la mont de [[Ciampinëi]] y dovia l crëp de [[Saslonch]]. A nord ie la mont de [[Juac]] sëura [[Sciuz (Sëlva)|Sciuz]] y l crëp de [[Stevia]]. A est ie la [[pizes de Cir]] y [[Grup dl Sela|Mëisules]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova Sëlva na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². Sëlva cunfina cun i chemuns de [[Cianacei|Cianacëi]], [[Corvara]], [[San Martin de Tor]] y [[Santa Cristina|S. Crestina]]. L chemun de Sëlva à una na frazion ufiziela, che ie [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]]. Autri [[ridl]]i y raions te Sëlva che ne ie nia ufizialmënter frazions ie [[La Sëlva]], [[Plan da Tieja]], [[Ruacia]] y [[La Poza]] a vest, [[Daunëi]], [[Col Da Lech]] y [[Larciunëi (Sëlva)|Larciunëi]] a nord, [[Frëina (Sëlva)|Frëina]] a sud y [[Ciampac (Sëlva)|Ciampac]] y [[Val]] a est. === Tlima === Sëlva à n tlima alpin. I insteies ie bëndebo curc y moi. La mesaries mascimes d'instà ie danter 18 y 21&nbsp;°C, de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter 6 y 9&nbsp;°C. L'inviern ie te Sëlva bëndebo frëit, cun temperatures mascimes danter 0 y 2&nbsp;°C via per l di y de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter -6 y -9&nbsp;°C.<br> L mëns plu mol ie juni cun 135&nbsp;mm de prezipitazions, l plu sut ie fauré cun mé 21&nbsp;mm. Chisc dac ie stai muserei dala stazion dal tëmp te Plan a n'autëza de 1.594 metri danter l 1991 y l 2016.{{Tlima | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATURA = | DIAGRAMM PREZIPITAZION = | DIAGRAMM PREZIPITAZIONS AUTEZA = 150 | FUNTANA = ''[http://www.provinz.bz.it/wetter/download/73500MS-TS-SelvaGardena-Wolkenstein.pdf Valores al mëns temperatures]'' y ''[http://www.provinz.bz.it/wetter/download/73500MS-PS-SelvaGardena-Wolkenstein.pdf Valores al mëns prezipitazions]''. Servisc meteo y levines de la provinzia autonoma de Bulsan - Südtirol (Perioda 1991–2016) | Titul = | Luech = Sëlva (Stazion dal tëmp te Plan a 1.594 metri) | hmjan = 0.3 | hmfeb = 1.8 | hmmär = 5.3 | hmapr = 8.9 | hmmai = 13.7 | hmjun = 17.9 | hmjul = 20.2 | hmaug = 19.3 | hmsep = 14.6 | hmokt = 9.4 | hmnov = 4.0 | hmdez = 0.0 | lmjan = −7.6 | lmfeb = −8.1 | lmmär = -4.8 | lmapr = -1.3 | lmmai = 2.8 | lmjun = 6.3 | lmjul = 8.2 | lmaug = 8.1 | lmsep = 4.6 | lmokt = 0.9 | lmnov = -3.0 | lmdez = -6.5 | avjan = -3.7 | avfeb = -3.1 | avmär = 0.2 | avapr = 3.8 | avmai = 8.3 | avjun = 12.1 | avjul = 14.2 | avaug = 13.7 | avsep = 9.6 | avokt = 5.2 | avnov = 0.5 | avdez = -3.3 | nbjan = 24.0 | nbfeb = 20.8 | nbmär = 36.2 | nbapr = 55.9 | nbmai = 94.4 | nbjun = 135.0 | nbjul = 126.7 | nbaug = 126.7 | nbsep = 85.1 | nbokt = 92.1 | nbnov = 77.2 | nbdez = 37.5 | gmjan = -19 | gmfeb = -21 | gmmär = -21 | gmapr = -16 | gmmai = -7 | gmjun = -3 | gmjul = 0 | gmaug = -2 | gmsep = -6 | gmokt = -12 | gmnov = -15 | gmdez = -21 | gma = -21 | fmjan = 11 | fmfeb = 15 | fmmär = 17 | fmapr = 20 | fmmai = 25 | fmjun = 30 | fmjul = 29 | fmaug = 30 | fmsep = 26 | fmokt = 20 | fmnov = 17 | fmdez = 11 | fma = 30 | rdjan = 4.7 | rdfeb = 4.7 | rdmär = 5.8 | rdapr = 8.6 | rdmai = 12.1 | rdjun = 14.2 | rdjul = 12.7 | rdaug = 12.0 | rdsep = 9.0 | rdokt = 8.6 | rdnov = 8.3 | rddez = 5.8 }} == Storia == [[File:Dorfszene in Wolkenstein um 1900.jpg|thumb|left|Sëlva ntëur al 1900.]] Te la [[mont]]es ntëur Sëlva ([[Tramans]], [[Chedul]], [[Plan de Frea]], [[Pra da Ri]]) iel da abiné luesc ulache te la preistoria vivova ciaciadëures y abinadëures. N à ënghe abinà cërta luejes te la [[zità di Sasc]] daujin al [[jëuf de Sela]], ma chëstes semea che fova for mé nridlamënc temporeres ajache l tumova for inò ju sasc. Nfin al scumenciamënt dl [[Medieve]] semea che Sëlva fova per gran pert n bosch y dejabiteda. L toponim ''Silva'' ie per l prim iede unit adurvà tl 1166 y uel di ''bosch''. L inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma ''Wolchenstain''.<ref>Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts'' (Acta Tirolensia, II), Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623</ref> L vën dala familia nëubla [[Wolkenstein-Trostburg]] y si ciastel. Chësc inuem vën dant tl urbar [[tirol]]ej dl [[grof Meinhard II.]] de Tirol-Görz tl ann 1288 coche ''ze Wolchenstein''.<ref>Oswald Zingerle: ''Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol'' (Fontes rerum Austriacarum II/45). Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194.</ref> == Pulitica == Ambolc dal 1952 incà:<ref>{{Internetquelle | url=http://www.gvcc.net/gemeindeamt/html/GEMEINDEN50-Jahre-dt.pdf | titel=Die Bürgermeister der Gemeinden Südtirols seit 1952 | werk=Festschrift 50 Jahre Südtiroler Gemeindeverband 1954–2004 | hrsg=Südtiroler Gemeindenverband | seiten=139–159 | zugriff=2015-11-16 | format=PDF; 15 MB}}</ref> * 1952–1960: Anton Vinatzer * 1960–1964: Rodolfo Kasslatter * 1964–1980: Franz Costa * 1980–1985: Ferdinand Mussner * 1985–1996: Hermann Senoner * 1996–2010: Roland Demetz * 2010–2015: Peter Mussner * 2015–2025: Roland Demetz * 2025–{{0|0000}}: Tobias Nocker == Economia == [[File:Prospekt_Wolkenstein_i_Gröden_ca_1960.jpg|thumb|N pruspet turistich de Sëlva di ani 1960]] L majer ram de l'economia te Sëlva ie l [[turism]]. Pra na populazion de mpue plu de 2.600 persones à Sëlva 8.700 liec per turisć y 1.300.000 sëuranuetes a l'ann.<ref>DOLOMITES Val Gardena Konsortialgesellschaft m.b.H.: ''Urlaubsfibel'' 2021, 6.</ref> Chësc ie ënghe scialdi tler da coche l luech cëla ora, cun n gran numer de hotiei y [[furnadoia|mplanc portamont]]. Dantaldut ie mpurtant l turism da d'inviern, sciche ënghe tl rest de la Ladinia. La [[chiena]] ie ënghe stata giut alalongia scialdi mpurtanta per l'economia, ma sciche tl rest de Gherdëina à chësc ram de l'economia scialdi lascià do ala fin dl 20ejim secul. Tres l crëscer de la chiena tl 19ejim secul oven tëut la dezijion de giaurì la [[scola d'ert de Sëlva]] tl 1908. Do che l'mpurtanza de la chiena ova scialdi lascià do y l numer de studënc fova deventà massa pitl, oven tl 2003 tëut la dezijion de stlu defin la scola d'ert de Sëlva. == Nfrastrutura y trasport == [[File:StazioneSelvaGardena1959.jpg|miniatura|left|La ferata de Gherdëina te Sëlva tl 1959 che va de viers de ora de la valeda.]] ===Stredes=== Tres Sëlva passa la [[Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela|streda statela 242]] che la culeghea cul rest de Gherdëina y la [[Val dl Isarch]] a vest y i [[jëuf]]es a est. Sun [[Plan de Gralba]] se spartësc la streda statela 242 te la [[streda statela 243 dl Jëuf de Frea]] che va inant sul [[jëuf de Frea]] a 2.121 m y fina a [[Corvara]], ulache la va ite te la [[streda statela 244 de la Val Badia]]. === Curiera === Te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] fina y scumëncia plu linies de curieres dl [[servisc de trasport SAD]]. La linia 350 che va a [[Pruca]], [[Bulsan]] y [[Persenon]], la linia 473 che va a [[Corvara]] y la linia 471 che va sul [[jëuf de Pordoi]]. === Ferata === {{Cëla nce|Ferata de Gherdëina}}Tres l luech de Sëlva passova la [[ferata de Gherdëina]] che jiva da [[Tluses]] nfin te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]]. L servisc de ferata ova scumencià ai 6 de fauré dl 1916 y fova unì stlut do 44 ani ai 28 de mei dl 1960.<ref>Elfriede Perathoner, Stefano Planker, ''Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro'' catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p.&nbsp;105, Museum Ladin, 2011</ref> Puecia trates de la ferata à sëuravivù. Tl 1970 ie l tòch da Tluses nfin a Urtijëi stat mudà te la [[Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela|streda statela 242dir]], ne'n fajan n ram de la SS242 che culeghea Urtijëi cun [[Pruca]]. La trata da Urtijëi nfin te Plan ie stata mudeda te na promenade y ultimamënter a tòc ënghe te na [[streda per la rodes]].<ref>Elfriede Perathoner, Stefan Planker, ''Scibla mo 'n iëde''. Museum Ladin, San Martin de Tor 2011, ISBN 978-88-89255-33-9. Catalogo di mostra</ref> == Educazion == [[File:Scola Mesana de Sëlva.jpeg|miniatura|alt=La Scola Mesana de Sëlva.|La Scola Mesana de Sëlva.]] Tl chemun de Sëlva dal na [[scolina]], na [[scola elementera]] y na [[scola mesana]] per la grupa ladina. Tramedoi scoles toca pra la [[Direzion Raionela de Scola Ladina]] de Sëlva, che aministrea nce la scola elementera de [[Santa Cristina]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.provinz.bz.it/de/institutionen/institutionen-kategorien.asp?bninf_inid=1002800|hrsg=[[Südtiroler Bürgernetz]]|titel=Schulsprengel Wolkenstein|zugriff=2014-10-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025120616/http://www.provinz.bz.it/de/institutionen/institutionen-kategorien.asp?bninf_inid=1002800 |date=2014-10-25 }}</ref> La scola elementera de Sëlva ie tl zënter dl luech sota la dlieja. La scola mesana ie sun Plan da Tieja, mo tl chemun de Sëlva ma plu daujin al luech de Santa Cristina che al luech de Sëlva. Chësta situazion porta pro che la majera pert di sculeies de Sëlva muessa to na curiera o unì menei cun l'auto ala scola mesana, ntan che ala scola elementera possa chëi che vif tl zënter dl luech jì a pé. La posizion de la scola mesana sun Plan da Tieja à purtà n valguna critiches, ajache la ie bëndebo dalonc dal luech. L chemun de Sëlva ne ova nia planificà de adurvé na parzela daujin ala scola elementera y la scolina per fé su la scola mesana, che ie po stata fata su daujin ala scola d'ert. Do che la scola mesana de Santa Cristina ie stata stluta defin tl 2004 à la scola mesana de Sëlva giatà la funzion de scola mesana per tramedoi chemuns.<ref>{{Internetquelle|url=https://news.provinz.bz.it/de/news-archive/78342|hrsg=[[Provinzia Autonoma de Bulsan]]|titel=Nur mehr zwei Mittelschulen in Gröden|zugriff=2026-06-10}}</ref> L'mpurtanza dl ziplé ova purtà ala giaurida de la [[scola d'ert de Sëlva]] de novëmber dl 1908 a [[Plan da Tieja]]. Per giut tëmp iela stata na istituzion scialdi mpurtanta per l'educazion artistica sibe per Sëlva che per S. Cristina. Danter l 1918 y l 1930 ova la scola d'ert de Sëlva uni ann danter 150 y 235 studënc. Danter l 1930 y l 1945 fovel mé plu ntëur a 50 studënc y do l 1970 fova l numer jit mo plu zeruch. Cul scumenciamënt dl nuef milené fova l numer de studënc tan bas che tl 2001 oven tëut la dezijion de mëter adum la scola d'ert de Sëlva cun la [[scola d'ert de Urtijëi]]. Tl 2003 an po tëut la dezijion de stlu la scola d'ert defin. == Sport == [[File:Stadium_Pranives.jpg|miniatura|Ududa dl stadium dala dlacia [[stadium Pranives|''Pranives'']] ulache jughea l [[HC Gherdëina]].]]Sëlva pieta n grum de puscibiliteies per chëi che ie nteressei al sport da d'inviern sciche [[jì cun i schi]] o [[pudejé]], [[jadin]]é o [[Hockey sun dlacia|fé a hockey]], nsci sciche ënghe sporc da d'instà sciche [[jì sa mont]] o [[jì a crëp]] o cun la [[roda (mesun de trasport)|roda]]. Te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] dal n ciamp dala codla ulache d'instà vën fates partides dal [[juech dala codla]], y l da ënghe n stadium da fé [[tennis]] y [[chidlé]]. ===Hockey=== Sëlva à n [[stadium dala dlacia]], l [[Stadium Pranives|stadium ''Pranives'']], che ie l sëul te Gherdëina y l stadium de cësa de la [[Hockey sun dlacia|scuadra da hockey]] [[HC Gherdëina]]. Dal 1973 al 2000 ova Sëlva ënghe na si scuadra de hockey, l [[HC Sëlva]], che ie po stat metù adum cul HC Gherdëina. == Cumenanza == === Spartizion linguistica === {{Lingaz de apartenënza |talian = 5,11 |tudësch = 5,15 |ladins = 89,74 |ann = 2011 }} === Svilup demografich === Sëlva à abù n gran crëscer de la populazion do la [[segonda viera mundiela]], che ie dublieda dal 1931 al 1971 da 1.000 a plu de 2.000 abitanc. Te chëi ani fova Sëlva cresciuda l plu debota di trëi chemuns de Gherdëina dal pont de ududa prozentuel. Aldidancuei à l luech mpue plu de 2.500 abitanc. Ma l trend se à mudà ti ultimi ani y Sëlva ie dal 2011 incà deventà un di puec chemuns te Südtirol ulache la populazion va zeruch. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:500 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:999 bar:1931 from: 0 till:999 bar:1936 from: 0 till:1102 bar:1951 from: 0 till:1282 bar:1961 from: 0 till:1604 bar:1971 from: 0 till:2137 bar:1981 from: 0 till:2294 bar:1991 from: 0 till:2394 bar:2001 from: 0 till:2513 bar:2011 from: 0 till:2660 bar:2021 from: 0 till:2592 PlotData= bar:1921 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5) bar:1931 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5) bar:1936 at:1102 fontsize:S text: 1102 shift:(-8,5) bar:1951 at:1282 fontsize:S text: 1282 shift:(-8,5) bar:1961 at:1604 fontsize:S text: 1604 shift:(-8,5) bar:1971 at:2137 fontsize:S text: 2137 shift:(-8,5) bar:1981 at:2294 fontsize:S text: 2294 shift:(-8,5) bar:1991 at:2394 fontsize:S text: 2394 shift:(-8,5) bar:2001 at:2513 fontsize:S text: 2513 shift:(-8,5) bar:2011 at:2660 fontsize:S text: 2660 shift:(-8,5) bar:2021 at:2592 fontsize:S text: 2592 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> == Galaria dala fotografies== <gallery mode="packed-hover" heights="180"> 1 wolkenstein selva italy 2009.jpg|Ududa de Sëlva sa Plan ora Val Sëlva y Mont de Sëuc cun Sciliër.jpg|Val Puez.JPG|Puez Gröden by Gustav Jahn.JPG| L luech dit ‘Corpomio‘‘ te na pitura de [[Gustav Jahn]] Creusc_sun_Cesa_Sotanives_te_Selva.jpg|Crëusc sun cësa Sotanives I08 007 Grödnerbahnplanum.jpg|Ududa de Dorives tl vest de Sëlva Prei de Cudlea sun Frea Sëlva cun Saslong.jpg|Prei de Cudlea sun Frea te Sëlva </gallery> == Da vijité == * [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] * [[Capeles de Gherdëina#Sëlva|Capeles de Sëlva]] * [[Ciastel de Gherdëina]] * [[Ciastel de Val]] == Monumënc sota scunanza == Te Sëlva ie 11 frabicac sota scunanza dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: la dlieja dla Madona, la capela San Silvester de Val y de Santa Otilia pra l Ciastel, l sedim de Val, l Ciastel, la Cësa sun Col da la Pelda doi villes, villa Fossi y l pitl ciastel, y 4 mejes, Ruacia, Plazola, Piciulëi y [[Gustin]]. <gallery> Dlieja y curtina de Sëlva dovia.jpg|La [[Dlieja Santa Maria ad Nives|dlieja dla Madona]] y la curtina de Sëlva<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18017 Dlieja sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref> Steviola_Capela_San_Silvester_da_duman_Gherdëina.jpg|[[Capela de San Silvester]] te Val<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18019 Capela de Val sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Fischburg detail with S Christina Gröden.jpg|[[Ciastel de Gherdëina|L Ciastel]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18011 Ciastel, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Burgruine Wolkenstein Gröden.jpg|L [[sedim de Val]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18021 Sedim de Val, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Col dala Pelda Sëlva North.jpg|Cësa ''[[Col dala Pelda]]''<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18013 Cësa Col dala Pelda, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Wolkensteinschlössl Gherdëina.jpg|Pitl ciastel (Ciastel dl Brida)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18020 Pitl ciastel, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Villa Fossi Sëlva.jpg|Villa Fossi<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18022 Villa Fossi, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Ruacia_Sëlva_north.jpg|[[Ruacia]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18012 Ruacia, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Plazola in Sëlva.jpg|[[Plazola]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18016 Plazola, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Piciulëi in La Poza Sëlva.jpg|Piciulëi<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18015 Piciulëi, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Gustin in La Poza Sëlva western aspect.jpg|Gustin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18014 Gustin, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. </gallery> == Monumënc naturei == Tl chemun de Sëlva dal diesc luesc dla natura, che ie sota la defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. <gallery> Pisciadoi de Murfrëit Gherdëina.jpg|Pisciadoi de [[Murfrëit]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1771 |title=Pisciadoi de Murfreit, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140335/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1771 |url-status=dead }}</ref>. Zirms sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Doi [[zirm]]es sun Piz Culac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1772 |title=Doi zirmes sun Piz Culac |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140333/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1772 |url-status=dead }}</ref>. Lën de zirm sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Lën de zirm sun Piz Culac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1773 |title=Lën de zirm, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140331/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1773 |url-status=dead }}</ref>. Paluc de Tubia Sëlva Gherdëina.jpg|Paluch de Tubia<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1774 |title=Paluch de Tubia, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140332/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1774 |url-status=dead }}</ref>. Selva_Sella_Saslonch_Lech_de_Ciampac.jpg|Lech de Ciampac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1775 |title=Lech de Ciampac, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140327/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1775 |url-status=dead }}</ref>. Ruf_Ciavazes_Selva_Gherdeina_plu_insu.jpg|[[Ruf de Ciavazes]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1777 |title=Ruf de Ciavazes, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140336/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1777 |url-status=dead }}</ref>. Paluc_de_Piz_Culac_Sëlva_Gherdëina.jpg|Palusc de Piz Culac (La Palues)<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1776 |title=Palusc de Piz Culac, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140332/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1776 |url-status=dead }}</ref>. Paluc Frea Pilon Gherdëina.jpg|Palusc de Frea Pilon<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1778 |title=Palusc de Frea Pilon, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140328/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1778 |url-status=dead }}</ref>. Prei_de_Cudlea_sun_Frea_Sëlva.jpg|Prei de Cudlea<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1779 |title=Prei de Cudlea, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140357/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1779 |url-status=dead }}</ref>. Steinerne Stadt Langkofelgruppe.jpg|[[Zità di Sasc]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1455 |title=Zità di Sasc, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140336/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1455 |url-status=dead }}</ref>. </gallery> == Lies == * [[Hosianna]] == Persunaliteies == {{Cëla nce|Persunaliteies ladines}} {{Culones-lista|colwidth=25em| * [[Mauro Bernardi]] (* 11 agost 1957 te Sëlva), arpizadëur, [[Jì a crëp|mëinacrëp]] y n ex-[[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Belsy|Belsy Demetz]] (* 23 dezëmber 1984 a [[Kerala]], [[India]]), [[ciantarin]]a de mujiga populera * [[Stefan Demetz-Sulé]] (* 10 dezëmber 1925 a [[Urtijëi]] - † 7 agost 2017 te Sëlva), [[cumponist]], [[scritëur]] y [[nseniant]] [[Ladins|ladin]]. * [[Pazifica Lardschneider Glück]] (15 de nuvëmber 1930 te Sëlva), [[scritëura]] [[Ladins|ladina]]. * [[Antone Perathoner]] da Fussel (* 28 utober 1864 te Sëlva;† 4 de fauré 1930 a [[Gries-Bulsan]]), preve, professëur y auditor dla [[Sacra Rota]]. * [[Franz Senoner|Franz Senoner-Santuel]] (* 12 juni 1927 sun [[Santuel]], Sëlva - † 3 dezëmber 2019 a [[Urtijëi]]), [[scultura|scultëur]], [[pitura|pitëur]], [[dessëni|desseniadëur]] y [[scritëur]] * [[Sabina Willeit]] (*1973 a Bulsan), mezzosopran * [[Emilio Comici]] (1901–1940), arpizadëur * [[Giovanni Delago]] (1904–?), sportif de [[pudejé]] * [[Adolf Insam]] (* 1951), jugadëur y trainadëur de [[hockey sun dlacia]] * [[Evelyn Insam]] (* 1994), atleta de [[saut cui schi]] * [[Marco Insam]] (* 1989), jugadëur de [[hockey sun dlacia]] * [[Michaela Marzola]] (* 1966), [[Jì cun i schi|schiadëur]]a * [[Gerhard Mussner]] (* 1943), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Hans Nogler]] (1919–2011), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Sophie Nogler]] (1924–2015), [[Jì cun i schi|schiadëur]]a * [[Werner Perathoner]] (* 1967), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Milena Rudiferia]], (* 1954), ciantarina * [[Peter Runggaldier]] (* 1968), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Carlo Senoner]] (* 1943), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Josefine Senoner]] (* 1941), [[badëssa]] dl [[Cunvënt de Mariengarten]] * [[Karl Unterkircher]] (1970–2008), arpizadëur estrem * [[Alex Vinatzer]] (* 1999), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Irmengard Senoner]] (* 1942), [[badëssa]] dl [[Cunvënt de Mariengarten]] }} == Referimënc tla leteratura ladina == [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=121|thumb|100px|left]]Chisc ie i referimënc a Sëlva tla [[leteratura ladina]]. <i> <poem> La storia de Sëlva foss fineda! Chël ch'é scrit, ie urità senza vester laudeda; Da scrì essi bën abù mo zeche pro, Ma per no bravé massa spizi pro, Y spizi pro cun n raim o poejia A unëur dla Madona de Santa Maria. </poem> ::::[[Fedele Demetz]] '''[[oldwikisource:Furcela di padrons|Furcela di padrons]]''' Da vedlamënter l' Grof de Sëlva ova fat giavé dala jënt de Sëlva n lech, y i ova fac lauré debant. I primes pësc me vën mpo mil rainesc l un. Do puec ani iel unì na gran burasca y l lech ie rot ora y l' ega à fat n dann per duta Gherdëina, che n' ie mei stat l cumpagn. L didancuei vëijun mo cater salieries n pas sot tiera, fates de gran lëns, y palances seura via curides. N puech dedora dla salieries iel de gran sasc y de gran bujes sotite, ulache zacan la lores se fajova coes. </i> == Referënzes == {{reflist}} == Bibliografia == * Oswald Zingerle: ''Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol (Fontes rerum Austriacarum II/45)''. Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194. * Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts (Acta Tirolensia, II)'', Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623 * Paul Senoner: ''Stredes dla vita, troies dla fede''. Pluania de Sëlva 2003. * Rudolf Mussner (curadëur): ''Nosta Sëlva''. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. * Elfriede Perathoner, Stefano Planker: ''Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro''. Catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p. 105, Museum Ladin, 2011 * Deplu autëures: ''Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins''. Istitut Ladin Micurá de Rü, 2017 ISBN 978-88-8171-119-2. == Cëla ënghe == * [[Val]] * [[Ruves de Gherdëina]] * [[Lec de Gherdëina]] == Cunliamënc == * [https://www.selvafoto.it/ld/ Sëlva lecurdanzes da pludagiut - Cunsëi de Furmazion Sëlva] {{chemuns Ladinia}} {{Salten-Sciliër}} [[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan|Sëlva]] [[Categoria:Gherdëina|Sëlva]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol|Sëlva]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]] 7efrh54gmhtvcsul3ugw0eh6csufl2u 251889 251888 2026-06-18T03:12:38Z Asenoner 208 251889 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Infobox chemun Südtirol |Inuem luech = <big>Sëlva</big><br />''Wolkenstein in Gröden ([[lingaz tudësch|de]])<br />Selva di Val Gardena ([[lingaz talian|it]])'' |Inuem scëmpl = Sëlva |Blason = |Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]] |Frazions = [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] |lld = 89.74 |de = 5.15 |it = 5.11 |Foto = Sëlva Wolkenstein Selva di Val Gardena Sella.jpg |Descrizion foto = Sëlva ududa da [[Daunëi]] |Ambolt = Tobias Nocker |Ann ambolt = 2025 |Mapa = Wolkenstein_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Trentin-Südtirol |label = Sëlva |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 33 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 45 |position = right |width = 300 |float = center |relief = yes |background = #bebebe }} |Plata internet = selva.eu/la |}}'''Sëlva''' ({{IPA-lld|ˈsɜlva|pron|Lld-Sëlva.oga}}, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Wolkenstein in Gröden'', [[lingaz talian|talian]]: ''Selva di Val Gardena'') ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] tla [[Südtirol|provinzia de Bulsan]] te la [[Talia]]. L zënter dl luech ie a 1.563 m sëura l livel dl mer. Cun {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km² iel l majer di trëi chemuns de Gherdëina n cont de spersa. N cont de populazion iel l segondo majer cun {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} abitanc ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}. L chemun de Sëlva à na sëula [[Frazion (Talia)|frazion]], che ie [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] y plu [[ridl]]i, danter chisc: [[Plan da Tieja]], [[Ruacia]], [[La Poza]], [[Ghetun]], [[La Sëlva]] y [[Daunëi]]. Sëlva ie n zënter mpurtant dl [[turism]], dantaldut dl turism da d'[[inviern]]. L ie un di ponc ulache scumëncia la [[Sellaronda]] y l ie bën pusiziunà sibe per pië via a [[jì cun i schi]] che per [[jì sa mont]] o [[jì a crëp|a crëp]].<br> Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 90% de Sëlva l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]].<br>Per [[lingaz ladin|ladin]] adroven cun referimënt a Sëlva la preposizion ''te'' (mpede ''a'', sciche pra autri luesc). Per ejëmpl: ''duman vedi te Sëlva'' o ''ies'a śën te Sëlva?'' == Inuem == L inuem per ladin de Sëlva vën dal [[latin]] ''silva'', che uel di ''bosch''. Chësc toponim ie per l prim iede unit adurvà tl 1166. L medemo inuem ie ënghe stat sëurantëut tl talian. Si urigin ne ie nia dl dut tlera. Bonamënter ie chësc inuem nasciù te n tëmp canche la populazion te Sëlva fova scialdi sterduda y l raion fova per gran pert mé n bosch. L inuem per tudësch dl luech ie ''Wolkenstein'', che à dut n'autra origen. Chësc inuem vën dala [[Wolkenstein-Trostburg|familia Wolkenstein]], n iede i patrons dl [[ciastel de Val]], de chël che al didancuei ne'n restl mé plu sedims. Chësc inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma ''Wolchenstain''.<ref>Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts'' (Acta Tirolensia, II), Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623</ref> == Luech == L luech de Sëlva ne à nia n zënter storich sciche Urtijëi. Chësc ie da spieghé dal fat che nfin a do la [[segonda viera mundiela]] fova te Sëlva belau mé [[luech da paur|luesc da paur]] spartii ora per l raion dl luech. La [[dlieja Santa Maria ad Nives]] fova unida fata su amesa i [[preies de Nives]], daujin a chëla che l dajova la [[calonia]] y la [[scola]]. Do la segonda viera se à la zona de [[Ghetun]] trasfurmà tl zënter dl luech, ulache ie unida fata la [[plaza Nives]]. [[File:Ciastel Wolkenstein Gherdëina.jpg|miniatura|left|La pert dedite dl [[Ciastel de Val|sedim de Val]].]]Te Sëlva ie i sedims dl [[ciastel de Val]] tl parëi [[Stevia]] dl [[17ejim secul]], che fova n iede de la familia di Maulrappen, pona di Vilanders y ala fin di [[Wolkenstein-Trostburg|Wolkenstein]]. Da chësta ultima vën l inuem per tudësch dl luech: ''Wolkenstein''. Mpue plu inite te [[Val]] ie la [[capela de San Silvester]] cun pitures murales baroches.<br> La dliejia prinzipela ie [[Dlieja Santa Maria ad Nives|Santa Maria ad Nives]], che fova unida fata su per l prim iede tl 1503. La ie unida ngrandida te n stil modern tl 1992. L [[ciastel de Gherdëina]] (''Fischburg'') ie tl raion dl chemun de Sëlva y ie n palaz tert-renaissance fat su per ncëria dl Grof Engelhard Dietrich von Wolkenstein; l fova la sënta de [[suneria]], ma nce ciastel da ciacia cun deplù lec artifiziei per zidlé pësc. Aldidancuei iel privat y ne possa nia unì vijità. L luech de Sëlva ie caraterisà dal turism sibe d'[[instà]] che dantaldut d'[[inviern]]. Trëi [[furnadoia|furnadoies]] mëina alauta de viers de [[Jëuf de Frea|Frea]]/[[Dantercëpies]] y [[Ciampinëi]]. Mpurtant per l [[jì cui schi|sport dai schi]] ie nce l raion de [[Plan de Gralba]] cun la furnadoia ''Piz Sella''. L [[purtoi]] ''[[Saslong]]'' ie cunesciù per la [[Copa dl Mond de schi alpin|garejedes de Copa dl Mond]] tenides uni ann. L raion de Val fej pert dl [[Parch natural Pöz-Odles|Parch Naturel Puez-Odles]]. == Blason == [[File:Blason di Wolkenstein sëura la rëjes dl Ciastel Fischburg.jpg|thumb|left|Blason de la [[Wolkenstein-Trostburg|familia Wolkenstein]] sëura la rëjes dl [[Ciastel Fischburg]].]]L blason de Sëlva fova di [[Wolkenstein-Trostburg|grofs de Wolkenstein]] y ie dal 1968 incà l blason dl chemun. Chisc fova n iede i patrons dl [[Ciastel de Val]], de chël che al didancuei resta me plu i sedimes sun i parëies dl crëp de [[Stevia]]. Tl ann 1291 ie l ciastel unì cumprà da Rudolf de [[Olaneres]], si mut Randolf a sëurantëut l inuëm dl ciastel y ie deventà l antenat di grofs de Sëlva. Per via de chësc liam ie l blason de la familia Wolkenstein stat sëurantëut coche blason dl chemun. L blason de Sëlva ie spartì su te cater pertes: la prima dessëura a man ciancia y la cuarta dessot a man drëta ie de culëur cuecen y arjënt, spartì da na ziracula; la segonda pert dessëura a man drëta y la prima dessot a man ciancia presënta na rissa foscia y trëi pizes brumes drusedes sun arjënt.<ref>[http://www.gemeinde.wolkensteiningroeden.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref> L ie l resultat dla union de doi emblems da plu da giut, chël di grofs di [[Olaneres]]/Pardell y chël di Maulrappen de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]] (''Trostburg-Kastelruth'') che adum à furmà la familia di Wolkenstein per gauja dla maridaia danter Federico von Wolkenstein y Caterina Villanders-Trostburg.<ref>[https://www.selvafoto.it/it/libro-selva-gardena.html Plata internet Cunsëi Furmazion de Sëlva], azes ai 20.02.2021</ref> == Geografia == [[File:Selva Sella Saslonch Gherdëina.jpg|thumb|left|Sëlva ududa da [[La Palota]]]] L zënter de Sëlva ie l raion de Ghetun cun la [[plaza Nives]] y la dlieja [[Santa Maria ad Nives]]. La plaza Nives ie a n'autëza de 1540 metri y la dlieja ie a 1563 metri sëura l livel dl mer. Te Sëlva se spartësc la valeda de Gherdëina su te doi tòc, cun un n ram che ti va do al [[Derjon]] nfin te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] y l'auter ram che ti va do al [[ruf de Val]] te [[Val]] y inant nfin te [[Pra da Rì]]. L Derjon nasc te Plan sota l ''puent de Taiadices'' a n'autëza de zirca 1590 metri sëura l livel dl mer, ulache [[ruf de Ciavazes]] che nasc sul [[jëuf de Sela]] rua adum cul [[ruf de Frea]] che nasc sul [[jëuf de Frea]]. Sëlva ie pusiziuneda te n paiuel cun n grum de montes ntëurvia. A sud ie la mont de [[Ciampinëi]] y dovia l crëp de [[Saslonch]]. A nord ie la mont de [[Juac]] sëura [[Sciuz (Sëlva)|Sciuz]] y l crëp de [[Stevia]]. A est ie la [[pizes de Cir]] y [[Grup dl Sela|Mëisules]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova Sëlva na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². Sëlva cunfina cun i chemuns de [[Cianacei|Cianacëi]], [[Corvara]], [[San Martin de Tor]] y [[Santa Cristina|S. Crestina]]. L chemun de Sëlva à una na frazion ufiziela, che ie [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]]. Autri [[ridl]]i y raions te Sëlva che ne ie nia ufizialmënter frazions ie [[La Sëlva]], [[Plan da Tieja]], [[Ruacia]] y [[La Poza]] a vest, [[Daunëi]], [[Col Da Lech]] y [[Larciunëi (Sëlva)|Larciunëi]] a nord, [[Frëina (Sëlva)|Frëina]] a sud y [[Ciampac (Sëlva)|Ciampac]] y [[Val]] a est. === Tlima === Sëlva à n tlima alpin. I insteies ie bëndebo curc y moi. La mesaries mascimes d'instà ie danter 18 y 21&nbsp;°C, de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter 6 y 9&nbsp;°C. L'inviern ie te Sëlva bëndebo frëit, cun temperatures mascimes danter 0 y 2&nbsp;°C via per l di y de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter -6 y -9&nbsp;°C.<br> L mëns plu mol ie juni cun 135&nbsp;mm de prezipitazions, l plu sut ie fauré cun mé 21&nbsp;mm. Chisc dac ie stai muserei dala stazion dal tëmp te Plan a n'autëza de 1.594 metri danter l 1991 y l 2016.{{Tlima | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATURA = | DIAGRAMM PREZIPITAZION = | DIAGRAMM PREZIPITAZIONS AUTEZA = 150 | FUNTANA = ''[http://www.provinz.bz.it/wetter/download/73500MS-TS-SelvaGardena-Wolkenstein.pdf Valores al mëns temperatures]'' y ''[http://www.provinz.bz.it/wetter/download/73500MS-PS-SelvaGardena-Wolkenstein.pdf Valores al mëns prezipitazions]''. Servisc meteo y levines de la provinzia autonoma de Bulsan - Südtirol (Perioda 1991–2016) | Titul = | Luech = Sëlva (Stazion dal tëmp te Plan a 1.594 metri) | hmjan = 0.3 | hmfeb = 1.8 | hmmär = 5.3 | hmapr = 8.9 | hmmai = 13.7 | hmjun = 17.9 | hmjul = 20.2 | hmaug = 19.3 | hmsep = 14.6 | hmokt = 9.4 | hmnov = 4.0 | hmdez = 0.0 | lmjan = −7.6 | lmfeb = −8.1 | lmmär = -4.8 | lmapr = -1.3 | lmmai = 2.8 | lmjun = 6.3 | lmjul = 8.2 | lmaug = 8.1 | lmsep = 4.6 | lmokt = 0.9 | lmnov = -3.0 | lmdez = -6.5 | avjan = -3.7 | avfeb = -3.1 | avmär = 0.2 | avapr = 3.8 | avmai = 8.3 | avjun = 12.1 | avjul = 14.2 | avaug = 13.7 | avsep = 9.6 | avokt = 5.2 | avnov = 0.5 | avdez = -3.3 | nbjan = 24.0 | nbfeb = 20.8 | nbmär = 36.2 | nbapr = 55.9 | nbmai = 94.4 | nbjun = 135.0 | nbjul = 126.7 | nbaug = 126.7 | nbsep = 85.1 | nbokt = 92.1 | nbnov = 77.2 | nbdez = 37.5 | gmjan = -19 | gmfeb = -21 | gmmär = -21 | gmapr = -16 | gmmai = -7 | gmjun = -3 | gmjul = 0 | gmaug = -2 | gmsep = -6 | gmokt = -12 | gmnov = -15 | gmdez = -21 | gma = -21 | fmjan = 11 | fmfeb = 15 | fmmär = 17 | fmapr = 20 | fmmai = 25 | fmjun = 30 | fmjul = 29 | fmaug = 30 | fmsep = 26 | fmokt = 20 | fmnov = 17 | fmdez = 11 | fma = 30 | rdjan = 4.7 | rdfeb = 4.7 | rdmär = 5.8 | rdapr = 8.6 | rdmai = 12.1 | rdjun = 14.2 | rdjul = 12.7 | rdaug = 12.0 | rdsep = 9.0 | rdokt = 8.6 | rdnov = 8.3 | rddez = 5.8 }} == Storia == [[File:Dorfszene in Wolkenstein um 1900.jpg|thumb|left|Sëlva ntëur al 1900.]] Te la [[mont]]es ntëur Sëlva ([[Tramans]], [[Chedul]], [[Plan de Frea]], [[Pra da Ri]]) iel da abiné luesc ulache te la preistoria vivova ciaciadëures y abinadëures. N à ënghe abinà cërta luejes te la [[zità di Sasc]] daujin al [[jëuf de Sela]], ma chëstes semea che fova for mé nridlamënc temporeres ajache l tumova for inò ju sasc. Nfin al scumenciamënt dl [[Medieve]] semea che Sëlva fova per gran pert n bosch y dejabiteda. L toponim ''Silva'' ie per l prim iede unit adurvà tl 1166 y uel di ''bosch''. L inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma ''Wolchenstain''.<ref>Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts'' (Acta Tirolensia, II), Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623</ref> L vën dala familia nëubla [[Wolkenstein-Trostburg]] y si ciastel. Chësc inuem vën dant tl urbar [[tirol]]ej dl [[grof Meinhard II.]] de Tirol-Görz tl ann 1288 coche ''ze Wolchenstein''.<ref>Oswald Zingerle: ''Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol'' (Fontes rerum Austriacarum II/45). Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194.</ref> == Pulitica == Ambolc dal 1952 incà:<ref>{{Internetquelle | url=http://www.gvcc.net/gemeindeamt/html/GEMEINDEN50-Jahre-dt.pdf | titel=Die Bürgermeister der Gemeinden Südtirols seit 1952 | werk=Festschrift 50 Jahre Südtiroler Gemeindeverband 1954–2004 | hrsg=Südtiroler Gemeindenverband | seiten=139–159 | zugriff=2015-11-16 | format=PDF; 15 MB}}</ref> * 1952–1960: Anton Vinatzer * 1960–1964: Rodolfo Kasslatter * 1964–1980: Franz Costa * 1980–1985: Ferdinand Mussner * 1985–1996: Hermann Senoner * 1996–2010: Roland Demetz * 2010–2015: Peter Mussner * 2015–2025: Roland Demetz * 2025–{{0|0000}}: Tobias Nocker == Economia == [[File:Prospekt_Wolkenstein_i_Gröden_ca_1960.jpg|thumb|N pruspet turistich de Sëlva di ani 1960]] L majer ram de l'economia te Sëlva ie l [[turism]]. Pra na populazion de mpue plu de 2.600 persones à Sëlva 8.700 liec per turisć y 1.300.000 sëuranuetes a l'ann.<ref>DOLOMITES Val Gardena Konsortialgesellschaft m.b.H.: ''Urlaubsfibel'' 2021, 6.</ref> Chësc ie ënghe scialdi tler da coche l luech cëla ora, cun n gran numer de hotiei y [[furnadoia|mplanc portamont]]. Dantaldut ie mpurtant l turism da d'inviern, sciche ënghe tl rest de la Ladinia. La [[chiena]] ie ënghe stata giut alalongia scialdi mpurtanta per l'economia, ma sciche tl rest de Gherdëina à chësc ram de l'economia scialdi lascià do ala fin dl 20ejim secul. Tres l crëscer de la chiena tl 19ejim secul oven tëut la dezijion de giaurì la [[scola d'ert de Sëlva]] tl 1908. Do che l'mpurtanza de la chiena ova scialdi lascià do y l numer de studënc fova deventà massa pitl, oven tl 2003 tëut la dezijion de stlu defin la scola d'ert de Sëlva. == Nfrastrutura y trasport == [[File:StazioneSelvaGardena1959.jpg|miniatura|left|La ferata de Gherdëina te Sëlva tl 1959 che va de viers de ora de la valeda.]] ===Stredes=== Tres Sëlva passa la [[Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela|streda statela 242]] che la culeghea cul rest de Gherdëina y la [[Val dl Isarch]] a vest y i [[jëuf]]es a est. Sun [[Plan de Gralba]] se spartësc la streda statela 242 te la [[streda statela 243 dl Jëuf de Frea]] che va inant sul [[jëuf de Frea]] a 2.121 m y fina a [[Corvara]], ulache la va ite te la [[streda statela 244 de la Val Badia]]. === Curiera === Te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] fina y scumëncia plu linies de curieres dl [[servisc de trasport SAD]]. La linia 350 che va a [[Pruca]], [[Bulsan]] y [[Persenon]], la linia 473 che va a [[Corvara]] y la linia 471 che va sul [[jëuf de Pordoi]]. === Ferata === {{Cëla nce|Ferata de Gherdëina}}Tres l luech de Sëlva passova la [[ferata de Gherdëina]] che jiva da [[Tluses]] nfin te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]]. L servisc de ferata ova scumencià ai 6 de fauré dl 1916 y fova unì stlut do 44 ani ai 28 de mei dl 1960.<ref>Elfriede Perathoner, Stefano Planker, ''Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro'' catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p.&nbsp;105, Museum Ladin, 2011</ref> Puecia trates de la ferata à sëuravivù. Tl 1970 ie l tòch da Tluses nfin a Urtijëi stat mudà te la [[Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela|streda statela 242dir]], ne'n fajan n ram de la SS242 che culeghea Urtijëi cun [[Pruca]]. La trata da Urtijëi nfin te Plan ie stata mudeda te na promenade y ultimamënter a tòc ënghe te na [[streda per la rodes]].<ref>Elfriede Perathoner, Stefan Planker, ''Scibla mo 'n iëde''. Museum Ladin, San Martin de Tor 2011, ISBN 978-88-89255-33-9. Catalogo di mostra</ref> == Educazion == [[File:Scola Mesana de Sëlva.jpeg|miniatura|alt=La Scola Mesana de Sëlva.|La Scola Mesana de Sëlva.]] Tl chemun de Sëlva dal na [[scolina]], na [[scola elementera]] y na [[scola mesana]] per la grupa ladina. Tramedoi scoles toca pra la [[Direzion Raionela de Scola Ladina]] de Sëlva, che aministrea nce la scola elementera de [[Santa Cristina]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.provinz.bz.it/de/institutionen/institutionen-kategorien.asp?bninf_inid=1002800|hrsg=[[Südtiroler Bürgernetz]]|titel=Schulsprengel Wolkenstein|zugriff=2014-10-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025120616/http://www.provinz.bz.it/de/institutionen/institutionen-kategorien.asp?bninf_inid=1002800 |date=2014-10-25 }}</ref> La scola elementera de Sëlva ie tl zënter dl luech sota la dlieja. La scola mesana ie sun Plan da Tieja, mo tl chemun de Sëlva ma plu daujin al luech de Santa Cristina che al luech de Sëlva. Chësta situazion porta pro che la majera pert di sculeies de Sëlva muessa to na curiera o unì menei cun l'auto ala scola mesana, ntan che ala scola elementera possa chëi che vif tl zënter dl luech jì a pé. La posizion de la scola mesana sun Plan da Tieja à purtà n valguna critiches, ajache la ie bëndebo dalonc dal luech. L chemun de Sëlva ne ova nia planificà de adurvé na parzela daujin ala scola elementera y la scolina per fé su la scola mesana, che ie po stata fata su daujin ala scola d'ert. Do che la scola mesana de Santa Cristina ie stata stluta defin tl 2004 à la scola mesana de Sëlva giatà la funzion de scola mesana per tramedoi chemuns.<ref>{{Internetquelle|url=https://news.provinz.bz.it/de/news-archive/78342|hrsg=[[Provinzia Autonoma de Bulsan]]|titel=Nur mehr zwei Mittelschulen in Gröden|zugriff=2026-06-10}}</ref> L'mpurtanza dl ziplé ova purtà ala giaurida de la [[scola d'ert de Sëlva]] de novëmber dl 1908 a [[Plan da Tieja]]. Per giut tëmp iela stata na istituzion scialdi mpurtanta per l'educazion artistica sibe per Sëlva che per S. Cristina. Danter l 1918 y l 1930 ova la scola d'ert de Sëlva uni ann danter 150 y 235 studënc. Danter l 1930 y l 1945 fovel mé plu ntëur a 50 studënc y do l 1970 fova l numer jit mo plu zeruch. Cul scumenciamënt dl nuef milené fova l numer de studënc tan bas che tl 2001 oven tëut la dezijion de mëter adum la scola d'ert de Sëlva cun la [[scola d'ert de Urtijëi]]. Tl 2003 an po tëut la dezijion de stlu la scola d'ert defin. == Sport == [[File:Stadium_Pranives.jpg|miniatura|Ududa dl stadium dala dlacia [[stadium Pranives|''Pranives'']] ulache jughea l [[HC Gherdëina]].]]Sëlva pieta n grum de puscibiliteies per chëi che ie nteressei al sport da d'inviern sciche [[jì cun i schi]] o [[pudejé]], [[jadin]]é o [[Hockey sun dlacia|fé a hockey]], nsci sciche ënghe sporc da d'instà sciche [[jì sa mont]] o [[jì a crëp]] o cun la [[roda (mesun de trasport)|roda]]. Te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] dal n ciamp dala codla ulache d'instà vën fates partides dal [[juech dala codla]], y l da ënghe n stadium da fé [[tennis]] y [[chidlé]]. ===Hockey=== Sëlva à n [[stadium dala dlacia]], l [[Stadium Pranives|stadium ''Pranives'']], che ie l sëul te Gherdëina y l stadium de cësa de la [[Hockey sun dlacia|scuadra da hockey]] [[HC Gherdëina]]. Dal 1973 al 2000 ova Sëlva ënghe na si scuadra de hockey, l [[HC Sëlva]], che ie po stat metù adum cul HC Gherdëina. == Cumenanza == === Spartizion linguistica === {{Lingaz de apartenënza |talian = 5,11 |tudësch = 5,15 |ladins = 89,74 |ann = 2011 }} === Svilup demografich === Sëlva à abù n gran crëscer de la populazion do la [[segonda viera mundiela]], che ie dublieda dal 1931 al 1971 da 1.000 a plu de 2.000 abitanc. Te chëi ani fova Sëlva cresciuda l plu debota di trëi chemuns de Gherdëina dal pont de ududa prozentuel. Aldidancuei à l luech mpue plu de 2.500 abitanc. Ma l trend se à mudà ti ultimi ani y Sëlva ie dal 2011 incà deventà un di puec chemuns te Südtirol ulache la populazion va zeruch. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:500 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:999 bar:1931 from: 0 till:999 bar:1936 from: 0 till:1102 bar:1951 from: 0 till:1282 bar:1961 from: 0 till:1604 bar:1971 from: 0 till:2137 bar:1981 from: 0 till:2294 bar:1991 from: 0 till:2394 bar:2001 from: 0 till:2513 bar:2011 from: 0 till:2660 bar:2021 from: 0 till:2592 PlotData= bar:1921 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5) bar:1931 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5) bar:1936 at:1102 fontsize:S text: 1102 shift:(-8,5) bar:1951 at:1282 fontsize:S text: 1282 shift:(-8,5) bar:1961 at:1604 fontsize:S text: 1604 shift:(-8,5) bar:1971 at:2137 fontsize:S text: 2137 shift:(-8,5) bar:1981 at:2294 fontsize:S text: 2294 shift:(-8,5) bar:1991 at:2394 fontsize:S text: 2394 shift:(-8,5) bar:2001 at:2513 fontsize:S text: 2513 shift:(-8,5) bar:2011 at:2660 fontsize:S text: 2660 shift:(-8,5) bar:2021 at:2592 fontsize:S text: 2592 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> == Galaria dala fotografies== <gallery mode="packed-hover" heights="180"> 1 wolkenstein selva italy 2009.jpg|Ududa de Sëlva sa Plan ora Val Sëlva y Mont de Sëuc cun Sciliër.jpg|Val Puez.JPG|Puez Gröden by Gustav Jahn.JPG| L luech dit ‘Corpomio‘‘ te na pitura de [[Gustav Jahn]] Creusc_sun_Cesa_Sotanives_te_Selva.jpg|Crëusc sun cësa Sotanives I08 007 Grödnerbahnplanum.jpg|Ududa de Dorives tl vest de Sëlva Prei de Cudlea sun Frea Sëlva cun Saslong.jpg|Prei de Cudlea sun Frea te Sëlva </gallery> == Da vijité == * [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] * [[Capeles de Gherdëina#Sëlva|Capeles de Sëlva]] * [[Ciastel de Gherdëina]] * [[Ciastel de Val]] == Monumënc sota scunanza == Te Sëlva ie 11 frabicac sota scunanza dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: la dlieja dla Madona, la capela San Silvester de Val y de Santa Otilia pra l Ciastel, l sedim de Val, l Ciastel, la Cësa sun Col da la Pelda doi villes, villa Fossi y l pitl ciastel, y 4 mejes, Ruacia, Plazola, Piciulëi y [[Gustin]]. <gallery> Dlieja y curtina de Sëlva dovia.jpg|La [[Dlieja Santa Maria ad Nives|dlieja dla Madona]] y la curtina de Sëlva<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18017 Dlieja sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref> Steviola_Capela_San_Silvester_da_duman_Gherdëina.jpg|[[Capela de San Silvester]] te Val<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18019 Capela de Val sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Fischburg detail with S Christina Gröden.jpg|[[Ciastel de Gherdëina|L Ciastel]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18011 Ciastel, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Burgruine Wolkenstein Gröden.jpg|L [[sedim de Val]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18021 Sedim de Val, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Col dala Pelda Sëlva North.jpg|Cësa ''[[Col dala Pelda]]''<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18013 Cësa Col dala Pelda, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Wolkensteinschlössl Gherdëina.jpg|Pitl ciastel (Ciastel dl Brida)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18020 Pitl ciastel, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Villa Fossi Sëlva.jpg|Villa Fossi<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18022 Villa Fossi, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Ruacia_Sëlva_north.jpg|[[Ruacia]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18012 Ruacia, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Plazola in Sëlva.jpg|[[Plazola]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18016 Plazola, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Piciulëi in La Poza Sëlva.jpg|Piciulëi<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18015 Piciulëi, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Gustin in La Poza Sëlva western aspect.jpg|Gustin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18014 Gustin, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. </gallery> == Monumënc naturei == Tl chemun de Sëlva dal diesc luesc dla natura, che ie sota la defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. <gallery> Pisciadoi de Murfrëit Gherdëina.jpg|Pisciadoi de [[Murfrëit]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1771 |title=Pisciadoi de Murfreit, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140335/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1771 |url-status=dead }}</ref>. Zirms sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Doi [[zirm]]es sun Piz Culac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1772 |title=Doi zirmes sun Piz Culac |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140333/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1772 |url-status=dead }}</ref>. Lën de zirm sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Lën de zirm sun Piz Culac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1773 |title=Lën de zirm, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140331/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1773 |url-status=dead }}</ref>. Paluc de Tubia Sëlva Gherdëina.jpg|Paluch de Tubia<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1774 |title=Paluch de Tubia, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140332/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1774 |url-status=dead }}</ref>. Selva_Sella_Saslonch_Lech_de_Ciampac.jpg|Lech de Ciampac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1775 |title=Lech de Ciampac, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140327/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1775 |url-status=dead }}</ref>. Ruf_Ciavazes_Selva_Gherdeina_plu_insu.jpg|[[Ruf de Ciavazes]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1777 |title=Ruf de Ciavazes, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140336/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1777 |url-status=dead }}</ref>. Paluc_de_Piz_Culac_Sëlva_Gherdëina.jpg|Palusc de Piz Culac (La Palues)<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1776 |title=Palusc de Piz Culac, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140332/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1776 |url-status=dead }}</ref>. Paluc Frea Pilon Gherdëina.jpg|Palusc de Frea Pilon<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1778 |title=Palusc de Frea Pilon, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140328/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1778 |url-status=dead }}</ref>. Prei_de_Cudlea_sun_Frea_Sëlva.jpg|Prei de Cudlea<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1779 |title=Prei de Cudlea, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140357/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1779 |url-status=dead }}</ref>. Steinerne Stadt Langkofelgruppe.jpg|[[Zità di Sasc]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1455 |title=Zità di Sasc, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140336/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1455 |url-status=dead }}</ref>. </gallery> == Lies == * [[Hosianna]] == Persunaliteies == {{Cëla nce|Persunaliteies ladines}} {{Culones-lista|colwidth=25em| * [[Mauro Bernardi]] (* 11 agost 1957 te Sëlva), arpizadëur, [[Jì a crëp|mëinacrëp]] y n ex-[[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Belsy|Belsy Demetz]] (* 23 dezëmber 1984 a [[Kerala]], [[India]]), [[ciantarin]]a de mujiga populera * [[Stefan Demetz-Sulé]] (* 10 dezëmber 1925 a [[Urtijëi]] - † 7 agost 2017 te Sëlva), [[cumponist]], [[scritëur]] y [[nseniant]] [[Ladins|ladin]]. * [[Pazifica Lardschneider Glück]] (15 de nuvëmber 1930 te Sëlva), [[scritëura]] [[Ladins|ladina]]. * [[Antone Perathoner]] da Fussel (* 28 utober 1864 te Sëlva;† 4 de fauré 1930 a [[Gries-Bulsan]]), preve, professëur y auditor dla [[Sacra Rota]]. * [[Franz Senoner|Franz Senoner-Santuel]] (* 12 juni 1927 sun [[Santuel]], Sëlva - † 3 dezëmber 2019 a [[Urtijëi]]), [[scultura|scultëur]], [[pitura|pitëur]], [[dessëni|desseniadëur]] y [[scritëur]] * [[Sabina Willeit]] (*1973 a Bulsan), mezzosopran * [[Emilio Comici]] (1901–1940), arpizadëur * [[Giovanni Delago]] (1904–?), sportif de [[pudejé]] * [[Adolf Insam]] (* 1951), jugadëur y trainadëur de [[hockey sun dlacia]] * [[Evelyn Insam]] (* 1994), atleta de [[saut cui schi]] * [[Marco Insam]] (* 1989), jugadëur de [[hockey sun dlacia]] * [[Michaela Marzola]] (* 1966), [[Jì cun i schi|schiadëur]]a * [[Gerhard Mussner]] (* 1943), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Hans Nogler]] (1919–2011), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Sophie Nogler]] (1924–2015), [[Jì cun i schi|schiadëur]]a * [[Werner Perathoner]] (* 1967), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Milena Rudiferia]], (* 1954), ciantarina * [[Peter Runggaldier]] (* 1968), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Carlo Senoner]] (* 1943), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Josefine Senoner]] (* 1941), [[badëssa]] dl [[Cunvënt de Mariengarten]] * [[Karl Unterkircher]] (1970–2008), arpizadëur estrem * [[Alex Vinatzer]] (* 1999), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Irmengard Senoner]] (* 1942), [[badëssa]] dl [[Cunvënt de Mariengarten]] }} == Referimënc tla leteratura ladina == [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=121|thumb|100px|left]]Chisc ie i referimënc a Sëlva tla [[leteratura ladina]]. <i> <poem> La storia de Sëlva foss fineda! Chël ch'é scrit, ie urità senza vester laudeda; Da scrì essi bën abù mo zeche pro, Ma per no bravé massa spizi pro, Y spizi pro cun n raim o poejia A unëur dla Madona de Santa Maria. </poem> ::::[[Fedele Demetz]] '''[[oldwikisource:Furcela di padrons|Furcela di padrons]]''' Da vedlamënter l' Grof de Sëlva ova fat giavé dala jënt de Sëlva n lech, y i ova fac lauré debant. I primes pësc me vën mpo mil rainesc l un. Do puec ani iel unì na gran burasca y l lech ie rot ora y l' ega à fat n dann per duta Gherdëina, che n' ie mei stat l cumpagn. L didancuei vëijun mo cater salieries n pas sot tiera, fates de gran lëns, y palances seura via curides. N puech dedora dla salieries iel de gran sasc y de gran bujes sotite, ulache zacan la lores se fajova coes. </i> == Referënzes == {{reflist}} == Bibliografia == * Oswald Zingerle: ''Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol (Fontes rerum Austriacarum II/45)''. Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194. * Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts (Acta Tirolensia, II)'', Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623 * Paul Senoner: ''Stredes dla vita, troies dla fede''. Pluania de Sëlva 2003. * Rudolf Mussner (curadëur): ''Nosta Sëlva''. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. * Elfriede Perathoner, Stefano Planker: ''Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro''. Catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p. 105, Museum Ladin, 2011 * Deplu autëures: ''Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins''. Istitut Ladin Micurá de Rü, 2017 ISBN 978-88-8171-119-2. == Cëla ënghe == * [[Val]] * [[Ruves de Gherdëina]] * [[Lec de Gherdëina]] == Cunliamënc == * [https://www.selvafoto.it/ld/ Sëlva lecurdanzes da pludagiut - Cunsëi de Furmazion Sëlva] {{chemuns Ladinia}} {{Salten-Sciliër}} [[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan|Sëlva]] [[Categoria:Gherdëina|Sëlva]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol|Sëlva]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]] cl6w8joukdvzusvd11td3mwhx0q7mlx 251890 251889 2026-06-18T03:13:55Z Asenoner 208 251890 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Infobox chemun Südtirol |Inuem luech = <big>Sëlva</big><br />''Wolkenstein in Gröden ([[lingaz tudësch|de]])<br />Selva di Val Gardena ([[lingaz talian|it]])'' |Inuem scëmpl = Sëlva |Blason = |Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]] |Frazions = [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] |lld = 89.74 |de = 5.15 |it = 5.11 |Foto = Sëlva Wolkenstein Selva di Val Gardena Sella.jpg |Descrizion foto = Sëlva ududa da [[Daunëi]] |Ambolt = Tobias Nocker |Ann ambolt = 2025 |Mapa = Wolkenstein_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |Trentin-Südtirol |label = Sëlva |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 33 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 45 |position = right |width = 300 |float = center |relief = yes |background = #bebebe }} |Plata internet = selva.eu/la |}}'''Sëlva''' ({{IPA-lld|ˈsɜlva|pron|Lld-Sëlva.oga}}, [[lingaz tudësch|tudësch]]: ''Wolkenstein in Gröden'', [[lingaz talian|talian]]: ''Selva di Val Gardena'') ie n [[chemun]] de [[Gherdëina]] tla [[Südtirol|provinzia de Bulsan]] te la [[Talia]]. L zënter dl luech ie a 1.563 m sëura l livel dl mer. Cun {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km² iel l majer di trëi chemuns de Gherdëina n cont de spersa. N cont de populazion iel l segondo majer cun {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} abitanc ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}. L chemun de Sëlva à na sëula [[Frazion (Talia)|frazion]], che ie [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] y plu [[ridl]]i, danter chisc: [[Plan da Tieja]], [[Ruacia]], [[La Poza]], [[Ghetun]], [[La Sëlva]] y [[Daunëi]]. Sëlva ie n zënter mpurtant dl [[turism]], dantaldut dl turism da d'[[inviern]]. L ie un di ponc ulache scumëncia la [[Sellaronda]] y l ie bën pusiziunà sibe per pië via a [[jì cun i schi]] che per [[jì sa mont]] o [[jì a crëp|a crëp]].<br> Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 90% de Sëlva l [[lingaz ladin|ladin]]. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l [[Ladin gherdëina|gherdëina]].<br>Per [[lingaz ladin|ladin]] adroven cun referimënt a Sëlva la preposizion ''te'' (mpede ''a'', sciche pra autri luesc). Per ejëmpl: ''duman vedi te Sëlva'' o ''ies'a śën te Sëlva?'' == Inuem == L inuem per ladin de Sëlva vën dal [[latin]] ''silva'', che uel di ''bosch''. Chësc toponim ie per l prim iede unit adurvà tl 1166. L medemo inuem ie ënghe stat sëurantëut tl talian. Si urigin ne ie nia dl dut tlera. Bonamënter ie chësc inuem nasciù te n tëmp canche la populazion te Sëlva fova scialdi sterduda y l raion fova per gran pert mé n bosch. L inuem per tudësch dl luech ie ''Wolkenstein'', che à dut n'autra origen. Chësc inuem vën dala [[Wolkenstein-Trostburg|familia Wolkenstein]], n iede i patrons dl [[ciastel de Val]], de chël che al didancuei ne'n restl mé plu sedims. Chësc inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma ''Wolchenstain''.<ref>Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts'' (Acta Tirolensia, II), Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623</ref> == Luech == L luech de Sëlva ne à nia n zënter storich sciche Urtijëi. Chësc ie da spieghé dal fat che nfin a do la [[segonda viera mundiela]] fova te Sëlva belau mé [[luech da paur|luesc da paur]] spartii ora per l raion dl luech. La [[dlieja Santa Maria ad Nives]] fova unida fata su amesa i [[preies de Nives]], daujin a chëla che l dajova la [[calonia]] y la [[scola]]. Do la segonda viera se à la zona de [[Ghetun]] trasfurmà tl zënter dl luech, ulache ie unida fata la [[plaza Nives]]. [[File:Ciastel Wolkenstein Gherdëina.jpg|miniatura|left|La pert dedite dl [[Ciastel de Val|sedim de Val]].]]Te Sëlva ie i sedims dl [[ciastel de Val]] tl parëi [[Stevia]] dl [[17ejim secul]], che fova n iede de la familia di Maulrappen, pona di Vilanders y ala fin di [[Wolkenstein-Trostburg|Wolkenstein]]. Da chësta ultima vën l inuem per tudësch dl luech: ''Wolkenstein''. Mpue plu inite te [[Val]] ie la [[capela de San Silvester]] cun pitures murales baroches.<br> La dliejia prinzipela ie [[Dlieja Santa Maria ad Nives|Santa Maria ad Nives]], che fova unida fata su per l prim iede tl 1503. La ie unida ngrandida te n stil modern tl 1992. L [[ciastel de Gherdëina]] (''Fischburg'') ie tl raion dl chemun de Sëlva y ie n palaz tert-renaissance fat su per ncëria dl Grof Engelhard Dietrich von Wolkenstein; l fova la sënta de [[suneria]], ma nce ciastel da ciacia cun deplù lec artifiziei per zidlé pësc. Aldidancuei iel privat y ne possa nia unì vijità. L luech de Sëlva ie caraterisà dal turism sibe d'[[instà]] che dantaldut d'[[inviern]]. Trëi [[furnadoia|furnadoies]] mëina alauta de viers de [[Jëuf de Frea|Frea]]/[[Dantercëpies]] y [[Ciampinëi]]. Mpurtant per l [[jì cui schi|sport dai schi]] ie nce l raion de [[Plan de Gralba]] cun la furnadoia ''Piz Sella''. L [[purtoi]] ''[[Saslong]]'' ie cunesciù per la [[Copa dl Mond de schi alpin|garejedes de Copa dl Mond]] tenides uni ann. L raion de Val fej pert dl [[Parch natural Pöz-Odles|Parch Naturel Puez-Odles]]. == Blason == [[File:Blason di Wolkenstein sëura la rëjes dl Ciastel Fischburg.jpg|thumb|left|Blason de la [[Wolkenstein-Trostburg|familia Wolkenstein]] sëura la rëjes dl [[Ciastel Fischburg]].]]L blason de Sëlva fova di [[Wolkenstein-Trostburg|grofs de Wolkenstein]] y ie dal 1968 incà l blason dl chemun. Chisc fova n iede i patrons dl [[Ciastel de Val]], de chël che al didancuei resta me plu i sedimes sun i parëies dl crëp de [[Stevia]]. Tl ann 1291 ie l ciastel unì cumprà da Rudolf de [[Olaneres]], si mut Randolf a sëurantëut l inuëm dl ciastel y ie deventà l antenat di grofs de Sëlva. Per via de chësc liam ie l blason de la familia Wolkenstein stat sëurantëut coche blason dl chemun. L blason de Sëlva ie spartì su te cater pertes: la prima dessëura a man ciancia y la cuarta dessot a man drëta ie de culëur cuecen y arjënt, spartì da na ziracula; la segonda pert dessëura a man drëta y la prima dessot a man ciancia presënta na rissa foscia y trëi pizes brumes drusedes sun arjënt.<ref>[http://www.gemeinde.wolkensteiningroeden.bz.it/system/web/default.aspx?sprache=4 Plata internet dl chëmun]</ref> L ie l resultat dla union de doi emblems da plu da giut, chël di grofs di [[Olaneres]]/Pardell y chël di Maulrappen de [[Ciastel (chemun)|Ciastel]] (''Trostburg-Kastelruth'') che adum à furmà la familia di Wolkenstein per gauja dla maridaia danter Federico von Wolkenstein y Caterina Villanders-Trostburg.<ref>[https://www.selvafoto.it/it/libro-selva-gardena.html Plata internet Cunsëi Furmazion de Sëlva], azes ai 20.02.2021</ref> == Geografia == [[File:Selva Sella Saslonch Gherdëina.jpg|thumb|left|Sëlva ududa da [[La Palota]]]] L zënter de Sëlva ie l raion de Ghetun cun la [[plaza Nives]] y la dlieja [[Santa Maria ad Nives]]. La plaza Nives ie a n'autëza de 1540 metri y la dlieja ie a 1563 metri sëura l livel dl mer. Te Sëlva se spartësc la valeda de Gherdëina su te doi tòc, cun un n ram che ti va do al [[Derjon]] nfin te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] y l'auter ram che ti va do al [[ruf de Val]] te [[Val]] y inant nfin te [[Pra da Rì]]. L Derjon nasc te Plan sota l ''puent de Taiadices'' a n'autëza de zirca 1590 metri sëura l livel dl mer, ulache l [[ruf de Ciavazes]], che nasc sul [[jëuf de Sela]], rua adum cul [[ruf de Frea]], che nasc sul [[jëuf de Frea]]. Sëlva ie pusiziuneda te n paiuel cun n grum de montes ntëurvia. A sud ie la mont de [[Ciampinëi]] y dovia l crëp de [[Saslonch]]. A nord ie la mont de [[Juac]] sëura [[Sciuz (Sëlva)|Sciuz]] y l crëp de [[Stevia]]. A est ie la [[pizes de Cir]] y [[Grup dl Sela|Mëisules]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova Sëlva na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². Sëlva cunfina cun i chemuns de [[Cianacei|Cianacëi]], [[Corvara]], [[San Martin de Tor]] y [[Santa Cristina|S. Crestina]]. L chemun de Sëlva à una na frazion ufiziela, che ie [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]]. Autri [[ridl]]i y raions te Sëlva che ne ie nia ufizialmënter frazions ie [[La Sëlva]], [[Plan da Tieja]], [[Ruacia]] y [[La Poza]] a vest, [[Daunëi]], [[Col Da Lech]] y [[Larciunëi (Sëlva)|Larciunëi]] a nord, [[Frëina (Sëlva)|Frëina]] a sud y [[Ciampac (Sëlva)|Ciampac]] y [[Val]] a est. === Tlima === Sëlva à n tlima alpin. I insteies ie bëndebo curc y moi. La mesaries mascimes d'instà ie danter 18 y 21&nbsp;°C, de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter 6 y 9&nbsp;°C. L'inviern ie te Sëlva bëndebo frëit, cun temperatures mascimes danter 0 y 2&nbsp;°C via per l di y de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter -6 y -9&nbsp;°C.<br> L mëns plu mol ie juni cun 135&nbsp;mm de prezipitazions, l plu sut ie fauré cun mé 21&nbsp;mm. Chisc dac ie stai muserei dala stazion dal tëmp te Plan a n'autëza de 1.594 metri danter l 1991 y l 2016.{{Tlima | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATURA = | DIAGRAMM PREZIPITAZION = | DIAGRAMM PREZIPITAZIONS AUTEZA = 150 | FUNTANA = ''[http://www.provinz.bz.it/wetter/download/73500MS-TS-SelvaGardena-Wolkenstein.pdf Valores al mëns temperatures]'' y ''[http://www.provinz.bz.it/wetter/download/73500MS-PS-SelvaGardena-Wolkenstein.pdf Valores al mëns prezipitazions]''. Servisc meteo y levines de la provinzia autonoma de Bulsan - Südtirol (Perioda 1991–2016) | Titul = | Luech = Sëlva (Stazion dal tëmp te Plan a 1.594 metri) | hmjan = 0.3 | hmfeb = 1.8 | hmmär = 5.3 | hmapr = 8.9 | hmmai = 13.7 | hmjun = 17.9 | hmjul = 20.2 | hmaug = 19.3 | hmsep = 14.6 | hmokt = 9.4 | hmnov = 4.0 | hmdez = 0.0 | lmjan = −7.6 | lmfeb = −8.1 | lmmär = -4.8 | lmapr = -1.3 | lmmai = 2.8 | lmjun = 6.3 | lmjul = 8.2 | lmaug = 8.1 | lmsep = 4.6 | lmokt = 0.9 | lmnov = -3.0 | lmdez = -6.5 | avjan = -3.7 | avfeb = -3.1 | avmär = 0.2 | avapr = 3.8 | avmai = 8.3 | avjun = 12.1 | avjul = 14.2 | avaug = 13.7 | avsep = 9.6 | avokt = 5.2 | avnov = 0.5 | avdez = -3.3 | nbjan = 24.0 | nbfeb = 20.8 | nbmär = 36.2 | nbapr = 55.9 | nbmai = 94.4 | nbjun = 135.0 | nbjul = 126.7 | nbaug = 126.7 | nbsep = 85.1 | nbokt = 92.1 | nbnov = 77.2 | nbdez = 37.5 | gmjan = -19 | gmfeb = -21 | gmmär = -21 | gmapr = -16 | gmmai = -7 | gmjun = -3 | gmjul = 0 | gmaug = -2 | gmsep = -6 | gmokt = -12 | gmnov = -15 | gmdez = -21 | gma = -21 | fmjan = 11 | fmfeb = 15 | fmmär = 17 | fmapr = 20 | fmmai = 25 | fmjun = 30 | fmjul = 29 | fmaug = 30 | fmsep = 26 | fmokt = 20 | fmnov = 17 | fmdez = 11 | fma = 30 | rdjan = 4.7 | rdfeb = 4.7 | rdmär = 5.8 | rdapr = 8.6 | rdmai = 12.1 | rdjun = 14.2 | rdjul = 12.7 | rdaug = 12.0 | rdsep = 9.0 | rdokt = 8.6 | rdnov = 8.3 | rddez = 5.8 }} == Storia == [[File:Dorfszene in Wolkenstein um 1900.jpg|thumb|left|Sëlva ntëur al 1900.]] Te la [[mont]]es ntëur Sëlva ([[Tramans]], [[Chedul]], [[Plan de Frea]], [[Pra da Ri]]) iel da abiné luesc ulache te la preistoria vivova ciaciadëures y abinadëures. N à ënghe abinà cërta luejes te la [[zità di Sasc]] daujin al [[jëuf de Sela]], ma chëstes semea che fova for mé nridlamënc temporeres ajache l tumova for inò ju sasc. Nfin al scumenciamënt dl [[Medieve]] semea che Sëlva fova per gran pert n bosch y dejabiteda. L toponim ''Silva'' ie per l prim iede unit adurvà tl 1166 y uel di ''bosch''. L inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma ''Wolchenstain''.<ref>Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts'' (Acta Tirolensia, II), Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623</ref> L vën dala familia nëubla [[Wolkenstein-Trostburg]] y si ciastel. Chësc inuem vën dant tl urbar [[tirol]]ej dl [[grof Meinhard II.]] de Tirol-Görz tl ann 1288 coche ''ze Wolchenstein''.<ref>Oswald Zingerle: ''Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol'' (Fontes rerum Austriacarum II/45). Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194.</ref> == Pulitica == Ambolc dal 1952 incà:<ref>{{Internetquelle | url=http://www.gvcc.net/gemeindeamt/html/GEMEINDEN50-Jahre-dt.pdf | titel=Die Bürgermeister der Gemeinden Südtirols seit 1952 | werk=Festschrift 50 Jahre Südtiroler Gemeindeverband 1954–2004 | hrsg=Südtiroler Gemeindenverband | seiten=139–159 | zugriff=2015-11-16 | format=PDF; 15 MB}}</ref> * 1952–1960: Anton Vinatzer * 1960–1964: Rodolfo Kasslatter * 1964–1980: Franz Costa * 1980–1985: Ferdinand Mussner * 1985–1996: Hermann Senoner * 1996–2010: Roland Demetz * 2010–2015: Peter Mussner * 2015–2025: Roland Demetz * 2025–{{0|0000}}: Tobias Nocker == Economia == [[File:Prospekt_Wolkenstein_i_Gröden_ca_1960.jpg|thumb|N pruspet turistich de Sëlva di ani 1960]] L majer ram de l'economia te Sëlva ie l [[turism]]. Pra na populazion de mpue plu de 2.600 persones à Sëlva 8.700 liec per turisć y 1.300.000 sëuranuetes a l'ann.<ref>DOLOMITES Val Gardena Konsortialgesellschaft m.b.H.: ''Urlaubsfibel'' 2021, 6.</ref> Chësc ie ënghe scialdi tler da coche l luech cëla ora, cun n gran numer de hotiei y [[furnadoia|mplanc portamont]]. Dantaldut ie mpurtant l turism da d'inviern, sciche ënghe tl rest de la Ladinia. La [[chiena]] ie ënghe stata giut alalongia scialdi mpurtanta per l'economia, ma sciche tl rest de Gherdëina à chësc ram de l'economia scialdi lascià do ala fin dl 20ejim secul. Tres l crëscer de la chiena tl 19ejim secul oven tëut la dezijion de giaurì la [[scola d'ert de Sëlva]] tl 1908. Do che l'mpurtanza de la chiena ova scialdi lascià do y l numer de studënc fova deventà massa pitl, oven tl 2003 tëut la dezijion de stlu defin la scola d'ert de Sëlva. == Nfrastrutura y trasport == [[File:StazioneSelvaGardena1959.jpg|miniatura|left|La ferata de Gherdëina te Sëlva tl 1959 che va de viers de ora de la valeda.]] ===Stredes=== Tres Sëlva passa la [[Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela|streda statela 242]] che la culeghea cul rest de Gherdëina y la [[Val dl Isarch]] a vest y i [[jëuf]]es a est. Sun [[Plan de Gralba]] se spartësc la streda statela 242 te la [[streda statela 243 dl Jëuf de Frea]] che va inant sul [[jëuf de Frea]] a 2.121 m y fina a [[Corvara]], ulache la va ite te la [[streda statela 244 de la Val Badia]]. === Curiera === Te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] fina y scumëncia plu linies de curieres dl [[servisc de trasport SAD]]. La linia 350 che va a [[Pruca]], [[Bulsan]] y [[Persenon]], la linia 473 che va a [[Corvara]] y la linia 471 che va sul [[jëuf de Pordoi]]. === Ferata === {{Cëla nce|Ferata de Gherdëina}}Tres l luech de Sëlva passova la [[ferata de Gherdëina]] che jiva da [[Tluses]] nfin te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]]. L servisc de ferata ova scumencià ai 6 de fauré dl 1916 y fova unì stlut do 44 ani ai 28 de mei dl 1960.<ref>Elfriede Perathoner, Stefano Planker, ''Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro'' catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p.&nbsp;105, Museum Ladin, 2011</ref> Puecia trates de la ferata à sëuravivù. Tl 1970 ie l tòch da Tluses nfin a Urtijëi stat mudà te la [[Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela|streda statela 242dir]], ne'n fajan n ram de la SS242 che culeghea Urtijëi cun [[Pruca]]. La trata da Urtijëi nfin te Plan ie stata mudeda te na promenade y ultimamënter a tòc ënghe te na [[streda per la rodes]].<ref>Elfriede Perathoner, Stefan Planker, ''Scibla mo 'n iëde''. Museum Ladin, San Martin de Tor 2011, ISBN 978-88-89255-33-9. Catalogo di mostra</ref> == Educazion == [[File:Scola Mesana de Sëlva.jpeg|miniatura|alt=La Scola Mesana de Sëlva.|La Scola Mesana de Sëlva.]] Tl chemun de Sëlva dal na [[scolina]], na [[scola elementera]] y na [[scola mesana]] per la grupa ladina. Tramedoi scoles toca pra la [[Direzion Raionela de Scola Ladina]] de Sëlva, che aministrea nce la scola elementera de [[Santa Cristina]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.provinz.bz.it/de/institutionen/institutionen-kategorien.asp?bninf_inid=1002800|hrsg=[[Südtiroler Bürgernetz]]|titel=Schulsprengel Wolkenstein|zugriff=2014-10-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025120616/http://www.provinz.bz.it/de/institutionen/institutionen-kategorien.asp?bninf_inid=1002800 |date=2014-10-25 }}</ref> La scola elementera de Sëlva ie tl zënter dl luech sota la dlieja. La scola mesana ie sun Plan da Tieja, mo tl chemun de Sëlva ma plu daujin al luech de Santa Cristina che al luech de Sëlva. Chësta situazion porta pro che la majera pert di sculeies de Sëlva muessa to na curiera o unì menei cun l'auto ala scola mesana, ntan che ala scola elementera possa chëi che vif tl zënter dl luech jì a pé. La posizion de la scola mesana sun Plan da Tieja à purtà n valguna critiches, ajache la ie bëndebo dalonc dal luech. L chemun de Sëlva ne ova nia planificà de adurvé na parzela daujin ala scola elementera y la scolina per fé su la scola mesana, che ie po stata fata su daujin ala scola d'ert. Do che la scola mesana de Santa Cristina ie stata stluta defin tl 2004 à la scola mesana de Sëlva giatà la funzion de scola mesana per tramedoi chemuns.<ref>{{Internetquelle|url=https://news.provinz.bz.it/de/news-archive/78342|hrsg=[[Provinzia Autonoma de Bulsan]]|titel=Nur mehr zwei Mittelschulen in Gröden|zugriff=2026-06-10}}</ref> L'mpurtanza dl ziplé ova purtà ala giaurida de la [[scola d'ert de Sëlva]] de novëmber dl 1908 a [[Plan da Tieja]]. Per giut tëmp iela stata na istituzion scialdi mpurtanta per l'educazion artistica sibe per Sëlva che per S. Cristina. Danter l 1918 y l 1930 ova la scola d'ert de Sëlva uni ann danter 150 y 235 studënc. Danter l 1930 y l 1945 fovel mé plu ntëur a 50 studënc y do l 1970 fova l numer jit mo plu zeruch. Cul scumenciamënt dl nuef milené fova l numer de studënc tan bas che tl 2001 oven tëut la dezijion de mëter adum la scola d'ert de Sëlva cun la [[scola d'ert de Urtijëi]]. Tl 2003 an po tëut la dezijion de stlu la scola d'ert defin. == Sport == [[File:Stadium_Pranives.jpg|miniatura|Ududa dl stadium dala dlacia [[stadium Pranives|''Pranives'']] ulache jughea l [[HC Gherdëina]].]]Sëlva pieta n grum de puscibiliteies per chëi che ie nteressei al sport da d'inviern sciche [[jì cun i schi]] o [[pudejé]], [[jadin]]é o [[Hockey sun dlacia|fé a hockey]], nsci sciche ënghe sporc da d'instà sciche [[jì sa mont]] o [[jì a crëp]] o cun la [[roda (mesun de trasport)|roda]]. Te [[Plan (frazion de Sëlva)|Plan]] dal n ciamp dala codla ulache d'instà vën fates partides dal [[juech dala codla]], y l da ënghe n stadium da fé [[tennis]] y [[chidlé]]. ===Hockey=== Sëlva à n [[stadium dala dlacia]], l [[Stadium Pranives|stadium ''Pranives'']], che ie l sëul te Gherdëina y l stadium de cësa de la [[Hockey sun dlacia|scuadra da hockey]] [[HC Gherdëina]]. Dal 1973 al 2000 ova Sëlva ënghe na si scuadra de hockey, l [[HC Sëlva]], che ie po stat metù adum cul HC Gherdëina. == Cumenanza == === Spartizion linguistica === {{Lingaz de apartenënza |talian = 5,11 |tudësch = 5,15 |ladins = 89,74 |ann = 2011 }} === Svilup demografich === Sëlva à abù n gran crëscer de la populazion do la [[segonda viera mundiela]], che ie dublieda dal 1931 al 1971 da 1.000 a plu de 2.000 abitanc. Te chëi ani fova Sëlva cresciuda l plu debota di trëi chemuns de Gherdëina dal pont de ududa prozentuel. Aldidancuei à l luech mpue plu de 2.500 abitanc. Ma l trend se à mudà ti ultimi ani y Sëlva ie dal 2011 incà deventà un di puec chemuns te Südtirol ulache la populazion va zeruch. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:500 height:350 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1921 from: 0 till:999 bar:1931 from: 0 till:999 bar:1936 from: 0 till:1102 bar:1951 from: 0 till:1282 bar:1961 from: 0 till:1604 bar:1971 from: 0 till:2137 bar:1981 from: 0 till:2294 bar:1991 from: 0 till:2394 bar:2001 from: 0 till:2513 bar:2011 from: 0 till:2660 bar:2021 from: 0 till:2592 PlotData= bar:1921 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5) bar:1931 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5) bar:1936 at:1102 fontsize:S text: 1102 shift:(-8,5) bar:1951 at:1282 fontsize:S text: 1282 shift:(-8,5) bar:1961 at:1604 fontsize:S text: 1604 shift:(-8,5) bar:1971 at:2137 fontsize:S text: 2137 shift:(-8,5) bar:1981 at:2294 fontsize:S text: 2294 shift:(-8,5) bar:1991 at:2394 fontsize:S text: 2394 shift:(-8,5) bar:2001 at:2513 fontsize:S text: 2513 shift:(-8,5) bar:2011 at:2660 fontsize:S text: 2660 shift:(-8,5) bar:2021 at:2592 fontsize:S text: 2592 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Dac dl ISTAT </timeline> == Galaria dala fotografies== <gallery mode="packed-hover" heights="180"> 1 wolkenstein selva italy 2009.jpg|Ududa de Sëlva sa Plan ora Val Sëlva y Mont de Sëuc cun Sciliër.jpg|Val Puez.JPG|Puez Gröden by Gustav Jahn.JPG| L luech dit ‘Corpomio‘‘ te na pitura de [[Gustav Jahn]] Creusc_sun_Cesa_Sotanives_te_Selva.jpg|Crëusc sun cësa Sotanives I08 007 Grödnerbahnplanum.jpg|Ududa de Dorives tl vest de Sëlva Prei de Cudlea sun Frea Sëlva cun Saslong.jpg|Prei de Cudlea sun Frea te Sëlva </gallery> == Da vijité == * [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] * [[Capeles de Gherdëina#Sëlva|Capeles de Sëlva]] * [[Ciastel de Gherdëina]] * [[Ciastel de Val]] == Monumënc sota scunanza == Te Sëlva ie 11 frabicac sota scunanza dla [[Südtirol|Provinzia de Bulsan - Südtirol]]: la dlieja dla Madona, la capela San Silvester de Val y de Santa Otilia pra l Ciastel, l sedim de Val, l Ciastel, la Cësa sun Col da la Pelda doi villes, villa Fossi y l pitl ciastel, y 4 mejes, Ruacia, Plazola, Piciulëi y [[Gustin]]. <gallery> Dlieja y curtina de Sëlva dovia.jpg|La [[Dlieja Santa Maria ad Nives|dlieja dla Madona]] y la curtina de Sëlva<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18017 Dlieja sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref> Steviola_Capela_San_Silvester_da_duman_Gherdëina.jpg|[[Capela de San Silvester]] te Val<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18019 Capela de Val sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Fischburg detail with S Christina Gröden.jpg|[[Ciastel de Gherdëina|L Ciastel]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18011 Ciastel, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Burgruine Wolkenstein Gröden.jpg|L [[sedim de Val]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18021 Sedim de Val, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Col dala Pelda Sëlva North.jpg|Cësa ''[[Col dala Pelda]]''<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18013 Cësa Col dala Pelda, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Wolkensteinschlössl Gherdëina.jpg|Pitl ciastel (Ciastel dl Brida)<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18020 Pitl ciastel, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Villa Fossi Sëlva.jpg|Villa Fossi<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18022 Villa Fossi, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol].</ref>. Ruacia_Sëlva_north.jpg|[[Ruacia]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18012 Ruacia, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Plazola in Sëlva.jpg|[[Plazola]]<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18016 Plazola, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Piciulëi in La Poza Sëlva.jpg|Piciulëi<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18015 Piciulëi, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. Gustin in La Poza Sëlva western aspect.jpg|Gustin<ref>[https://www.provinz.bz.it/kunst-kultur/denkmalpflege/monumentbrowser-suche.asp?status=detail&id=18014 Gustin, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.]</ref>. </gallery> == Monumënc naturei == Tl chemun de Sëlva dal diesc luesc dla natura, che ie sota la defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. <gallery> Pisciadoi de Murfrëit Gherdëina.jpg|Pisciadoi de [[Murfrëit]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1771 |title=Pisciadoi de Murfreit, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140335/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1771 |url-status=dead }}</ref>. Zirms sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Doi [[zirm]]es sun Piz Culac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1772 |title=Doi zirmes sun Piz Culac |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140333/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1772 |url-status=dead }}</ref>. Lën de zirm sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Lën de zirm sun Piz Culac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1773 |title=Lën de zirm, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140331/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1773 |url-status=dead }}</ref>. Paluc de Tubia Sëlva Gherdëina.jpg|Paluch de Tubia<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1774 |title=Paluch de Tubia, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140332/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1774 |url-status=dead }}</ref>. Selva_Sella_Saslonch_Lech_de_Ciampac.jpg|Lech de Ciampac<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1775 |title=Lech de Ciampac, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140327/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1775 |url-status=dead }}</ref>. Ruf_Ciavazes_Selva_Gherdeina_plu_insu.jpg|[[Ruf de Ciavazes]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1777 |title=Ruf de Ciavazes, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140336/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1777 |url-status=dead }}</ref>. Paluc_de_Piz_Culac_Sëlva_Gherdëina.jpg|Palusc de Piz Culac (La Palues)<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1776 |title=Palusc de Piz Culac, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140332/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1776 |url-status=dead }}</ref>. Paluc Frea Pilon Gherdëina.jpg|Palusc de Frea Pilon<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1778 |title=Palusc de Frea Pilon, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140328/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1778 |url-status=dead }}</ref>. Prei_de_Cudlea_sun_Frea_Sëlva.jpg|Prei de Cudlea<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1779 |title=Prei de Cudlea, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140357/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1779 |url-status=dead }}</ref>. Steinerne Stadt Langkofelgruppe.jpg|[[Zità di Sasc]]<ref>{{Cite web |url=https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1455 |title=Zità di Sasc, sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol. |access-date=2023-02-03 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203140336/https://geoservices.buergernetz.bz.it/newplan/naturalmonuments.jsp?id=1455 |url-status=dead }}</ref>. </gallery> == Lies == * [[Hosianna]] == Persunaliteies == {{Cëla nce|Persunaliteies ladines}} {{Culones-lista|colwidth=25em| * [[Mauro Bernardi]] (* 11 agost 1957 te Sëlva), arpizadëur, [[Jì a crëp|mëinacrëp]] y n ex-[[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Belsy|Belsy Demetz]] (* 23 dezëmber 1984 a [[Kerala]], [[India]]), [[ciantarin]]a de mujiga populera * [[Stefan Demetz-Sulé]] (* 10 dezëmber 1925 a [[Urtijëi]] - † 7 agost 2017 te Sëlva), [[cumponist]], [[scritëur]] y [[nseniant]] [[Ladins|ladin]]. * [[Pazifica Lardschneider Glück]] (15 de nuvëmber 1930 te Sëlva), [[scritëura]] [[Ladins|ladina]]. * [[Antone Perathoner]] da Fussel (* 28 utober 1864 te Sëlva;† 4 de fauré 1930 a [[Gries-Bulsan]]), preve, professëur y auditor dla [[Sacra Rota]]. * [[Franz Senoner|Franz Senoner-Santuel]] (* 12 juni 1927 sun [[Santuel]], Sëlva - † 3 dezëmber 2019 a [[Urtijëi]]), [[scultura|scultëur]], [[pitura|pitëur]], [[dessëni|desseniadëur]] y [[scritëur]] * [[Sabina Willeit]] (*1973 a Bulsan), mezzosopran * [[Emilio Comici]] (1901–1940), arpizadëur * [[Giovanni Delago]] (1904–?), sportif de [[pudejé]] * [[Adolf Insam]] (* 1951), jugadëur y trainadëur de [[hockey sun dlacia]] * [[Evelyn Insam]] (* 1994), atleta de [[saut cui schi]] * [[Marco Insam]] (* 1989), jugadëur de [[hockey sun dlacia]] * [[Michaela Marzola]] (* 1966), [[Jì cun i schi|schiadëur]]a * [[Gerhard Mussner]] (* 1943), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Hans Nogler]] (1919–2011), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Sophie Nogler]] (1924–2015), [[Jì cun i schi|schiadëur]]a * [[Werner Perathoner]] (* 1967), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Milena Rudiferia]], (* 1954), ciantarina * [[Peter Runggaldier]] (* 1968), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Carlo Senoner]] (* 1943), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Josefine Senoner]] (* 1941), [[badëssa]] dl [[Cunvënt de Mariengarten]] * [[Karl Unterkircher]] (1970–2008), arpizadëur estrem * [[Alex Vinatzer]] (* 1999), [[Jì cun i schi|schiadëur]] * [[Irmengard Senoner]] (* 1942), [[badëssa]] dl [[Cunvënt de Mariengarten]] }} == Referimënc tla leteratura ladina == [[File:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu|page=121|thumb|100px|left]]Chisc ie i referimënc a Sëlva tla [[leteratura ladina]]. <i> <poem> La storia de Sëlva foss fineda! Chël ch'é scrit, ie urità senza vester laudeda; Da scrì essi bën abù mo zeche pro, Ma per no bravé massa spizi pro, Y spizi pro cun n raim o poejia A unëur dla Madona de Santa Maria. </poem> ::::[[Fedele Demetz]] '''[[oldwikisource:Furcela di padrons|Furcela di padrons]]''' Da vedlamënter l' Grof de Sëlva ova fat giavé dala jënt de Sëlva n lech, y i ova fac lauré debant. I primes pësc me vën mpo mil rainesc l un. Do puec ani iel unì na gran burasca y l lech ie rot ora y l' ega à fat n dann per duta Gherdëina, che n' ie mei stat l cumpagn. L didancuei vëijun mo cater salieries n pas sot tiera, fates de gran lëns, y palances seura via curides. N puech dedora dla salieries iel de gran sasc y de gran bujes sotite, ulache zacan la lores se fajova coes. </i> == Referënzes == {{reflist}} == Bibliografia == * Oswald Zingerle: ''Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol (Fontes rerum Austriacarum II/45)''. Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194. * Hans von Voltelini: ''Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts (Acta Tirolensia, II)'', Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623 * Paul Senoner: ''Stredes dla vita, troies dla fede''. Pluania de Sëlva 2003. * Rudolf Mussner (curadëur): ''Nosta Sëlva''. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. * Elfriede Perathoner, Stefano Planker: ''Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro''. Catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p. 105, Museum Ladin, 2011 * Deplu autëures: ''Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins''. Istitut Ladin Micurá de Rü, 2017 ISBN 978-88-8171-119-2. == Cëla ënghe == * [[Val]] * [[Ruves de Gherdëina]] * [[Lec de Gherdëina]] == Cunliamënc == * [https://www.selvafoto.it/ld/ Sëlva lecurdanzes da pludagiut - Cunsëi de Furmazion Sëlva] {{chemuns Ladinia}} {{Salten-Sciliër}} [[Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan|Sëlva]] [[Categoria:Gherdëina|Sëlva]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol|Sëlva]] [[Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol]] bzlt73ji0kje0rvt66eu7vad80r2k9q Lec de Gherdëina 0 3088 251919 246438 2026-06-18T09:29:38Z Asenoner 208 /* Lec te Sëlva */ 251919 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Cherta lec de Gherdëina}} Te [[Gherdëina]] dal n valgun [[lech|lec]], scialdi pitli, che ie per la majera pert naturei y restei do la ultima [[dlaciazion Würm]], ala fin di [[Pleistozen]] y dl [[Diluvium]], dan ca. 12.000 ani<ref>''Calënder di mënsc cun chedri sul Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 1988, pl. 11.</ref>. N valgun lec te Gherdëina ie artifiziei, doi te [[Sëlva]] y doi sun [[Mont de Sëuc]], per la majera pert fac per abiné adum l'ega da fé nëif. L majer numer di lec naturei ie sun [[Mastlé]]. I lec plu alauta de Gherdëina ie l [[Lech dl Dragon]] sun [[Mëisules]] a 2680 m., te [[Parch naturel Puez-Odles|Puez]] l [[Lech de Crespëina]] a 2.374 m., sun Mastlé l Lech da Iman a 2200 m. pona l Lech de Rijeda a 2141 m., l [[Lech Sant]] a 2100 m. l lech de Trëbe o Poza Zentrina a 2074 m., l Lech dl Mandl y i lec Pitl Vedl, Gran Iacun, Pertan, Fosch y dla Scaies, duc tl Bosch dla Vacëia sota l Lech Sant. Sun Juac ons l Lech da Ciampac a 1869 m. y te [[Val]] l Lech de Ciampedel che ie grand d'ansciuda canche la nëives se dlëiga y daldò belau nia plu da udëi. L Lech dl Dragon o i lec de Mëisules, ajache datrai n iel n valguni, se muda dassën uni an per via dl permafrost. Mo ti ani 1950 fova l parëi de dlacia dl lech aut 27 metri<ref>''I Lec de Mëisules (Lech dl dragon)''. Calënder de Gherdëina 1951, pl. 62.</ref>. Pra l Lech dl Dragon ruvun a muever dala utia dl Pisciadù sun l troi 677 dl viëres de sud-uzidënt jan sul banch de Mëisules per na mesëura. L ji per rué pra l lech ie sfadiëus ajache l ne dà nia n drë troi ma l ie da zapé ora per sasons y salandrons. L Lech Sant ie n biotop rich de tieres y plantes, rich de pitli pësc tlamei Phoxinus phozinus o Phoxinus laevis (7-14 cm), per tudësch “Elritze, Pfrille, Pfrelle” y per talian “Sanguinerola”<ref>''Calënder di mënsc cun chedri sul Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 1988, pl. 11, 15 y 17.</ref><ref>Vito Miribung: ''I tieres dl Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 2014. pl. 97-101.</ref>. [[File:Lech dl Dragon bis.JPG|miniatura|L lech de Dragon sun Mëisules.]] [[File:Fishes in Lech Sant.jpg|miniatura|alt=''Pesces phoxinus'' dl [[Lech Sant]].|''Pesces phoxinus'' dl [[Lech Sant]].]] [[File:Lech de Lagustel Gherdeina.jpg|miniatura|alt=Lech de Lagustel suià ora d'instà|Lech de Lagustel suià ora d'instà]] Dl 1986, sul rone dlongia I Lech Sant, sot ala direzion de Franco Prinoth, ie unì giavà y ie unì giatà sù na odla de bront plutosc rera y mo autri pec sciche na lama de piëra, pizes de sëita de piëra, toc de scudelam y na piza de curtel de bront. Chësc nes disc che bele giut dan Gejù Crist fova l lech n luech de mpurtanza<ref>''Calënder di mënsc cun chedri sul Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 1988, pl. 21.</ref>. Ntëur l Lech Sant y l Lech dl Dragon cuntovun zacan tel stories y lijëndes sgricëuses<ref> T. P. y D. T.: ''Stories da zacan (Lech sant, la zecuta, l dragon de Val Bandida, l orco, la buja dai coi)''. [[Calënder de Gherdëina]] 1914, pl. 68-69, 70-71.</ref><ref>''Calënder di mënsc cun chedri sul Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 1988, pl. 9.</ref>. N lech, che nen ie for da udëi cun ega, ie l Lech de Lagustel o Lech de Tlancon, daujin al [[Troi Paian]] sot a [[Sëurasas]] a 1824 m. tl chemun de [[Santa Cristina]]<ref>[http://www.schule.provinz.bz.it/ms-st-ulrich/Lagustel/aspetto_geografico.htm Lech de Lagustel.]</ref>. Nce un n Lech sun Bulacia, dit ”Non Dessót” ie da udëi plutosc me d'ansciuda<ref>Cristl Moroder: ''Nosc léc''. [[Calënder de Gherdëina]], pl. 83.</ref><ref>[[Guido Insam]]: ''Calënder di mënsc cun chedri de lec tla valeda''. Calënder de Gherdëina, pl. 13''</ref>. == Lec alauta == <gallery> Lechdragon.jpg|[[Lech dl Dragon]] Lech Crespëina Odles Puex y Stevia te Gherdëina.jpg|[[Lech de Crespëina]] </gallery> == Lec de Santa Cristina == === Lec de Mastlé === <gallery> Lech da Iman sun Mastle Gherdeina.jpg|Lech da Iman. Lec da Rijeda sun Mastlé 2015.jpg|Lech da Rijeda. Lechsant_Sella.jpg|[[Lech Sant]]. Lech_da_Trëbe_Mastle.jpg|Lech da Trëbe. Lech_dl_Pitl_Vedl_Mastlé.jpg|Lech dl Pitl Vedl. Lech_dl_Gran_Iacun_Mastlé_Gherdëina.jpg|Lech dl Gran Iacun. Lech dla scaies Mastle Gherdeina.jpg|Lech dla Scaies. Lech_da_Pertan_y_Fermedes_sun_Mastlé.jpg|Lech da Pertan. Lech dl Mandl sun Mastle cun Secëda.jpg|Lech dl Mandl. </gallery> Autri pitli lec de Mastlé ie l Lech dla Coda sota la utia ''Gamsblut'', l Lech Fosch y l Lech Sot, che nen ie nia saurì da abiné ajache scundui tl bosch Vaceia. <ref>Chemun de Santa Cristina - cherta topografica y cherta ortofoto cun i toponims ladins. 2005, ISBN 88 8171 064 1.</ref> [[File:Lech Lagustel cun Saslonch y medel.jpg|miniatura|alt=L [[Lech de Lagustel]] cun l Saslonch.|L [[Lech de Lagustel]] cun l Saslonch.]] * [[Lech de Lagustel]], dit ënghe Lech de Tlancon sot a [[Sëurasas]]. * Lech de Chemun sot a [[Sasplat]]. * Lec dla buja dai Puntons sun [[Mont de Sëura]] == Lec te Sëlva == De pitli lec te Sëlva, datrai cun ega mé d'[[ansciuda]], ie<ref>Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins, ISBN 978 88 8171 119-2.</ref>: * [[Lech dala Cioles]] sun [[Juac]] * [[Lech de Sciuz]] sun [[Daunëi]] * Lech de Tina o Lech da Plazola daujin a [[Larciunëi (Sëlva)|Larciunëi]]<ref>''Pra l lech de Tina'' [[La Usc di Ladins|La Usc di Ladins]] 1 nuëmber 1972, N.1 pl. 1-2.</ref> * Lech dl Sant sun [[Plan de Gralba ]] * Lech de Tramans y Pitl Lech de Tramans * Lech da Ciaslat * Lech da Ciurnadoi sun [[Ciaslat]] * Lech dai Ciavei sota [[Piz Culac]] <gallery> Lech_de_Ciaulonch_Ncisles_Gherdëina.jpg|[[Lech de Ciaulonch]] o Lech de Bleje. Selva_Sella_Saslonch_Lech_de_Ciampac.jpg|[[Lech de Ciampac]]. Lech_de_Ciampedel_y_Col_Turont_te_Val_te_Gherdëina.jpg|Lech de Ciampedel. Lech de Tina dinviern Sëlva.jpg|Lech de Tina/Plazola d'inviern. Lech de Sciuz.jpg|[[Lech de Sciuz]] d'instà. </gallery> == Lec artifiziei == [[File:Lech de Mont de Pana Cëndevaves.jpg|miniatura|Lech de Cëndevaves.]] * [[Lech de Bleje]] a 1981 m. ie n lech stuà su sula streda de [[Ncisles]]. * [[Lech de Frataces]] * [[Lech de Plan de Gralba]] * Lech de [[Mont de Pana y Ciandevaves|Cëndevaves]] sun la Pana Raida * Trei lec de Mont de Sëuc (pra l Sporthotel Sonne, pra la Edlweiss Hütte, te Sautria, pra l Dialer y sëura Compac) == Notes == <references/> == Bibliografia == * ''I Lec de Mëisules'' [[Calënder de Gherdëina]] 1951 pl. 62-65. * Guido Insam: ''Calënder di mënsc cun chedri de lec tla valeda''. Calënder de Gherdëina 1981, pl. 4-27.'' * Cristl Moroder: ''Nosc léc''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 83-86. * ''Calënder di mënsc cun chedri sul Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 1988, pl. 4-27. * Alex Moroder: ''Lech dl Dragon m. 2650 za.''. Calënder de Gherdëina 2006, pl. 122-124. * Elisabeth Kostner: ''L lech dl Dragon y la tueda dl permafrost sun Mëisules''. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 109 * Union di Ladins de Gherdëina: ''L lech de Frataces''. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 156 * Vito Miribung: ''I tieres dl Lech Sant''. Calënder de Gherdëina 2014. pl. 97-101. * Georg Kostner: ''N lech nuef sëura l Lech dl Dragon''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 202 * Erica Mair Senoner: ''Lech Sant (poejia)''. Calënder de Gherdëina 2020, pl. 139 == Cëla ence == * [[Toponomastica de Gherdëina]] * [[Ruves de Gherdëina]] * [[Commons:Category:Bodies of water in Gherdëina|Eghes te Gherdëina sun Commons]] * [https://it.wikisource.org/wiki/I_le%C4%87_di_dragons Jan Batista Alton: ''I leć di dragons''. 1881.] * [https://it.wikisource.org/wiki/Le_lech_sant_de_Mastl%C3%A9 Jan Batista Alton:: ''Le lech sant de Mastlé''. 1881] == Inuemes online == * [https://www.dolomiti360.it/toponomastica/santacristina-map-name.html Inuemes dl chemun de Santa Cristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008140416/https://www.dolomiti360.it/toponomastica/santacristina-map-name.html |date=2021-10-08 }} == Cunliamënc == * [[Commons:Category:Bodies of water in Gherdëina|Fotos dla eghes de Gherdëina sun Commons.]] [[Categoria:Gherdëina|Lec]][[Categoria:Geografia dla Talia|Lec]][[Categoria:Lech|Lec de Gherdëina]] 0yb4dr8si2gnuevguvrkzyq66dygdm7 Template:Infobox chemun Germania 10 3095 251909 250832 2026-06-18T08:52:41Z Asenoner 208 251909 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|310px|center]] {{!}}- | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P18}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P18|format=\[\[File:%p {{!}} 310px {{!}} center {{!}}] \]\]}} {{!}}- | }} }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Inuem luech}}} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P94}} | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P41}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P41|format=\[\[File:%p {{!}} 140px {{!}} center {{!}}Bandiera de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Blason {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Bandiera {{!}}- | {{!}}- {{!}}colspan="2" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}colspan="2" style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Blason }} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{DEU}} |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" |'''[[Stac federei de la Germania|Stat federel]]''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{{Stat federal}}} |- valign="top" {{#if:{{{Landkreis|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''[[Landkreis]]''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} {{{Landkreis}}} | }} {{#if:{{{Fundazion|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''Fundazion''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} {{{Fundazion}}} | }} |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Densità''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#expr: {{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² | }} |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="top" |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Geografia |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|property|raw|P2044}}}}&nbsp;m | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Spersa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- valign="top" |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Auter |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P395}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Targa de l'auto''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P395}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P439}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Gemeindeschlüssel]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P439}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P856}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{#invoke:wd|property|P856}}}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Cherta |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Germania |Foto = |Inuem luech = hoila |Bandiera = |Blason = Wappen_Zug_matt.svg |Stat federal = {{DE-BY}} |Landkreis = Paiern Aut |Fundazion = |Capitela = prova1 |Rujeneda = prova2 |Govern = prova3 |Seuraspersa = 15.3 |Coordinates = {{coord|53|33|55|N|10|00|05|E|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format--> |Abitanc = 500 |Abitanc densità = {{EWZ|DE-BY|9162000}} |Codesc targa de l'auto = S |Codesc posta = 525654 |Gemeindeschlüssel = 0015654 |Cherta = {{Mappa di localizzazione |DEU |label = Minca |latitudineGradi = 48 |latitudinePrimi = 08 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 34 |position = top |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}[[Categoria:Templates Germania]]</noinclude> 7rvudpho152baxdiij49mnyc074t6j4 Template:Infobox chemun Paejes Basc 10 3121 251908 250822 2026-06-18T08:52:36Z Asenoner 208 251908 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|310px|center]] {{!}}- | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P18}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P18|format=\[\[File:%p {{!}} 310px {{!}} center {{!}}] \]\]}} {{!}}- | }} }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Inuem}}} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P94}} | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P41}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P41|format=\[\[File:%p {{!}} 140px {{!}} center {{!}}Bandiera de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Blason {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Bandiera {{!}}- | {{!}}- {{!}}colspan="2" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}colspan="2" style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Blason }} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="center" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{flag|Paejes Basc}} |- valign="center" |style="width:130px;font-size:90%" |'''[[Provinzies di Paejes Basc|Provinzia]]''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{{Provinzia}}} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P36}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Sënta dl chemun''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} [[{{#invoke:wd|property|P36}}]]{{#invoke:wd|references|P36}} | }} {{#if:{{{Fundazion|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''Fundazion''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} {{{Fundazion}}} | }} |- valign="center" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Demografia |- valign="center" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Densità''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#expr: {{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² | }} |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="center" {{#if:{{{imi_total|}}} | {{!}}colspan="2" style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Populazion de uriginn imigreda''' {{!}}- valign="center" {{!}} valign="top" style="font-size:90%" {{!}} &bullet;&nbsp;de ndut<br>&bullet;&nbsp;dl uzidënt<br>&bullet;&nbsp;nia-uzidënt {{!}}{{!}} valign="top" style="font-size:90%" {{!}} {{{imi_total}}}<br>{{{imi_west}}}<br>{{{imi_nonwest}}} | {{!}}- valign="center" }} |- valign="center" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Geografia |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|property|raw|P2044}}}}&nbsp;m | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Spersa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2927}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Ega''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|P2927}}{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P1383}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Luesc tl chemun''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|linked|P1383}} | }} |- valign="center" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Auter |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P382}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Codesc CBS]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P382}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P856}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{#invoke:wd|property|P856}}}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Cherta |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Paejes Basc |Foto = OPSTANDINGSKERK_(32647029656).jpg |Inuem = Leiden |Bandiera = Flag_of_Leiden.svg |Blason = Leiden_wapen.svg |Provinzia = {{NL-ZH}} |Seuraspersa = 21.91 |Abitanc = 125167 |Autëza = 0 |codesc posta= 25146 |Data abitanc = 2020 |CBS = 546 |imi_total = 32,2% |imi_west = 15,2% |imi_nonwest = 17,0% |davani_familia = 34000 |davani_familia_ann = 2012 |Coordinates = {{coord|52|11|N|4|31|E|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format--> |Cherta = {{Mappa di localizzazione |NED |label = Leiden |latitudineGradi = 52 |latitudinePrimi = 11 |longitudineGradi = 4 |longitudinePrimi = 31 |position = left |relief = yes |width = 300 |float = center }} |}} [[Categoria:Wikipedia:Templates]] [[Categoria:Template:Infobox|Chemun Paejes Basc]] </noinclude> 9471hskh5l9hiex8mrhq7bgry11y2hu Template:Infobox chemun Austria 10 3138 251907 250509 2026-06-18T08:52:12Z Asenoner 208 251907 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}{{!}}310px{{!}}center]] | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | <big>{{{Inuem}}}</big> |- {{#if:{{{Inuem ufiziel|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" align="center" {{!}} <big>''{{{Inuem ufiziel|}}}''</big> | {{!}}- }} |- {{#if:{{#invoke:wd|property|P94}} | {{!}}- {{!}} colspan="2" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} |}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="top" |style="width:140px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:170px;font-size:90%" | {{AUT}} |- valign="top" | style="width:140px;font-size:90%"| '''[[Stac federei de l'Austria|Stat federel]]''' || style="width:170px;font-size:90%" |{{{Stat federel}}} |- valign="top" | style="width:140px;font-size:90%"| '''[[Raions de l'Austria|Raion]]''' || style="width:170px;font-size:90%" |{{{Raion}}} |- valign="top" |style="width:140px;font-size:90%"|'''Populazion''' || style="width:170px;font-size:90%" |{{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small> |- valign="top" |style="width:140px;font-size:90%"|'''Densità''' || style="width:170px;font-size:90%" |{{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="top" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Geografia |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|property|P2044}} | {{!}}- valign="top" {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P2044}}}} m <small>sëura l livel dl mer</small> | }} |- valign="top" |style="width:140px;font-size:90%"|'''Spersa''' || style="width:170px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km² |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | Auter |- valign="top" {{#if:{{{Denuminazion|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Denuminazion''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Denuminazion}}} | }} |- {{#if:{{{Fundazion|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Fundazion''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Fundazion}}} <small>do Gejù Crist</small> | {{!}}- }} |- |style="width:160px;font-size:90%" | '''[[Gemeindekennziffer]]''' || style="width:160px;font-size:90%" align="left" | {{#invoke:wd|property|P964}} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P473}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Prefis dl telefon''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P473}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P395}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Targa de l'auto''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P395}} | }} {{#if:{{{Plata internet|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{{Plata internet}}}}} | {{!}}- }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | Cherta |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- {{#if:{{{Locator|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Locator}}}|300px|center|Cherta de {{{Inuem}}}]] {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} Cherta de {{{Inuem}}} | {{!}}- }} |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Austria |Foto = Wien_-_Neue_Hofburg.JPG |Inuem = Viena |Inuem ufiziel = Wien |Bandidera = Flag_of_Salzburg,_Vienna,_Vorarlberg.svg |Blason = Wien_3_Wappen.svg |Stat federel = {{AT-W}} |Denuminazion = Wiener/Wienerin |Fundazion = 101 |Autëza = 151 – 542 |Targa = W |Gemeindekennziffer = 90001 |Locator = Reliefkarte_Wien.png |Cherta = {{Mappa di localizzazione |AUT |label = Dispruch |latitudineGradi = 47 |latitudinePrimi = 16 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 23 |position = right |width = 300 |float = center }} }} [[Categoria:Wikipedia:Templates]] [[Categoria:Template:Infobox|Chemun Austria]] </noinclude> f3nczv5y78p912re6ezf7lcnrk5d59c Template:Infobox chemun Südtirol 10 11519 251905 250941 2026-06-18T08:50:11Z Asenoner 208 251905 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" | {{{Inuem luech}}} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P94}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" style="border-top: 1px solid #a2a9b1" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem scëmpl}}}] \]\]}} {{!}}- | {{#if:{{{Blason|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" style="border-top: 1px solid #a2a9b1" {{!}} [[File:{{{Blason}}}{{!}}260px{{!}}center{{!}}]] | }} }} |- {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|260px|center]] {{!}}- | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P18}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P18|format=\[\[File:%p {{!}} 260px {{!}} center {{!}}] \]\]}} {{!}}- | }} }} {{#if:{{{Descrizion foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" style="font-size:90%" {{!}} {{{Descrizion foto}}} | }} |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Raion |-valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''[[Stat]]''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{flag|Talia}} |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''[[Regions de la Talia|Region]]''' || style="width:180px;font-size:90%" |{{IT-TST}} |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''[[Provinzies de la Talia|Provinzia]]''' || style="width:180px;font-size:90%" |{{IT-BZ}} |- valign="top" {{#if:{{{Comunità|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Comunità raion]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Comunità}}} | {{!}}- }} |- valign="top" ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Geografia |-valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- valign="top" {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|properties|raw|P2044}}}} m <small>sëura l livel dl mer</small> | }} |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Spersa''' || style="width:180px;font-size:90%" |{{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} |- valign="top" ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Demografia |-valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' || - style="width:180px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Grupes linguistiches'''<br><small>(cumpededa dl 2011)</small> || - style="width:180px;font-size:90%" |{{formatnum:{{{lld}}}}}&nbsp;%&nbsp;[[lingaz ladin|ladin]]<br>{{formatnum:{{{de}}}}}&nbsp;%&nbsp;[[lingaz tudësch|tudësch]]<br>{{formatnum:{{{it}}}}}&nbsp;%&nbsp;[[lingaz talian|talian]] |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Densità''' || style="width:180px;font-size:90%" |{{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P1082}} / {{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="top" {{#if:{{{Ambolt|}}} | ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" {{!}} Politica {{!}}- valign="top" {{!}} style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Ambolt''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{{Ambolt}}} <small>({{{Ann ambolt}}})</small> | {{!}}- }} |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Auter |-valign="top" {{#if:{{{Frazions|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Frazion (Talia)|Frazions]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Frazions}}} | {{!}}- }} {{#if:{{{Circoscrizions|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Circoscrizions''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Circoscrizions}}} | {{!}}- }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P473}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Prefis dl telefon''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P473}} | }} |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" |'''Targa de l'auto''' || style="width:180px;font-size:90%" | BZ |- valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Codesc [[ISTAT]]''' || style="width:180px;font-size:90%" |{{#invoke:wd|property|P635}} |- {{#if:{{{Plata internet|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{{Plata internet}}}}} | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P856}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{#invoke:wd|property|P856}}}} | }} }} |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | '''Cherta''' |- |colspan="2" align="center" | {{#if:{{{Mapa|}}}|{{#if: {{{Mapa|}}} = " "|[[File:{{{Mapa}}}|295px|center|Cherta de {{{Inuem scëmpl}}} te Südtirol]]|}}|}} |- |colspan="2" align="center" style="font-size:90%;" | {{#if:{{{Mapa|}}}| Posizion de {{{Inuem scëmpl}}} te Südtirol}} |- |colspan="2" align="center" | {{#if:{{{Cherta localisazion|}}}| {{{Cherta localisazion}}} }} |- |}</includeonly><noinclude> {{Infobox chemun Südtirol |Inuem luech = prova |Inuem scëmpl = Milan |Blason = Blason Sëlva.png |Auteza = 1563 |Coordinedes = {{coord|46|33|24|N|11|45|32|E|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format--> |de = 5.2 |it = 23.8 |lld = 78.7 |Souraspersa = 15.3 |Comunità = [[Salten-Scilier (comunità raion)|Salten-Scilier]] |Codesc postal = 39048 |Codesc ISTAT = 021089 |Prefis telefonich = 0471 |Foto = Sëlva Wolkenstein Selva di Val Gardena Sella.jpg |Descrizion foto = Sëlva ududa da [[Daunëi]]. |Mapa = Wolkenstein_in_Gröden_in_Südtirol_-_Positionskarte.svg |Cherta localisazion = {{Mappa di localizzazione |NordItalia |label = Sëlva |latitudineGradi = 46 |latitudinePrimi = 33 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 45 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes |background = #bebebe }} }} Gran pert di dac vën sën tëuc automaticamënter da Wikidata, sciche l numer de abitanc y la data, la spersa, l'autëza, l codesc de posta y nsci inant. Perchël ne iel nia debujën de dé ite chisc dac. [[Categoria:Wikipedia:Templates]] [[Categoria:Template:Infobox|Chemun Sudtirol]] </noinclude> gan96u7ioww977ua3u3df275n2au9e9 August Runggaldier 0 13901 251930 251784 2026-06-18T11:45:21Z Moroder 67 251930 wikitext text/x-wiki [[File:August_Runggaldier_Sohn_Franz_3_Jahre_alt.jpg|miniatura|Portret de bront de si mut Franz cun 3 ani.]] '''August Runggaldier-Furdenan''' tlamà nce ''Gustl Runggaldier da Furdenan'' (* 1880 a Urtijëi; † [[1940]] a [[Urtijëi]]) fova n [[L ert de ziplè te Gherdëina|scultëur]] y diretëur de scola de [[Gherdëina]]. == Vita == Mut de Franziska Demetz y de August Runggaldier da Passua (1853-1917)<ref>[[:File:August Runggaldier descendënza.jpg||Descendënza de August Runggaldier te na tofla de Ildefons Perathoner.]].</ref>. Si maestri fova l pere August (1853–1917) y si berba [[Ferdinand Demetz|Ferdinand Demetz-Furdenan]]. Si fra fova l scritëur [[Leo Runggaldier]]. Si prima berstot a Gustl giaurì a Urtijëi tl 1907. Si lëures fova scialdi de pitla figures profanes. Si pere nce tlamà August ie stat cumandant di [[Cumpania di Scizri Urtijëi|scizri de Urtijëi]]<ref>[[Adele Moroder]]:''Vedla. usanzes de faurè.'' [[Calënder de Gherdëina |Calënder de Gherdëina]] 1964, pl. 6.</ref>. August adum cun Jakob Mussner, [[Jakob Crepaz-Maidl|Jakob Crepaz]], Poldo Pitscheider de [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] y [[Vinzenz Moroder-Resciesa|Vinzenz Moroder]] la [[Lia Mostra d’Ert]] (''Circolo degli Artisti'') y ël fova l prim presidënt de chësta lia<ref>'N amich di artistc: ''L’Union di Artistć''. Calënder de Gherdëina 1962, pl. 54-55.</ref>. Ti ani 1922 - 1933 iel stat diretëur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] tl Piemont. Danter si lerneri a Urtijëi fova si mut Franz Runggaldier che à sëurantëut si berstot/butëiga tla villa Piemonte a Urtijëi y Sepl Mahlknecht-Rainèl (1864–1944). [[File:Madona_y_Bambin_August_Runggaldier_1938_Gherdëina.jpg|sinistra|miniatura|Madona cun Bambin zipleda da August Runggaldier firmeda 1938]] == Bibliografia == * [[Paula Moroder]]: ''Na ntraunida. Suzeduda a Urtijëi ntëur i ani 1894 cunteda da Bera Franzi, de Gusti da Furdenan''. Calënder de Gherdëina 113-115 (caricatura de [[Egon Rusina Moroder|Egon Rusina]]). * Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri''. Calënder de Gherdëina, Urtijëi 1981 pl. 101. [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Articul da liejer online.] == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20160305013233/http://lusenberg.com/ludvig/album.html#sculteures Na foto de August Runggaldier cun autri scultëures de Gherdëina] y l podestà [[Arturo Tanesini|Tanesini]]. == Notes == <references /> {{DEFAULTSORT:Runggaldier, August}} [[Categoria:Uem]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Artist]] [[Categoria:Persona ladina]] [[Categoria:Persona de Urtijëi]] 2u5vfcs3uzeg8webgnfemtu2wglsjs8 251931 251930 2026-06-18T11:49:10Z Moroder 67 251931 wikitext text/x-wiki [[File:August_Runggaldier_Sohn_Franz_3_Jahre_alt.jpg|miniatura|Portret de bront de si mut Franz cun 3 ani.]] '''August Runggaldier-Furdenan''' tlamà nce ''Gustl Runggaldier da Furdenan'' (* 1880 a Urtijëi; † [[1940]] a [[Urtijëi]]) fova n [[L ert de ziplè te Gherdëina|scultëur]] y diretëur de scola de [[Gherdëina]]. == Vita == Mut de Franziska Demetz (1850-1888), la prima fëna de August, y de August Runggaldier (1853-1917) da Passua (1853-1917)<ref>[[:File:August Runggaldier descendënza.jpg||Descendënza de August Runggaldier te na tofla de Ildefons Perathoner.]].</ref>. Si maestri fova l pere August (1853–1917) y si berba [[Ferdinand Demetz|Ferdinand Demetz-Furdenan]]. Si fra fova l scritëur [[Leo Runggaldier]]. Si prima berstot a Gustl giaurì a Urtijëi tl 1907. Si lëures fova scialdi de pitla figures profanes. Si pere nce tlamà August ie stat cumandant di [[Cumpania di Scizri Urtijëi|scizri de Urtijëi]]<ref>[[Adele Moroder]]:''Vedla. usanzes de faurè.'' [[Calënder de Gherdëina |Calënder de Gherdëina]] 1964, pl. 6.</ref>. August adum cun Jakob Mussner, [[Jakob Crepaz-Maidl|Jakob Crepaz]], Poldo Pitscheider de [[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] y [[Vinzenz Moroder-Resciesa|Vinzenz Moroder]] la [[Lia Mostra d’Ert]] (''Circolo degli Artisti'') y ël fova l prim presidënt de chësta lia<ref>'N amich di artistc: ''L’Union di Artistć''. Calënder de Gherdëina 1962, pl. 54-55.</ref>. Ti ani 1922 - 1933 iel stat diretëur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] tl Piemont. Danter si lerneri a Urtijëi fova si mut Franz Runggaldier che à sëurantëut si berstot/butëiga tla villa Piemonte a Urtijëi y Sepl Mahlknecht-Rainèl (1864–1944). [[File:Madona_y_Bambin_August_Runggaldier_1938_Gherdëina.jpg|sinistra|miniatura|Madona cun Bambin zipleda da August Runggaldier firmeda 1938]] == Bibliografia == * [[Paula Moroder]]: ''Na ntraunida. Suzeduda a Urtijëi ntëur i ani 1894 cunteda da Bera Franzi, de Gusti da Furdenan''. Calënder de Gherdëina 113-115 (caricatura de [[Egon Rusina Moroder|Egon Rusina]]). * Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri''. Calënder de Gherdëina, Urtijëi 1981 pl. 101. [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Articul da liejer online.] == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20160305013233/http://lusenberg.com/ludvig/album.html#sculteures Na foto de August Runggaldier cun autri scultëures de Gherdëina] y l podestà [[Arturo Tanesini|Tanesini]]. == Notes == <references /> {{DEFAULTSORT:Runggaldier, August}} [[Categoria:Uem]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Artist]] [[Categoria:Persona ladina]] [[Categoria:Persona de Urtijëi]] o4cg6y90sgtot6b0t618hlmdpdsmrlw Naumburg (Saale) 0 16861 251928 94982 2026-06-18T11:28:28Z Asenoner 208 251928 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}{{Infobox_chemun_Germania |Foto = |Inuem luech = Naumburg |Stat federal = {{DE-ST}} |Landkreis = [[Burgenlandkreis]] |Cherta = {{Mappa di localizzazione |DEU |label = Naumburg |latitudineGradi = 51 |latitudinePrimi = 9 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 49 |position = right |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Naumburg''' ie n [[chemun]] te la [[Germania]] tl [[Burgenlandkreis]] dl [[Stac federei de la Germania|stat federel]] [[Sachsen-Anhalt]]. Tl 2020 ovel na populazion de {{formatnum:32053}} sun na spersa de {{formatnum:129.9}} km².<ref>https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/_inhalt.html Statistisches Bundesamt – Gemeindeverzeichnis</ref> [[Categoria:Chemuns dl Sachsen-Anhalt]] [[Categoria:Chemuns de la Germania]] hvl0rsln8jueezpt6d303lk7atnq3xn 251929 251928 2026-06-18T11:29:14Z Asenoner 208 251929 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}{{Infobox_chemun_Germania |Foto = |Inuem luech = Naumburg |Stat federal = {{DE-ST}} |Landkreis = [[Burgenlandkreis]] |Cherta = {{Mappa di localizzazione |DEU |label = Naumburg |latitudineGradi = 51 |latitudinePrimi = 9 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 49 |position = right |width = 300 |float = center |relief = yes }} |}}'''Naumburg''' ie n [[chemun]] te la [[Germania]] tl [[Burgenlandkreis]] dl [[Stac federei de la Germania|stat federel]] [[Sachsen-Anhalt]]. Ai {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} ova l chemun na populazion de {{formatnum:{{#invoke:wd|property|references|P1082}}}} persones sun na spersa de {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|raw|P2046}} round 1}}}}&nbsp;km². ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Chemuns dl Sachsen-Anhalt]] [[Categoria:Chemuns de la Germania]] mhrz1qnwob70wr6942s1riwlvmkimcm Template:Infobox chemun Franzia 10 21068 251906 234827 2026-06-18T08:51:38Z Asenoner 208 251906 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|310px|center]] {{!}}- | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P18}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P18|format=\[\[File:%p {{!}} 310px {{!}} center {{!}}] \]\]}} {{!}}- | }} }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Inuem luech}}} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P94}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="center" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{FRA}} |- valign="center" |style="width:130px;font-size:90%" |'''[[Regions de la Franzia|Region]]''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{{Region}}} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Dipartimënc de la Franzia|Dipartimënt]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{flag|{{#invoke:wd|property|P131}}}} | }} |- valign="center" |style="width:130px;font-size:90%" | {{#if:{{{Fundazion|}}}|'''Fundazion'''}} || style="width:180px;font-size:90%" | {{#if:{{{Fundazion|}}}|{{{Fundazion}}}}} |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Densità''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#expr: {{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² | }} |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Geografia |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|properties|P2044}}}}&nbsp;m | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Spersa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|P2046}} round1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Auter |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P395}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Targa de l'auto''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P395}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P374}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[INSEE|Codesc INSEE]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P374}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P856}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{#invoke:wd|property|P856}}}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Cherta |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Franzia |Foto = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |Inuem luech = Lyon |Blason = Coat_of_Arms_of_Lyon.svg |Region = [[Auvergne-Rhône-Alpes]] |Dipartimënt = [[Lyon Metropolis]] |Fundazion = |Spersa = 50 |Coordinates = {{coord|45|50|N|4|50|E|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format--> |Data abitanc = 1-1-2019 |Abitanc chemun = 500 |Abitanc metro = |INSEE = 546 |Codesc posta = |Cherta = {{Mappa di localizzazione |FRA |label = Lyon |latitudineGradi = 45 |latitudinePrimi = 50 |longitudineGradi = 4 |longitudinePrimi = 50 |position = top |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}[[Categoria:Templates Franzia]]</noinclude> 3pedtha4ao14h8kqegk4bxiw9dtxxp8 Republica Ladina 0 22477 251920 48116 2026-06-18T09:33:02Z Asenoner 208 251920 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}[[File:Ladinia flag.png|miniatura|286x286px|La bandiera de la Ladinia, che pudës nce vester la bandiera de la Republica Ladina.]][[File:Ladin.png|miniatura|286x286px|La cherta dla Ladinia, l raion che pudës fé pert de la Republica Ladina.]]La '''Republica Ladina''' ie na pruposta de n [[stat sovran]] costituì da la [[Ladinia]]. Sustenida vën chësta pruposta dala jënt che vëij i [[ladins]] coche n popul cun [[ladin|na si rujeneda]], [[Storia dles valades ladines dles Dolomites|storia]] y [[cultura ladina|cultura]] che dësse avëi si stat sovran, sciche ie l caje per autri populi ntëur al mond. De contra a chësta idea ie i argumënc che la Ladinia ie scialdi pitla per vester n stat sovran, che l'idea che i ladins ie n popul a se ie relativamënter nueva, che l da desfrënzies mpo bëndebo grandes danter la variazions dl ladin che vën rujenà te uni valeda y che l ne da perchël nia una na rujeneda ufiziela. == Plates cunliedes == *[[Storia dles valades ladines dles Dolomites]] *[[Ladin]] *[[Ladinia]] 4o7dt8kvij7v2qyqhlxwgfp24y5gm8j 251926 251920 2026-06-18T09:41:00Z Asenoner 208 251926 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}[[File:Ladinia flag.png|miniatura|286x286px|La bandiera de la Ladinia, che pudës nce vester la bandiera de la Republica Ladina.]][[File:Ladin.png|miniatura|286x286px|La cherta dla Ladinia, l raion che pudës fé pert de la Republica Ladina.]]La '''Republica Ladina''' ie na pruposta de n [[stat sovran]] costituì da la [[Ladinia]]. Sustenida vën chësta pruposta dala jënt che vëij i [[ladins]] coche n popul cun [[ladin|na si rujeneda]], [[Storia dles valades ladines dles Dolomites|storia]] y [[cultura ladina|cultura]] che dësse avëi si stat sovran, sciche ie l caje per autri populi ntëur al mond. De contra a chësta idea ie i argumënc che la Ladinia ie scialdi pitla per vester n stat sovran y che l'idea che i ladins ie n popul a se ie relativamënter nueva. Leprò rua i argumënc che n stat adrova na rujeneda ufiziela, che fos l [[ladin dolomitan]], ma che ne ne ie nia stat azetà dala populazion. La desfrënzies dl ladin rujenà ie mpo bëndebo grandes danter la valedes, cie che fajës l'unità plu ria. == Plates cunliedes == *[[Storia dles valades ladines dles Dolomites]] *[[Ladin]] *[[Ladinia]] fzb0pdem1b625qml52jtq0amzs7cid4 Template:Infobox chemun Spania 10 64954 251910 234087 2026-06-18T08:52:47Z Asenoner 208 251910 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" |colspan="2" align="center" | {{#if:{{{Foto|}}}| [[File:{{{Foto}}}|310px|center]]}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Inuem luech}}} |- {{#if:{{{Inuem natif|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" {{!}} ''{{{Inuem natif}}}'' | {{!}}- }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P94}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{flag|Spania}} |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" |'''[[Cumuniteies autonomes de la Spania|Cumunità autonoma]]''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{{Cumunità autonoma}}} |-valign="top" {{#if:{{{Provinzia|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Provinzies de la Spania|Provinzia]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Provinzia}}} | {{!}}- }} {{#if:{{{Comarca|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Comarches de la Spania|Comarca]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Comarca}}} | {{!}}- }} {{#if:{{{Ijula|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Ijula]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Ijula}}} | {{!}}- }} |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} |- valign="top" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="top" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="top" |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Geografia |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|properties|P2044}}}}&nbsp;m{{#invoke:wd|references|P2044}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Spersa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|P2046}} round1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- valign="top" |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Densità''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#expr: {{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² | }} |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="center" |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" {{!}} Auter {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P395}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Targa de l'auto''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P395}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P772}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''[[Codesc INE]]''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P772}} | }} |- valign="center" {{#if:{{{Fundazion|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Fundazion''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{{Fundazion}}} | }} |- valign="center" {{#if:{{{Plata internet|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{{Plata internet}}}}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Cherta |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Spania |Foto = Barcelona_collage.JPG |Inuem luech = Barcelona |Inuem natif = La Coruña ([[lingaz spanuel|spanuel]]) |Blason = Escudo_de_Barcelona.svg |Cumunità autonoma = {{flag|Catalonia}} |Provinzia = {{flag|Provinzia de Barcelona}} |Comarca = |Ijula = |Fundazion = |Autëza = 12 |Spersa = 50 |Coordinates = {{coord|41|23|N|2|11|E|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format--> |Data abitanc = 2018 |Abitanc = 1636732 |Spersa = 101.3 |Codesc posta = 08001–08042 |INE = 080193 |Plata internet = www.barcelona.cat |Cherta = {{Mappa di localizzazione |ESP |label = Barcelona |latitudineGradi = 41 |latitudinePrimi = 23 |longitudineGradi = 2 |longitudinePrimi = 11 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}[[Categoria:Templates Franzia]]</noinclude> m4aijx199o1a56719whvgqgzutnqh4e Sankt Barbara im Mürztal 0 77490 251887 117008 2026-06-17T19:34:16Z Christian Pirkl 6549 +img 251887 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}} {{Infobox chemun Austria |Foto = Sankt Barbara 9655 Wartberg.jpg |Inuem = Sankt Barbara im Mürztal |Inuem ufiziel = |Denuminazion = |Blason = |Stat federel = {{AT-ST}} |Raion = [[raion Bruck-Mürzzuschlag|Bruck-Mürzzuschlag]] |Autëza = 587 |Codesc posta = 8662 |Plata internet = st-barbara.gv.at |Coordinedes = {{coord|47|34.8|N|15|29.6|E|display=inline}} |Targa = BM |Gemeindekennziffer = 62145 |Cherta = {{Mappa di localizzazione |AUT |label = Sankt Barbara im Mürztal |latitudineGradi = 47 |latitudinePrimi = 34.8 |longitudineGradi = 15 |longitudinePrimi = 29.6 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}'''Sankt Barbara im Mürztal''' ie n [[chemun]] de l'[[Austria]] tl [[raion Bruck-Mürzzuschlag]] dl [[Stac federei de l'Austria|stat federel]] [[Stiria]]. Ai {{EWD|AT|62145}} ovel na populazion de {{EWZT|AT|62145}} sun na spersa de {{FL|AT|62145|2}}&nbsp;km².{{wikidata|reference|P1082|P585=2018-01-01}} ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Chemun de la Stiria]] [[Categoria:Chemun de l'Austria]] k28hwob1hj8b1dryxaqsp01crqpnrr0 Mitterdorf im Mürztal 0 78055 251886 117576 2026-06-17T19:18:07Z Christian Pirkl 6549 +img 251886 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}} {{Infobox chemun Austria |Foto = Mitterdorf im Mürztal 9673 Styria.jpg |Inuem = Mitterdorf im Mürztal |Inuem ufiziel = |Denuminazion = |Blason = |Stat federel = {{AT-ST}} |Raion = [[raion Bruck-Mürzzuschlag|Bruck-Mürzzuschlag]] |Autëza = 587 |Codesc posta = 8662 |Plata internet = |Coordinedes = {{coord|47|32.1|N|15|30.7|E|display=inline}} |Targa = BM |Gemeindekennziffer = 62118 |Cherta = {{Mappa di localizzazione |AUT |label = Mitterdorf im Mürztal |latitudineGradi = 47 |latitudinePrimi = 32.1 |longitudineGradi = 15 |longitudinePrimi = 30.7 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}'''Mitterdorf im Mürztal''' ie n [[chemun]] de l'[[Austria]] tl [[raion Bruck-Mürzzuschlag]] dl [[Stac federei de l'Austria|stat federel]] [[Stiria]]. Ai {{EWD|AT|62118}} ovel na populazion de {{EWZT|AT|62118}} sun na spersa de {{FL|AT|62118|2}}&nbsp;km².{{wikidata|reference|P1082|P585=2018-01-01}} ==Geografia== ==Storia== ==Referënzes== <references/> [[Categoria:Chemun de la Stiria]] [[Categoria:Chemun de l'Austria]] 6nbz74etkv9elqqwcg8k1p4tpsp67ej Template:Infobox chemun Svezia 10 115781 251913 232484 2026-06-18T08:53:10Z Asenoner 208 251913 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Inuem luech}}} |- {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|310px|center]] {{!}}- | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P18}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P18|format=\[\[File:%p {{!}} 310px {{!}} center {{!}}] \]\]}} {{!}}- | }}}} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P94}} | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P41}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P41|format=\[\[File:%p {{!}} 140px {{!}} center {{!}}Bandiera de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Blason {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Bandiera {{!}}- | {{!}}- {{!}}colspan="2" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P94|format=\[\[File:%p {{!}} 90px {{!}} center {{!}}Blason de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}colspan="2" style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Blason }} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P242}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;width:260px;" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P242|format=\[\[File:%p {{!}} 260px {{!}} center {{!}}Cherta de {{{Inuem luech}}}] \]\]}} {{!}}- | }} |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;width:260px;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{flag|Svezia}} |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" |'''[[Contées de la Svezia|Contea]]''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{{Contea}}} |- {{#if:{{{Provinzia|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''[[Provinzies de la Svezia|Provinzia]]''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} [[{{{Provinzia}}}]] | }} |- {{#if:{{{Chemun|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''[[Chemuns de la Svezia|Chemun]]''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} {{{Chemun}}} | }} {{#if:{{{Capitela|}}} | {{!}}- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" {{!}} {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''Sënta''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} [[{{{Capitela}}}]] | }} |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Densità''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#expr: {{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² | }} |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- valign="top" |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Geografia |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|properties|P2044}}}}&nbsp;m | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Spersa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|P2046}} round1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- valign="top" |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Auter |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P395}} | {{!}}-valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Targa de l'auto''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P395}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P281}} | {{!}}-valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" valign="center" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" valign="center" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P281}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P571}} | {{!}}-valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" valign="center" {{!}} '''Fundazion''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" valign="center" {{!}} {{#titleparts: {{#invoke:wd|properties|P571}} | 1 }} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P525}} | {{!}}-valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Kommunkod''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P525}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P1329}} | {{!}}-valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Numer de telefon''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P1329}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P856}} | {{!}}-valign="center" {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{#invoke:wd|property|P856}}}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Cherta |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Svezia |Foto = Öckerö - KMB - 16000300030205.jpg |Inuem luech = Öckerö |Contea = {{flag|Contea de Västra Götaland}} |Provinzia = Bohuslän |Capitela = Öckerö |Rujeneda = |Coordinates = {{coord|57|42|N|11|39|E|display=inline}} |Cherta = {{Mappa di localizzazione |SWE |label = Öckerö |latitudineGradi = 57 |latitudinePrimi = 42 |longitudineGradi = 11 |longitudinePrimi = 39 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}[[Categoria:Templates Germania]]</noinclude> oqwfrpl3gjb66akfqahu9bewe8t9k7r Template:Infobox chemun Taiwan 10 118863 251912 235414 2026-06-18T08:53:05Z Asenoner 208 251912 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Inuem}}}<br>{{{Inuem cinesc}}} |- !colspan="2" bgcolor="#C4E5F8" | {{#if:{{{Soget aministratif|}}}|{{#if: {{{Soget aministratif}}} = " "|{{{Soget aministratif|}}}|}}|}} |- {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|310px|center]] {{!}}- | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P18}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" style="font-size:90%;" align="center" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P18|format=\[\[File:%p {{!}} 300px {{!}} center {{!}}{{{Inuem}}}] \]\]}} {{!}}- | }}}} |- {{#if:{{{Descrizion foto|}}} | {{!}}colspan="2" style="font-size:90%;" align="center" {{!}} {{{Descrizion foto}}} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;width:260px;border-top: 1px solid #a2a9b1;width:260px;" | Nfurmazions prinzipeles |-valign="top" | style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' || style="width:180px;font-size:90%" | {{flag|Taiwan}} |- valign="top" {{#if:{{{Contea|}}} | {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}}'''[[Contées dl Taiwan|Contea]]''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{{Contea}}} | }} |- {{#if:{{{Provinzia|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''[[Provinzies de la Svezia|Provinzia]]''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} [[{{{Provinzia}}}]] | }} |- {{#if:{{{Chemun|}}} | {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''[[Chemuns dl Taiwan|Chemun]]''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} {{{Chemun}}} | }} {{#if:{{{Capitela|}}} | {{!}}- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" {{!}} {{!}}- {{!}} style="width:140px;font-size:90%" {{!}} '''Sënta''' {{!}}{{!}} style="width:170px;font-size:90%" {{!}} [[{{{Capitela}}}]] | }} |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P1082}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Populazion''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|property|P1082}}}} ab. <small>({{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}})</small>{{#invoke:wd|references|P1082}} | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P1082}} | {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Densità''' {{!}}{{!}} style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{formatnum:{{#expr: {{#invoke:wd|property|P1082}} / {{#invoke:wd|property|P2046}} round 1 }}}}&nbsp;ab./km² | }} | }} |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Geografia |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P625}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Coordinedes''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|linked|references|P625}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2044}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Autëza''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:wd|properties|P2044}}}}&nbsp;m | }} {{#if:{{#invoke:wd|properties|P2046}} | {{!}}- {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Spersa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{formatnum:{{#expr:{{#invoke:wd|property|P2046}} round1}}}}&nbsp;km²{{#invoke:wd|references|P2046}} | }} |- valign="center" |- !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Auter |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|property|P5020}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de registrazion de cësa''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|P5020}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|property|P281}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Codesc de la posta''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|property|P281}} | }} |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P1329}} | {{!}}- valign="center" {{!}}style="width:160px;font-size:90%" {{!}} '''Numer de telefon''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{#invoke:wd|properties|P1329}} | }} |- valign="center" {{#if:{{#invoke:wd|properties|P856}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Plata internet''' {{!}}{{!}} style="width:160px;font-size:90%" align="left" {{!}} {{url|{{#invoke:wd|property|P856}}}} | }} |- valign="center" !colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | Cherta |- {{#if:{{#invoke:wd|properties|P242}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" style="font-size:90%;border-bottom: 1px solid #a2a9b1;width:260px;" {{!}} {{#invoke:wd|property|raw|P242|format=\[\[File:%p {{!}} 260px {{!}} center {{!}}Cherta de {{{Inuem}}}] \]\]}} {{!}}- {{!}}colspan="2" style="font-size:90%;border-bottom: 1px solid #a2a9b1;width:260px;text-align:center;" {{!}} {{{Inuem}}} te {{{Contea scëmpl}}} | }} |- |colspan="2" align="center" | {{{Cherta}}} |- |}</includeonly> <noinclude> {{Infobox chemun Taiwan |Inuem = Zhushan |Inuem cinesc = 竹山鎮 |Soget aministratif = [[chemuns dl Taiwan|chemun urban]] |Contea = [[Contea de Nantou|Nantou]] |Contea scëmpl = la [[Contea de Nantou]] |Rujeneda = |Coordinates = {{coord|23|41|N|120|43|E|display=inline}} |Cherta = {{Mappa di localizzazione |TWN |label = Zhushan |latitudineGradi = 23 |latitudinePrimi = 41 |longitudineGradi = 120 |longitudinePrimi = 43 |position = |width = 300 |float = center |relief = yes }} }}[[Categoria:Templates Germania]]</noinclude> e0scaxntoosxg4hgr0ln6grdu9vu2wz Template:Infobox chemun Albania 10 189162 251911 242553 2026-06-18T08:52:53Z Asenoner 208 251911 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" {{#if:{{{Foto|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Foto}}}|310px|center]] }} {{!}}- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:120%" | {{{Nom dl cità}}} {{#if:{{{Bandiera|}}}{{{Stema|}}} | {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} [[File:{{{Stema}}}|90px]] {{!}}{{!}} align="center" style="width:130px;font-size:90%" {{!}} [[File:{{{Bandiera}}}|140px]] {{!}}- {{!}}style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Stema {{!}}{{!}} style="width:130px;font-size:90%" align="center" {{!}} Bandiera }} {{!}}- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Nfurmazions prinzipeles {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Stat''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{Flag|Albania}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Region''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Region}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Provinca''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Provinca}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Municipalità''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Municipalità}}} {{#if:{{{Fundazion|}}} | {{!}}- valign="top" {{!}}style="width:130px;font-size:90%" {{!}} '''Fundazion''' {{!}}style="width:180px;font-size:90%" {{!}} {{{Fundazion}}} }} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Populazion municipala}}} ab. {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Spersa municipala''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Spersa municipala}}}&nbsp;km² {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Densità municipala''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Densità municipala}}}&nbsp;ab./km² {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Spersa unit''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Spersa unit}}}&nbsp;km² {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Populazion unit''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Populazion unit}}} ab. {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Densità unit''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Densità unit}}}&nbsp;ab./km² {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Altëza''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Altëza}}}&nbsp;m {{!}}- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Govern {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Tip''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Tip de govern}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Sindec''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Sindec}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Consëi municipal''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Consëi}}} {{!}}- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Economia {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''PIL''' |style="width:180px;font-size:90%" | €{{{PIL}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''PIL pro capita''' |style="width:180px;font-size:90%" | €{{{PIL pro capita}}} {{!}}- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Geografia {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Coordinedes''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Coordinedes}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Aeropor''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Aeropor}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Autostrades''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Autostrades}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Registraziun''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Registraziun}}} {{!}}- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" | Informaziuns autes {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Codesc postal''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Codesc postal}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Codesc zona''' |style="width:180px;font-size:90%" | {{{Codesc zona}}} {{!}}- valign="top" |style="width:130px;font-size:90%" | '''Website''' |style="width:180px;font-size:90%" | [{{{Website}}}] {{#if:{{{Cherta|}}} | {{!}}- {{!}}!colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%" {{!}} Cherta {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} {{{Cherta}}} }} |}</includeonly><noinclude>{{Documentazion}}</noinclude> 4azqgldclr9d5yqecp47nbpwj8z852t Anton Runggaldier 0 192304 251927 251800 2026-06-18T11:06:13Z Moroder 67 251927 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} {{Infobox artist |Inuem = Anton Runggaldier |Auter inuem = Tone da Passua |Foto = Riesenkarte Jakob Mussner Cristl Wanker Triech Kaspar Kaslatter mit Gemalinnen in Grödner Tracht.jpg |Descrizion foto = L terzo da man drëta ie Tone da passua, la quarta mpé ie si fëna Lisabeta Lardschneider<ref>Calënder de Gherdëina 1969 pl. 87.</ref>. |Nasciù/da = [[11 de merz]] [[1856]] |Mort/a = [[24 de nuvëmber]] [[1928]] |Suplì/da = Urtijëi |Educazion = |Cunesciù/da per = |Operes cunesciudes = |Muvimënt = |Uem/fëna = |Firma = }} [[File:Stondscizri de Urtijëi 1910.jpeg|miniatura|Anton Runggaldier danter i stondscizri de Gherdëina (sentà l segondo da man ciancia).]] '''Anton Runggaldier''' dit nce '''Tone da Passua Junerëi''', (* [[11 de merz]] [[1856]]; † ai [[24 de nuvëmber]] [[1928]] ), fova n [[scultëur]] a Urtijëi. Ël à mparà da scultëur pra [[Sepl Moroder|Sepl Moroder da Jumbiërch]]<ref>Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.</ref>. == Biografia == Si loma fova Mariana Stuffer y l pere Benedikt Runggaldier. I fredesc [[Josef Runggaldier|Josef]], nce ël scultëur, August l pere de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]], Rosalia y Johanna. Ël à maridà Bernardi Madalena l'ann 1883, che ie morta de pert y dopro Lardschneider Elisabeta l ann 1895 che univa da Bula y ti judova te cësa y à abù n dut 18 fions (o vêniel dit 19 ajache i ultimi fova jumblins). L ann 1887 al fabricà na cësa sa Junerëi cun na gran berstot. Si mut Alfons (1896-1937), l nepot Otto y l fi de Otto Alfons a purtà inant l lëur de scultëur ziplan scialdi crisć. L mut Alfons fova jit do la [[Pröma Gran Vera|prima gran viera]] a lauré pra la [[ferata de Gherdëina]], ma doche n ulova l spusté tl Piemont, iel jit inant a mparé a ziplé tl berstot de [[Lenèrt|Lenert]]. N si sculé ie stat l scultëur [[Rudolf Moroder |Rudolf Moroder de Lenert]], [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder da Jumbiërch]] Paul Pescosta (1883-1936) y [[Vigil Pescosta]]. Per truepes ani (1897-1911) iel stat cumandant di destudafuech de Urtijëi<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia da Cudan]]: ''100 ani de Studafuech de Urtijëi.'' Calënder de Gherdëina 1977, pl. 107</ref>. [[File:Anton Runggaldier Passua Junerëi cumandant di studafuech de Urtijëi.jpeg|miniatura|left|alt=Anton Runggaldier cumandant di studafuech de Urtijëi|Anton Runggaldier cumandant di studafuech de Urtijëi]] == Descendënc == Cun la prima fëna Bernardi Madalena al abù 10 fions y cun la segonda Elisabeta Lardschneider 9. I ultimi fova jumblins<ref>[[:File:Anton Runggaldier Passua Junerëi.JPG|Descendënc te na lista de Ildefons Perathoner Anton Runggaldier Passua Junerëi.]]</ref>. La prima muta Marianna (1884-1963) ova maridà l moler dl Mëune Basilio Moroder. == Cëla nce == * [[Scultëures de Gherdëina]] * [[Vinzenz Mussner|Vinzenz Mussner dl Scizer]]: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59. == Notes == <REFERENCES/> == Bibliografia == * [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.]. * Ildefons Perathoner: ''La Parantela dla families Runggaldier te Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1969, pl. 88. {{DEFAULTSORT: Runggaldier, Anton}} [[Categoria:Persones de Gherdëina]] [[Categoria:Persona ladina]] [[Categoria:Artist]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Persona de Urtijëi‎]] ezq0ga5hpifqrihrkupacwamdrfhqab Template:Mpedamënc aviatic 10 192353 251891 2026-06-18T07:44:35Z Культурный слой 8644 /* */ 251891 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="navbox" cellspacing="0" style="width:100%; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; margin:0 auto;"> <tr><th colspan="2" style="text-align:center; background:#e8e8e8; font-size:110%;"> * [[Template:Mpedamënc aviatic {{#expr:{{{ann|}}}-1}} ann|← {{#expr:{{{ann|}}}-1}}]] * {{#ifexist:Mpedamënc aviatic {{{ann|}}} ann|[[Mpedamënc aviatic {{{ann|}}} ann|Mpedamënc y incidentes aviatiches dl ann {{{ann|}}}]]|Mpedamënc y incidentes aviatiches dl ann {{{ann|}}}}}{{#ifexpr:{{CURRENTYEAR}}>={{#expr:{{{ann|}}}+1}}| * [[Template:Mpedamënc aviatic {{#expr:{{{ann|}}}+1}} ann|{{#expr:{{{ann|}}}+1}} →]]}} </th></tr> <tr><td colspan="2" style="padding:0.2em 0.4em; {{{liststyle|}}}"> {{{lista|}}} </td></tr> <tr><td colspan="2" style="text-align:center; background:#f0f0f0; font-size:90%; padding:0.2em 0.4em;"> * ''corsif'' ie metüdes les catastrofes cun 50 y plu morc<br/> * {{bgcolor|pink|De ruza ie destacada}} la majera catastrofe dl ann<br/> * {{bgcolor|LightGreen|De verda ie marcades}} les mpedamënc tl’ciël y autres che á fat zenza morc o spersc ([[Aviatica avaria|avaries]] etc.) </td></tr> </table> </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 5aahu5a3xc18zj2feegv0furb3zthc3 251892 251891 2026-06-18T07:50:36Z Культурный слой 8644 /* */ 251892 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="navbox" cellspacing="0" style="width:100%; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; margin:0 auto;"> <tr><th colspan="2" style="text-align:center; background:#e8e8e8; font-size:110%;"> * [[Template:Mpedamënc aviatic {{#expr:{{{ann|}}}-1}} ann|← {{#expr:{{{ann|}}}-1}}]] * {{#ifexist:Mpedamënc aviatic {{{ann|}}} ann|[[Mpedamënc aviatic {{{ann|}}} ann|Mpedamënc y incidentes aviatiches dl ann {{{ann|}}}]]|Mpedamënc y incidentes aviatiches dl ann {{{ann|}}}}}{{#ifexpr:{{CURRENTYEAR}}>={{#expr:{{{ann|}}}+1}}| * [[Template:Mpedamënc aviatic {{#expr:{{{ann|}}}+1}} ann|{{#expr:{{{ann|}}}+1}} →]]}} </th></tr> <tr><td colspan="2" style="padding:0.2em 0.4em; {{{liststyle|}}}"> {{{lista|}}} </td></tr> <tr><td colspan="2" style="text-align:center; background:#f0f0f0; font-size:90%; padding:0.2em 0.4em;"> * ''corsif'' ie metüdes les catastrofes cun 50 y plu morc<br/> * <span style="background-color:pink">De ruza ie destacada</span> la majera catastrofe dl ann<br/> * <span style="background-color:LightGreen">De verda ie marcades</span> les mpedamënc tl’ciël y autres che á fat zenza morc o spersc ([[Aviatica avaria|avaries]] etc.) </td></tr> </table> </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> p85i2kians3x32l420z4kk8q4jjpxr2 251893 251892 2026-06-18T07:52:07Z Культурный слой 8644 Культурный слой á sposté la plata [[Utente:Культурный слой/Bozza]] a [[Template:Mpedamënc aviatic]] 251892 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="navbox" cellspacing="0" style="width:100%; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; margin:0 auto;"> <tr><th colspan="2" style="text-align:center; background:#e8e8e8; font-size:110%;"> * [[Template:Mpedamënc aviatic {{#expr:{{{ann|}}}-1}} ann|← {{#expr:{{{ann|}}}-1}}]] * {{#ifexist:Mpedamënc aviatic {{{ann|}}} ann|[[Mpedamënc aviatic {{{ann|}}} ann|Mpedamënc y incidentes aviatiches dl ann {{{ann|}}}]]|Mpedamënc y incidentes aviatiches dl ann {{{ann|}}}}}{{#ifexpr:{{CURRENTYEAR}}>={{#expr:{{{ann|}}}+1}}| * [[Template:Mpedamënc aviatic {{#expr:{{{ann|}}}+1}} ann|{{#expr:{{{ann|}}}+1}} →]]}} </th></tr> <tr><td colspan="2" style="padding:0.2em 0.4em; {{{liststyle|}}}"> {{{lista|}}} </td></tr> <tr><td colspan="2" style="text-align:center; background:#f0f0f0; font-size:90%; padding:0.2em 0.4em;"> * ''corsif'' ie metüdes les catastrofes cun 50 y plu morc<br/> * <span style="background-color:pink">De ruza ie destacada</span> la majera catastrofe dl ann<br/> * <span style="background-color:LightGreen">De verda ie marcades</span> les mpedamënc tl’ciël y autres che á fat zenza morc o spersc ([[Aviatica avaria|avaries]] etc.) </td></tr> </table> </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> p85i2kians3x32l420z4kk8q4jjpxr2 Template:Infobox Mpedamënt aviatic 10 192354 251894 2026-06-18T07:52:07Z Культурный слой 8644 Культурный слой á sposté la plata [[Utente:Культурный слой/Bozza]] a [[Template:Mpedamënc aviatic]] 251894 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Template:Mpedamënc aviatic]] oj3eab8ycwl54u62woo7bodq5x55zcb 251897 251894 2026-06-18T08:14:36Z Культурный слой 8644 /* */ 251897 wikitext text/x-wiki {{Infobox |nome = Infobox Mpedamënt aviatic |from = {{{from|}}} |titul = {{{Titul|}}} |imagine1 = {{{Imagine|}}} |legenda_imagine1 = {{{Legenda imagine|}}} |grupp1 = Datas generales |eticheta2 = Data |data2 = {{{Data|}}} |eticheta3 = Ora |data3 = {{{Ora|}}} |eticheta4 = Carater |data4 = {{{Carater|}}} |eticheta5 = Caja |data5 = {{{Caja|}}} |eticheta6 = Post |data6 = {{{Post|}}} |eticheta7 = Coordinedes |data7 = {{{Coordinedes|}}} |eticheta8 = Morc (tot) |data8 = {{{Morc|}}} |eticheta9 = Feris (tot) |data9 = {{{Feris|}}} |grupp10 = Aviatur |eticheta11 = Model |data11 = {{{Model|}}} |eticheta12 = Azienda aviatica |data12 = {{{Azienda aviatica|}}} |eticheta13 = Vol |data13 = {{{Vol|}}} |eticheta14 = Numer de registrazion |data14 = {{{Numer registrazion|}}} |eticheta15 = Post de partenza |data15 = {{{Post de partenza|}}} |eticheta16 = Post de destinazion |data16 = {{{Post de destinazion|}}} |grupp17 = Passaje y equipage |eticheta18 = Passeiers |data18 = {{{Passeiers|}}} |eticheta19 = Equipage |data19 = {{{Equipage|}}} |eticheta20 = Sopraviscic |data20 = {{{Sopraviscic|}}} }} 273ac4rrsliqm4f4blc4xx1zlooqq37 251898 251897 2026-06-18T08:18:57Z Культурный слой 8644 /* */ 251898 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left:1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" |colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:110%; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center;" | '''{{{Titul|Mpedamënt aviatic}}}''' |- {{#if:{{{Imagine|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Imagine}}}|290px|center]] {{!}}- {{#if:{{{Legenda imagine|}}} | {{!}}colspan="2" align="center" style="font-size:90%; border-bottom:1px solid #a2a9b1;" {{!}} {{{Legenda imagine}}} {{!}}- |}} |}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%;" | Datas generales |- | style="width:35%; font-size:90%;" | '''Data''' || style="width:65%; font-size:90%;" | {{{Data|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Ora''' || style="font-size:90%;" | {{{Ora|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Carater''' || style="font-size:90%;" | {{{Carater|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Caja''' || style="font-size:90%;" | {{{Caja|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Post''' || style="font-size:90%;" | {{{Post|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Coordinedes''' || style="font-size:90%;" | {{{Coordinedes|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Morc (tot)''' || style="font-size:90%;" | {{{Morc|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Feris (tot)''' || style="font-size:90%;" | {{{Feris|}}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%;" | Aviatur |- | style="font-size:90%;" | '''Model''' || style="font-size:90%;" | {{{Model|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Azienda aviatica''' || style="font-size:90%;" | {{{Azienda aviatica|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Vol''' || style="font-size:90%;" | {{{Vol|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Numer de registrazion''' || style="font-size:90%;" | {{{Numer registrazion|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Post de partenza''' || style="font-size:90%;" | {{{Post de partenza|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Post de destinazion''' || style="font-size:90%;" | {{{Post de destinazion|}}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%;" | Passaje y equipage |- | style="font-size:90%;" | '''Passeiers''' || style="font-size:90%;" | {{{Passeiers|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Equipage''' || style="font-size:90%;" | {{{Equipage|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Sopraviscic''' || style="font-size:90%;" | {{{Sopraviscic|}}} |- {{#if:{{{Peregn|}}} | {{!}} style="font-size:90%;" {{!}} '''Peregn''' {{!!}} style="font-size:90%;" {{!}} {{{Peregn|}}} {{!}}- |}} |- {{#if:{{{Rujneda|}}} | {{!}} style="font-size:90%;" {{!}} '''Rujneda''' {{!!}} style="font-size:90%;" {{!}} {{{Rujneda|}}} {{!}}- |}} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Categoria:Template:Infobox|Mpedamënt aviatic]] </noinclude> a3yf0p1kijq89by0uzxty4oftxc265h 251899 251898 2026-06-18T08:20:26Z Культурный слой 8644 Культурный слой á sposté la plata [[Utente:Культурный слой/Bozza]] a [[Template:Infobox Mpedamënt aviatic]] 251898 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| cellpadding=2 style="float:right; clear:right; margin-left:1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:show; width:300px;" |colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:110%; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center;" | '''{{{Titul|Mpedamënt aviatic}}}''' |- {{#if:{{{Imagine|}}} | {{!}}- {{!}}colspan="2" align="center" {{!}} [[File:{{{Imagine}}}|290px|center]] {{!}}- {{#if:{{{Legenda imagine|}}} | {{!}}colspan="2" align="center" style="font-size:90%; border-bottom:1px solid #a2a9b1;" {{!}} {{{Legenda imagine}}} {{!}}- |}} |}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%;" | Datas generales |- | style="width:35%; font-size:90%;" | '''Data''' || style="width:65%; font-size:90%;" | {{{Data|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Ora''' || style="font-size:90%;" | {{{Ora|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Carater''' || style="font-size:90%;" | {{{Carater|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Caja''' || style="font-size:90%;" | {{{Caja|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Post''' || style="font-size:90%;" | {{{Post|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Coordinedes''' || style="font-size:90%;" | {{{Coordinedes|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Morc (tot)''' || style="font-size:90%;" | {{{Morc|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Feris (tot)''' || style="font-size:90%;" | {{{Feris|}}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%;" | Aviatur |- | style="font-size:90%;" | '''Model''' || style="font-size:90%;" | {{{Model|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Azienda aviatica''' || style="font-size:90%;" | {{{Azienda aviatica|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Vol''' || style="font-size:90%;" | {{{Vol|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Numer de registrazion''' || style="font-size:90%;" | {{{Numer registrazion|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Post de partenza''' || style="font-size:90%;" | {{{Post de partenza|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Post de destinazion''' || style="font-size:90%;" | {{{Post de destinazion|}}} |- !colspan="2" bgcolor="#E3E3E3" style="font-size:90%;" | Passaje y equipage |- | style="font-size:90%;" | '''Passeiers''' || style="font-size:90%;" | {{{Passeiers|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Equipage''' || style="font-size:90%;" | {{{Equipage|}}} |- | style="font-size:90%;" | '''Sopraviscic''' || style="font-size:90%;" | {{{Sopraviscic|}}} |- {{#if:{{{Peregn|}}} | {{!}} style="font-size:90%;" {{!}} '''Peregn''' {{!!}} style="font-size:90%;" {{!}} {{{Peregn|}}} {{!}}- |}} |- {{#if:{{{Rujneda|}}} | {{!}} style="font-size:90%;" {{!}} '''Rujneda''' {{!!}} style="font-size:90%;" {{!}} {{{Rujneda|}}} {{!}}- |}} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Categoria:Template:Infobox|Mpedamënt aviatic]] </noinclude> a3yf0p1kijq89by0uzxty4oftxc265h Template:Mpedamënc aviatic 2026 ann 10 192355 251895 2026-06-18T08:02:49Z Культурный слой 8644 /* */ + 251895 wikitext text/x-wiki {{Mpedamënc aviatic |ann = 2026 |lista = * [[2026 Paipe Piper PA-31 mpedamënt]] (10 de jené) * [[2026 Macasar ATR 42 mpedamënt]] (17 de jené) * [[2026 Baramati Learjet 45 mpedamënt]] (28 de jené) * [[2026 El Alto C-130 mpedamënt]] (27 de fauré) * [[Air Canada Express Vol 8646]] (22 de merz) * <span style="background-color:pink">''[[2026 Puerto Legízamo C-130 mpedamënt]]''</span> (23 de merz) * [[2026 Crimea An-26 mpedamënt]] (31 de merz) * [[2026 Rio de Janeiro sciocchëza di elicoteri]] (14 de jugn) * <span style="background-color:LightGreen">[[2026 Bohansk Tu-22 mpedamënt]]</span> (15 de jugn) }} 8lkfndstmuyzl2i3ewi4f2mnlqgjkif 251896 251895 2026-06-18T08:06:10Z Культурный слой 8644 /* */ 251896 wikitext text/x-wiki {{Mpedamënc aviatic |ann = 2026 |lista = * [[Catastrofe dl Piper PA-31 a Paipe dl 2026]] (10 de jené) * [[Catastrofe dl ATR 42 a Macasar dl 2026]] (17 de jené) * [[Catastrofe dl Learjet 45 a Baramati dl 2026]] (28 de jené) * [[Catastrofe dl C-130 a El Alto dl 2026]] (27 de fauré) * [[Air Canada Express Vol 8646]] (22 de merz) * <span style="background-color:pink">''[[Catastrofe dl C-130 a Puerto Legízamo dl 2026]]''</span> (23 de merz) * [[Catastrofe dl An-26 te Crimea dl 2026]] (31 de merz) * [[Sciocchëza di elicoteri sun Rio de Janeiro dl 2026]] (14 de jugn) * <span style="background-color:LightGreen">[[Catastrofe dl Tu-22 tl raion de Bohansk dl 2026]]</span> (15 de jugn) }} dd9uck0kejcxlad96ynosfui8406e0i 251902 251896 2026-06-18T08:41:40Z Культурный слой 8644 /* */ 251902 wikitext text/x-wiki {{Mpedamënc aviatic |ann = 2026 |lista = * [[Catastrofe dl Piper PA-31 a Paipe dl 2026]] (10 de jené) * [[Catastrofe dl ATR 42 a Makassar dl 2026]] (17 de jené) * [[Catastrofe dl Learjet 45 a Baramati dl 2026]] (28 de jené) * [[Catastrofe dl C-130 a El Alto dl 2026]] (27 de fauré) * [[Air Canada Express Vol 8646]] (22 de merz) * <span style="background-color:pink">''[[Catastrofe dl C-130 a Puerto Legízamo dl 2026]]''</span> (23 de merz) * [[Catastrofe dl An-26 te Crimea dl 2026]] (31 de merz) * [[Sciocchëza di elicoteri sun Rio de Janeiro dl 2026]] (14 de jugn) * <span style="background-color:LightGreen">[[Catastrofe dl Tu-22 tl raion de Bohansk dl 2026]]</span> (15 de jugn) }} f7t6aeoy856eahwib4ubkket633s8u7 Utente:Культурный слой/Bozza 2 192356 251900 2026-06-18T08:20:26Z Культурный слой 8644 Культурный слой á sposté la plata [[Utente:Культурный слой/Bozza]] a [[Template:Infobox Mpedamënt aviatic]] 251900 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Template:Infobox Mpedamënt aviatic]] 2gxnh2j703r42khai6l61re6w3z7eun Catastrofe dl Piper PA-31 a Paipe dl 2026 0 192357 251901 2026-06-18T08:31:16Z Культурный слой 8644 Creata pagina con "{{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl Piper PA-31 a Paipe dl 2026 |Imagine = N325FA wreckage.png |Legenda imagine = Consequences de la catastrofe |Data = 10 de jené 2026 |Ora = 16:11 (UTC−5:00) |Carater = Coche do la partenza |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Paipe]], [[Boyacá]], [[Colombia]] |Coordinedes = {{Coord|5|46|24|N|73|5|55|W}} |Morc = 6 <small>(tui)</small> |Feris = 0 |Model = [[Piper PA-31 Navajo|Piper PA-31-325 Navajo]..." 251901 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl Piper PA-31 a Paipe dl 2026 |Imagine = N325FA wreckage.png |Legenda imagine = Consequences de la catastrofe |Data = 10 de jené 2026 |Ora = 16:11 (UTC−5:00) |Carater = Coche do la partenza |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Paipe]], [[Boyacá]], [[Colombia]] |Coordinedes = {{Coord|5|46|24|N|73|5|55|W}} |Morc = 6 <small>(tui)</small> |Feris = 0 |Model = [[Piper PA-31 Navajo|Piper PA-31-325 Navajo]] |Azienda aviatica = TVPX Aircraft Solutions Inc Trustee |Vol = - |Numer registrazion = N325FA |Post de partenza = [[Aeroport de Juan José Rondón]], [[Paipe]] ([[Colombia]]) |Post de destinazion = [[Aeroport Olaya Herrera]], [[Medellín]] ([[Colombia]]) |Passeiers = 5 |Equipage = 1 |Sopraviscic = 0 }} '''Catastrofe dl Piper PA-31 a Paipe dl 2026''' ie stat n [[mpedamënt aviatic]] sucedù ai 10 de jené 2026. N [[Piper PA-31 Navajo]] fac n vol privà FAR 91 sun la rota [[Paipe]]–[[Medellín]], ma ie scraà dao nia dal [[pista de decolada|pista]] dui minuc do la partenza. Tui i siei persones a bordo — n member dl equipage y cinch passeiers — ie morts.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.aerocivil.gov.co/investigacion/Accidentes/info/aeronautica_civil/media/1769552428_INFORME%20PRELIMINAR%20ACCID%20N325FA.pdf|title=INFORME PRELIMINAR|website=Aerocivil|date=2026-01-28|lang=es|archive-date=2026-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260222145108/https://www.aerocivil.gov.co/investigacion/Accidentes/info/aeronautica_civil/media/1769552428_INFORME%20PRELIMINAR%20ACCID%20N325FA.pdf|access-date=2026-01-29}}</ref> Dla persones a bordo fova nce l populer ciant colombian [[Yeison Jiménez]].<ref name=":10" /> == Nfurmazions sul vol == === Aviatur === [[File:N325FA (19502964306).jpg|left|thumb|L aviatur scraà tl 2015]] L aviatur scraà fova n Piper PA-31-325 Navajo cun numer de registrazion N325FA, fabricà tl 1982 y de pertinenza de la azienda TVPX Aircraft Solutions Inc Trustee.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://registry.faa.gov/aircraftinquiry/Search/NNumberResult?NNumberTxt=325FA|title=Aircraft Inquiry|website=[[Federal Aviation Administration]]|date=2026-01-10|lang=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/wikibase/wiki.php?id=565465|title=Accident Piper PA-31-325 Navajo C/R N325FA, Saturday 10 January 2026|first=|last=|website=Aviation Safety Network|access-date=2026-01-11|lang=en}}</ref> L fova equipà cun doi motors a pistons a siei zilinders Lycoming TIO-540 SER (serie Colemill Panther), ognun cun na potenza de 350 cv.<ref name=":5" /><ref name=":0" /> Prima de la catastrofe dl 2026, l numer N325FA fova stat implicà te n auter incident. Ai 14 de agost 2022, la [[Forza Aria de Mexico]] y l [[Secretariat de Defensa Nazionala de Mexico]] ova interceptà y arestà n Piper PA-31 Navajo (modifichè Colemill Panther) sun na pista semi-legala dao [[La Libertad (municipio)|La Libertad]], [[Campeche]], ulache fova stà truà ca. 460,5 kg de cocaina.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/wikibase/281559|incident Piper PA-31 Navajo (N325FA), Sunday 14 August 2022|first=|last=|website=Aviation Safety Network|access-date=2026-02-03|lang=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.baaa-acro.com/crash/crash-piper-pa-31-325-la-libertad-1-killed|title=Crash of a Piper PA-31-325 in La Libertad: 1 killed {{!}} Bureau of Aircraft Accidents Archives|website=Bureau of Aircraft Accidents Archives|access-date=2026-02-03|archive-date=2026-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215095958/https://www.baaa-acro.com/crash/crash-piper-pa-31-325-la-libertad-1-killed|url-status=live|lang=en}}</ref> Segon comunicac ufiziei, chest aviatur, che fova ruà da Colombia tres Belize, ova usà l numer de registrazion N325FA illegalment. Do la patereda, l equipage y la persones che ova da se l rescontrer ie scapes. N person sun n quad, che ova nce lueg ora la pista, ie mort do che l elice dl aviatur l ova ferì.<ref name=":6" /><ref name=":7" /> L aviatur confiscà n á nia da fá cun chel scraà a Paipe. Ai 9 de jené 2026, n di dan la catastrofe, fova stat programà n vol de proa cun cater passeiers a bordo, a cajo de n mantegniment recent fat sul motor manz.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/colombia/2026/01/29/experto-en-aviacion-analizo-el-informe-sobre-el-siniestro-en-el-que-murio-yeison-jimenez-las-alas-se-destrozan/|title=Experto en aviación analizó el informe sobre el siniestro en el que murió Yeison Jiménez: "Las alas se destrozan"|lang=es-CO|first=|last=|website=infobae|date=2026-01-29|access-date=2026-04-26|archive-date=2026-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430041454/https://www.infobae.com/colombia/2026/01/29/experto-en-aviacion-analizo-el-informe-sobre-el-siniestro-en-el-que-murio-yeison-jimenez-las-alas-se-destrozan/|url-status=live}}</ref> Sciöche sostituzion de aniei su trëi zilinders y sostituzion di magnets. Ai 13:39 HL l aviatur á fat n vol al nord-ost y po é l schené a 14:06 HL zenza problems.<ref name=":4" /> === Equipage y passeiers === A bordo dl aviatur fova siei persones: n member dl equipage y cinch passeiers. [[Comandant de l aviatur|Comandant]] fova l 38-ëne Hernando Torres. L ova la licenzes de pilot privat y comercial. N mes dan la catastrofe, ai 13 de dezember 2025, l ova nce utenù la licenza de istrutur de vol. Si ultima verificazion su l tipo de aviatur, Piper PA-31-325, fova stata fata ai 30 de merz 2025 a Bogotá, cun resultac satisfacënc. Al 25 de otober 2025, l ova n total de 1650 uries y 45 minuc de vol.<ref name=":4" /><ref name=":9" /> Coche passeiers su chest vol fova l ciant colombian [[Yeison Jiménez]] cun si grupa: Juan Manuel Rodríguez, Jefferson Osorio, Óscar Marín y Weisman Mora.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/world/us/us-news/columbia-plane-crash-videos-paipa-boyaca-footage-shows-yeison-jimenez-aircraft-on-runway-moments-before-fatal-crash-article-153428306|title=Colombia Plane Crash Videos: Footage Shows Yeison Jiménez's Aircraft On Runway Moments Before Fatal Crash|lang=en|website=www.timesnownews.com|date=2026-01-11|access-date=2026-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/colombia/2026/01/11/en-video-este-fue-el-momento-exacto-del-accidente-de-la-avioneta-en-la-que-iba-yeison-jimenez/|title=En video: Este fue el momento exacto del accidente de la avioneta en la que iba Yeison Jiménez|lang=es-ES|first=|last=|website=infobae|date=2026-01-11|access-date=2026-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/colombian-music-star-yeison-jim-nez-among-six-killed-in-tragic-plane-crash-in-paipa-boyac-article-13767111.html|title=Colombian music star Yeison Jiménez among six killed in tragic plane crash in Paipa, Boyacá|lang=en|website=Moneycontrol|date=2026-01-11|archive-date=2026-01-11|access-date=2026-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260111103920/https://www.moneycontrol.com/entertainment/colombian-music-star-yeison-jim-nez-among-six-killed-in-tragic-plane-crash-in-paipa-boyac-article-13767111.html|url-status=live}}</ref> Jiménez fova na figura mpurtanta sun la scena colombiana y ie considerà un di ciantc plu reconesciui tl jenre "música popular".<ref name=":1">{{Cite web|url=https://bnonews.com/index.php/2026/01/colombian-singer-yeison-jimenez-among-6-killed-in-plane-crash-near-bogota/|title=Colombian singer Yeison Jiménez among 6 killed in plane crash near Bogotá|lang=en-US|first=Carlos|last=Robles|website=BNO News|date=2026-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref> L fova sun via per Medellín, da ulache l ova da rué a [[Marinilla]], ulache l ova da fá n concert la seira.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.univision.com/famosos/accidente-yeison-jimenez-muere-cantante|title=Accidente Yeison Jiménez: lo que se sabe de la muerte del cantante colombiano {{!}} Univision Famosos {{!}} Univision|lang=es|website=www.univision.com|date=2026-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref> Te n interviu al canali colombian [[Caracol Televisión|Caracol]], Jiménez á contà de si sëni: "M á suenà trëi iedes che n oma n mpedamënt aviatic, y i oma da dì al pilot de torné inò". Dan l vol per Medellín, l á publicà n mesagio sun i social media: "Senper umil, perché ce che Deus dà, l po nce tó".<ref>{{Cite web|url=https://www.skynews.com.au/nocookies|title=Colombian pop star Yeison Jiménez and band killed in horror plane crash hours after heartbreaking premonition|lang=en|website=Sky News|access-date=2026-01-16}}</ref> == Svolgiment di evenimenc == [[File:N325FA flight path before crash.png|left|thumb|Schema del vol]] L aviatur ova da fá n vol charter FAR 91 da Paipe ([[Aeroport Juan José Rondón]]) a Medellín (Aeroport Olaya Herrera), perché chela seira Yeison Jiménez ova n concert tl suburb de Medellín, [[Marinilla]], tl festival ''Fiestas Populares de la Vaca en la Torre''.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/colombia/medellin/en-marinilla-antioquia-lloran-la-muerte-de-yeison-jimenez-en-accidente-aereo-tenia-programado-presentarse-en-las-fiestas-populares-del-municipio-3523405|title=En Marinilla, Antioquia, lloran la muerte de Yeison Jiménez en accidente aéreo: tenía programado presentarse en las fiestas populares del municipio|lang=es|first=José Antonio Minota|last=Hurtado|website=El Tiempo|date=2026-01-10|access-date=2026-01-12}}</ref> L aviatur á ncesità plu tëmp che al solit per inciodé i motors, y á fat n gran retart dan la partenza.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://newsroompanama.com/2026/01/12/last-minutes-before-yeison-jimenezs-accident-revealed-the-pilot-looked-worried/|title=Last Minutes Before Yeison Jiménez's Accident Revealed: "The Pilot Looked Worried"|lang=en-US|first=|last=|website=Newsroom Panama|date=2026-01-13|access-date=2026-01-13|archive-date=2026-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260113042136/https://newsroompanama.com/2026/01/12/last-minutes-before-yeison-jimenezs-accident-revealed-the-pilot-looked-worried/|url-status=live}}</ref> Segon l plan de vol, la partenza fova programada ai 15:05 ora locala (UTC−5:00) te condizions meteorologiches de vol a vista (VFR). De fat, l aviatur á scumencià la cursa de decolada ai 16:09 (UTC−5:00) sun la pista 05 y é levà. Sübì do la partenza, l aviatur n á nia podù utenì autëza normalmenter, y nveze de seguité a ciapé autëza dret, l é voltà a destra sun la rota 290°.<ref name=":4" /> Do manco de dui minuc do la partenza, ai 16:11 (UTC−5:00), l aviatur cun n alt angol de atach y n pitl banc a manz ie scraà te n ciamp sun la ferma "Marengo" a 1,97 km dal fin dla pista.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Tui i siei persounes a bordo ie morts.<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/asi-fue-el-accidente-de-avioneta-en-el-que-murieron-el-cantante-yeison-jimenez-y-cinco-personas-mas-en-boyaca-aparecen-primeras-hipotesis-3523453|title=Así fue el accidente de avioneta en el que murieron el cantante Yeison Jiménez y cinco personas más en Boyacá: aparecen las primeras hipótesis|lang=es|first=Angie Nataly Ruiz|last=Hurtado|website=El Tiempo|date=2026-01-11|access-date=2026-01-11|archive-date=2026-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260111123903/https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/asi-fue-el-accidente-de-avioneta-en-el-que-murieron-el-cantante-yeison-jimenez-y-cinco-personas-mas-en-boyaca-aparecen-primeras-hipotesis-3523453|url-status=live}}</ref> Sun l post dl mpedamënt ie ruvà agentes de la Polizia Nazionala, pompiers, agentes de la Protezion Civila y dl Corpo Tecnic de Investigazion Criminal y Judiziela.<ref name=":1" /><ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/what-happened-to-yeison-jimenez-paipa-plane-accident-sparks-fears-scary-videos-emerge-101768086786702.html|title=What happened to Yeison Jimenez? Paipa plane accident sparks fears; scary videos emerge|lang=en|website=Hindustan Times|date=2026-01-11|access-date=2026-01-11}}</ref> == Reazion == Mumei persones á espres dolanches per la catastrofe y la mort de Yeison Jiménez, nclui politichs y persones celebres. Le goviern dl departiment [[Boyacá]] á confirmà n di de lut tl departiment y á mandà dolanches a la familia dl artist. L maire de [[Marinilla]], ulache Jiménez ova da se presenté, á nfurmà i si fan de la catastrofe y á proclamà n minut de silenzi.<ref>{{Cite web|url=https://www.caracoltv.com/actualidad/mensajes-de-pipe-bueno-jessi-uribe-y-mas-sobre-la-muerte-de-yeison-jimenez-ed45|title=Pipe Bueno, Jessi Uribe, Jhonny Rivera y más cantantes despidieron a Yeison Jiménez|lang=es|first=Diana Carolina Vergel|last=Perea|website=Caracol TV|date=2026-01-10|access-date=2026-01-11|archive-date=2026-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260111194250/https://www.caracoltv.com/actualidad/mensajes-de-pipe-bueno-jessi-uribe-y-mas-sobre-la-muerte-de-yeison-jimenez-ed45|url-status=live}}</ref> L president de Colombia [[Gustavo Petro]] y la ministra di transport María Fernanda Rojas á espres dolanches te si declarazions.<ref>{{Cite web|url=https://www.presidencia.gov.co/prensa/Paginas/Presidente-Petro-lamento-accidente-aereo-en-el-que-perecio-el-cantante-de-musica-popular-Yeison-Jimenez-260110.aspx.|title=Presidente Petro lamentó accidente aéreo en el que pereció el cantante de música popular Yeison Jiménez|website=presidencia.gov.co|date=2026-01-10|lang=es}}</ref> La mort dl ciant á portà a n gran aument de scutades de si canzonc. L á utenù l prim post tl ''Colombia Top 50'' y l 44ejim post tl ''Spotify Global Artist 200'', dan stars sciöche [[Maroon 5]] y [[Dua Lipa]].<ref name=":8">{{Cite web|url=https://colombiaone.com/2026/01/22/colombia-aguardiente-sale-surge/|title=Aguardiente Sales Surge After Death of Colombian Singer Yeison Jiménez|website=Colombia One|date=2026-01-22|access-date=2026-02-13|lang=en}}</ref> Sun l arena "Movistar" a [[Bogotá]], milies de persones y figures publices de la cultura ie ruvades a onoré la memoria dl musicist mort. Al event á parlà la mëna de Jiménez, Luz Meri Galeano, ensem cun si muta Thaliana.<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-31|first=|last=|date=2026-01-25|lang=en-US|title=Why Colombia's Grief for Yeison Jiménez Runs So Deep: He Gave Voice to Their Pain|url=https://latinamericanpost.com/life/entertainment-en/why-colombias-grief-for-yeison-jimenez-runs-so-deep-he-gave-voice-to-their-pain/|website=LatinAmerican Post}}</ref> L tribüt ie stat nscì suzess che l arena fova dlonc plena, y i fan dl ciant che ova proà a intré tl edifize á scumencià a fá desórdens.<ref>{{Cite web|url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/homenaje-a-yeison-jimenez-termina-en-disturbios-videos-revelan-momentos-de-tension-afuera-del-movistar-arena/|title=Homenaje a Yeison Jiménez termina en disturbios: videos revelan momentos de tensión afuera del Movistar Arena|lang=es-GT|website=Prensa Libre|date=2026-01-16|access-date=2026-02-06|archive-date=2026-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211063844/https://www.prensalibre.com/vida/escenario/homenaje-a-yeison-jimenez-termina-en-disturbios-videos-revelan-momentos-de-tension-afuera-del-movistar-arena/|url-status=live}}</ref> Per i reprim, la polizia á usà gas lacrimogen y idrants.<ref>{{Cite web|url=https://www.ntn24.com/noticias-entretenimiento/fanaticos-de-yeison-jimenez-protagonizaron-disturbios-a-las-afueras-del-movistar-arena-donde-se-le-rendia-homenaje-al-cantante-600730|title=Fanáticos de Yeison Jiménez protagonizaron disturbios a las afueras del Movistar Arena donde se le rendía homenaje al cantante {{!}} NTN24.COM|lang=es|last=|website=NTN24|access-date=2026-02-06|archive-date=2026-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211184714/https://www.ntn24.com/noticias-entretenimiento/fanaticos-de-yeison-jimenez-protagonizaron-disturbios-a-las-afueras-del-movistar-arena-donde-se-le-rendia-homenaje-al-cantante-600730|url-status=live}}</ref> La mort de Yeison Jiménez á portà a n gran crëscer de vendites de l alcool nazional — l [[aguardiente]], che l ciant compariva suvënz cun na butia tl concerto. L consum de alcol, spezialmenter aguardiente, é storicamenter liat te Colombia a reunions sociales, festes y momenc de tristëza sciöche na maniera de "laver l dolur".<ref name=":8" /> == Investigazion == La investigazion é guidada dal Ufize Tecnic de Investigazion di Mpedamënc Aviatic de la Colombia (DIACC) cun la partecipazion dl [[National Transportation Safety Board (NTSB)]] coche stat svilupadëur dl aviatur y di si componenc.<ref name=":4" /> Nce l Servij de Ricerca y Salvament (SAR) de [[Bogotá]] y la Polizia Nazionala de Colombia sta fac investigazions.<ref>{{Cite web|url=https://www.noticiascaracol.com/colombia/muere-yeison-jimenez-se-confirma-que-el-cantante-iba-en-avioneta-accidentada-en-boyaca-rg10|title=Muere Yeison Jiménez: se confirma que el cantante iba en avioneta accidentada en Boyacá|lang=es|first=Camilo|last=Rojas|website=Noticias Caracol|date=2026-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref> Ai 28 de jené 2026, la DIACC y l Ufize di Aviazione Civile de la Colombia (Aerocivil) á publicà n raport preliminer (nr. COL-26-02-DIACC<ref name=":0" />). Te chest raport é scrit che al moment de la partenza l aviatur ova n certificat de navigabilità valido y fova tecnicamenter a post. Do la verificazion dl post dl mpedamënt y di ruine, preliminarymenter n á nia truà traces de foech, rotea di motors o destruzion de la struttura te vol dan l impact cun la tera.<ref name=":4" /> L pilot ova licenzes valides y n certificat de sanitá, y si total de vol fova de plu che 1650 uries.<ref name=":4" /><ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.bluradio.com/sociedad/nuevo-informe-descarta-principales-hipotesis-de-la-causa-del-accidente-donde-murio-yeison-jimenez-rs15|title=Nuevo informe descarta principales hipótesis de la causa del accidente donde murió Yeison Jiménez|lang=es|first=|last=|website=Blu Radio|date=2026-01-31|access-date=2026-04-26|last2=|first2=|archive-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317130054/https://www.bluradio.com/sociedad/nuevo-informe-descarta-principales-hipotesis-de-la-causa-del-accidente-donde-murio-yeison-jimenez-rs15|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.diariodelsur.com.co/informe-de-la-aerocivil-sobre-la-avioneta-donde-murio-yeison-jimenez-hallazgos-clave-y-avances-de-la-investigacion/|title=Informe de la Aerocivil sobre la avioneta donde murió Yeison Jiménez: hallazgos clave y avances de la investigación|lang=es|first=Adriana|last=Torres|website=Diario del Sur|date=2026-01-29|access-date=2026-04-26|archive-date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428194426/https://www.diariodelsur.com.co/informe-de-la-aerocivil-sobre-la-avioneta-donde-murio-yeison-jimenez-hallazgos-clave-y-avances-de-la-investigacion/|url-status=live}}</ref> La investigazion se concentra sun l analisi de l influeza de la condizions de autëza, na poscibla surcaria de l aviatur, l operé dl equipage y l stat tecnic de l aviatur, che l di dan ova subì mantegniment sul motor manz.<ref name=":4" /> L raport dà che la condizions meteorologiches al moment de la catastrofe fova bones per vol a vista (VFR): l vent fova de 1 knot, nia ghermes.<ref name=":11" /> L aviatur n fova nia equipà cun [[registradors de vol]] ("scatoles nigres"), ce che n é nia na violazion, perché per aviatures cun n peis massim al decolada de manco che 5700 kg, l installazion n é nia obigatoria.<ref name=":9" /> N espert de aviazione (''Booster'') te n interviu a ''Infobae'' á dì che l aviatur ova 195 gallons (ca. 700 liters) de carburant, y al moment de la destruzion de les ales é nciodè na sciampira che á purtà al foech.<ref name=":9" /> L á nce notà che i damajes ai motors é conseguenza dl impact cun la tera, nia la caja de la catastrofe.<ref name=":9" /> Do la partenza, l aviatur n á nia stlù l carëi, ce che á atirà l'atencion di impiegac dl aeroport. Segon declarazions de na fan dl ciant che fova cun Jiménez tl aeroport, "l pilot ova n'aria de preocupazion" y insistô su calcosa te n dialogh cun l ciant, do che l ultim á dat l permess per la partenza.<ref name=":2" /> La investigazion continuea. É programà de mandé i motors y i elices a n'autra perizia ti USA. Te i prosc objectives de l' investigazion é nce l audit di organizazions che á fat l mantegniment y la verificazion di videos mandac dai testimoni.<ref name=":4" /> == Notes == {{Reflist}}{{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic te Colombia]] lp4etsg0gv037oqwqq31makc685jaa6 Catastrofe dl ATR 42 a Makassar dl 2026 0 192358 251903 2026-06-18T08:43:15Z Культурный слой 8644 Creata pagina con "{{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl ATR 42 a Macasar dl 2026 |Imagine = PK-THT.jpg |Legenda imagine = PK-THT, l aviatur che á fat la catastrofe |Data = 17 de jené 2026 |Ora = 13:37 ([[WITA]], [[UTC+8]]) |Carater = [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain) |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Gunung Bulusaraung]], [[Taman Nasional Bantimurung Bulusaraung]], [[Sulawesi Selatan]] |Coordinedes = {{coord|4|57|08|S|119|42|54|E|display=inli..." 251903 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl ATR 42 a Macasar dl 2026 |Imagine = PK-THT.jpg |Legenda imagine = PK-THT, l aviatur che á fat la catastrofe |Data = 17 de jené 2026 |Ora = 13:37 ([[WITA]], [[UTC+8]]) |Carater = [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain) |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Gunung Bulusaraung]], [[Taman Nasional Bantimurung Bulusaraung]], [[Sulawesi Selatan]] |Coordinedes = {{coord|4|57|08|S|119|42|54|E|display=inline,title}} |Morc = 10 <small>(tui)</small> |Feris = 0 |Model = [[ATR 42-500]] |Azienda aviatica = [[Indonesia Air Transport]] (IAT) per [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] |Vol = - |Numer registrazion = PK-THT |Post de partenza = [[Aeroport Internazional Adisutjipto]] (JOG), [[Yogyakarta]] |Post de destinazion = [[Aeroport Internazional Sultan Hasanuddin]] (UPG), [[Makassar]] |Passeiers = 3 |Equipage = 7 |Sopraviscic = 0 }} La '''catastrofe dl ATR 42 a Macasar dl 2026''' ie stat n [[mpedamënt aviatic]] sucedù ai 17 de jené 2026, tl raion de [[Makassar]], [[Sulawesi Selatan]], [[Indonesia]]. N [[ATR 42-500]] de la [[Indonesia Air Transport]] (IAT) cun numer de registrazion PK-THT, usà dal [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] per misions de survëianza, á scraà te na mont tl [[Taman Nasional Bantimurung Bulusaraung|Parch Nazional Bantimurung Bulusaraung]] do avëi perdù l contat radio. Tui i 10 persones a bordo — 7 members dl equipage y 3 passeiers — ie morts.<ref>{{Cite web|last=antaranews.com|date=2026-01-17|title=Pesawat ATR hilang kontak di Maros dalam tahap pencarian|url=https://www.antaranews.com/berita/5357374/pesawat-atr-hilang-kontak-di-maros-dalam-tahap-pencarian|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|last=Liputan6.com|date=2026-01-17|title=Pesawat ATR 42-500 Hilang Kontak di Maros, Kemenhub Kasih Penjelasan|url=https://www.liputan6.com/bisnis/read/6259409/pesawat-atr-42-500-hilang-kontak-di-maros-kemenhub-kasih-penjelasan|website=liputan6.com|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> L aviatur ie stat trovà scraà y destrut tl [[Gunung Bulusaraung]], al cunfin danter [[Kabupaten Maros]] y [[Kabupaten Pangkajene dan Kepulauan]] (Pangkep).<ref>{{Cite web|date=2026-01-18|title=Pesawat ATR 42-500 jatuh di Sulsel – Apa saja yang sudah diketahui?|url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/ce9yrk8dgyxo|website=BBC News Indonesia|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> L [[Komite Nasional Keselamatan Transportasi]] (KNKT) á clasificà la catastrofe sciöche [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain).<ref>{{Cite web|last=rijal.yunus@kompas.com|first=Saiful Rijal Yunus-|date=2026-01-19|title=Mengenal CFIT, Situasi Pesawat ATR 42-500 yang Menabrak Gunung Bulusaraung|url=https://www.kompas.id/artikel/mengenal-cfit-situasi-pesawat-atr-42-500-yang-menabrak-gunung-bulusaraung|website=Kompas.id|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|last=developer|first=mediaindonesia com|title=Pencarian Pesawat ATR 42-500 Tetap Dilakukan Malam Hari di Empat Titik|url=https://mediaindonesia.com/nusantara/850902/pencarian-pesawat-atr-42-500-tetap-dilakukan-malam-hari-di-empat-titik|website=mediaindonesia.com|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> == Sfunda y storia tecnica == N di dan la catastrofe, ai 16 de jené 2026, l ATR 42-500 ova fat n problem al motor sun [[Aeroport Internazional Halim Perdanakusuma]], [[Jakarta]].<ref>{{Cite web|last=developer|first=mediaindonesia com|title=5 Fakta Pengakuan IAT soal Pesawat ATR 42-500, Mesin Sempat Bermasalah|url=https://mediaindonesia.com/nusantara/851045/5-fakta-pengakuan-iat-soal-pesawat-atr-42-500-mesin-sempat-bermasalah|website=mediaindonesia.com|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|last=Soplantila|first=Reinhard|title=IAT Ungkap Mesin Pesawat ATR 42-500 Sempat Masalah Sehari Sebelum Jatuh|url=https://news.detik.com/berita/d-8312803/iat-ungkap-mesin-pesawat-atr-42-500-sempat-masalah-sehari-sebelum-jatuh|website=detiknews|language=id-ID|access-date=2026-01-19}}</ref> L diretor operativ de la [[Indonesia Air Transport]], Capt. Edwin, á dì che l problem n fova nia n gran lëur y che l ova podù ester sistemà te puec de tëmp.<ref>{{Cite web|title=Rangkaian Peristiwa sebelum Pesawat ATR 42-500 Tabrak Gunung|url=https://www.dw.com/id/rangkaian-peristiwa-sebelum-pesawat-atr-42-500-tabrak-gunung/a-75557351|website=dw.com|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|title=Capt Edwin Akui Mesin ATR 42-500 Bermasalah Sebelum Jatuh di Pangkep|url=https://makassar.tribunnews.com/breaking-news/1825251/capt-edwin-akui-mesin-atr-42-500-bermasalah-sebelum-jatuh-di-pangkep|website=Tribun-timur.com|language=id-ID|access-date=2026-01-19}}</ref> Do l mantegniment, l aviatur ie stat dichiarà tecnicamenter a post per volé y á fat n vol zenza problems a [[Yogyakarta]].<ref>{{Cite web|title=Maskapai Ungap Pesawat ATR 42-500 Sempat Alami Masalah Mesin Sehari Sebelum Kecelakaan|url=https://www.kompas.tv/regional/644656/maskapai-ungap-pesawat-atr-42-500-sempat-alami-masalah-mesin-sehari-sebelum-kecelakaan|website=Kompas.tv|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> L di do, l ie partì per [[Makassar]].<ref>{{Cite web|date=2026-01-18|title=Pesawat ATR 42-500 jatuh di Sulsel – Apa saja yang sudah diketahui?|url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/ce9yrk8dgyxo|website=BBC News Indonesia|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> L aviatur fova ncarià dal [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] per misions de survëianza y control de la [[pescia ilegala]].<ref>{{Cite web|last=NtvNews.ID|title=Sebelum Jatuh, Pesawat ATR 42-500 Sempat Alami Kendala Mesin - Ntvnews.id|url=https://www.ntvnews.id/news/0184786/sebelum-jatuh-pesawat-atr-42-500-sempat-alami-kendala-mesin|website=www.ntvnews.id|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> Nia ie inćerta sce la mision de survëianza fova ativa te chel vol.<ref>{{Cite web|last=rijal.yunus@kompas.com|first=Saiful Rijal Yunus-|date=2026-01-18|title=Sehari Sebelum Kecelakaan, Pesawat ATR 42-500 Alami Masalah Mesin|url=https://www.kompas.id/artikel/sehari-sebelum-kecelakaan-pesawat-atr-42-500-alami-masalah-mesin|website=Kompas.id|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> == Aviatur == L aviatur che á fat la catastrofe ova chëstes carateristiches:<ref>{{Cite web|last=developer|first=mediaindonesia com|title=Spesifikasi Pesawat ATR 42-500 Jangkauan, Kecepatan, dan Kapasitas Operasional|url=https://mediaindonesia.com/ekonomi/851026/spesifikasi-pesawat-atr-42-500-jangkauan-kecepatan-dan-kapasitas-operasional|website=mediaindonesia.com|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|last=antaranews.com|title=Pesawat ATR 42-500 yang hilang kontak ditemukan - Infografik ANTARA News|url=https://www.antaranews.com/infografik/5358310/pesawat-atr-42-500-yang-hilang-kontak-ditemukan|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> * '''Model:''' [[ATR 42-500]] * '''Registrazion:''' PK-THT * '''Numer de serie:''' 611 * '''Ann de fabricazion:''' [[2000]] * '''Stat fabricant:''' [[Franzia]]–[[Talia]] * '''Operator:''' [[Indonesia Air Transport]] * '''Funzion:''' Survëianza aerea (air surveillance) per l [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] == Cronologia == === Partenza y perdita de contat === L aviatur é levà da [[Bandar Udara Adisutjipto|Aeroport Internazional Adisutjipto]] (JOG), [[Yogyakarta]], l sàbet ai 17 de jené 2026, ai 08.08 [[WIB]] ([[UTC+7]]). L aviatur ova a bordo 10 persones: 7 members dl equipage y 3 passeiers. Ai 12.23 [[WITA]] (04.23 [[UTC]]), l aviatur ie stat dirotà dal [[control del trafic aereo]] (ATC) ''Makassar Area Terminal Service Center (MATSC)'' per fé l avisinin (approach) a la [[pista]] 21 dl [[Aeroport Internazional Sultan Hasanuddin]]. Ma l radar á mostrà che l aviatur n fova nia su la rota giusta. L ATC á dat istruzions per corejer la posizion, ma la comunicazion ie stata interota sùbito do l ultim messagio. L aviatur ie stat ofizialmenter declarà perdù ai 13.37 WITA. === Recherche y trova === [[AirNav Indonesia]] á declarà l'emergenza DETRESFA ''(Distress Phase)''. La ricerca á coinvolù n gran equip de SAR de la [[Badan Nasional Pencarian dan Pertolongan|Basarnas]], de la [[Tentara Nasional Indonesia Angkatan Udara|Forza Aria Indonesiana]] y de la [[polizia]]. La domenia da doman, 18 de jené 2026, l post dl scrapc é stat identifichè sun Gunung Bulusaraung, al cunfin danter [[Kabupaten Maros]] y [[Kabupaten Pangkajene dan Kepulauan|Kabupaten Pangkajene y Kepulauan]] (Pangkep). * '''07.17 WITA:''' L equip de survëianza aerea á truà i primes rests blancs. * '''07.46 WITA:''' Restes de n finestri visibles da l elicoter. * '''08.02 WITA:''' L equip via tera á truà gran rests dl aviatur tl nord dl col. * '''08.09 WITA:''' La fuselaje y la coa dl aviatur ie stades trovades tl lerf dl sud. == Evacuazion == === Respons prime === AirNav Indonesia MATSC á coornà cun l ''Rescue Coordination Center (RCC)'' de la Basarnas, la polizia de Maros y i autorità dl aeroport. L [[Aeroport Sultan Hasanuddin]] á vert n ''Crisis Center'' per la coornazion de l'nfurmazions. La ricerca se á concentrà tl raion montagnus de Bantimurung, nclui l luech de Leang-leang, Kabupaten Maros. N ''Notice to Airmen (NOTAM)'' ie stat publicà per la segurëza dl trafic aereo durante la operazions. [[File:PK-THT crash site 2.jpg|thumb|L equip SAR pres al post dla catastrofe]] === Partecipazion de la Forza Aria Indonesiana === La Forza Aria á mandà unità aeree y via tera per la SAR. La ricerca aerea á usà elicoteri H225M Caracal de la Skadron Udara 8 y n Boeing 737-200 de la Skadron Udara 5. Do avëi identifichè l post dl scrapc sun Gunung Bulusaraung, la Forza Aria á mandà cinch persones del Korps Pasukan Gerak Cepat (Korpasgat) y n member de la Basarnas sun l post cun n elicoter. Nce n equip via tera de la Lanud Sultan Hasanuddin, Yon Parako 473 Korpasgat, y Yon Arhanud 23 Korpasgat ie stat mandà per rinforscé la ricerca. L numer total di socoridours ie stat de 400–500 persones. == Vitimes == === Trua di mortc === L equip SAR á truà n prim mort ai 18 de jené 2026 te n cule dao l post dl scrapc. N second mort ie stat truà ai 20 de jené 2026. Segon l cap de la [[Badan Nasional Pencarian dan Pertolongan|Basarnas]], Mohammad Syafii, nia i à sopraviscic.<ref>{{Cite web|work=Kompas.com|date=2026-01-21|title=Basarnas: Tak Ada yang Selamat di Pesawat ATR 42-500, Kami Berharap Mukjizat|url=https://nasional.kompas.com/read/2026/01/20/17200801/basarnas-tak-ada-yang-selamat-di-pesawat-atr-42-500-kami-berharap-mukjizat|website=Kompas.com|access-date=2026-01-21}}</ref> Ai 23 de jené 2026, tut i 10 mortc ie stac trovà.<ref>{{Cite web|work=Kompas.com|date=2026-01-23|title=Seluruh Jenazah Korban Pesawat ATR Telah Ditemukan|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20260123090419-20-1320051/seluruh-jenazah-korban-pesawat-atr-telah-ditemukan|website=[[CNN Indonesia]]|access-date=2026-01-23}}</ref> L ultim mort ie stat truà ai 09.16 WITA da l equip Elang 5 de la Yonif 700 Raider Kodam XIV/Hasanuddin.<ref>{{Cite web|work=Kompas.com|date=2026-01-23|title=Tim SAR Temukan Korban Terakhir Pesawat ATR 42-500, 10 Korban Lengkap|url=https://makassar.kompas.com/read/2026/01/23/092839678/tim-sar-temukan-korban-terkahir-pesawat-atr-42-500-10-korban-lengkap|website=Kompas.com|access-date=2026-01-23}}</ref> === Passeiers y equipage === ==== Equipage (7 persones) ==== * Andy Dahananto (Capitan) * Muhammad Farhan (Co-Pilot) * Restu Adi * Dwi Murdiono * Florencia Lolita Wibisono * Esther Aprilita Sianipar * Hariadi ==== Passeiers (3 persones) ==== I trëi passeiers fova funzionaires dl [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] per na mision de survëianza: * Ferry Irawan – Analist de nav de survëianza * Deden Mulyana – Responsabl di bëgns dl stat * Yoga Naufal – Operatëur de foto aerea == Investigazion == === KNKT === L [[Komite Nasional Keselamatan Transportasi]] (KNKT) á clasificà l mpedamënt sciöche [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain). Chësta categuria völ dì che l aviatur fova sota control, ma l á scraà contra la mont. L KNKT á dit che l aviatur á scraà contra l lerf de Gunung Bulusaraung, che l á rot l aviatur. La investigazion continuea per determiné i factors che á purtà al mpedamënt — nclui l temp, la condizions operatives y i aspec tecnic. === Respons dala politica === L [[Minister Coordinatur per l'Infrastrutura y l Svilup Regional]], Agus Harimurti Yudhoyono, á asegurà che l guviern farà na investigazion completa y che l monitorëia l'evacuazion. La [[Komision V dl Parlament Indonesian]] á damandà al Minister di Transport y al KNKT n audit sula manutenzion y la navigabilità dl aviatur, tenën cont che l aviatur ova 26 agn y la poscibla influenza dl temp estrem te la Indonesia zentral y oriental. == Condizions meteorologiches == Nfurmazions prime mostrô che la visibilità tl post dl mpedamënt fova de ca. 8 km cun puec niares.<ref>{{Cite web|last=antaranews.com|date=2026-01-18|title=Cuaca dan awan tebal sulitkan pencarian pesawat ATR 42-500|url=https://www.antaranews.com/berita/5358122/cuaca-dan-awan-tebal-sulitkan-pencarian-pesawat-atr-42-500|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> Ma tl raion montagnus de Bulusaraung, la foschia fova spëssa y mudô suvënz, ce che á complicà la ricerca y l'evacuazion.<ref>{{Cite web|last=antaranews.com|date=2026-01-18|title=BPBD Makassar: Cuaca jadi tantangan utama pencarian pesawat ATR 42-500|url=https://www.antaranews.com/berita/5358218/bpbd-makassar-cuaca-jadi-tantangan-utama-pencarian-pesawat-atr-42-500|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> La coornazion ie stata fata cun l [[Badan Meteorologi, Klimatologi, dan Geofisika]] (BMKG). == Referenzes == {{Reflist}} == Colegamenc esterns == * [https://indonesia-air.com/ Sito ufiziel de la Indonesia Air Transport] {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic te Indonesia]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia ATR 42]] [[Category: Storia de la Sulawesi Selatan]] [[Category: Benc te Indonesia tl 2026]] mnzqaw4u2bh1cwdsx1d0ykff3zzml20 251904 251903 2026-06-18T08:44:30Z Культурный слой 8644 /* */ 251904 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl ATR 42 a Macasar dl 2026 |Imagine = PK-THT.jpg |Legenda imagine = PK-THT, l aviatur che á fat la catastrofe |Data = 17 de jené 2026 |Ora = 13:37 ([[WITA]], [[UTC+8]]) |Carater = [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain) |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Gunung Bulusaraung]], [[Taman Nasional Bantimurung Bulusaraung]], [[Sulawesi Selatan]] |Coordinedes = {{coord|4|57|08|S|119|42|54|E|display=inline,title}} |Morc = 10 <small>(tui)</small> |Feris = 0 |Model = [[ATR 42-500]] |Azienda aviatica = [[Indonesia Air Transport]] (IAT) per [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] |Vol = - |Numer registrazion = PK-THT |Post de partenza = [[Aeroport Internazional Adisutjipto]] (JOG), [[Yogyakarta]] |Post de destinazion = [[Aeroport Internazional Sultan Hasanuddin]] (UPG), [[Makassar]] |Passeiers = 3 |Equipage = 7 |Sopraviscic = 0 }} La '''catastrofe dl ATR 42 a Makassar dl 2026''' ie stat n [[mpedamënt aviatic]] sucedù ai 17 de jené 2026, tl raion de [[Makassar]], [[Sulawesi Selatan]], [[Indonesia]]. N [[ATR 42-500]] de la [[Indonesia Air Transport]] (IAT) cun numer de registrazion PK-THT, usà dal [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] per misions de survëianza, á scraà te na mont tl [[Taman Nasional Bantimurung Bulusaraung|Parch Nazional Bantimurung Bulusaraung]] do avëi perdù l contat radio. Tui i 10 persones a bordo — 7 members dl equipage y 3 passeiers — ie morts.<ref>{{Cite web|last=antaranews.com|date=2026-01-17|title=Pesawat ATR hilang kontak di Maros dalam tahap pencarian|url=https://www.antaranews.com/berita/5357374/pesawat-atr-hilang-kontak-di-maros-dalam-tahap-pencarian|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|last=Liputan6.com|date=2026-01-17|title=Pesawat ATR 42-500 Hilang Kontak di Maros, Kemenhub Kasih Penjelasan|url=https://www.liputan6.com/bisnis/read/6259409/pesawat-atr-42-500-hilang-kontak-di-maros-kemenhub-kasih-penjelasan|website=liputan6.com|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> L aviatur ie stat trovà scraà y destrut tl [[Gunung Bulusaraung]], al cunfin danter [[Kabupaten Maros]] y [[Kabupaten Pangkajene dan Kepulauan]] (Pangkep).<ref>{{Cite web|date=2026-01-18|title=Pesawat ATR 42-500 jatuh di Sulsel – Apa saja yang sudah diketahui?|url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/ce9yrk8dgyxo|website=BBC News Indonesia|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> L [[Komite Nasional Keselamatan Transportasi]] (KNKT) á clasificà la catastrofe sciöche [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain).<ref>{{Cite web|last=rijal.yunus@kompas.com|first=Saiful Rijal Yunus-|date=2026-01-19|title=Mengenal CFIT, Situasi Pesawat ATR 42-500 yang Menabrak Gunung Bulusaraung|url=https://www.kompas.id/artikel/mengenal-cfit-situasi-pesawat-atr-42-500-yang-menabrak-gunung-bulusaraung|website=Kompas.id|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|last=developer|first=mediaindonesia com|title=Pencarian Pesawat ATR 42-500 Tetap Dilakukan Malam Hari di Empat Titik|url=https://mediaindonesia.com/nusantara/850902/pencarian-pesawat-atr-42-500-tetap-dilakukan-malam-hari-di-empat-titik|website=mediaindonesia.com|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> == Sfunda y storia tecnica == N di dan la catastrofe, ai 16 de jené 2026, l ATR 42-500 ova fat n problem al motor sun [[Aeroport Internazional Halim Perdanakusuma]], [[Jakarta]].<ref>{{Cite web|last=developer|first=mediaindonesia com|title=5 Fakta Pengakuan IAT soal Pesawat ATR 42-500, Mesin Sempat Bermasalah|url=https://mediaindonesia.com/nusantara/851045/5-fakta-pengakuan-iat-soal-pesawat-atr-42-500-mesin-sempat-bermasalah|website=mediaindonesia.com|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|last=Soplantila|first=Reinhard|title=IAT Ungkap Mesin Pesawat ATR 42-500 Sempat Masalah Sehari Sebelum Jatuh|url=https://news.detik.com/berita/d-8312803/iat-ungkap-mesin-pesawat-atr-42-500-sempat-masalah-sehari-sebelum-jatuh|website=detiknews|language=id-ID|access-date=2026-01-19}}</ref> L diretor operativ de la [[Indonesia Air Transport]], Capt. Edwin, á dì che l problem n fova nia n gran lëur y che l ova podù ester sistemà te puec de tëmp.<ref>{{Cite web|title=Rangkaian Peristiwa sebelum Pesawat ATR 42-500 Tabrak Gunung|url=https://www.dw.com/id/rangkaian-peristiwa-sebelum-pesawat-atr-42-500-tabrak-gunung/a-75557351|website=dw.com|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|title=Capt Edwin Akui Mesin ATR 42-500 Bermasalah Sebelum Jatuh di Pangkep|url=https://makassar.tribunnews.com/breaking-news/1825251/capt-edwin-akui-mesin-atr-42-500-bermasalah-sebelum-jatuh-di-pangkep|website=Tribun-timur.com|language=id-ID|access-date=2026-01-19}}</ref> Do l mantegniment, l aviatur ie stat dichiarà tecnicamenter a post per volé y á fat n vol zenza problems a [[Yogyakarta]].<ref>{{Cite web|title=Maskapai Ungap Pesawat ATR 42-500 Sempat Alami Masalah Mesin Sehari Sebelum Kecelakaan|url=https://www.kompas.tv/regional/644656/maskapai-ungap-pesawat-atr-42-500-sempat-alami-masalah-mesin-sehari-sebelum-kecelakaan|website=Kompas.tv|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> L di do, l ie partì per [[Makassar]].<ref>{{Cite web|date=2026-01-18|title=Pesawat ATR 42-500 jatuh di Sulsel – Apa saja yang sudah diketahui?|url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/ce9yrk8dgyxo|website=BBC News Indonesia|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> L aviatur fova ncarià dal [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] per misions de survëianza y control de la [[pescia ilegala]].<ref>{{Cite web|last=NtvNews.ID|title=Sebelum Jatuh, Pesawat ATR 42-500 Sempat Alami Kendala Mesin - Ntvnews.id|url=https://www.ntvnews.id/news/0184786/sebelum-jatuh-pesawat-atr-42-500-sempat-alami-kendala-mesin|website=www.ntvnews.id|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> Nia ie inćerta sce la mision de survëianza fova ativa te chel vol.<ref>{{Cite web|last=rijal.yunus@kompas.com|first=Saiful Rijal Yunus-|date=2026-01-18|title=Sehari Sebelum Kecelakaan, Pesawat ATR 42-500 Alami Masalah Mesin|url=https://www.kompas.id/artikel/sehari-sebelum-kecelakaan-pesawat-atr-42-500-alami-masalah-mesin|website=Kompas.id|language=id|access-date=2026-01-19}}</ref> == Aviatur == L aviatur che á fat la catastrofe ova chëstes carateristiches:<ref>{{Cite web|last=developer|first=mediaindonesia com|title=Spesifikasi Pesawat ATR 42-500 Jangkauan, Kecepatan, dan Kapasitas Operasional|url=https://mediaindonesia.com/ekonomi/851026/spesifikasi-pesawat-atr-42-500-jangkauan-kecepatan-dan-kapasitas-operasional|website=mediaindonesia.com|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|last=antaranews.com|title=Pesawat ATR 42-500 yang hilang kontak ditemukan - Infografik ANTARA News|url=https://www.antaranews.com/infografik/5358310/pesawat-atr-42-500-yang-hilang-kontak-ditemukan|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> * '''Model:''' [[ATR 42-500]] * '''Registrazion:''' PK-THT * '''Numer de serie:''' 611 * '''Ann de fabricazion:''' [[2000]] * '''Stat fabricant:''' [[Franzia]]–[[Talia]] * '''Operator:''' [[Indonesia Air Transport]] * '''Funzion:''' Survëianza aerea (air surveillance) per l [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] == Cronologia == === Partenza y perdita de contat === L aviatur é levà da [[Bandar Udara Adisutjipto|Aeroport Internazional Adisutjipto]] (JOG), [[Yogyakarta]], l sàbet ai 17 de jené 2026, ai 08.08 [[WIB]] ([[UTC+7]]). L aviatur ova a bordo 10 persones: 7 members dl equipage y 3 passeiers. Ai 12.23 [[WITA]] (04.23 [[UTC]]), l aviatur ie stat dirotà dal [[control del trafic aereo]] (ATC) ''Makassar Area Terminal Service Center (MATSC)'' per fé l avisinin (approach) a la [[pista]] 21 dl [[Aeroport Internazional Sultan Hasanuddin]]. Ma l radar á mostrà che l aviatur n fova nia su la rota giusta. L ATC á dat istruzions per corejer la posizion, ma la comunicazion ie stata interota sùbito do l ultim messagio. L aviatur ie stat ofizialmenter declarà perdù ai 13.37 WITA. === Recherche y trova === [[AirNav Indonesia]] á declarà l'emergenza DETRESFA ''(Distress Phase)''. La ricerca á coinvolù n gran equip de SAR de la [[Badan Nasional Pencarian dan Pertolongan|Basarnas]], de la [[Tentara Nasional Indonesia Angkatan Udara|Forza Aria Indonesiana]] y de la [[polizia]]. La domenia da doman, 18 de jené 2026, l post dl scrapc é stat identifichè sun Gunung Bulusaraung, al cunfin danter [[Kabupaten Maros]] y [[Kabupaten Pangkajene dan Kepulauan|Kabupaten Pangkajene y Kepulauan]] (Pangkep). * '''07.17 WITA:''' L equip de survëianza aerea á truà i primes rests blancs. * '''07.46 WITA:''' Restes de n finestri visibles da l elicoter. * '''08.02 WITA:''' L equip via tera á truà gran rests dl aviatur tl nord dl col. * '''08.09 WITA:''' La fuselaje y la coa dl aviatur ie stades trovades tl lerf dl sud. == Evacuazion == === Respons prime === AirNav Indonesia MATSC á coornà cun l ''Rescue Coordination Center (RCC)'' de la Basarnas, la polizia de Maros y i autorità dl aeroport. L [[Aeroport Sultan Hasanuddin]] á vert n ''Crisis Center'' per la coornazion de l'nfurmazions. La ricerca se á concentrà tl raion montagnus de Bantimurung, nclui l luech de Leang-leang, Kabupaten Maros. N ''Notice to Airmen (NOTAM)'' ie stat publicà per la segurëza dl trafic aereo durante la operazions. [[File:PK-THT crash site 2.jpg|thumb|L equip SAR pres al post dla catastrofe]] === Partecipazion de la Forza Aria Indonesiana === La Forza Aria á mandà unità aeree y via tera per la SAR. La ricerca aerea á usà elicoteri H225M Caracal de la Skadron Udara 8 y n Boeing 737-200 de la Skadron Udara 5. Do avëi identifichè l post dl scrapc sun Gunung Bulusaraung, la Forza Aria á mandà cinch persones del Korps Pasukan Gerak Cepat (Korpasgat) y n member de la Basarnas sun l post cun n elicoter. Nce n equip via tera de la Lanud Sultan Hasanuddin, Yon Parako 473 Korpasgat, y Yon Arhanud 23 Korpasgat ie stat mandà per rinforscé la ricerca. L numer total di socoridours ie stat de 400–500 persones. == Vitimes == === Trua di mortc === L equip SAR á truà n prim mort ai 18 de jené 2026 te n cule dao l post dl scrapc. N second mort ie stat truà ai 20 de jené 2026. Segon l cap de la [[Badan Nasional Pencarian dan Pertolongan|Basarnas]], Mohammad Syafii, nia i à sopraviscic.<ref>{{Cite web|work=Kompas.com|date=2026-01-21|title=Basarnas: Tak Ada yang Selamat di Pesawat ATR 42-500, Kami Berharap Mukjizat|url=https://nasional.kompas.com/read/2026/01/20/17200801/basarnas-tak-ada-yang-selamat-di-pesawat-atr-42-500-kami-berharap-mukjizat|website=Kompas.com|access-date=2026-01-21}}</ref> Ai 23 de jené 2026, tut i 10 mortc ie stac trovà.<ref>{{Cite web|work=Kompas.com|date=2026-01-23|title=Seluruh Jenazah Korban Pesawat ATR Telah Ditemukan|url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20260123090419-20-1320051/seluruh-jenazah-korban-pesawat-atr-telah-ditemukan|website=[[CNN Indonesia]]|access-date=2026-01-23}}</ref> L ultim mort ie stat truà ai 09.16 WITA da l equip Elang 5 de la Yonif 700 Raider Kodam XIV/Hasanuddin.<ref>{{Cite web|work=Kompas.com|date=2026-01-23|title=Tim SAR Temukan Korban Terakhir Pesawat ATR 42-500, 10 Korban Lengkap|url=https://makassar.kompas.com/read/2026/01/23/092839678/tim-sar-temukan-korban-terkahir-pesawat-atr-42-500-10-korban-lengkap|website=Kompas.com|access-date=2026-01-23}}</ref> === Passeiers y equipage === ==== Equipage (7 persones) ==== * Andy Dahananto (Capitan) * Muhammad Farhan (Co-Pilot) * Restu Adi * Dwi Murdiono * Florencia Lolita Wibisono * Esther Aprilita Sianipar * Hariadi ==== Passeiers (3 persones) ==== I trëi passeiers fova funzionaires dl [[Kementerian Kelautan dan Perikanan|Minister del Mer y de la Pescia]] per na mision de survëianza: * Ferry Irawan – Analist de nav de survëianza * Deden Mulyana – Responsabl di bëgns dl stat * Yoga Naufal – Operatëur de foto aerea == Investigazion == === KNKT === L [[Komite Nasional Keselamatan Transportasi]] (KNKT) á clasificà l mpedamënt sciöche [[CFIT]] (Controlled Flight Into Terrain). Chësta categuria völ dì che l aviatur fova sota control, ma l á scraà contra la mont. L KNKT á dit che l aviatur á scraà contra l lerf de Gunung Bulusaraung, che l á rot l aviatur. La investigazion continuea per determiné i factors che á purtà al mpedamënt — nclui l temp, la condizions operatives y i aspec tecnic. === Respons dala politica === L [[Minister Coordinatur per l'Infrastrutura y l Svilup Regional]], Agus Harimurti Yudhoyono, á asegurà che l guviern farà na investigazion completa y che l monitorëia l'evacuazion. La [[Komision V dl Parlament Indonesian]] á damandà al Minister di Transport y al KNKT n audit sula manutenzion y la navigabilità dl aviatur, tenën cont che l aviatur ova 26 agn y la poscibla influenza dl temp estrem te la Indonesia zentral y oriental. == Condizions meteorologiches == Nfurmazions prime mostrô che la visibilità tl post dl mpedamënt fova de ca. 8 km cun puec niares.<ref>{{Cite web|last=antaranews.com|date=2026-01-18|title=Cuaca dan awan tebal sulitkan pencarian pesawat ATR 42-500|url=https://www.antaranews.com/berita/5358122/cuaca-dan-awan-tebal-sulitkan-pencarian-pesawat-atr-42-500|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> Ma tl raion montagnus de Bulusaraung, la foschia fova spëssa y mudô suvënz, ce che á complicà la ricerca y l'evacuazion.<ref>{{Cite web|last=antaranews.com|date=2026-01-18|title=BPBD Makassar: Cuaca jadi tantangan utama pencarian pesawat ATR 42-500|url=https://www.antaranews.com/berita/5358218/bpbd-makassar-cuaca-jadi-tantangan-utama-pencarian-pesawat-atr-42-500|website=Antara News|language=id|access-date=2026-01-18}}</ref> La coornazion ie stata fata cun l [[Badan Meteorologi, Klimatologi, dan Geofisika]] (BMKG). == Referenzes == {{Reflist}} == Colegamenc esterns == * [https://indonesia-air.com/ Sito ufiziel de la Indonesia Air Transport] {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic te Indonesia]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia ATR 42]] [[Category: Storia de la Sulawesi Selatan]] [[Category: Benc te Indonesia tl 2026]] c228ntoasisendfpcrvvbw0mvma97v6 Catastrofe dl Learjet 45 a Baramati dl 2026 0 192359 251914 2026-06-18T08:53:19Z Культурный слой 8644 Creata pagina con "{{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl Learjet 45 a Baramati dl 2026 |Imagine = 2026 Baramati Learjet 45 crash CCTV 2.jpg |Legenda imagine = L aviatur n secun dan l scrapc |Data = 28 de jené 2026 |Ora = 08:44 IST ([[UTC+5:30]]) |Carater = Coche tl avisinin |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Aeroport de Baramati]], [[Baramati]], [[Maharashtra]] ([[India]]) |Coordinedes = |Morc = 5 <small>(tui)</small> |Feris = 0 |Model = Learjet 45|L..." 251914 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl Learjet 45 a Baramati dl 2026 |Imagine = 2026 Baramati Learjet 45 crash CCTV 2.jpg |Legenda imagine = L aviatur n secun dan l scrapc |Data = 28 de jené 2026 |Ora = 08:44 IST ([[UTC+5:30]]) |Carater = Coche tl avisinin |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Aeroport de Baramati]], [[Baramati]], [[Maharashtra]] ([[India]]) |Coordinedes = |Morc = 5 <small>(tui)</small> |Feris = 0 |Model = [[Learjet 45|Learjet 45XR]] |Azienda aviatica = [[VSR Ventures]] |Vol = - |Numer registrazion = VT-SSK |Post de partenza = [[Aeroport Internazional Chhatrapati Shivaji Maharaj]], [[Mumbai]] ([[India]]) |Post de destinazion = [[Aeroport de Baramati]], [[Baramati]] ([[India]]) |Passeiers = 2 |Equipage = 3 |Sopraviscic = 0 }} '''Catastrofe dl Learjet 45 a Baramati dl 2026''' ie stat n [[mpedamënt aviatic]] sucedù ai 28 de jené 2026. N [[Learjet 45|Learjet 45XR]] de la [[VSR Ventures]], che fac n vol charter sun la rota [[Mumbai]]–[[Baramati]], ie scraà tl second avisinin tl aeroport de Baramati. Tui i 5 persones a bordo — 3 members dl equipage y 2 passeiers — ie morts, nclui l vice-ministre prinzipel (Deputy Chief Minister) dl [[Maharashtra]], [[Ajit Pawar]].<ref name="pib">[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219536 PIB: Press release on Baramati aircraft accident, 28 Jan 2026]</ref> == Nfurmazions sul vol == === Aviatur === L aviatur che fac l vol fova n Learjet 45XR bireator cun numer de registrazion VT-SSK (numer de serie 45-342). Chest business jet ie stat fabricà tl 2010 y al moment de la catastrofe ova n total de 4915 uries de vol y 5866 cicli (decolada–patereda).<ref name="pib" /> L aviatur fova de la [[VSR Ventures|VSR Ventures Pvt Ltd]], che ova set aviatures Learjet 45.<ref name="pib" /><ref name="lokmat1" >{{Cite web|url=https://www.lokmattimes.com/national/no-readback-of-landing-clearance-then-flames-baramati-plane-crash-timeline/|title=No readback of landing clearance then flames Baramati plane crash|website=www.lokmattimes.com|access-date=2026-02-28}}</ref> L ie stat equipà cun doi motors turboventiladëisc Honeywell TFE731-20BR: l motor manz ova 4915 uries, l motor dret 4526 uries. L ultim certificat de navigabilità (ARC) ie stat fat ai 10 de setember 2025 y fova valid fin ai 14 de setember 2026.<ref name="pib" /> Tl 2023, n auter aviatur dl stes operatëur, n Learjet 45 cun registrazion VT-DBL, ova fat n mpedamënt tl aeroport de Mumbai, y la investigazion de chest mpedamënt n fova nia ancora finida al moment de la catastrofe de l VT-SSK.<ref name="lokmat1" /> === Equipage y passeiers === A bordo fova cinch persones, tui morts.<ref name="pib" /> L equipage fova tres persones: * [[Comandant de l aviatur]] — Sumit Kapur. L pilot ova n total de plu che 15.000 uries de vol.<ref name="pib" /> Si certificat médical fova valid fin ai 19 de mei 2026, y si ultima verificazion de competenza professionala (IR/PPC) ie stata fata ai 18 de agost 2025.<ref name="pib" /> * Second pilot — Shambhavi Pathak. Si uries de vol fova ca. 1500.<ref name="pib" /> Si certificat médical fova valid fin ai 24 de lugio 2026, y si ultima verificazion IR/PPC ie stata fata ai 22 de lugio 2025.<ref name="pib" /> * Steward — Pinky Mali.<ref name="pib" /> Passeiers: * Ajit Pawar — 66 agn, vice-ministre prinzipel (Deputy Chief Minister) dl Maharashtra. L fova sun via per si circoncrizion eletorala a Baramati.<ref name="pib" /> * Vidip Jadhav — member de la scorta personela de Ajit Pawar.<ref name="pib" /> == Svolgiment == La domënia ai 28 de jené 2026, l aviatur fac n vol charter da Mumbai a Baramati.<ref name="statesman">{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/india/from-landing-clearance-to-crash-in-60-seconds-ajit-pawars-plane-crash-timeline-explained-1503547980.html|title=From landing clearance to crash in 60 seconds: Ajit Pawar's plane crash timeline explained|lang=en|first=Statesman News|last=Service|website=The Statesman|date=2026-01-28|access-date=2026-02-28}}</ref> Ai 08:18 ora locala, l equipage á contatà la tur de control dl aeroport de Baramati, y da chël moment i evenimenc á scumencià a suzedëi de sguiz.<ref name="statesman" /> Ai 08:19, a 30 mieres nautiches dal aeroport, i pilots á utenù l permess de se avisiné te condizions de vol a vista (VFR) a si discrezion.<ref name="uniindia">[http://uniindia.com/low-visibility-confirmed-in-baramati-plane-crash-preliminary-report/india/news/3758124.html UNI India: Low visibility confirmed in Baramati plane crash: preliminary report, 28 Feb 2026]</ref> Ai 08:27 l equipage á damandà nfurmazions sul vent y la visibilità. L controlur á respost che l vent fova ferm y la visibilità fova ca. 3000 metri, ce che fova mpurtant, perché l aeroport de Baramati n á nia si servij meteorologich, y la visibilità ie stata valutada a vol cun referimenc al teren.<ref name="hindustan1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/preliminary-probe-into-ajit-pawar-plane-crash-flags-low-visibility-among-factors-101772284374675.html|title=Preliminary probe into Ajit Pawar plane crash flags low visibility among factors|lang=en|website=Hindustan Times|date=2026-02-28|access-date=2026-02-28}}</ref> I pilots á scumencià l avisinin a la pista 11, ma n á nia podù udëi la pista y á decijù de fé n segondo gir.<ref name="uniindia" /> Do l segondo gir, l equipage á contatà danüc la tur, dajan che l fova sun la linea finala de avisinin. L controlur á damandà cunferma che la pista fova a vista, y i pilots á respost: "La pista n é nia ancora a vista, n voson cunfermé canche n la udon." Dò puec segunc, i á dit che la pista fova a vista, y l controlur ai 08:43 á dat l permess de pateré sun la pista 11.<ref name="statesman" /> Ma i pilots n á nia cunfermà (readback) d'avëi ricët chest permess.<ref name="lokmat1" /> Sùbito do, ai 08:44, i controlurs á udù na sciampira de foech al ciap de la pista.<ref name="statesman" /> Sùbit dan l impact cun la tera, sun la registrazion audio ie stata registrada la fraza di pilots: "Oh St… Oh St…"<ref name="hindustan1" /> L aviatur ie scraà a manz de la pista, ca. 50 metri dal so bord, tòc tòc i albri, y ie stat completamenter destrut.<ref name="timesofindia">{{Cite news|title=Preliminary report into Baramati crash out: Low visibility, operational gaps cited|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/preliminary-report-into-baramati-crash-out-low-visibility-operational-gaps-cited/articleshow/128886790.cms|website=The Times of India|id=0971-8257|date=2026-02-28|access-date=2026-02-28}}</ref> == Investigazion == La investigazion de la catastrofe ie stata fata dal Ufize Indian per l'Investigazion di Mpedamënc Aviatic (AAIB). N mes do la catastrofe, ai 28 de fauré 2026, ie stat publicà n raport preliminer.<ref name="thehindu">{{Cite news|title=AAIB releases preliminary report on Ajit Pawar plane crash|first=Jagriti|last=Chandra|url=https://www.thehindu.com/news/national/ajit-pawar-plane-crash-baramati-aaib-preliminary-report-dgca/article70688091.ece|website=The Hindu|id=0971-751X|date=2026-02-28|access-date=2026-02-28|lang=en-IN}}</ref> L registrador de dac de vol (DFDR) ie stat desxifrà cun suzess tl laborator de l'AAIB a Delhi.<ref name="timesofindia" /> L registrador vocal (CVR) á patì gran damajes dal foech y ie stat mandà ti USA per recuperé i dac da specialisc dl [[National Transportation Safety Board (NTSB)|NTSB]] y dl fabricant.<ref name="timesofindia" /> La caja prinzipela de la catastrofe ie stata l combinazion de doi factors: la violazion di proceduries da pert dl equipage y l permess de volé a n aeroport cun condizions meteorologiches sota l minim.<ref name="hindustan1" /> La investigazion á revelà problems sistemics dl aeroport de Baramati: mancanza de equipamënt meteorologich (la visibilità ie stata valutada "a vol" cun na carta fata a man cun referimenc al teren), n stat teribel de la pista (l ultim mantegniment dl pavimënt ie stat fat tl merz 2016 — 10 agn dan la catastrofe, nscì che la marcaturies fova scaji scancedes), y mancanza de n servij de salvament sta de guardia.<ref name="uniindia" /><ref name="thehindu" /> Per l avisinin te condizions de vol a vista (VFR) tl aeroport de Baramati, é ncedù na visibilità de almanco 5000 metri, ma l controlur á dit ai pilots che la visibilità fova de uni 3000 metri, ce che é na violazion diretamenter.<ref name="hindustan1" /> Do l raport preliminer, l'AAIB á publicà na serie de recomandazions per l regoladëur DGCA:<ref name="thehindu" /><ref name="hindustan1" /> * Oblighé i operatëurs che fa vol sun aeroport zenza equipamënt a respeté le proceduries standard. * Asseguré che i vol sun chisc aeroport vëgne permess uni canche la condizions meteorologiches corespon ai criteres stabilis. * Provëdé che i aeroport zenza equipamënt vëgne equipà cun strumënc de avisinin y meteorologich de base. * Conscidré la poscibilità de licenzié chisc aeroport per asseguré na operazion segura. == Conseguenzes == La catastrofe á purtà a consequenzes immediates y graves per l operatëur VSR Ventures. L Ufize de l'Aviazione Civile de l'India (DGCA) á fat n control straordinario de segurëza de la azienda, ulache ie stac truà numeroses violazions te l'organisazion di vol, tl mantegniment de la navigabilità y tl sistem de segurëza.<ref name="nagaland">{{Cite web|url=https://nagalandtribune.in/baramati-crash-aftermath-dgca-grounds-4-planes-of-vsr-over-safety-issues/|title=Baramati crash aftermath: DGCA grounds 4 planes of VSR over safety issues|lang=en-US|last=PTI|website=Nagaland Tribune|date=2026-02-25|access-date=2026-02-28}}</ref> Sun la base de chëstes violazions, ai 24 de fauré 2026, la DGCA á sospeso i certificac de navigabilità de cater aviatures Learjet 40/45 de l operatëur cun i numers VT-VRA, VT-VRS, VT-VRV y VT-TRI, fin che la standards de segurëza vëgne restaurà.<ref name="nagaland" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmattimes.com/national/dgca-orders-safety-audit-of-vsr-ventures-after-baramati-crash-grounds-4-learjets/|title=DGCA orders safety audit of VSR Ventures after Baramati crash; grounds 4 Learjets - www.lokmattimes.com|lang=en|last=author/ani|website=Lokmat Times|date=2026-02-25|access-date=2026-02-28}}</ref> La mort dl vice-ministre prinzipel á destà na gran reazion publica. L nepot de Ajit Pawar, l deputà Rohit Pawar dl partì NCP, á acusà publicamenter l operatëur de avëi violà la normes de segurëza y á damandà na investigazion aprofondida, senza esclude la poscibilità de n sabotament.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/ajit-pawars-plane-crash-rohit-pawar-raises-questions-over-aircraft-maintenance-claims-sabotage-101770724580214.html|title=Ajit Pawar's plane crash: Rohit Pawar raises questions over aircraft' maintenance, claims sabotage|lang=en|website=Hindustan Times|date=2026-02-10|access-date=2026-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/maharashtra-cid-probe-ajit-pawar-baramati-plane-crash-10553810/|title=Ajit Pawar plane crash: 'Conspiracy or negligence?' Maharashtra CID to probe 'sabotage' angle|lang=en|website=The Indian Express|date=2026-02-26|access-date=2026-02-28}}</ref> == Notes == {{Reflist}} {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic te India]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia Learjet 45]] [[Category: Jené 2026]] [[Category: 2026 te India]] ok227w8k80ka7vzwf63eqnkypprb5nn Catastrofe dl C-130 a El Alto dl 2026 0 192360 251915 2026-06-18T09:02:08Z Культурный слой 8644 Creata pagina con "{{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl C-130 a El Alto dl 2026 |Imagine = Fuerza Aérea Boliviana Lockheed C-130H Hercules FAB-81 in September 2024.jpg |Legenda imagine = FAB-81, l [[Lockheed C-130 Hercules|Lockheed C-130H Hercules]] che á fat la catastrofe, fotografà tl 2024 |Data = 27 de fauré 2026 |Ora = |Carater = Scrapc sun na strada do [[runway excursion]] |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Aeroport Internazional El Alto]], ..." 251915 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl C-130 a El Alto dl 2026 |Imagine = Fuerza Aérea Boliviana Lockheed C-130H Hercules FAB-81 in September 2024.jpg |Legenda imagine = FAB-81, l [[Lockheed C-130 Hercules|Lockheed C-130H Hercules]] che á fat la catastrofe, fotografà tl 2024 |Data = 27 de fauré 2026 |Ora = |Carater = Scrapc sun na strada do [[runway excursion]] |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Aeroport Internazional El Alto]], [[El Alto]], Bolivia |Coordinedes = {{Coord|16|30|46|S|68|13|0|W|type:event_region:BO-L|display=inline,title}} |Morc = 1 (a bordo) + 23 (via tera) = 24 |Feris = 6 (a bordo) + 37 (via tera) = 43 |Model = [[Lockheed C-130 Hercules|Lockheed C-130H Hercules]] |Azienda aviatica = [[Forza Aria Boliviana]] |Vol = - |Numer registrazion = FAB-81 |Post de partenza = [[Aeroport Internazional Viru Viru]], [[Santa Cruz de la Sierra]], Bolivia |Post de destinazion = [[Aeroport Internazional El Alto]], [[El Alto]], Bolivia |Passeiers = 0 |Equipage = 8 |Sopraviscic = 7 (a bordo) }} '''Catastrofe dl C-130 a El Alto dl 2026''' ie stat n [[mpedamënt aviatic]] sucedù ai 27 de fauré 2026. N [[Lockheed C-130 Hercules|Lockheed C-130H Hercules]] de la [[Forza Aria Boliviana]] che fac n vol nazional da [[Santa Cruz de la Sierra]] a [[El Alto]], Bolivia, á fat na [[runway excursion]] do la patereda y ie scraà sun na strada trafica, tòc tòc 15 veiculi. Tl mpedamënt ie morts 24 persones y 43 ie stades ferides.<ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=More than a dozen killed when military cargo plane carrying money crashes in Bolivia, local official says - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/bolivia-cargo-plane-carrying-money-crash-multiple-fatalities/ |access-date=2026-03-05 |website=[[CBS News]] |language=en-US}}</ref><ref name="bbc1">{{cite news |last1=Lukiv |first1=Jaroslav |title=At least 20 killed after military plane carrying banknotes crashes in Bolivia |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0rjpxxpp49o |access-date=28 February 2026 |work=[[BBC News]] |date=28 February 2026 |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228013217/https://www.bbc.com/news/articles/c0rjpxxpp49o |url-status=live }}</ref> L aviatur transportô na gran partida de [[boliviano|bolivianos]] nueves stampedes per cont de la [[Banca Zentrala de Bolivia]], che ova da ester distribuides tl sistem monetar nazional. L scrapc á spersc gran quantités de bolivianos sul post, atirán l'atencion di passanc che á proà a tó la monedes.<ref name="larazon32026">{{Cite news |last=Flores |first=Rosío |date=2 March 2026 |title=Sube a 24 los fallecidos en el accidente aéreo en El Alto |trans-title=The Death Toll from the Plane Crash in El Alto Rises to 24 |url=https://larazon.bo/ciudades/2026/03/02/sube-a-24-los-fallecidos-en-el-accidente-aereo-en-el-alto/ |work=[[La Razón (La Paz)|La Razón]] |location=La Paz, Bolivia |access-date=3 March 2026 |lang=es}}</ref> La polizia á asegurà l post y plu tert á [[distruzion de monedes|destrut i bolivianos]] per evité che i vëgne mess te sirculazion.<ref name="vg1">{{cite news |title=Avión cargado con dinero se estrelló en Bolivia: hay varios muertos |lang=es |trans-title=Plane carrying money crashes in Bolivia: several dead |url=https://www.vanguardia.com/mundo/2026/02/27/aion-cargado-con-dinero-se-estrello-en-bolivia-hay-varios-muertos/ |access-date=28 February 2026 |work=[[Vanguardia (Colombian newspaper)|Vanguardia]] |date=28 February 2026 }}</ref> == Sfunda == === Aviatur === L aviatur che á fat la catastrofe fova n [[Lockheed C-130H Hercules]] de 49 agn, numer FAB-81.<ref>{{cite web |last1=Domínguez |first1=Raúl |date=28 February 2026 |title=Cómo era el Hércules FAB-81, el avión militar que se estrelló en El Alto |url=https://eldeber.com.bo/pais/era-avion-hercules-fab-81-avion-militar-estrello-alto_1772283221 |access-date=2 March 2026 |website=El Deber}}</ref> === Equipage === L equipage a bordo fova de 8 persones:<ref name="auto">{{cite web |last=Chuquimia |first=Marco Antonio |date=27 February 2026 |title=FAB dice que hay dos tripulantes del avión siniestrado en La Paz que están desaparecidos |url=https://eldeber.com.bo/pais/fab-dice-hay-dos-tripulantes-avion-siniestrado-paz-estan-desaparecidos_1772242019 |access-date=2026-02-28 |website=El Deber |language=es-BO}}</ref> * Alejandro Chávez Paniagua – [[comandant]] * Erick Rojas Zambrana – [[second pilot]] * Mauricio Lazo Cordova – [[navigadëur]] * César Castro Nacho – [[sotufizier]] * Raúl Gutiérrez Limachi – [[cargomaster]] * Rolando Flores Saiza – cargomaster * José Luis Condori Tinta – cargomaster * Jared Ramirez Espinoza – member adizional de l equipage == Mpedamënt == Do la patereda, l aviatur é scità fora de la pista, y á destrut l recint dl aeroport. L é po gnù sun l Avenue Costanera, ulache l á tòt plu de dodesc veiculi, nclui auti privac, veiculi de transport public y camions de càrega, dan che l é scraà y ie restà te pieces.<ref name="eldeber1" /> Testimoni tl aeroport de El Alto á dit che l aviatur ie scraà te n luech cun gran trafic.<ref name="ellitoral1">{{cite news |title=Un avión de la Fuerza Aérea Boliviana se estrelló en el aeropuerto de El Alto |trans-title=A Bolivian Air Force plane crashed at El Alto airport |url=https://www.ellitoral.com/internacionales/avion-fuerza-aerea-bolivia-estrello-aeropuerto-alto_0_q3eSH863fE.html |access-date=28 February 2026 |work=[[El Litoral]] |date=28 February 2026 |language=es }}</ref> Al moment de l scrapc, fova stat raportà na gran [[temporada de tòne]].<ref name="bbc1" /> Segon l diretëur di pompiers de La Paz y la polizia, tl total ie morts 24 persones y 37 ferides.<ref>{{Cite web |title=At least 20 dead after military plane carrying cash crashes near La Paz |url=https://www.nzherald.co.nz/world/20-dead-as-cash-packed-military-plane-crashes-in-bolivia/ZMIC4L7WIBHONLQWBGJIULMLDA/ |date=28 February 2026 |access-date=2026-02-28 |website=[[The New Zealand Herald]] |language=en-NZ }}</ref><ref name="ru1">{{cite news |last1=Ramos |first1=Daniel |last2=Alexander |first2=Iñigo |date=27 February 2026 |title=Bolivian military plane crashes in El Alto near La Paz |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivian-military-plane-crashes-el-alto-near-la-paz-2026-02-27/ |access-date=27 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> 23 di mortc fova persones via tera, de chisc 4 fova mutons.<ref name="larazon32026"/><ref name="auto1">{{Cite web |date=February 28, 2026 |title=Runway excursion Accident Lockheed C-130H Hercules FAB-81, Friday 27 February 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567444 |access-date=February 28, 2026 |publisher=[[Aviation Safety Network]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=February 28, 2026 |title=Tragedia aérea deja 22 fallecidos y 37 heridos; ambulancias fueron agredidas en El Alto |trans-title=Air tragedy leaves 22 dead and 37 injured; ambulances attacked in El Alto |url=https://eldeber.com.bo/pais/tragedia-aerea-deja-22-fallecidos-37-heridos-ambulancias-fueron-agredidas-alto_1772300854 |access-date=February 28, 2026 |publisher=[[El Deber]] |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tarqui |first=Heidy |date=28 February 2026 |title=Un tripulante falleció y otros siete sobrevivieron al accidente aéreo en El Alto, señala la FAB |url=https://unitel.bo/noticias/seguridad/un-tripulante-fallecio-y-otros-siete-sobrevivieron-al-accidente-aereo-en-el-alto-senala-la-fab-HO19423271 |access-date=2026-02-28 |website=[[Unitel Bolivia]] |language=es-BO}}</ref> Di 8 members dl equipage, n ie mort tl scrapc, 6 ie sopraviscic cun ferides greves y ie stac portac a l ospedal per curetes intensives. Al moment, n member de l equipage fova spersc.<ref name="auto"/> == Consequenzes == [[File:Cartel en taxi Bolivia.jpg|thumb|N cartel te n taxi a [[La Paz]] do l mpedamënt: "Segon la [[Banca Zentrala de Bolivia|BCB]], i bolivianos de Bs.&nbsp;50, Bs.&nbsp;20 y Bs.&nbsp;10 de la serie B nia ie plu valides."]] Te na conferenza stampa, l diretëur de la [[Direzion Generala de l'Aviazione Civile (Bolivia)|Direzion Generala de l'Aviazione Civile]], José Antonio Fanola, á dit che l aviatur scità fora de la pista do la patereda, nia che l fova "scraà" sciöche fusse stat dit sun i social media.<ref>{{cite web|access-date=2026-02-28 |title=DGAC sobre accidente en El Alto: "El avión se salió de la pista, no se cayó" |url=https://www.vision360.bo/noticias/2026/02/27/40688-dgac-sobre-accidente-en-el-alto-el-avion-se-salio-de-la-pista-no-se-cayo |website=Visión 360}}</ref> Te n comunicat, [[Navegación Aérea y Aeropuertos Bolivianos]] (NAABOL) á raportà l mpedamënt y la sospension de le atività tl [[Aeroport Internazional El Alto]], cun l terminal y autri edifizis serac fin ai 21:30 del 27 de fauré, cun la poscibilità de prorogé la sospension. Sùbito do l mpedamënt, ie stac raportac atac contra la polizia da pert de persones che proô a intré tl post do avëi rot l recint. Chisc ie stac fermac da la polizia, perché acusac de avëi violà l spazi restret y de avëi ndarpe i socors. Autri desórdens ie stac raportac tl viajin dl post.<ref>{{Cite web |last=I |first=R. F. |title=Al menos 20 muertos en accidente de avión militar que transportaba billetes en Bolivia |trans-title=At least 20 dead in military plane crash carrying banknotes in Bolivia |url=https://eldeber.com.bo/rfi/al-menos-20-muertos-en-accidente-de-avion-militar-que-transportaba-billetes-en-bolivia-202622874623 |access-date=2026-03-04 |website=El Deber |language=es-BO}}</ref> Images y videos sun i [[social media]] á scumencià a giré che mostra bolivianos spersc sul post y persones che proô a tói. La fola che cresciô á ndarpá i socors y ie stata slontanada cun idrants da la polizia. Plu tert ie stat cunfirmà che 15 veiculi ie stac destruc sul post, nclui n veicul de polizia y trëi ambulanzi.<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Una camioneta quemada y tres ambulancias destrozadas tras intento de saqueo de billetes en el accidente aéreo en El Alto |url=https://unitel.bo/noticias/seguridad/una-camioneta-quemada-y-tres-ambulancias-destrozadas-tras-intento-de-saqueo-de-billetes-en-el-accidente-aereo-en-el-alto-IP19430594 |access-date=2026-03-01 |website=Unitel Bolivia |language=es-BO}}</ref><ref name="eldeber1">{{cite news |lang=es |title=Estas son las primeras imágenes del accidente aéreo en El Alto; hay heridos y dinero en la vía |trans-title=These are the first images of the plane crash in El Alto; there are injured people and money on the road. |url=https://eldeber.com.bo/pais/estas-primeras-imagenes-accidente-aereo-alto-hay-heridos-dinero-via_1772234717 |access-date=28 February 2026 |work=[[El Deber]] |date=28 February 2026 }}</ref> Plu de dodesc persones ie stades arestades per avëi tò i bolivianos. Le autorità locales á po [[distruzion de monedes|destrut i bolivianos]] sul post per evité che i vëgne mess te sirculazion, damai che i n fova nia ancora sta introduc ti sistem finanzier.<ref name="ABC Australia">{{Cite news |date=February 28, 2026 |title=Residents protest as authorities burn cash left on ground by Bolivian plane crash |url=https://www.reuters.com/world/americas/residents-protest-authorities-burn-cash-left-ground-by-bolivian-plane-crash-2026-02-28/ |access-date=February 28, 2026 |publisher=|last=Ramos|first=Daniel|work=[[Reuters]]|last2=Machicao|first2=Monica}}</ref> Zenzes, l minister de la Defensa Marcelo Salinas á dit che i bolivianos destruc n ova nia numers de serie.<ref name="bbc1" /> Ma la [[Banca Zentrala de Bolivia]] á po sospeso l stat de [[moneda legal]] di bolivianos de 10, 20 y 50 de la serie 2018 cun numers de serie che finësc cun B, dal 28 de fauré al 2 de merz 2026: la Banca Zentrala á publicà i numers de serie di bolivianos recuperac y á declarà che chisc bolivianos nia plu ova valor.<ref name="bcb-20260228">{{cite web|title=El BCB restablece la plena validez de los billetes de Bs10, Bs20 y Bs50 de la Serie B a partir del lunes 2 de marzo|url=https://www.bcb.gob.bo/webdocs/files_noticias/28feb26%20CP%209%20BCB%20levanta%20inhabilitaci%C3%B3n%20Serie%20B.PDF|website=Central Bank of Bolivia|access-date=1 March 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301195209/https://www.bcb.gob.bo/webdocs/files_noticias/28feb26%20CP%209%20BCB%20levanta%20inhabilitaci%C3%B3n%20Serie%20B.PDF|archive-date=1 March 2026|location=La Paz|language=es-bo|date=28 February 2026|trans-title=The Central Bank of Bolivia (BCB) will reinstate the full validity of the Bs10, Bs20, and Bs50 banknotes of Series B from Monday 2 March}}</ref> Canche i equip de socors á lascià l post ai 1 de merz, i sacorejes ie turnà y á scumencià a tói i bolivianos brusac, pieces dl aviatur y autri ojects, y alcuns á proà a scaviè tl post per trué ojects de valor.<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Levantan el resguardo policial y militar en la zona del avión siniestrado y algunas personas se acercaron en busca de billetes |url=https://unitel.bo/noticias/seguridad/levantan-el-resguardo-policial-y-militar-en-la-zona-del-avion-siniestrado-y-algunas-personas-se-acercaron-en-busca-de-billetes-LP19430931 |access-date=2026-03-01 |website=Unitel Bolivia |language=es-BO|trans-title=}}</ref> Le autorità locales á avertì che ogni tentatif de metti chisc bolivianos ti sistem finanzier fova punì segon la lege y á cunsilià la populazion de nia usé chisc bolivianos dan che la investigazion vëgne finida. L' ''Asociación de Bancos Privados de Bolivia'' (ASOBAN), l'assoziazion nazionala di [[banca privata|banc privac]] de Bolivia, á recomandà a le istituzions finanzieres de retiré dala sirculazion i bolivianos cun i numers de serie che corespon a chisc transportac. ASOBAN á nce cunsilià i banc de nia aceté depesc de cunët che contëgn chisc bolivianos y á ncurajà la populazion a usé transazions eletroniches.<ref>{{Cite web |title=Asoban activa controles para evitar ingreso al sistema financiero de billetes del avión siniestrado en El Alto |url=https://television.unitel.bo/portada/noticias/asoban-activa-controles-para-evitar-ingreso-al-sistema-financiero-de-billetes-del-avion-siniestrado-en-el-alto-BP19430818 |access-date=2026-03-11 |website=television.unitel.bo |language=es-BO}}</ref> == Reazions == L president [[Rodrigo Paz]] á espres si dolanches a la familia di mortc te n post sun [[X]].<ref>{{cite web |last=Montero Plaza |first=Baldwin |date=28 February 2026 |title='No están solos', Paz expresa sus condolencias a víctimas del accidente aéreo y anuncia investigaciones |url=https://www.vision360.bo/noticias/2026/02/28/40709-no-estan-solos-paz-expresa-sus-condolencias-a-victimas-del-accidente-aereo-y-anuncia-investigaciones |access-date=2026-02-28 |website=Visión 360 |language=es-BO|trans-title="You are not alone," Paz expresses her condolences to the victims of the plane crash and announces investigations}}</ref> La ex-presidenta [[Jeanine Áñez]] á espres si tristëza y ofert n messag de solidarietà a la familia che á perdù persones.<ref>{{Cite tweet |number=2027606381579104612 |user=JeanineAnez |title=Me encuentro profundamente conmovida por la noticia del accidente del avión militar ocurrido esta tarde en El Alto. Esta tragedia duele. |first=Jeanine |last=Añez Chávez |date=28 February 2026|language=es}}</ref> L [[Vëscul]] de la [[Diocesa de El Alto]], Monsignor Giovani Arana, á espres si dolanches a la familia di mortc y di sopraviscic, ncurajan i residents a respónde cun empatia y solidarietà a ogni emergenza. L á dit: "Ne podon nia ester indiferenc al dolor di autri; ogni vita merita sostegn, compassion y solidarietà."<ref>{{cite web|access-date=2026-03-01 |language=es-BO |title=Monseñor Arana preside ceremonia en homenaje a víctimas del accidente del Hércules en El Alto |url=https://www.vision360.bo/noticias/2026/03/01/40767-monsenor-arana-preside-ceremonia-en-homenaje-a-victimas-del-accidente-del-hercules-en-el-alto |website=Visión 360|date=March 1, 2026|trans-title=Monsignor Arana presides over ceremony in homage to victims of the Hercules plane crash in El Alto}}</ref> Vari organizazions privates y governatives á damandà assistenza y donazions de sango per i sopraviscic te condizions critices. La campagna ie stata coornada dal Hemocenter de La Paz.<ref>{{cite web|access-date=2026-03-01 |language=es-BO |title=Solidaridad en acción: 247 personas donan sangre para ayudar a los heridos del accidente del avión militar en El Alto |url=https://www.vision360.bo/noticias/2026/02/28/40748-solidaridad-en-accion-247-personas-donan-sangre-para-ayudar-a-los-heridos-del-accidente-del-avion-militar-en-el-alto |website=Visión 360|date=February 28, 2026|trans-title=Solidarity in action: 247 people donate blood to help those injured in the military plane crash in El Alto}}</ref><ref name="bbc1" /> == Investigazion == La domënia da doman ai 28 de fauré, l Ufize de Investigazion di Mpedamënc Aviatic (AAIB) á fat na conferenza stampa per raporté sun la investigazion. L'AAIB á dit che l ova da trué la [[scatola nera]], che l ova da judé a determinar la caja dl mpedamënt. L colonei Ricardo Alarcón de l'AAIB á dit: "Purtrop, canche l mpedamënt é suzedù, la populazion á reagì de sguiz, contaminan n gran manera l post de l'investigazion. I damajes ie evidentes; oma da trué l registrador de vol, che oma da dì la scatola nera".<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Tragedia en El Alto: FAB busca la caja negra y evaluará los factores climáticos en el momento del accidente |url=https://unitel.bo/noticias/seguridad/tragedia-en-el-alto-fab-busca-la-caja-negra-y-evaluara-los-factores-climaticos-en-el-momento-del-accidente-DO19423055 |access-date=2026-02-28 |website=Unitel Bolivia |language=es-BO|trans-title=Tragedy in El Alto: FAB searches for the black box and will evaluate the weather conditions at the time of the accident}}</ref> Per la investigazion, i á trasportà i ruine dl aviatur te n deposit segur per analisi. L process ie stat asegurà da persones de la Polizia Nazionala y de l'Armada Nazionala.<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Maquinaria pesada comienza a retirar los restos del avión Hércules tras tragedia aérea en El Alto |url=https://www.vision360.bo/noticias/2026/03/01/40764-maquinaria-pesada-comienza-a-retirar-los-restos-del-avion-hercules-tras-tragedia-aerea-en-el-alto |access-date=2026-03-01 |website=Visión 360 |language=es-BO|trans-title=Heavy machinery begins removing the wreckage of the Hercules aircraft after the air tragedy in El Alto}}</ref> N raport tecnich á revelà che l aviatur transportô na càrega che fova al limit massim y che la azienda incariada de consegné i bolivianos ala [[Banca Zentrala de Bolivia]] (BCB) ova retart, nscì che la fova sota pression. "Per si gran pëis y la leies de l'aerodinamica, l fova fisicamenter nia poscibel che chest aviatur de gran portata paterëss cun chëla càrega a l'autëza de El Alto (plu de 4000 metri sul livel dl mer)", dà l raport.<ref>{{Cite web |title=El Hércules transportaba una carga con límite máximo y la empresa corría contra el tiempo para entregar billetes al BCB |url=https://elpais.bo/nacional/20260304_el-hercules-transportaba-una-carga-con-limite-maximo-y-la-empresa-corria-contra-el-tiempo-para-entregar-billetes-al-bcb.html |access-date=2026-03-05 |website=El País Tarija |language=es|trans-title=The Hercules was carrying a maximum load capacity, and the company was racing against time to deliver banknotes to the BCB}}</ref> == Notes == {{Reflist}} {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic te Bolivia]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia Lockheed C-130 Hercules]] [[Category: Fauré 2026 te l'America dl Sud]] [[Category: Storia de l La Paz Department (Bolivia)]] [[Category: Mpedamënc aviatic cun morts filmades]] [[Category: 2026 disastri te l'America dl Sud]] 3e03b69mjjhbismwp793k9gwmzod05q Air Canada Express Vol 8646 0 192361 251916 2026-06-18T09:12:05Z Культурный слой 8644 /* */ 251916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Air Canada Express Vol 8646 |Imagine = AC8646 Ground.png |Legenda imagine = L camion di pompiers y l aviatur do l mpedamënt |Data = 22 de merz 2026 |Ora = 23:38 [[EDT]] ([[UTC-4]]) |Carater = Colision cun n camion di pompiers sun la pista |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Aeroport LaGuardia]], [[New York City]], New York, Stac Unii |Coordinedes = {{coord|40.7755|N|73.8789|W|format=dms|region:US-NY|display=inline,title}} |Morc = 2 (pilots) |Feris = 39 (37 dl aviatur, 2 dl camion) |Model = [[Bombardier CRJ900]] |Azienda aviatica = [[Jazz Aviation]] per [[Air Canada Express]] |Vol = Air Canada Express Vol 8646 |Numer registrazion = C-GNJZ |Post de partenza = [[Aeroport Internazial Montréal–Trudeau]], [[Dorval]], Quebec, Canada |Post de destinazion = [[Aeroport LaGuardia]], [[New York City]], New York, Stac Unii |Passeiers = 72 |Equipage = 4 |Sopraviscic = 74 }} '''Air Canada Express Vol 8646''' fova n vol regulier internazional de passeiers da [[Montréal–Trudeau International Airport]] tl [[Quebec]], Canada, al [[Aeroport LaGuardia]] te [[New York City]], Stac Unii. L vol fova operà da [[Jazz Aviation]], na azienda che fac vol regiunales per [[Air Canada]] sot la marca [[Air Canada Express]]. La nëit dl 22 de merz 2026, l [[Bombardier CRJ700 series|Bombardier CRJ900]] che servî l vol á fat na [[runway incursion]]<ref>{{Cite web |date=2026-03-23 |title=LaGuardia collision follows near miss at Newark and efforts to overhaul air traffic control system |url=https://www.washingtontimes.com/news/2026/mar/23/laguardia-collision-follows-near-miss-newark-efforts-overhaul-air/ |access-date=2026-03-23 |website=The Washington Times }}</ref><ref>{{Cite web |last=Revell |first=Eric |date=2026-03-23 |title=Fatal LaGuardia collision renews focus on runway incursion risks across US |url=https://www.foxbusiness.com/lifestyle/fatal-laguardia-collision-renews-focus-runway-incursion-risks-across-us |access-date=2026-03-23 |website=FOXBusiness |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323233630/https://www.foxbusiness.com/lifestyle/fatal-laguardia-collision-renews-focus-runway-incursion-risks-across-us |url-status=live }}</ref> cun n camion di pompiers de LaGuardia [[Airport crash tender|camion di pompiers de aeroport]] operà dal [[Port Authority of New York and New Jersey]].<ref>{{Cite web |last=Colley |first=Mark |date=2026-03-23 |title=Air Canada LaGuardia crash: One of the pilots killed identified; video captures moment of collision between plane, fire truck |url=https://www.thestar.com/news/canada/air-canada-aircraft-from-montreal-crashes-into-ground-vehicle-at-la-guardia-airport-sustains-significant-damage/article_4b08524d-1c87-4ae4-b45b-8cd310e67d7c.html |access-date=2026-03-23 |website=Toronto Star |archive-date=March 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324022107/https://www.thestar.com/news/canada/air-canada-aircraft-from-montreal-crashes-into-ground-vehicle-at-la-guardia-airport-sustains-significant-damage/article_4b08524d-1c87-4ae4-b45b-8cd310e67d7c.html |url-status=live }}</ref> L camion fova drio traversé la pista per rué a n auter mpedamënt canche l CRJ900 fova drio pateré, che á purtà a na colision sun la pista. La cabina di pilotazion y la sezion anteriora dl aviatur ie stades destruc, y i doi pilots ie morts,<ref name="FR24">{{Cite web |date=March 22, 2026 |title=Playback of flight AC8646 / JZA646 |url=https://www.flightradar24.com/data/flights/ac8646#3ede6c39 |access-date=March 23, 2026 |website=[[Flightradar24]]}}</ref><ref>{{cite news |date=March 23, 2026 |title=Canadian investigators to join probe into deadly LaGuardia Airport collision |url=https://www.cbc.ca/news/world/livestory/air-canada-crash-la-guardia-airport-9.7138217 |access-date=March 23, 2026 |work=CBC News |publisher=CBC}}</ref> mé n [[stewardess]] che fova setada sun n sej pliec dao la cabina ie stata ferida, damai che l ie stata stlucia fora sun la pista.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Air Canada pilot killed in LaGuardia crash had been flying since 16, family say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/laguardia-airport-air-canada-crash-victims-b2944144.html |access-date=2026-04-11 |website=The Independent |language=en}}</ref> 41 persones — nclui passeiers, equipage y i doi ocupanc dl camion — ie stades ferides do la colision; 9 ie restac sot cure medical l di do. L Vol 8646 fova l prim mpedamënt mortal a LaGuardia do 34 agn, da USAir Vol 405 che scraà l stes di tl 1992. == Sfunda == === Aviatur === L aviatur che á fat la catastrofe fova n [[Bombardier CRJ700 series#CRJ900LR|Bombardier CRJ900LR]] de 20 agn operà da [[Jazz Aviation]] per [[Air Canada Express]], cun registrazion C-GNJZ. L ie stat consegnà nuef ala azienda tl 2005.<ref name="FR24 Blog">{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Air Canada CRJ collides with fire fighting truck on landing in New York |url=https://www.flightradar24.com/blog/flight-tracking-news/major-incident/air-canada-crj-collides-with-fire-fighting-truck-on-landing-in-new-york/ |access-date=March 23, 2026 |work=[[Flightradar24]] |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323061528/https://www.flightradar24.com/blog/flight-tracking-news/major-incident/air-canada-crj-collides-with-fire-fighting-truck-on-landing-in-new-york/ |url-status=live }}</ref> L aviatur fova configurà per servij regiunale y fova suvënz usà sun routes curtes y medies tl Canada y danter Canada y i Stac Unii. L fova equipà cun doi motors turbofan [[General Electric CF34|General Electric CF34-8C5]].<ref>{{Cite news |title=Pilot, co-pilot killed after plane collides with truck on runway at LaGuardia Airport |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/89d1cd3e060774ff897512cb811710d7 |date=March 23, 2026 |access-date=March 24, 2026}}</ref> === Passeiers y equipage === A bordo fova 76 persones, nclui 72 passeiers y 4 members dl equipage.<ref name="CBC live" /> I pilots fova l capitan Antoine Forest, 30 agn de [[Coteau-du-Lac, Quebec]], y l second pilot Mackenzie Gunther, 24 agn de [[Ottawa, Ontario]].<ref>{{cite web |title=Bodies of Air Canada pilots killed in LaGuardia collision to be repatriated |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-air-canada-pilots-laguardia/#:~:text=Gunther%2C%2024%2C%20and%20Forest%2C,24%20and%20Forest%20was%2030. |website=The Globe and Mail |access-date=26 March 2026 |language=en-CA |date=26 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Olson |first1=Isaac |last2=Ould-Hammou |first2=Hénia |title='Too soon for us to say goodbye,' says brother of Quebec pilot killed in crash at N.Y. airport |url=https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/laguardia-airport-crash-9.7139139 |access-date=26 March 2026 |work=CBC News |date=23 March 2026}}</ref> === Camion di pompiers === L camion di pompiers de aeroport fova n [[Oshkosh Striker|Oshkosh Striker 1500]] identificà sciöche Truck 1 (marcà Truck 35 sul veicul), y l fova operà dal [[Aircraft rescue and firefighting|ARFF]] del [[Port Authority of New York and New Jersey Police Department]].<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/air-transport/safety-ops-regulation/jazz-aviation-crj-900-hits-vehicle-laguardia-airport|title=Jazz Aviation CRJ-900 Hits Vehicle At LaGuardia Airport|website=Aviation Week Network|access-date=2023-03-23|date=2023-03-23|archive-date=March 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324073359/https://aviationweek.com/air-transport/safety-ops-regulation/jazz-aviation-crj-900-hits-vehicle-laguardia-airport|url-status=live}}</ref><ref name="Dakss-2026">{{Cite web |last1=Dakss |first1=Brian |last2=Van Cleave |first2=Kris |last3=Milton |first3=Pat |date=March 23, 2026 |title=2 pilots killed as plane and fire-rescue truck collide at New York's LaGuardia Airport, officials say |url=https://www.cbsnews.com/news/laguardia-airport-closed-arrving-air-canada-plane-ground-vehicle-collide/ |access-date=March 23, 2026 |website=CBS News |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323055233/https://www.cbsnews.com/news/laguardia-airport-closed-arrving-air-canada-plane-ground-vehicle-collide/ |url-status=live }}</ref> === Temp === Ca. trëi uries dan l mpedamënt, l Aeroport LaGuardia á publicà sun [[X (social network)|X]] che le condizions meteorologiches ova cajonà desrüj de vol.<ref>{{Cite tweet |number=2035876766657765465 |user=LGAairport |title=Weather conditions have caused LGA Airport flight disruptions. Check with your airline to determine the status of your flight. |author-link=LaGuardia Airport |date=March 22, 2026 |access-date=March 23, 2026}}</ref> Gran plueia ie stata raportada tl raion de New York, cun eghes vedudes sun l tarmac de LaGuardia. Nce la visibilità ie stata reduzida a {{convert|3|mi|km|abbr=on}}.<ref>{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Plane collides with vehicle at LaGuardia Airport runway; at least 4 hurt, including 2 PAPD officers |url=https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |access-date=March 23, 2026 |work=[[WNBC]] |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323054817/https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |url-status=live }}</ref> === Aeroport y control di trafic aereo === Al moment fova doi controlurs de trafic aereo al aeroport, mé uni doi laurô doi posizions uni per pert de n turn de nëit. Autri doi controlurs fova presenc al aeroport, mé nia de turn te la sala de control.<ref>{{cite news |last1=Krauth |first1=Dan |title=Air traffic controllers were dealing with different emergency at time of LaGuardia collision |url=https://abc7ny.com/post/air-traffic-controllers-were-dealing-different-emergency-time-laguardia-airport-collision/18757521/ |access-date=March 24, 2026 |work=ABC7 New York |date=March 23, 2026 |language=en |archive-date=March 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324000730/https://abc7ny.com/post/air-traffic-controllers-were-dealing-different-emergency-time-laguardia-airport-collision/18757521/ |url-status=live }}</ref><ref name="NYT Kelly Distracted">{{cite news |last1=Kelly |first1=Kate |title=FAA Is Investigating if Another Jet's Issue Distracted LaGuardia Air Traffic Controller |url=https://www.nytimes.com/2026/03/23/nyregion/faa-air-traffic-controller-laguardia-crash.html |access-date=March 24, 2026 |work=The New York Times |date=March 23, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Versprille |first1=Allyson |last2=Johnsson |first2=Julie |title=Safety System Failed to Alert LaGuardia Tower Before Crash |url=https://www.msn.com/en-us/money/other/laguardia-traffic-was-guided-by-two-controllers-at-time-of-crash/ar-AA1Zjs4P |website=MSN.com |publisher=Bloomberg |access-date=25 March 2026}}</ref> I controlurs n ie stac nia afectac dal [[2026 United States federal government shutdowns#Second shutdown|second shutdown]] del guviern federel per l finanziamënt del [[United States Department of Homeland Security|Departiment de la Segurëza Interna]].<ref>{{Cite web |last=Peltz |first=Jennifer |date=March 23, 2026 |title=LaGuardia Airport collision between jet and fire truck kills pilot and copilot |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/laguardia-airport-collision-between-jet-and-fire-truck-kills-pilot-and-copilot |access-date=March 23, 2026 |website=PBS News |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=2 killed, dozens injured after Air Canada flight hits fire truck on runway at LaGuardia Airport, official says |url=https://ktvz.com/news/2026/03/23/2-killed-dozens-injured-after-air-canada-flight-hits-fire-truck-on-runway-at-laguardia-airport-official-says-2/ |access-date=March 23, 2026 |website=KTVZ |language=en-US}}</ref> == Mpedamënt == [[File:Air Canada Express 8646 LGA accident ATC Audio.opus|thumb|Trasmissions ATC de LaGuardia{{Small|<br />(slarga per udëi i didascai)}}]] [[File:Air Canada Express Flight 8646 Diagram.jpg|thumb|Diagrama de la rota de vol sun LaGuardia]] L aviatur é levà dal [[Aeroport Internazional Montréal–Trudeau]] a [[Montreal]] ai 22:10 [[EDT]], do n retart de plu de doi uries, sun via per [[Aeroport LaGuardia]] te [[New York City]].<ref>{{Cite web |last=Scott-Turner |first=Freya |date=March 23, 2026 |title=Air Canada plane collision – a timeline |url=https://www.bbc.com/news/live/c620w12y59nt?post=asset%3A78185752-e2ae-442b-9240-353f86be1f2f#post |access-date=March 23, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Air Canada 8646 |url=https://www.flightaware.com/live/flight/ACA8646/history/20260323/0009Z/CYUL/KLGA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323053606/https://www.flightaware.com/live/flight/ACA8646/history/20260323/0009Z/CYUL/KLGA |archive-date=March 23, 2026 |access-date=March 23, 2026 |website=FlightAware}}</ref> Ai 23:18, l vol [[United Airlines]] 2384, n [[Boeing 737 MAX|Boeing 737 MAX 8]] sun via per [[O'Hare International Airport]] a Chicago, á nterrot la decolada da LaGuardia doi iedes do che l signac de alarsc de anti-giacia s é inciodi, y á declarà n'emergenza do che l equipage á sentù n odor strem y te la cabina.<ref name="Dakss-2026" /> Zenza na porta libera per l vol United, n camion di pompiers de aeroport y n camion de scali (stair truck) ie stac mandac per iudé l vol 2384.<ref name="Dakss-2026" /> Ai 23:37, l [[control di trafic aereo]] (ATC) á dat l permess a "Truck 1 y compagnia"<ref>{{Cite web |last=Terpstra |first=Patrick |date=2026-03-23 |title='Stop, truck 1, stop': Audio captures moments before deadly plane crash |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/stop-truck-1-stop-audio-captures-moments-before-deadly-laguardia-crash |access-date=2026-03-25 |website=Scripps News |language=en}}</ref> de traversé la pista 4 al taxiway Delta mé che l aviatur Air Canada Express fova drio se avisiné. L controlur á po podù ester udù che l dajô a n auter aviatur, Frontier 4195, de se fermé. Sùbito do, l controlur á mandà plu trasmissions radio che dijô a Truck 1 de se fermé, uni secuns do avëi dat l permess de traversé la pista ulache la colison é suzeduda.<ref name="avherald">{{Cite web |last=Hradecky |first=Simon |date=March 23, 2026 |title=Accident: Jazz CRJ9 at New York on Mar 22nd 2026, collision with fire truck on runway |url=https://avherald.com/h?article=536bb98e&opt=0 |access-date=March 23, 2026 |website=[[The Aviation Herald]]}}</ref><ref name="FR24 Blog" /> L audio ATC publicà dai media á ciapà n controlur che dijô "I messed up" (é n'á fat) sun la frequenza sùbito do la colison; n pilot de [[Frontier Airlines]] che á udù la colison á radioedà al controlur: "[...] te á fat l possibler".<ref name="CBC live">{{cite web |date=March 23, 2026 |title=LaGuardia Airport reopening after 2 pilots killed in Air Canada collision |url=https://www.cbc.ca/news/world/livestory/air-canada-crash-la-guardia-airport-9.7138217 |access-date=March 23, 2026 |website=CBC News |publisher=CBC/Radio-Canada}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rahman |first1=Khaleda |date=March 23, 2026 |title=LaGuardia plane crash audio reveals aftermath of collision: 'I messed up" |url=https://www.newsweek.com/laguardia-plane-crash-audio-reveals-aftermath-of-collision-i-messed-up-11718776 |access-date=March 23, 2026 |website=Newsweek |language=en}}</ref> L audio á nce ciapà l moment dl prim y dl second apel a Truck 1: "Frontier 4195, ferméve pa. Ferméve, ferméve, ferméve, Truck 1, ferméve, ferméve, ferméve. Ferméve, Truck 1."<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title='Stop, stop, stop,' air traffic control tells truck in Air Canada crash |url=https://www.cbc.ca/player/play/video/9.7138462 |website=CBC|access-date=March 24, 2026}}</ref> Ai 23:38, l aviatur á colì cun l camion mé che l fova drio pateré. La ultima velocità registrada dan la colison fova de {{convert|90|kn}}.<ref name = "NTSB prelim"/> L ATC á mandà autri camions di pompiers de aeroport sul post, ensem cun na resposta dal [[New York City Fire Department]] (FDNY) y dal [[New York City Police Department]] (NYPD). Images del dopo á mostrà l aviatur, che ie restà tl raion del taxiway E, cun la coa alta y la cabina di pilotazion y la sezion anteriora destruc.<ref>{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Air Canada Express plane hits ground vehicle at New York's La Guardia airport, FlightRadar24 says |url=https://www.jpost.com/international/article-890855 |access-date=March 23, 2026 |work=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> N video de securità mostra l aviatur che tòc la pert dreta-posteriore dl camion cun gran forza, fé che l camion s é voltà. L par che l autista dl camion á udù l jet sùbit dan l impact y á proà zenza suzess de se slontané.<ref>{{cite news |date=March 23, 2026 |title=Video captures moment Air Canada jet crashed into fire truck at New York airport |url=https://www.indiatoday.in/world/story/air-canada-express-flight-collision-fire-truck-laguardia-airport-video-cctv-2886091-2026-03-23 |access-date=March 23, 2026 |work=India Today |language=en}}</ref> I passeiers sun l aviatur á descrit che l aviatur á frenà de sguiz sùbito do la patereda, tucà n gran sön che á stlucia le persones contra i sej y te l'intern de la cabina. Alcuns passeiers á raportà ferides al ciap y sanguinamënc, y á dit che i á iudà a dovier n usc de emergenza y a iudé autri a se evacué via l ala.<ref name="CBC live" /> N passeier á dit ai jornalisc che i pilots "à plu o manco salvà nos vita" frenan de sguiz sùbito do la patereda, dajan che l crejô che l pilot ova "reflesc incredibii".<ref name="CBC live" /> == Vitimes == L capitan y l second pilot, Antoine Forest y Mackenzie Gunther,<ref>{{Cite news |last=Baskar |first=Pranav |last2=Isai |first2=Vjosa |last3=Meko |first3=Hurubie |last4=Onishi |first4=Norimitsu |date=2026-03-24 |title=Air Canada Pilots Killed in LaGuardia Crash Were Early in Flying Careers |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/nyregion/air-canada-pilots-laguardia.html |access-date=2026-03-25 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Air Canada pilots Antoine Forest and Mackenzie Gunther died in LaGuardia plane crash |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz67jq0enwpo |access-date=2026-03-25 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ie morts canche la pert dant dl jet s é schisciada, mé 35 passeiers, i doi stewards, y i doi ocupanc dl camion di pompiers ie stac feric.<ref name="ABC" /><ref name = "NTSB prelim"/> Na stewardess, setada sun n sej pliec dao la porta de la cabina, ie stata stlucia fora dl aviatur y truada a plu de {{Convert|100|m|ft|order=flip}} dal rest. La é sopraviscuda con dues gambes rot, na spina dorsala frata, y sbuianc.<ref>{{cite web |last1=Cecco |first1=Leyland |date=March 23, 2026 |title='A miracle': Canadian flight attendant ejected from plane survives New York crash |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/23/canadian-flight-attendant-survives-new-york-plane-crash-laguardia |access-date=March 23, 2026 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |last1=Peltz |first1=Jennifer |last2=White |first2=Ed |title=Flight attendant thrown from Air Canada plane survives in a 'total miracle' |url=https://apnews.com/article/air-canada-flight-attendant-survives-4bea55d29d080ca2ebd9aff26d124740 |website=AP News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=2026-03-29 |title=The Air Canada Crash: Before and After the Frantic Call to 'Stop, Stop, Stop' |url=https://www.nytimes.com/2026/03/29/nyregion/laguardia-air-canada-crash-reconstruction.html |access-date=2026-03-29 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> I doi ocupanc dl camion ARFF, n ufizier y n serjent de la Polizia del Port Authority, á patì oss rot{{cn|date=April 2026}} y ie stac portac al [[NewYork-Presbyterian Queens]] te condizions critices ma nia mortal. Le vitimes ie stades portades al [[Elmhurst Hospital]] o al NewYork-Presbyterian Queens, uni doi ospedac de livel 1 [[trauma centers]].<ref name="WNBC">{{Cite web |last1=Dienst |first1=Jonathan |last2=Shea |first2=Tom |date=March 23, 2026 |title=Pilot, co-pilot killed after plane collides with truck on runway at LaGuardia Airport |url=https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |access-date=March 23, 2026 |website=NBC New York |language=en-US |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323054817/https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |url-status=live }}</ref> 32 di feric ie stac dimetù sùbito do, y 9 che fova plu greves ie restac sot cure medical.<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=Two pilots dead after plane and ground vehicle collide at New York's LaGuardia Airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy01g522ww4o |access-date=March 23, 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Al 27 de merz, 5 persones — 4 passeiers y na stewardess — fova ancora te cure medical te condizions stabiles.<ref name=":0" />{{needs update|date=May 2026}} == Consequenzes == [[File:AC8646_BRoll.webm|thumb|Video de l'NTSB del post]] La [[Federal Aviation Administration]] á emetù n [[ground stop]] al aeroport.<ref>{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Ground stop at LaGuardia Airport due to 'aircraft emergency,' FAA says |url=https://edition.cnn.com/2026/03/23/us/laguardia-airport-aircraft-emergency-hnk |access-date=March 23, 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> L aeroport ie stat sarà fin al 14:00 l di do. Gran pert di vol ie stac dirotà a aeroport visins, spezialmenter al [[John F. Kennedy International Airport]] y al [[Newark Liberty International Airport]].<ref name="ABC">{{Cite news |last1=Gorman |first1=Jessica |last2=Ali |first2=Ayesha |last3=Margolin |first3=Josh |last4=Crudele |first4=Mark |last5=Shalvey |first5=Kevin |date=March 23, 2026 |title=2 dead, LaGuardia Airport closed following collision between Air Canada plane and airport vehicle, officials say |url=https://abcnews.com/US/laguardia-airport-closed-collision-air-canada-plane-airport/story?id=131315551&cid=social_twitter_abcn |access-date=March 23, 2026 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}</ref> Mé ai 23 de merz, n ground stop ie stat emetù a Newark per fum te la tur de control, che á ndarpá plu leter l trafic aereo tl raion metropolitan de New York.<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/US/ground-stop-place-control-tower-evacuated-newark-airport/story?id=131319376|title=Ground stop briefly in place, control tower evacuated at Newark Airport after reports of smoke|website=ABC News|date=2023-03-23|access-date=2023-03-23|archive-date=March 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323183551/https://abcnews.com/US/ground-stop-place-control-tower-evacuated-newark-airport/story?id=131319376|url-status=live}}</ref> La pista 4/22, ulache l mpedamënt é suzedù, ie restada sarada mé che i investigatëurs esaminô i ruine y ie stata ruvieria ai ca. 10:00 EDT del 26 de merz.<ref>{{cite news |last1=Helmore |first1=Edward |title=LaGuardia pilots raised safety alarms months before deadly runway crash |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/24/laguardia-airplane-pilots-safety-concerns-crash |access-date=24 March 2026 |work=The Guardian |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Herrera |first1=Alexa |title=Both LaGuardia Airport runways back open days after deadly crash, officials say|url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/laguardia-airport-runway-open-deadly-crash-air-canada/ |access-date=27 March 2026 |work=CBS News |date=26 March 2026}}</ref> I corp di capitan y second pilot ie stac repatriac tl Canada ai 26 de merz.<ref name=":0" /> == Investigazion == [[File:NTSB Air Canada Express Flight 8646.jpg|thumb|Investigatëurs de l'NTSB sul post]] L [[National Transportation Safety Board]] (NTSB) á mandà n equip per investigé l mpedamënt.<ref>{{Cite tweet |number=2035975727762256307 |user=NTSB_Newsroom |title=The NTSB is launching a go team to investigate the March 22 Jazz Aviation, Air Canada Express Flight 8646, CRJ900, airplane that collided with a fire truck on Runway 4 at LaGuardia Airport in New York NY. Chair Jennifer Homendy will serve as the on-scene spokesperson, accompanied by Member John DeLeeuw. The investigative team is expected to arrive today. Follow @NTSB_Newsroom for updates. |author-link=National Transportation Safety Board |date=March 23, 2026 |access-date=March 23, 2026}}</ref> L [[Transportation Safety Board of Canada]], segon i acordc internazionai, á nce mandà investigatëurs per iudé l'NTSB.<ref>{{cite news |date=March 23, 2026 |title='Stop, Truck 1. Stop.' Air traffic control recording captures moments before fatal Air Canada crash. |url=https://www.ctvnews.ca/canada/article/2-pilots-killed-after-air-canada-flight-crashes-at-ny-airport-dozens-injured-follow-for-live-updates/ |access-date=March 23, 2026 |work=CTV News |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323114840/https://www.ctvnews.ca/canada/article/2-pilots-killed-after-air-canada-flight-crashes-at-ny-airport-dozens-injured-follow-for-live-updates/ |url-status=live }}</ref> L'NTSB á notà che l camion di pompiers n fova nia equipà cun n [[Airport_surveillance_and_broadcast_systems#Airport_Surface_Detection_Equipment|ASDE-X]] [[Transponder (aeronautics)|transponder]].<ref>{{Cite web |last=Lillich |first=Cody |last2=Sarabia |first2=Steven |date=2026-03-25 |title=Fire trucks at Phoenix Sky Harbor not equipped with location transponders |url=https://www.azfamily.com/2026/03/25/fire-trucks-phoenix-sky-harbor-not-equipped-with-transponders/ |access-date=2026-03-25 |website=Azfamily |language=en}}</ref> L'NTSB á publicà n raport preliminer ai 23 de april.<ref name="NTSB prelim">{{Cite report |url=https://data.ntsb.gov/carol-repgen/api/Aviation/ReportMain/GenerateNewestReport/202674/pdf |title=Aviation Investigation Preliminary Report |date=2026-04-23 |publisher=National Transportation Safety Board |docket=DCA26MA161 |access-date=2026-04-23}}</ref> == Reazions == L president american [[Donald Trump]] á dit che l mpedamënt fova "terribil" y á referì al'industria aviatica sciöche "n lëur periculos".<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=Donald Trump Reacts to 'Terrible' LaGuardia Plane Crash That Killed 2 Pilots, Says 'It's a Dangerous Business' |url=https://people.com/trump-reacts-laguardia-crash-dangerous-business-11932214 |access-date=March 23, 2026 |website=People |language=en-GB}}</ref> L sènch de New York [[Zohran Mamdani]] á descrit l mpedamënt sciöche "tragich".<ref>{{Cite tweet |number=2036052362079482338 |user=NYCMayor |title=I have been briefed on the tragic collision that took place at LaGuardia Airport late last night. The National Transportation Safety Board is investigating the incident, and the City is in close contact with federal, state, and local partners. I am grateful to our first responders, whose swift actions saved lives. The flight operator, Air Canada, has set up a hotline for friends and families of affected passengers: 1-800-961-7099. LaGuardia Airport was temporarily closed. The Port Authority advised travelers to check with their airline for the latest flight information before coming to the airport. |author-link=Zohran Mamdani |access-date=March 23, 2026|first=Zohran|last=Mamdani}}</ref> L minister di transport del Canada [[Steven MacKinnon]] á dit che l ova parlà cun si [[United States Department of Transportation|collega american]] y che funzionares canadeisc fova a New York "per ruvé al fond" dl mpedamënt, y á ofert sodesc a chisc che ie stac afectac.<ref name="CBC live" /><ref>{{Cite tweet |number=2036067537390022663 |user=francoislegault |title=J'ai appris avec consternation le tragique accident survenu à l'aéroport de LaGuardia, à New York, impliquant un vol d'Air Canada en provenance de Montréal. Mes pensées accompagnent les proches du pilote et du copilote décédés, ainsi que toutes les personnes touchées par cet événement. |author-link=François Legault |access-date=March 23, 2026 |language=fr-ca|trans-title=I learned with consternation of the tragic accident that occurred at LaGuardia Airport in New York, involving an Air Canada flight arriving from Montreal. My thoughts are with the loved ones of the deceased pilot and co-pilot, as well as with everyone affected by this event.|first=François|last=Legault}}</ref> Canadeisc mpurtanc nclui MacKinnon y l prim minister [[Mark Carney]] á emetù declarazions che condemnô [[Michael Rousseau]], l [[chief executive officer]] de Air Canada, per avëi publicà n video corporatif ufiziel sun [[X (social network)|X]] che espres condolenzes scaji dl dut te nglëisc cun sutituli franzeisc, nveze de avëi publicà declarazions equivalentes te uni doi lingac sciöche che l ie ncedù dal [[Official Languages Act (Canada)|Official Languages Act]].<ref>{{cite web |last1=Tunney |first1=Catharine |title=Carney 'very disappointed' in Air Canada CEO's English-only condolence video, says it lacked compassion |url=https://www.cbc.ca/news/politics/air-canada-ceo-english-message-9.7141321 |access-date=25 March 2026|date=25 March 2026|website=CBC News}}</ref><ref>{{cite web |last1=Cecco |first1=Leyland |title=Mark Carney rebukes Air Canada chief over English-only crash message |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/25/mark-carney-air-canada-fire-truck-crash |website=The Guardian |access-date=25 March 2026 |date=25 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kozicka |first1=Patricia |last2=Watts |first2=Rachel |title=Quebec politicians condemn Air Canada CEO over English-only condolence video |url=https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/air-canada-ceo-michael-rousseau-francois-legault-9.7141491 |access-date=25 March 2026|website=CBC News}}</ref><ref>{{cite web |last1=Schmunk |first1=Rhianna |title=Air Canada CEO summoned to Ottawa over English-only condolence video for LaGuardia crash |url=https://www.cbc.ca/news/canada/air-canada-ceo-michael-rousseau-laguardia-crash-condolences-english-ottawa-9.7140823 |access-date=25 March 2026|date=24 March 2026|website=CBC News}}</ref> Te resposta, Rousseau á anunzià che l se retirô plu tert tl 2026.<ref>{{Cite web |last=Dion |first=Mathieu |date=30 March 2026 |title=Air Canada CEO Quits After Furor Over Crash Condolence Video |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-30/air-canada-ceo-to-quit-after-furor-about-plane-crash-video |url-access=subscription |access-date=31 March 2026 |website=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{cite news| last=Yousif |first=Nadine |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgme8xy2rl1o |title=Air Canada CEO to retire after English-only condolence video controversy |date=30 March 2026 |access-date=31 March 2026|work=BBC News}}</ref> L Minister di Afari Esteri di [[Emirac Arabis Unii]] á espres condolenzes al Canada y ai Stac Unii, ensem cun la familia di mortc.<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=UAE Expresses Solidarity with Canada and the United States and Offers Condolences Over Air Canada Express Crash Victims |url=https://www.mofa.gov.ae/en/MediaHub/News/2026/3/23/UAE-Canada-United-States |website=[[Ministry of Foreign Affairs (United Arab Emirates)|Ministry of Foreign Affairs]] |access-date=March 26, 2026 }}</ref><ref>{{cite web |date=March 23, 2026 |title="الإمارات تتضامن مع كندا والولايات المتحدة وتعزي في ضحايا حادثة طائرة "إير كندا إكسبرس |language=ar |url=https://www.wam.ae/ar/article/bzck0w6-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%AA%D8%B6%D8%A7%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-%D9%88%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%8A-%D8%B6%D8%AD%D8%A7%D9%8A%D8%A7 |trans-title=UAE expresses solidarity with Canada, United States, offers condolences over Air Canada Express crash victims |website=[[Emirates News Agency]] |access-date=March 26, 2026 }}</ref> == Notes == {{Reflist}} {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic ti Stac Unii]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia Bombardier CRJ900]] [[Category: Mpedamënc aviatic a New York]] [[Category: Mpedamënc aviatic cun colision cun veiculi]] [[Category: Merz 2026 ti Stac Unii]] [[Category: Mpedamënc aviatic cun morts filmades]] hlve9dew763ndj3aoav9v5mzvaihwqq 251917 251916 2026-06-18T09:13:53Z Культурный слой 8644 /* Investigazion */ 251917 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Air Canada Express Vol 8646 |Imagine = AC8646 Ground.png |Legenda imagine = L camion di pompiers y l aviatur do l mpedamënt |Data = 22 de merz 2026 |Ora = 23:38 [[EDT]] ([[UTC-4]]) |Carater = Colision cun n camion di pompiers sun la pista |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Aeroport LaGuardia]], [[New York City]], New York, Stac Unii |Coordinedes = {{coord|40.7755|N|73.8789|W|format=dms|region:US-NY|display=inline,title}} |Morc = 2 (pilots) |Feris = 39 (37 dl aviatur, 2 dl camion) |Model = [[Bombardier CRJ900]] |Azienda aviatica = [[Jazz Aviation]] per [[Air Canada Express]] |Vol = Air Canada Express Vol 8646 |Numer registrazion = C-GNJZ |Post de partenza = [[Aeroport Internazial Montréal–Trudeau]], [[Dorval]], Quebec, Canada |Post de destinazion = [[Aeroport LaGuardia]], [[New York City]], New York, Stac Unii |Passeiers = 72 |Equipage = 4 |Sopraviscic = 74 }} '''Air Canada Express Vol 8646''' fova n vol regulier internazional de passeiers da [[Montréal–Trudeau International Airport]] tl [[Quebec]], Canada, al [[Aeroport LaGuardia]] te [[New York City]], Stac Unii. L vol fova operà da [[Jazz Aviation]], na azienda che fac vol regiunales per [[Air Canada]] sot la marca [[Air Canada Express]]. La nëit dl 22 de merz 2026, l [[Bombardier CRJ700 series|Bombardier CRJ900]] che servî l vol á fat na [[runway incursion]]<ref>{{Cite web |date=2026-03-23 |title=LaGuardia collision follows near miss at Newark and efforts to overhaul air traffic control system |url=https://www.washingtontimes.com/news/2026/mar/23/laguardia-collision-follows-near-miss-newark-efforts-overhaul-air/ |access-date=2026-03-23 |website=The Washington Times }}</ref><ref>{{Cite web |last=Revell |first=Eric |date=2026-03-23 |title=Fatal LaGuardia collision renews focus on runway incursion risks across US |url=https://www.foxbusiness.com/lifestyle/fatal-laguardia-collision-renews-focus-runway-incursion-risks-across-us |access-date=2026-03-23 |website=FOXBusiness |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323233630/https://www.foxbusiness.com/lifestyle/fatal-laguardia-collision-renews-focus-runway-incursion-risks-across-us |url-status=live }}</ref> cun n camion di pompiers de LaGuardia [[Airport crash tender|camion di pompiers de aeroport]] operà dal [[Port Authority of New York and New Jersey]].<ref>{{Cite web |last=Colley |first=Mark |date=2026-03-23 |title=Air Canada LaGuardia crash: One of the pilots killed identified; video captures moment of collision between plane, fire truck |url=https://www.thestar.com/news/canada/air-canada-aircraft-from-montreal-crashes-into-ground-vehicle-at-la-guardia-airport-sustains-significant-damage/article_4b08524d-1c87-4ae4-b45b-8cd310e67d7c.html |access-date=2026-03-23 |website=Toronto Star |archive-date=March 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324022107/https://www.thestar.com/news/canada/air-canada-aircraft-from-montreal-crashes-into-ground-vehicle-at-la-guardia-airport-sustains-significant-damage/article_4b08524d-1c87-4ae4-b45b-8cd310e67d7c.html |url-status=live }}</ref> L camion fova drio traversé la pista per rué a n auter mpedamënt canche l CRJ900 fova drio pateré, che á purtà a na colision sun la pista. La cabina di pilotazion y la sezion anteriora dl aviatur ie stades destruc, y i doi pilots ie morts,<ref name="FR24">{{Cite web |date=March 22, 2026 |title=Playback of flight AC8646 / JZA646 |url=https://www.flightradar24.com/data/flights/ac8646#3ede6c39 |access-date=March 23, 2026 |website=[[Flightradar24]]}}</ref><ref>{{cite news |date=March 23, 2026 |title=Canadian investigators to join probe into deadly LaGuardia Airport collision |url=https://www.cbc.ca/news/world/livestory/air-canada-crash-la-guardia-airport-9.7138217 |access-date=March 23, 2026 |work=CBC News |publisher=CBC}}</ref> mé n [[stewardess]] che fova setada sun n sej pliec dao la cabina ie stata ferida, damai che l ie stata stlucia fora sun la pista.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Air Canada pilot killed in LaGuardia crash had been flying since 16, family say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/laguardia-airport-air-canada-crash-victims-b2944144.html |access-date=2026-04-11 |website=The Independent |language=en}}</ref> 41 persones — nclui passeiers, equipage y i doi ocupanc dl camion — ie stades ferides do la colision; 9 ie restac sot cure medical l di do. L Vol 8646 fova l prim mpedamënt mortal a LaGuardia do 34 agn, da USAir Vol 405 che scraà l stes di tl 1992. == Sfunda == === Aviatur === L aviatur che á fat la catastrofe fova n [[Bombardier CRJ700 series#CRJ900LR|Bombardier CRJ900LR]] de 20 agn operà da [[Jazz Aviation]] per [[Air Canada Express]], cun registrazion C-GNJZ. L ie stat consegnà nuef ala azienda tl 2005.<ref name="FR24 Blog">{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Air Canada CRJ collides with fire fighting truck on landing in New York |url=https://www.flightradar24.com/blog/flight-tracking-news/major-incident/air-canada-crj-collides-with-fire-fighting-truck-on-landing-in-new-york/ |access-date=March 23, 2026 |work=[[Flightradar24]] |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323061528/https://www.flightradar24.com/blog/flight-tracking-news/major-incident/air-canada-crj-collides-with-fire-fighting-truck-on-landing-in-new-york/ |url-status=live }}</ref> L aviatur fova configurà per servij regiunale y fova suvënz usà sun routes curtes y medies tl Canada y danter Canada y i Stac Unii. L fova equipà cun doi motors turbofan [[General Electric CF34|General Electric CF34-8C5]].<ref>{{Cite news |title=Pilot, co-pilot killed after plane collides with truck on runway at LaGuardia Airport |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/89d1cd3e060774ff897512cb811710d7 |date=March 23, 2026 |access-date=March 24, 2026}}</ref> === Passeiers y equipage === A bordo fova 76 persones, nclui 72 passeiers y 4 members dl equipage.<ref name="CBC live" /> I pilots fova l capitan Antoine Forest, 30 agn de [[Coteau-du-Lac, Quebec]], y l second pilot Mackenzie Gunther, 24 agn de [[Ottawa, Ontario]].<ref>{{cite web |title=Bodies of Air Canada pilots killed in LaGuardia collision to be repatriated |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-air-canada-pilots-laguardia/#:~:text=Gunther%2C%2024%2C%20and%20Forest%2C,24%20and%20Forest%20was%2030. |website=The Globe and Mail |access-date=26 March 2026 |language=en-CA |date=26 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Olson |first1=Isaac |last2=Ould-Hammou |first2=Hénia |title='Too soon for us to say goodbye,' says brother of Quebec pilot killed in crash at N.Y. airport |url=https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/laguardia-airport-crash-9.7139139 |access-date=26 March 2026 |work=CBC News |date=23 March 2026}}</ref> === Camion di pompiers === L camion di pompiers de aeroport fova n [[Oshkosh Striker|Oshkosh Striker 1500]] identificà sciöche Truck 1 (marcà Truck 35 sul veicul), y l fova operà dal [[Aircraft rescue and firefighting|ARFF]] del [[Port Authority of New York and New Jersey Police Department]].<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/air-transport/safety-ops-regulation/jazz-aviation-crj-900-hits-vehicle-laguardia-airport|title=Jazz Aviation CRJ-900 Hits Vehicle At LaGuardia Airport|website=Aviation Week Network|access-date=2023-03-23|date=2023-03-23|archive-date=March 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324073359/https://aviationweek.com/air-transport/safety-ops-regulation/jazz-aviation-crj-900-hits-vehicle-laguardia-airport|url-status=live}}</ref><ref name="Dakss-2026">{{Cite web |last1=Dakss |first1=Brian |last2=Van Cleave |first2=Kris |last3=Milton |first3=Pat |date=March 23, 2026 |title=2 pilots killed as plane and fire-rescue truck collide at New York's LaGuardia Airport, officials say |url=https://www.cbsnews.com/news/laguardia-airport-closed-arrving-air-canada-plane-ground-vehicle-collide/ |access-date=March 23, 2026 |website=CBS News |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323055233/https://www.cbsnews.com/news/laguardia-airport-closed-arrving-air-canada-plane-ground-vehicle-collide/ |url-status=live }}</ref> === Temp === Ca. trëi uries dan l mpedamënt, l Aeroport LaGuardia á publicà sun [[X (social network)|X]] che le condizions meteorologiches ova cajonà desrüj de vol.<ref>{{Cite tweet |number=2035876766657765465 |user=LGAairport |title=Weather conditions have caused LGA Airport flight disruptions. Check with your airline to determine the status of your flight. |author-link=LaGuardia Airport |date=March 22, 2026 |access-date=March 23, 2026}}</ref> Gran plueia ie stata raportada tl raion de New York, cun eghes vedudes sun l tarmac de LaGuardia. Nce la visibilità ie stata reduzida a {{convert|3|mi|km|abbr=on}}.<ref>{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Plane collides with vehicle at LaGuardia Airport runway; at least 4 hurt, including 2 PAPD officers |url=https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |access-date=March 23, 2026 |work=[[WNBC]] |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323054817/https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |url-status=live }}</ref> === Aeroport y control di trafic aereo === Al moment fova doi controlurs de trafic aereo al aeroport, mé uni doi laurô doi posizions uni per pert de n turn de nëit. Autri doi controlurs fova presenc al aeroport, mé nia de turn te la sala de control.<ref>{{cite news |last1=Krauth |first1=Dan |title=Air traffic controllers were dealing with different emergency at time of LaGuardia collision |url=https://abc7ny.com/post/air-traffic-controllers-were-dealing-different-emergency-time-laguardia-airport-collision/18757521/ |access-date=March 24, 2026 |work=ABC7 New York |date=March 23, 2026 |language=en |archive-date=March 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324000730/https://abc7ny.com/post/air-traffic-controllers-were-dealing-different-emergency-time-laguardia-airport-collision/18757521/ |url-status=live }}</ref><ref name="NYT Kelly Distracted">{{cite news |last1=Kelly |first1=Kate |title=FAA Is Investigating if Another Jet's Issue Distracted LaGuardia Air Traffic Controller |url=https://www.nytimes.com/2026/03/23/nyregion/faa-air-traffic-controller-laguardia-crash.html |access-date=March 24, 2026 |work=The New York Times |date=March 23, 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Versprille |first1=Allyson |last2=Johnsson |first2=Julie |title=Safety System Failed to Alert LaGuardia Tower Before Crash |url=https://www.msn.com/en-us/money/other/laguardia-traffic-was-guided-by-two-controllers-at-time-of-crash/ar-AA1Zjs4P |website=MSN.com |publisher=Bloomberg |access-date=25 March 2026}}</ref> I controlurs n ie stac nia afectac dal [[2026 United States federal government shutdowns#Second shutdown|second shutdown]] del guviern federel per l finanziamënt del [[United States Department of Homeland Security|Departiment de la Segurëza Interna]].<ref>{{Cite web |last=Peltz |first=Jennifer |date=March 23, 2026 |title=LaGuardia Airport collision between jet and fire truck kills pilot and copilot |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/laguardia-airport-collision-between-jet-and-fire-truck-kills-pilot-and-copilot |access-date=March 23, 2026 |website=PBS News |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=2 killed, dozens injured after Air Canada flight hits fire truck on runway at LaGuardia Airport, official says |url=https://ktvz.com/news/2026/03/23/2-killed-dozens-injured-after-air-canada-flight-hits-fire-truck-on-runway-at-laguardia-airport-official-says-2/ |access-date=March 23, 2026 |website=KTVZ |language=en-US}}</ref> == Mpedamënt == [[File:Air Canada Express 8646 LGA accident ATC Audio.opus|thumb|Trasmissions ATC de LaGuardia{{Small|<br />(slarga per udëi i didascai)}}]] [[File:Air Canada Express Flight 8646 Diagram.jpg|thumb|Diagrama de la rota de vol sun LaGuardia]] L aviatur é levà dal [[Aeroport Internazional Montréal–Trudeau]] a [[Montreal]] ai 22:10 [[EDT]], do n retart de plu de doi uries, sun via per [[Aeroport LaGuardia]] te [[New York City]].<ref>{{Cite web |last=Scott-Turner |first=Freya |date=March 23, 2026 |title=Air Canada plane collision – a timeline |url=https://www.bbc.com/news/live/c620w12y59nt?post=asset%3A78185752-e2ae-442b-9240-353f86be1f2f#post |access-date=March 23, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Air Canada 8646 |url=https://www.flightaware.com/live/flight/ACA8646/history/20260323/0009Z/CYUL/KLGA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323053606/https://www.flightaware.com/live/flight/ACA8646/history/20260323/0009Z/CYUL/KLGA |archive-date=March 23, 2026 |access-date=March 23, 2026 |website=FlightAware}}</ref> Ai 23:18, l vol [[United Airlines]] 2384, n [[Boeing 737 MAX|Boeing 737 MAX 8]] sun via per [[O'Hare International Airport]] a Chicago, á nterrot la decolada da LaGuardia doi iedes do che l signac de alarsc de anti-giacia s é inciodi, y á declarà n'emergenza do che l equipage á sentù n odor strem y te la cabina.<ref name="Dakss-2026" /> Zenza na porta libera per l vol United, n camion di pompiers de aeroport y n camion de scali (stair truck) ie stac mandac per iudé l vol 2384.<ref name="Dakss-2026" /> Ai 23:37, l [[control di trafic aereo]] (ATC) á dat l permess a "Truck 1 y compagnia"<ref>{{Cite web |last=Terpstra |first=Patrick |date=2026-03-23 |title='Stop, truck 1, stop': Audio captures moments before deadly plane crash |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/stop-truck-1-stop-audio-captures-moments-before-deadly-laguardia-crash |access-date=2026-03-25 |website=Scripps News |language=en}}</ref> de traversé la pista 4 al taxiway Delta mé che l aviatur Air Canada Express fova drio se avisiné. L controlur á po podù ester udù che l dajô a n auter aviatur, Frontier 4195, de se fermé. Sùbito do, l controlur á mandà plu trasmissions radio che dijô a Truck 1 de se fermé, uni secuns do avëi dat l permess de traversé la pista ulache la colison é suzeduda.<ref name="avherald">{{Cite web |last=Hradecky |first=Simon |date=March 23, 2026 |title=Accident: Jazz CRJ9 at New York on Mar 22nd 2026, collision with fire truck on runway |url=https://avherald.com/h?article=536bb98e&opt=0 |access-date=March 23, 2026 |website=[[The Aviation Herald]]}}</ref><ref name="FR24 Blog" /> L audio ATC publicà dai media á ciapà n controlur che dijô "I messed up" (é n'á fat) sun la frequenza sùbito do la colison; n pilot de [[Frontier Airlines]] che á udù la colison á radioedà al controlur: "[...] te á fat l possibler".<ref name="CBC live">{{cite web |date=March 23, 2026 |title=LaGuardia Airport reopening after 2 pilots killed in Air Canada collision |url=https://www.cbc.ca/news/world/livestory/air-canada-crash-la-guardia-airport-9.7138217 |access-date=March 23, 2026 |website=CBC News |publisher=CBC/Radio-Canada}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rahman |first1=Khaleda |date=March 23, 2026 |title=LaGuardia plane crash audio reveals aftermath of collision: 'I messed up" |url=https://www.newsweek.com/laguardia-plane-crash-audio-reveals-aftermath-of-collision-i-messed-up-11718776 |access-date=March 23, 2026 |website=Newsweek |language=en}}</ref> L audio á nce ciapà l moment dl prim y dl second apel a Truck 1: "Frontier 4195, ferméve pa. Ferméve, ferméve, ferméve, Truck 1, ferméve, ferméve, ferméve. Ferméve, Truck 1."<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title='Stop, stop, stop,' air traffic control tells truck in Air Canada crash |url=https://www.cbc.ca/player/play/video/9.7138462 |website=CBC|access-date=March 24, 2026}}</ref> Ai 23:38, l aviatur á colì cun l camion mé che l fova drio pateré. La ultima velocità registrada dan la colison fova de {{convert|90|kn}}.<ref name = "NTSB prelim"/> L ATC á mandà autri camions di pompiers de aeroport sul post, ensem cun na resposta dal [[New York City Fire Department]] (FDNY) y dal [[New York City Police Department]] (NYPD). Images del dopo á mostrà l aviatur, che ie restà tl raion del taxiway E, cun la coa alta y la cabina di pilotazion y la sezion anteriora destruc.<ref>{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Air Canada Express plane hits ground vehicle at New York's La Guardia airport, FlightRadar24 says |url=https://www.jpost.com/international/article-890855 |access-date=March 23, 2026 |work=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> N video de securità mostra l aviatur che tòc la pert dreta-posteriore dl camion cun gran forza, fé che l camion s é voltà. L par che l autista dl camion á udù l jet sùbit dan l impact y á proà zenza suzess de se slontané.<ref>{{cite news |date=March 23, 2026 |title=Video captures moment Air Canada jet crashed into fire truck at New York airport |url=https://www.indiatoday.in/world/story/air-canada-express-flight-collision-fire-truck-laguardia-airport-video-cctv-2886091-2026-03-23 |access-date=March 23, 2026 |work=India Today |language=en}}</ref> I passeiers sun l aviatur á descrit che l aviatur á frenà de sguiz sùbito do la patereda, tucà n gran sön che á stlucia le persones contra i sej y te l'intern de la cabina. Alcuns passeiers á raportà ferides al ciap y sanguinamënc, y á dit che i á iudà a dovier n usc de emergenza y a iudé autri a se evacué via l ala.<ref name="CBC live" /> N passeier á dit ai jornalisc che i pilots "à plu o manco salvà nos vita" frenan de sguiz sùbito do la patereda, dajan che l crejô che l pilot ova "reflesc incredibii".<ref name="CBC live" /> == Vitimes == L capitan y l second pilot, Antoine Forest y Mackenzie Gunther,<ref>{{Cite news |last=Baskar |first=Pranav |last2=Isai |first2=Vjosa |last3=Meko |first3=Hurubie |last4=Onishi |first4=Norimitsu |date=2026-03-24 |title=Air Canada Pilots Killed in LaGuardia Crash Were Early in Flying Careers |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/nyregion/air-canada-pilots-laguardia.html |access-date=2026-03-25 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Air Canada pilots Antoine Forest and Mackenzie Gunther died in LaGuardia plane crash |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz67jq0enwpo |access-date=2026-03-25 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ie morts canche la pert dant dl jet s é schisciada, mé 35 passeiers, i doi stewards, y i doi ocupanc dl camion di pompiers ie stac feric.<ref name="ABC" /><ref name = "NTSB prelim"/> Na stewardess, setada sun n sej pliec dao la porta de la cabina, ie stata stlucia fora dl aviatur y truada a plu de {{Convert|100|m|ft|order=flip}} dal rest. La é sopraviscuda con dues gambes rot, na spina dorsala frata, y sbuianc.<ref>{{cite web |last1=Cecco |first1=Leyland |date=March 23, 2026 |title='A miracle': Canadian flight attendant ejected from plane survives New York crash |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/23/canadian-flight-attendant-survives-new-york-plane-crash-laguardia |access-date=March 23, 2026 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |last1=Peltz |first1=Jennifer |last2=White |first2=Ed |title=Flight attendant thrown from Air Canada plane survives in a 'total miracle' |url=https://apnews.com/article/air-canada-flight-attendant-survives-4bea55d29d080ca2ebd9aff26d124740 |website=AP News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=2026-03-29 |title=The Air Canada Crash: Before and After the Frantic Call to 'Stop, Stop, Stop' |url=https://www.nytimes.com/2026/03/29/nyregion/laguardia-air-canada-crash-reconstruction.html |access-date=2026-03-29 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> I doi ocupanc dl camion ARFF, n ufizier y n serjent de la Polizia del Port Authority, á patì oss rot{{cn|date=April 2026}} y ie stac portac al [[NewYork-Presbyterian Queens]] te condizions critices ma nia mortal. Le vitimes ie stades portades al [[Elmhurst Hospital]] o al NewYork-Presbyterian Queens, uni doi ospedac de livel 1 [[trauma centers]].<ref name="WNBC">{{Cite web |last1=Dienst |first1=Jonathan |last2=Shea |first2=Tom |date=March 23, 2026 |title=Pilot, co-pilot killed after plane collides with truck on runway at LaGuardia Airport |url=https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |access-date=March 23, 2026 |website=NBC New York |language=en-US |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323054817/https://www.nbcnewyork.com/new-york-city/plane-collides-vehicle-laguardia-airport/6479805/ |url-status=live }}</ref> 32 di feric ie stac dimetù sùbito do, y 9 che fova plu greves ie restac sot cure medical.<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=Two pilots dead after plane and ground vehicle collide at New York's LaGuardia Airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy01g522ww4o |access-date=March 23, 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Al 27 de merz, 5 persones — 4 passeiers y na stewardess — fova ancora te cure medical te condizions stabiles.<ref name=":0" />{{needs update|date=May 2026}} == Consequenzes == [[File:AC8646_BRoll.webm|thumb|Video de l'NTSB del post]] La [[Federal Aviation Administration]] á emetù n [[ground stop]] al aeroport.<ref>{{Cite news |date=March 23, 2026 |title=Ground stop at LaGuardia Airport due to 'aircraft emergency,' FAA says |url=https://edition.cnn.com/2026/03/23/us/laguardia-airport-aircraft-emergency-hnk |access-date=March 23, 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> L aeroport ie stat sarà fin al 14:00 l di do. Gran pert di vol ie stac dirotà a aeroport visins, spezialmenter al [[John F. Kennedy International Airport]] y al [[Newark Liberty International Airport]].<ref name="ABC">{{Cite news |last1=Gorman |first1=Jessica |last2=Ali |first2=Ayesha |last3=Margolin |first3=Josh |last4=Crudele |first4=Mark |last5=Shalvey |first5=Kevin |date=March 23, 2026 |title=2 dead, LaGuardia Airport closed following collision between Air Canada plane and airport vehicle, officials say |url=https://abcnews.com/US/laguardia-airport-closed-collision-air-canada-plane-airport/story?id=131315551&cid=social_twitter_abcn |access-date=March 23, 2026 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}</ref> Mé ai 23 de merz, n ground stop ie stat emetù a Newark per fum te la tur de control, che á ndarpá plu leter l trafic aereo tl raion metropolitan de New York.<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/US/ground-stop-place-control-tower-evacuated-newark-airport/story?id=131319376|title=Ground stop briefly in place, control tower evacuated at Newark Airport after reports of smoke|website=ABC News|date=2023-03-23|access-date=2023-03-23|archive-date=March 23, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323183551/https://abcnews.com/US/ground-stop-place-control-tower-evacuated-newark-airport/story?id=131319376|url-status=live}}</ref> La pista 4/22, ulache l mpedamënt é suzedù, ie restada sarada mé che i investigatëurs esaminô i ruine y ie stata ruvieria ai ca. 10:00 EDT del 26 de merz.<ref>{{cite news |last1=Helmore |first1=Edward |title=LaGuardia pilots raised safety alarms months before deadly runway crash |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/24/laguardia-airplane-pilots-safety-concerns-crash |access-date=24 March 2026 |work=The Guardian |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Herrera |first1=Alexa |title=Both LaGuardia Airport runways back open days after deadly crash, officials say|url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/laguardia-airport-runway-open-deadly-crash-air-canada/ |access-date=27 March 2026 |work=CBS News |date=26 March 2026}}</ref> I corp di capitan y second pilot ie stac repatriac tl Canada ai 26 de merz.<ref name=":0" /> == Investigazion == [[File:NTSB Air Canada Express Flight 8646.jpg|thumb|Investigatëurs de l'NTSB sul post]] L [[National Transportation Safety Board]] (NTSB) á mandà n equip per investigé l mpedamënt. L [[Transportation Safety Board of Canada]], segon i acordc internazionai, á nce mandà investigatëurs per iudé l'NTSB.<ref>{{cite news |date=March 23, 2026 |title='Stop, Truck 1. Stop.' Air traffic control recording captures moments before fatal Air Canada crash. |url=https://www.ctvnews.ca/canada/article/2-pilots-killed-after-air-canada-flight-crashes-at-ny-airport-dozens-injured-follow-for-live-updates/ |access-date=March 23, 2026 |work=CTV News |archive-date=March 23, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323114840/https://www.ctvnews.ca/canada/article/2-pilots-killed-after-air-canada-flight-crashes-at-ny-airport-dozens-injured-follow-for-live-updates/ |url-status=live }}</ref> L'NTSB á notà che l camion di pompiers n fova nia equipà cun n [[Airport_surveillance_and_broadcast_systems#Airport_Surface_Detection_Equipment|ASDE-X]] [[Transponder (aeronautics)|transponder]].<ref>{{Cite web |last=Lillich |first=Cody |last2=Sarabia |first2=Steven |date=2026-03-25 |title=Fire trucks at Phoenix Sky Harbor not equipped with location transponders |url=https://www.azfamily.com/2026/03/25/fire-trucks-phoenix-sky-harbor-not-equipped-with-transponders/ |access-date=2026-03-25 |website=Azfamily |language=en}}</ref> L'NTSB á publicà n raport preliminer ai 23 de april.<ref name="NTSB prelim">{{Cite report |url=https://data.ntsb.gov/carol-repgen/api/Aviation/ReportMain/GenerateNewestReport/202674/pdf |title=Aviation Investigation Preliminary Report |date=2026-04-23 |publisher=National Transportation Safety Board |docket=DCA26MA161 |access-date=2026-04-23}}</ref> == Reazions == L president american [[Donald Trump]] á dit che l mpedamënt fova "terribil" y á referì al'industria aviatica sciöche "n lëur periculos".<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=Donald Trump Reacts to 'Terrible' LaGuardia Plane Crash That Killed 2 Pilots, Says 'It's a Dangerous Business' |url=https://people.com/trump-reacts-laguardia-crash-dangerous-business-11932214 |access-date=March 23, 2026 |website=People |language=en-GB}}</ref> L sènch de New York [[Zohran Mamdani]] á descrit l mpedamënt sciöche "tragich". L minister di transport del Canada [[Steven MacKinnon]] á dit che l ova parlà cun si [[United States Department of Transportation|collega american]] y che funzionares canadeisc fova a New York "per ruvé al fond" dl mpedamënt, y á ofert sodesc a chisc che ie stac afectac.<ref name="CBC live" /> Canadeisc mpurtanc nclui MacKinnon y l prim minister [[Mark Carney]] á emetù declarazions che condemnô [[Michael Rousseau]], l [[chief executive officer]] de Air Canada, per avëi publicà n video corporatif ufiziel sun [[X (social network)|X]] che espres condolenzes scaji dl dut te nglëisc cun sutituli franzeisc, nveze de avëi publicà declarazions equivalentes te uni doi lingac sciöche che l ie ncedù dal [[Official Languages Act (Canada)|Official Languages Act]].<ref>{{cite web |last1=Tunney |first1=Catharine |title=Carney 'very disappointed' in Air Canada CEO's English-only condolence video, says it lacked compassion |url=https://www.cbc.ca/news/politics/air-canada-ceo-english-message-9.7141321 |access-date=25 March 2026|date=25 March 2026|website=CBC News}}</ref><ref>{{cite web |last1=Cecco |first1=Leyland |title=Mark Carney rebukes Air Canada chief over English-only crash message |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/25/mark-carney-air-canada-fire-truck-crash |website=The Guardian |access-date=25 March 2026 |date=25 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kozicka |first1=Patricia |last2=Watts |first2=Rachel |title=Quebec politicians condemn Air Canada CEO over English-only condolence video |url=https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/air-canada-ceo-michael-rousseau-francois-legault-9.7141491 |access-date=25 March 2026|website=CBC News}}</ref><ref>{{cite web |last1=Schmunk |first1=Rhianna |title=Air Canada CEO summoned to Ottawa over English-only condolence video for LaGuardia crash |url=https://www.cbc.ca/news/canada/air-canada-ceo-michael-rousseau-laguardia-crash-condolences-english-ottawa-9.7140823 |access-date=25 March 2026|date=24 March 2026|website=CBC News}}</ref> Te resposta, Rousseau á anunzià che l se retirô plu tert tl 2026.<ref>{{Cite web |last=Dion |first=Mathieu |date=30 March 2026 |title=Air Canada CEO Quits After Furor Over Crash Condolence Video |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-30/air-canada-ceo-to-quit-after-furor-about-plane-crash-video |url-access=subscription |access-date=31 March 2026 |website=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{cite news| last=Yousif |first=Nadine |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgme8xy2rl1o |title=Air Canada CEO to retire after English-only condolence video controversy |date=30 March 2026 |access-date=31 March 2026|work=BBC News}}</ref> L Minister di Afari Esteri di [[Emirac Arabis Unii]] á espres condolenzes al Canada y ai Stac Unii, ensem cun la familia di mortc.<ref>{{Cite web |date=March 23, 2026 |title=UAE Expresses Solidarity with Canada and the United States and Offers Condolences Over Air Canada Express Crash Victims |url=https://www.mofa.gov.ae/en/MediaHub/News/2026/3/23/UAE-Canada-United-States |website=[[Ministry of Foreign Affairs (United Arab Emirates)|Ministry of Foreign Affairs]] |access-date=March 26, 2026 }}</ref><ref>{{cite web |date=March 23, 2026 |title="الإمارات تتضامن مع كندا والولايات المتحدة وتعزي في ضحايا حادثة طائرة "إير كندا إكسبرس |language=ar |url=https://www.wam.ae/ar/article/bzck0w6-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%AA%D8%B6%D8%A7%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-%D9%88%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%8A-%D8%B6%D8%AD%D8%A7%D9%8A%D8%A7 |trans-title=UAE expresses solidarity with Canada, United States, offers condolences over Air Canada Express crash victims |website=[[Emirates News Agency]] |access-date=March 26, 2026 }}</ref> == Notes == {{Reflist}} {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic ti Stac Unii]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia Bombardier CRJ900]] [[Category: Mpedamënc aviatic a New York]] [[Category: Mpedamënc aviatic cun colision cun veiculi]] [[Category: Merz 2026 ti Stac Unii]] [[Category: Mpedamënc aviatic cun morts filmades]] mmyqzqsyg5w2uj0lfs5pqss1wr68syg Catastrofe dl C-130 a Puerto Legízamo dl 2026 0 192362 251918 2026-06-18T09:20:42Z Культурный слой 8644 Creata pagina con "{{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl C-130 a Puerto Legízamo dl 2026 |Imagine = 200914-F-EY492-483 (Cropped).jpg |Legenda imagine = L aviatur che á fat la catastrofe, fotografà tl 2020 cun na registrazion precedenta |Data = 23 de merz 2026 |Ora = 09:50 [[COT]] ([[UTC-5]]) |Carater = Scrapc do la partenza |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Puerto Leguízamo]], [[Putumayo Department|Putumayo]], Colombia |Coordinedes = {{Coord|0|10|44..." 251918 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mpedamënt aviatic |Titul = Catastrofe dl C-130 a Puerto Legízamo dl 2026 |Imagine = 200914-F-EY492-483 (Cropped).jpg |Legenda imagine = L aviatur che á fat la catastrofe, fotografà tl 2020 cun na registrazion precedenta |Data = 23 de merz 2026 |Ora = 09:50 [[COT]] ([[UTC-5]]) |Carater = Scrapc do la partenza |Caja = <small>investigazion continuea</small> |Post = [[Puerto Leguízamo]], [[Putumayo Department|Putumayo]], Colombia |Coordinedes = {{Coord|0|10|44|S|74|47|38|W|region:CO-PU_type:event|display=inline,title}} |Morc = 69 |Feris = 57 |Model = [[Lockheed C-130H Hercules]] |Azienda aviatica = [[Forza Aeroespaziala Colombiana]] |Vol = - |Numer registrazion = FAC-1016 |Post de partenza = [[Aeroport Caucayá]], [[Puerto Leguízamo]], Colombia |Post de destinazion = [[Aeroport Tres de Mayo]], [[Puerto Asís]], Colombia |Passeiers = 115 |Equipage = 11 |Sopraviscic = 57 }} Ai 23 de merz 2026, n [[Lockheed C-130 Hercules]] de la [[Forza Aeroespaziala Colombiana]] é scraà te na selva spëssa mé che l se levô dal [[Aeroport Caucayá]] a [[Puerto Leguízamo]] sun via per [[Tres de Mayo Airport]] a [[Puerto Asís]], uni doi tl departiment colombian de [[Putumayo Department|Putumayo]], dao l cunfin cun [[Perú]] y [[Ecuador]].<ref>{{Cite web |last=Acosta |first=Luis Jaime |date=24 March 2026 |orig-date=23 March 2026 |title=At least 66 dead after Colombian military plane crashes shortly after takeoff |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colombia-military-plane-crash-hercules-b2943988.html |access-date=23 March 2026 |website=The Independent |language=en }}</ref> A bordo fova 126 persones, de chisc 69 ie morts y 57 ie sopraviscic cun ferides. Chësta ie la seconda catastrofe plu mortala te la storia de la Forza Aeroespaziala Colombiana y ie la catastrofe aviatica plu mortala dl 2026.<ref>{{cite web |access-date=24 March 2026 |date=23 March 2026 |first=Jhoan |language=es-CO |last=Pardo |title=Un avión Hércules de la Fuerza Aérea de Colombia se accidentó en Puerto Leguízamo, Putumayo: hay decenas de heridos |url=https://www.infobae.com/colombia/2026/03/23/un-avion-hercules-de-la-fuerza-aerea-termino-accidentado-en-puerto-leguizamo-putumayo-hay-varios-heridos/ |website=infobae}}</ref> == Sfunda == === Aviatur === L aviatur che á fat la catastrofe fova l FAC-1016, n [[Lockheed C-130H Hercules]] operà da la [[Forza Aeroespaziala Colombiana]] (FAC).<ref name="AGN">{{Cite web |url=https://aerospaceglobalnews.com/news/colombian-c130-crash-puerto-leguizamo/ |title=66 killed in Colombian Air Force C-130 Hercules crash |last=Spray |first=Aaron |date=24 March 2026 |website=Aerospace Global News |access-date=24 March 2026 }}</ref> L ie stat fabricà tl 1984 y equipà cun cater motors [[Allison T56]] [[turboprop]].<ref>{{Cite web |url=https://www.turkiyetoday.com/world/us-donated-c-130-hercules-crashes-in-colombia-on-takeoff-at-least-80-dead-3216778?s=4 |title=US-donated C-130 Hercules crashes in Colombia on takeoff, at least 80 dead |date=23 March 2026 |website=[[Türkiye (newspaper)|Türkiye Today]] |access-date=25 March 2026 }}</ref> L ie stat consegnà ala Colombia tl setember 2020 sot l numer de serie 83-0488 te l program [[Excess Defense Articles]] di Stac Unii;<ref name="AO">{{Cite web |date=23 March 2026 |title=Cae avión C-130H de la Fuerza Aérea Colombiana: esto sabemos |trans-title=Colombian Air Force C-130H plane crashes: this is what we know |url=https://www.aviacionline.com/espanol/accidentes-e-incidentes/cae-avion-c-130h-de-la-fuerza-aerea-colombiana-esto-sabemos_a69c1632aeaf19cfd270cb6c2 |access-date=23 March 2026 |website=Aviacionline |language=es }}</ref> l fova l prim de trëi C-130H consegnac tres chest program.<ref name="Reuters">{{Cite web |date=23 March 2026 |title=Colombia military plane crash kills 66, four still missing |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/colombian-military-plane-involved-accident-had-110-soldiers-onboard-media-2026-03-23/ |access-date=23 March 2026 |website=[[Reuters]] }}</ref> L á subì mantegniment danter 2021 y 2023, nclui na revision completa de la struttura y agiornamënc di motors.<ref name="AO" /> L aviatur ova plu de 10.000 uries de vol,<ref name="Concerns" /> cun ca. 537 uries tl 2025.<ref name="Bogota">{{Cite web |url=https://thecitypaperbogota.com/news/colombia-probes-aging-hercules-crash-as-petro-calls-aircraft-scrap/ |title=Colombia probes aging Hercules crash as Petro calls aircraft "scrap" |last=Emblin |first=Richard |date=25 March 2026 |website=The City Paper Bogotá |access-date=25 March 2026 }}</ref> Segon l comandant de la FAC, general Carlos Fernando Silva, l aviatur ova nce plu de 20.000 uries de vita utila canche l ie stat utenù y, cun mantegniment adat, l ova podù operé "per nce 40 agn".<ref>{{Cite web |date=26 March 2026 |title=Colombia Hercules crash aftermath: political clash over causes intensifies days after tragedy |url=https://en.mercopress.com/2026/03/26/colombia-hercules-crash-aftermath-political-clash-over-causes-intensifies-days-after-tragedy |access-date=26 March 2026 |work=MercoPress |archive-date=26 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260326113809/https://en.mercopress.com/2026/03/26/colombia-hercules-crash-aftermath-political-clash-over-causes-intensifies-days-after-tragedy |url-status=live }}</ref> Al moment de l mpedamënt, l aviatur fova dit te condizions de vol y l equipage "dutamenter qualifiché".<ref name="CNN">{{Cite web |last1=Zegarra |first1=Gonzalo |last2=Rios |first2=Michael |date=23 March 2026 |title=Scores killed as Colombian military plane crashes on takeoff |url=https://www.cnn.com/2026/03/23/americas/colombia-military-plane-crash-takeoff-latam-intl |access-date=23 March 2026 |website=[[CNN]] }}</ref> Dal 2022, i [[Forces Militars de Colombia]] ova sperimentà siei mpedamënc aviatic precedenc, che ova cajonà preocupazions politiques sun l'età, la sostenibilità y la navigabilità de la flota aerea dl paesc.<ref name="Bogota" /> Segon ''[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]]'', funzionares militars americans y colombians ova fat dialoghes tl 2025 ulache i primes ova espres preocupazions sun i standards de mantegniment y la disponibilità di ricanc per aviatures militars sciöche i [[Sikorsky UH-60 Black Hawk]] y i C-130 Hercules te Colombia.<ref name="Concerns">{{Cite web |url=https://www.eltiempo.com/justicia/conflicto-y-narcotrafico/ee-uu-habia-expresado-preocupacion-por-mantenimiento-y-disponibilidad-de-respuestos-de-hercules-c-130-y-de-black-hawk-en-colombia-3542605 |title=EE. UU. había expresado preocupación por mantenimiento y disponibilidad de repuestos de los Hércules C-130 y de los Black Hawk en Colombia |trans-title=The U.S. had expressed concern about the maintenance and availability of parts for the C-130 Hercules and the Black Hawk in Colombia. |language=es |last=Torres |first=Jhon |editor-last=Blanquicet |editor-first=Jesús Antonio |date=24 March 2026 |website=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |access-date=26 March 2026 }}</ref><ref name="Bogota" /> === Passeiers y equipage === A bordo dl aviatur fova 126 persones,<ref name="Updated">{{Cite web |url=https://elcomentario.ucol.mx/?p=308258 |title=Accidente de avión militar colombiano deja 69 muertos, al concluir las tareas de rescate |trans-title=Colombian military plane crash leaves 69 dead, rescue efforts conclude |language=es |date=24 March 2026 |website=El Comentario |access-date=25 March 2026 }}</ref> nclui 113 members de l [[Armada Nazionala de Colombia]], 2 ufiziers de polizia y 11 members dl equipage.<ref name="Updated" /> I ufiziers militars ova da ester despiegac te na mision tl sud de la Colombia.<ref name="ELC">{{Cite web |url=https://www.elcolombiano.com/colombia/c-130h-hercules-avion-militar-accidento-putumayo-EK34851137 |title=C-130 Hércules: así es el avión que se accidentó en Putumayo y la ruta que iba a cubrir |trans-title=C-130 Hercules: This is the plane that crashed in Putumayo and the route it was going to cover |language=es |last=Lara |first=Andrea |date=23 March 2026 |website=[[El Colombiano]] |access-date=24 March 2026 }}</ref> === Region === [[Puerto Leguízamo]] ie na zità remota y n municipi tl [[Putumayo Department]] de la Colombia, na region ntëurieda da la [[Amazon natural region|selva amazzonica]].<ref name="AlJ">{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/23/colombian-military-plane-with-125-on-board-crashes-after-takeoff |title=Colombian military plane crash kills at least 66, wounds dozens |date=23 March 2026 |website=[[Al Jazeera]] |agency=AFP/Reuters/AP |access-date=23 March 2026 }}</ref> == Mpedamënt == Ai 09:50 [[Time in Colombia|COT]]<ref name="ELC" /> l Lockheed C-130 é levà per na mision de transport de trupes per l [[Armada Nazionala de Colombia]], sun via dal [[Aeroport Caucayá]] a [[Puerto Leguízamo]] al [[Aeroport Tres de Mayo]] a [[Puerto Asís]], uni doi tl departiment colombian de [[Putumayo Department|Putumayo]]. Sùbito do la partenza, l aviatur á scumencià a perde autëza, y n ala á tòt n alber. L C-130 é scraà te na selva dao Puerto Leguízamo a ca. {{cvt|1,5|km|mi|1|abbr=on}} dal aeroport,<ref name="AlJ" /> dao l cunfin del paesc cun Perú.<ref name="UST">{{Cite web |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2026/03/23/military-plane-crash-colombia-troops-soldiers/89288778007/ |title=At least 66 dead, dozens injured after Colombian military plane crash |last=Alund |first=Natalie Neysa |date=23 March 2026 |website=[[USA Today]] |access-date=24 March 2026 }}</ref> I momenc dan l impact ie stac ciapac te n video.<ref name="AO" /> Ruine che brusô fova spersc te pert de la selva,<ref name="AlJ" /> y l aviatur ie stat completamenter destrut da n foech do l scrapc.<ref>{{Cite web |last=Quevedo Delgado |first=Sara Valentina |date=23 March 2026 |title=Al menos 120 uniformados viajarían en el avión de la Fuerza Aérea que se accidentó en Putumayo: Mindefensa lamentó la tragedia |trans-title=At least 120 uniformed personnel were traveling on the Air Force plane that crashed in Putumayo: Defense Ministry lamented the tragedy |url=https://www.eltiempo.com/justicia/conflicto-y-narcotrafico/al-menos-90-uniformados-viajarian-en-el-hercules-de-la-fuerza-aerea-que-se-accidento-en-putumayo-3542296 |access-date=23 March 2026 |work=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |language=es }}</ref> L foech á cajonà che le municions sul aviatur [[Cooking off|s é nciodes]].<ref name="Reuters" /><ref name="BBC2">{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8dlmrjn1l2o |title=Colombian military plane crash kills at least 66 |last1=Wells |first1=Ione |last2=Buschschlüter |first2=Vanessa |date=23 March 2026 |website=[[BBC News]] |access-date=24 March 2026 }}</ref> == Vitimes == Le autorità á cunfirmà che 69 persones ie mortes;<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Rueda de Prensa 23 de abril de 2026 |url=https://www.fac.mil.co/es/noticias/rueda-de-prensa-23-de-abril-de-2026 |access-date=17 June 2026 |website=Fuerza Aeroespacial Colombiana |language=es}}</ref> 57 á sopraviscic, 14 de chisc te condizions critices.<ref name="AP">{{Cite web |last=Rueda |first=Manuel |date=24 March 2026 |title=At least 66 killed in military plane crash in Colombia, head of armed forces says |url=https://apnews.com/article/colombia-military-plane-crash-hercules-troops-defense-minister-putumayo-8357e5d7614bbe1208ec0bf1c280f9e9 |access-date=24 March 2026 |website=[[AP News]] |archive-date=24 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260324011149/https://apnews.com/article/colombia-military-plane-crash-hercules-troops-defense-minister-putumayo-8357e5d7614bbe1208ec0bf1c280f9e9 |url-status=live }}</ref> Danter i mortc, siei fova members dl equipage de la Forza Aria y doi fova ufiziers de polizia, y i autri fova de l'Armada Nazionala.<ref>{{Cite web |last=Buschschlüter |first=Vanessa |date=24 March 2026 |title= Death toll from Colombian military plane crash rises to 69 as search ends |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8ejkz89k1ro |access-date=24 March 2026 |website=[[BBC News]] }}</ref><ref>{{Cite web |last=González Gaitán |first=José Andrés |date=23 March 2026 |title=Ascendió a 66 la cifra de muertos en accidente de avión de la FAC en Putumayo |trans-title=The death toll from the Colombian Air Force plane crash in Putumayo has risen to 66. |url=https://caracol.com.co/2026/03/23/fuerza-aerea-confirma-que-48-militares-heridos-fueron-rescatados-tras-accidente-de-avion-en-putumayo/ |access-date=23 March 2026 |work=[[Caracol Radio]] |language=es |archive-date=23 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323233405/https://caracol.com.co/2026/03/23/fuerza-aerea-confirma-que-48-militares-heridos-fueron-rescatados-tras-accidente-de-avion-en-putumayo/ |url-status=live }}</ref> Le operazions de [[search and rescue]] á scumencià sùbito do l scrapc.<ref name="Reuters" /><ref>{{Cite web |last=Múnera Zambrano |first=Melissa |date=23 March 2026 |title=Gobernador del Putumayo confirmó ocho personas muertas y 14 en estado crítico tras accidente de avión Hércules de la Fuerza Aérea |trans-title=The governor of Putumayo confirmed eight people dead and 14 in critical condition after the Air Force Hercules plane crash. |url=https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/gobernador-del-putumayo-confirmo-ocho-personas-muertas-y-15-en-estado-critico-tras-accidente-de-avion-hercules-de-la-fuerza-aerea-3542334 |access-date=23 March 2026 |work=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |language=es }}</ref> Segon l vicesènch de Puerto Leguízamo, Carlos Claros, i corp di mortc ie stac portac al obitorio de la zità.<ref name="AP" /> Alcuns di soldac feric ie stac portac a [[Bogotá]] per cure, mé autri sopraviscic ie stac trasportac a n ospedal local.<ref name="CNN" /> Do che i corp di mortc ie stac movuc da la zità, l process de identificazion fova da ester fat dal Institut de Medizina Legala a Bogotá.<ref name="Updated" /> == Consequenzes == Segon le autorità, l post ulache l aviatur scraà fova de difizil access per i socoridours, ce che á ndarpá i socors.<ref name="Reuters" /> I residents fova i primes a respónde al scrapc y á tò i sopraviscic dai ruine; videos di passanc mostra persones che porta soldac feric sun motocicletes a ospedac.<ref name="BBC2" /><ref name="Reuters" /> Autri residents á iudà a stluzié i foecs tl post y te la vegetazion ntëurieda.<ref name="TG">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/23/colombia-military-plane-crash |title=At least 66 killed after Colombian military plane crashes in southern Amazon |last=Rogero |first=Tiago |date=24 March 2026 |website=[[The Guardian]] |access-date=24 March 2026 }}</ref> Veiculi militars y camions cun soldac á po ruvé tl post per iudé i socors.<ref name="BBC2" /><ref name="Reuters" /> Duoi aviatures, equipades cun 74 lec, ie stades mandades al post per trasporté i feric a ospedac te duta la Colombia.<ref name="AlJ" /> La Forza Aria á po mandà aviatures plu pices, siei autri C-130H, y elicoteri militars sciöche i [[Mil Mi-17]] per iudé i socors.<ref name="AGN" /> Le operazions de search and rescue ie stades concluedes ala fin del 24 de merz.<ref name="Updated" /> I ufiziers medicals á afruntà complicazions te l'identificazion di mortc, damai che le municions s-ciopades ti ruine, nce l impact inicial y l foech do l scrapc, á dejorà gran pert di corp.<ref name="Bogota" /> Al 25 de merz, 24 mortc ie stac identificac, y 10 numers ie stac publicac.<ref>{{Cite web |url=https://www.eltiempo.com/justicia/conflicto-y-narcotrafico/medicina-legal-ya-identifico-a-10-de-los-69-militares-muertos-en-accidente-aereo-en-puerto-leguizamo-3542972 |title=Medicina Legal ya identificó a 24 de los 69 militares muertos en accidente aéreo en Puerto Leguízamo: estos son sus nombres |trans-title=Forensic Medicine has identified 24 of the 69 soldiers killed in the plane crash in Puerto Leguízamo: these are their names |language=es |last=López |first=Carlos |date=25 March 2026 |website=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |access-date=26 March 2026 }}</ref> == Investigazion == Members del Corpo de Investigazion Tecnica (CTI) y de la Unitá de Investigazion Judiziela (SIJIN),<ref>{{Cite web |url=https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/primeras-hipotesis-de-accidente-de-avion-c-130-hercules-de-fuerza-aerea-alcalde-de-puerto-leguizamo-dio-reporte-preliminar-golpeo-parte-de-atras-3542542 |title=Primeras hipótesis de accidente de avión C-130 Hércules de Fuerza Aérea {{!}} Alcalde de Puerto Leguízamo dio reporte preliminar: 'Golpeó parte de atrás' |trans-title=Initial hypotheses regarding the Air Force C-130 Hercules plane crash {{!}} Mayor of Puerto Leguízamo gave a preliminary report: 'It hit the rear' |language=es |last=Quintero |first=Laura Nathalia |date=24 March 2026 |website=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |access-date=26 March 2026 }}</ref> y autri esperts aeronautics, ie stac incariac de la investigazion.<ref name="Updated" /> L minister de la defensa colombian [[Pedro Arnulfo Sánchez]] á dit che nia fova indicazions che l aviatur fova stat tò a valt da "actors ilegai",<ref name="AlJ" /> ce che Richard Emblin de ''The City Paper Bogotá'' á speculà che l se referî ala region ulache plu fracions de l'ex-[[FARC]] stà y opera; la cultivazion de [[coca]] ie nce conescuda te chëla region. Segon Emblin, i investigatëurs se concentrô su trëi ipotesc — sce la caja fova n faliment mecani, n error dl pilot, o n pëis ezedent.<ref name="Bogota" /> L comandant de la Forza Aria, general Carlos Fernando Silva Rueda, á indicà che n raport preliminer che chiarësc la cajuns dl mpedamënt é aspetà dan la fin de april.<ref name="Fl360">{{Cite news |date=April 10, 2026 |title=Colombian Air Force confirms that the C-130 Hercules aircraft that crashed in Putumayo was uninsured. |url=https://fl360aero.com/detail/colombian-air-force-confirms-that-the-c-130-hercules-aircraft-that-crashed-in-putumayo-was-uninsured/2323 |access-date=April 10, 2026 |publisher=FL360aero}}</ref> L comandant de la FAC, general Carlos Fernando Silva, á dit che i detai dl mpedamënt n ie nia ancora co, ora che l aviatur á avù n problem.<ref name="TG" /> La domënia da doman ai 25 de merz, le autorità á anunzià che la [[scatola nera]] dl aviatur ie stata recuperada, che contëgn l registrador de dac de vol (FDR) y l registrador vocal de la cabina (CVR).<ref>{{Cite web |url=https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/hallaron-la-caja-negra-del-avion-c-130-hercules-de-la-fac-que-tendria-pistas-para-la-investigacion-del-accidente-en-putumayo-que-dejo-69-fallecidos-3542942 |title=Hallaron caja negra del avión C-130 Hércules de la FAC accidentado en Putumayo que dejó 69 fallecidos: lo que hizo piloto segundos antes del choque |trans-title=The black box of the Colombian Air Force C-130 Hercules plane that crashed in Putumayo, leaving 69 dead, has been found: what the pilot did seconds before the crash |language=es |last=Gutiérrez Henao |first=Luisa Fernanda |date=25 March 2026 |website=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |access-date=26 March 2026 }}</ref> Ai 9 de april, la Forza Aria á publicà n comunicat sun si sit che cunfirmô che l aviatur n ova nia n'asigurazion valida al moment de l mpedamënt. Raportes indichê che la Forza Aria ova avertì bele tl jené 2026 de na mancanza de ca. 258 miliarc de [[peso]]s te la cuvertura asigurativa per dut si aviatures, na situazion che fova conescuda al guviern ma per la quala i fonc n ie stac nia destinac.<ref>{{Cite news |date=April 9, 2026 |title=Comunicado 006/2026 |trans-title=Press Release 006/2026 |url=https://www.fac.mil.co/es/comunicados/comunicado-0062026 |access-date=April 10, 2026 |publisher=[[Colombian Air Force]] |language=Spanish}}</ref> L comunicat ie stat fat te n contest de preocupazions per le condizions de segurëza aerea y la prontëza di aviatures de la Forza Publica tl paesc.<ref name="Fl360" /> == Reazions == === Nazionala === Do l mpedamënt, l guviern colombian á anunzià che l paesc ova da entré te trëi [[dis de lut]].<ref name="Gift">{{Cite web |url=https://aerospaceglobalnews.com/news/colombian-president-c-130-hercules-gift-crash/ |title=Colombian president calls ex-USAF C-130H a 'crappy' gift after deadly crash |last=Spray |first=Aaron |date=25 March 2026 |website=Aerospace Global News |access-date=25 March 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.eltiempo.com/politica/gobierno/presidente-gustavo-petro-decreta-tres-dias-de-duelo-nacional-por-tragedia-aerea-en-putumayo-3542628 |title=Presidente Gustavo Petro decreta tres días de duelo nacional por tragedia aérea en Putumayo |trans-title=President Gustavo Petro decrees three days of national mourning for the air tragedy in Putumayo |language=es |last=Agudelo |first=Mateo García |date=24 March 2026 |website=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]] |access-date=26 March 2026 }}</ref> L minister Sánchez á ofert sodesc ai mortc, espresán che "chësc mpedamënt é profondamenter dulent per l paesc", y ajuntán che "n speron che nosc oras posse iudé a n allejeré n puec l dolor". Sánchez á nce notà che l aviatur fova te condizions de vol al moment de l mpedamënt y che l equipage fova "dutamenter qualifiché".<ref name="TG" /> I [[Forces Militars de Colombia]] á espres sodesc ai mortc, dajan che si mort fova "na cajon de dolur per i Forces Armades y per dut l paesc".<ref name="Updated" /> L president colombian [[Gustavo Petro]] á publicà n comunicat sun [[X (social network)|X]], dajan che l mpedamënt fova "oribel" y che "n ova nia da suzedëi".<ref name="BBC2" /> L á nce sottolineà si sforz per modernisé la flota militara del paesc, atribuiscán la lenteza a "problems burocratics".<ref name="UST" /> L á dit che l n vô autri retarc te i plans y á menacià che funzionares civii y militars vëgne destituì, dajan che "ie la vita di nosc jëuni che ie a risc".<ref name="Reuters" /> Petro á nce laudà i socoridours civii, dajan che "nscì se fabrica n paesc".<ref name="DW">{{Cite web |last=Majumdar |first=Roshni |date=24 March 2026 |title=At least 69 killed in Colombia military plane crash |url=https://www.dw.com/en/at-least-69-killed-in-colombia-military-plane-crash/a-76502199 |access-date=24 March 2026 |work=[[Deutsche Welle]] }}</ref> L di do, Petro á nce condanà i Stac Unii, dajan che l C-130 fova n "dona scialbo" y "estremamenter cari", atribuiscán l'acettazion de equipamënt donà al guviern precedent, y á damandà a l'armada de nia difené l aviatur damai che l costô de mantegniment fova plu aut che compré n nuef, dajan che "ce che n i serv nia, lo donëia — y l 'dona' costea plu che compré n nuef" y á damandà "coche valor à le vides perdudes?"<ref name="Gift" /> Te resposta, [[Iván Duque]], l ex-president, á defendù l guviern de si periated, sottolinean che l C-130 fova operà da gran pert di paesc tl mond y che i protocols de mantegniment fova stac fate dan che l aviatur fova donà ala Colombia. Nce l á scrutinà Petro per si declarazions sun i social media uni uries do la catastrofe, damandán che l se sten dal fá comentères durante la investigazions.<ref name="Bogota" /> I candida principai per la [[elezion presidenziala colombiana 2026|elezion presidenziala 2026]] á damandà na investigazion sul mpedamënt y á ofert sodesc.<ref name="Reuters" /><ref name="TG" /> === Internazionala === N portavos de [[Lockheed Martin]] á publicà na dichiarazion che la azienda fova impegnada a iudé l paesc te la investigazion.<ref name="TG" /> Funzionares de Panama, Ecuador, Spania y Venezuela á ofert y espres sodesc al guviern y al popul de la Colombia, y ai mortc y a si families.<ref>{{Cite web |url=https://www.elpais.com.co/colombia/reacciones-de-colombia-y-el-mundo-tras-el-accidente-del-avion-de-la-fuerza-aerea-en-el-putumayo-2308.html |title=Reacciones de Colombia y el mundo tras el accidente del avión de la Fuerza Aérea en el Putumayo |trans-title=Reactions from Colombia and the world after the Air Force plane crash in Putumayo |language=es |last=Arias |first=Juan Andrés |date=23 March 2026 |website=[[El País]] |access-date=24 March 2026 |archive-date=23 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323212225/https://www.elpais.com.co/colombia/reacciones-de-colombia-y-el-mundo-tras-el-accidente-del-avion-de-la-fuerza-aerea-en-el-putumayo-2308.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prensa-latina.cu/2026/03/24/espana-envia-condolencias-y-solidaridad-a-colombia-por-accidente/ |title=España envía condolencias y solidaridad a Colombia por accidente |trans-title=Spain sends condolences and solidarity to Colombia after the accident |language=es |date=24 March 2026 |website=[[Prensa Latina]] |access-date=24 March 2026 |archive-date=25 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325070551/https://www.prensa-latina.cu/2026/03/24/espana-envia-condolencias-y-solidaridad-a-colombia-por-accidente/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.laradiodelsur.com.ve/venezuela-expresa-sus-condolencias-al-pueblo-de-colombia-tras-accidente-aereo-en-putumayo/ |title=Venezuela expresa sus condolencias al pueblo de Colombia tras accidente aéreo en Putumayo |trans-title=Venezuela expresses its condolences to the people of Colombia following the plane crash in Putumayo |language=es |last=Sánchez |first=Carlos |date=23 March 2026 |website=[[Radio of the South]] |access-date=24 March 2026 }}</ref> == Notes == {{Reflist}} {{Mpedamënc aviatic 2026 ann}} [[Category: Mpedamënc aviatic 2026]] [[Category: Mpedamënc aviatic te Colombia]] [[Category: Mpedamënc aviatic che involvia Lockheed C-130 Hercules]] [[Category: Merz 2026 te l'America dl Sud]] [[Category: Putumayo Department]] [[Category: Mpedamënc aviatic cun morts filmades]] rnx2yozf7tjyws3gmjup9i5aroqwb47 Rujeneda ladina 0 192363 251922 2026-06-18T09:37:10Z Asenoner 208 Redirect alla pagina [[Lingaz ladin]] 251922 wikitext text/x-wiki #redirect [[lingaz ladin]] ad4nfdu0uh5u43om8i6giks8t8ed2c1