Wikipedia lmowiki https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Special Ciciarada Utent Ciciarada Utent Wikipedia Ciciarada Wikipedia Archivi Ciciarada Archivi MediaWiki Ciciarada MediaWiki Modell Ciciarada Modell Jut Ciciarada Jut Categoria Ciciarada Categoria Portal Ciciarada Portal TimedText TimedText talk Mòdul Ciciarada Mòdul Evento Discussioni evento 0 2827 1329299 1305968 2026-05-14T08:52:29Z Kwamikagami 34528 /* Paràmeter orbitài */ 1329299 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} {{Corpo celeste |tipo= Satellite |nome=Lüna [[file:Moon decrescent symbol (bold, white).svg|24px|☾]] |pianeta_madre=Tèra |numero_satellite= I |immagine= FullMoon2010.jpg |epoca= J2000 |circonferenza_orbitale= {{M|2 413 402|k|m}} |semiasse_maggiore= {{M|384400|k|m}}<ref name="nasa moon">[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html Moon Fact Sheet]</ref> |periastro= {{M|363300|k|m}}<ref name="nasa moon" /> |afastro= {{M|405500|k|m}}<ref name="nasa moon" /> |eccentricità= 0,0549<ref name="nasa moon" /> |periodo_orbitale= {{tutto attaccato|27,321 661 55 [[dé]]}}<br />(27 d 7 h 43,2 m) |periodo_sinodico= {{tutto attaccato|29,530 588 [[dé]]}}<br />(29 d 12 h 44 m) |velocità_min= {{M|964||m/s}}<ref name="nasa moon" /> |velocità_media= {{M|1022||m/s}}<ref name="nasa moon" /> |velocità_max= {{M|1076||m/s}}<ref name="nasa moon" /> |inclinazione_orbita_su_eclittica= 5,145396° |inclinazione_orbita_su_eq= da 18,30° a 28,60° |diametro_eq= {{M|3476.2|k|m}}<ref name="nasa moon" /> |diametro_pol= {{M|3472.0|k|m}}<ref name="nasa moon" /> |diametro_med={{M|3 476|k|m}} |schiacciamento= 0,0012<ref name="nasa moon" /> |superficie= {{M|37930000|k|m2}} |volume= {{M|2.1958|e=19||m3}}<ref name="nasa moon" /> |massa= {{M|7.342|e=22|k|g}}<ref name="nasa moon" /> |densità= {{M|3.3462|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità= {{M|1.622||m/s2}}<br />(0,1654 g) |velocitàdifuga= {{M|2380||m/s}}<ref name="nasa moon" /> |periodo_rotaz= Rotasiù sincrona |velocità_rotaz= {{M|4.627||m/s}} |velocità_rotaz_note= (a l'equatùre) |inclinazione_asse_su_eclittica= 1,5424° |temp_min= {{M|40||K}} ({{M|−233||°C}}) |temp_med= {{M|250||K}} ({{M|−23||°C}}) |temp_max= {{M|396||K}} ({{M|123||°C}}) |pressione_atmosferica= {{M|3|e=−10||Pa}} |albedo= 0,12 |magn_app_min= -12,74<ref name="nasa moon" /> |didascalia = La Lüna piéna, se èt bé i sò "mar" (piö scür) e i cratér de impàt }} {{quote|Àrda che lüna biónda<br> a l'è fiorìda 'n cél:<br> l'è pièna, l'è rotónda,<br> dólsa come la mél.<br> Stanòcc la fa la röda<br> per regalà emosiù:<br> stanòcc la fa la löza,<br> ma i ghe fa mia 'tensiù.|[[Luciano Ravasio]], ''Lüna''.}} La '''Lüna''' (localmènt ciamàda apò a ''Löna'') l'è l'ünech [[satèlite natüral]] de la [[Tera]]. La ghe gìra entùren a 'na distànsa de 384.000 km e la g'ha 'n diàmetro de 3.476 km, e l'è praticament sférica. El sò nòm specìfech de spès ólte el vé dopràt compagn de 'n sinònim de "satèlite naturàl" pò a per le lüne dei óter [[pianeta|pianeti]]. Aisebé che la sàpe mìa el satèlite natüràl piö grant del [[Sistema Solar]], l'è però, 'ntra i satèliti dei pianéti piö grancc (a lasà föra i pianeti nani 'nsóma) chèl che en prupursiù l'è piö grant en repórt al pianéta al qual el ghe gìra entùren. L'è apò a 'l segónt satèlite per densità 'ntra chèi che se conós la densità, dòpo del satèlite de [[Giove (pianeta)|Giove]] [[Io (corp celest)|Io]]. Se pènsa che la Lüna la se sàpe furmàda entùren 4.5 milìardi de agn fà, mia tat tép dòpo de la Tèra. Gh'è stat fat divèrse ipòtezi a mèret de la sò formasiù, chèla piö acetàda al momènt l'è che la se sarès furmàda de la agregasiù de detrìcc proietàcc endel'[[òrbita]] de la Tèra dòpo de 'n impàt spaentùs che ghe sarès stàt ai tép de la formasiù del Sistema Solar, 'ntra la Tèra de alùra e 'n còrp celèst de le dimensiù del pianeta [[Marte (pianeta)|Marte]]. La Lüna l'è 'n rotasiù sìncrona co la Tèra, la ghe mostra sèmper la stèsa fàcia che l'è segnàda de depresiù piö scüre ciamàde "mar" en mès a altipià de grösta piö antìch e piö ciàr e cratér de impàt bèi gròs. L'è 'l segónt ogèt piö lüminùs che se pöl véder de la Tèra (dòpo del [[Sul]]). De la Tèra la pöl someà de 'n bianch lüminùs ma 'n realtà la sò superfìce l'è piötòst scöra, condena refletànsa apéna apéna piö àlta de chèla che 'l g'ha 'l sfalt quan che l'è ècc. La sò aparènsa isé speciàl endèl cél de la Tèra, e 'l sò percórs regolàr isé come le sò fàzi sèmper precìze le g'ha, zamò dei tép piö antìch, fàt en maniéra che la Lüna la g'hès 'na 'nflüènsa cültüràla emportànta sö la mizürasiù del tép, sö l'art, sö la mitulugìa e sö divèrsi aspècc apò a pràtich de la vìta de töcc i dé e pò a söi mestér de campàgna. La 'nflüènsa gravitasiunàla de la Lüna l'è a l'urìgin del fenòmeno de le marèe. La sò distànsa de la Tèra l'è presapóch trènta ólte 'l diàmetro del nòst pianéta, isé che 'ndel cél la par vìga 'na dimensiù mìa tat diferènta de la dimensiù aparènta del Sul e quan che gh'è 'na eclìsi totàl, el disch de la Lüna el par cuincìder (e dóca quarcià zó) en maniéra quàze perfèta el disch del Sul. La distànsa 'ntra la Tèra e la Lüna l'è al momènt dré a crèser a 'n rìtmo de 3.82 ± 0.07 ghèi ogna an, ma l'è 'n rìtmo mìa costànte. El progràma soviètich Lüna l'è stat el prim a rià a mandà 'na sónda spasiàla sènsa òm sö la Lüna endel 1959. El programa americà Apollo l'è stat el prim e al momènt l'ünech a mandà dei òm sö la Lüna. L'è ambiàt co la prìma misiù ümàna a rià a mitìs en òrbita entùren a la Lüna ([[Apollo VIII]] endel 1968), e endei agn dòpo sés misiù ümàne i è ateràde sö la Lüna 'ntra 'l [[1969]] e 'l [[1972]]. La prìma l'è stàda la misù [[Apollo XI]]. Chèste misiù le g'ha portàt endré sö la tèra 380 kg de préde de la Lüna, sö le quàle s'è püdìt stüdià e fà ipòtezi sö l'urìgin geològica del nòst satèlite natüràl, la formasiù de la sò strütüra intèrna e la stória söcesìva. Dòpo de la misiù [[Apollo XVII]] del 1972, la Lüna l'è stàda vizitàda apéna de sónde sènsa òm. == Paràmeter orbitài == [[Archivi:Orbit of Moon.jpg|left|thumb|upright=1.5|Schéma orbitàl de la Lüna]] Endèl pónt piö arènt a la [[Tèra]], la Lüna la se tróa a 356.410 km (perigeo), envéce quan che l'è endel pónt piö delóns la rìa a 406.740 km (apogeo). Isé che la Lüna la gira sönden òrbita che g'ha 'na circonferènsa de 2.413.402 km condena velocità de 1,027 km/s quan che l'è al perigeo e de 0,96 km/s quan che l'è al apogèo. A fisà 'n pónt sö l'òrbita de la Lüna, el nòst satèlite el ghe mèt 27,32 dé per fà 'n gir entréch e turnà al pónt de partènsa: chèsto el se ciàma [[Més Sideràl]]. Al stès tép però la Lüna la gira apò a sö se stèsa, e la ghe mèt pròpe el stès tép percìs spacàt, e per chèsta rizù la lüna la ghe móstra sèmper la stèsa fàcia a la Tèra. Gh'è apò a 'n óter perìot interesànte che l'è el [[Més Sinòdich]] che l'è 'l tép che la ghe mèt la Lüna 'ntra dò fàzi Lünàre percìze e giöna dré a l'ótra, per ezèmpe 'ntra dò lüne piéne. El més sinòdich el düra 29 dé, 12 ùre e 44 minücc e 3 segóncc. La düràda diferènta de chèsti du perìocc l'è duzìda a la rotasiù contemporànea de la tèra entùren al Sul. El piàno söl qual la gìra la Lüna entùren a la Tèra l'è 'nclinàt 'ntra 4° 58' e 5° 19' respèt al pià de l'eclìtica, cioè el pià söl quàl la Tèra la ghe gìra entùren al Sul. El cèntro de màsa, entùren al qual el gìra el sistéma Tèra-Lüna el se tróa a 4700 km del cèntro de la Tèra, dóca el rèsta al dedét del còrp de la Tèra (el ràgio de la Tèra l'è de 6371 km). ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] 7kwpvkg0k5e8fezd7fjf4my80yjgtgx 0 5018 1329264 1329077 2026-05-14T05:10:39Z Zerocinque-gio 46672 1329264 wikitext text/x-wiki {{NOL}}[[File:FC Internazionale Milano 2021.svg|thumb|200px|left|<center>El logo oficial del ''Football Club Internazionale Milano''</center>|alt=]] {{Football club |Couleur 1er cadre = 000000 |Couleur 2ème cadre = 000000 |Couleur 3ème cadre = 1560BD |Couleur écriture = FFFFFF |Nom du club = FC Internazzional Milan |Logo = 600px Nero e azzurro strisciato con stella.png |Taille logo = 100 |Nom complet = Football Club Internazionale Milano |Surnoms = I Nerazur, I Bauscia, El Bisson, La Beneamada |Noms precedents = FC Internazionale, SS Ambrosiana, AS Ambrosiana-Inter |Date de fondation = 9/3/1908 |Date de disparition = |Statut professionnel = |Couleurs = [[Negher]] e [[bloeu]] |Stade = [[Stadio San Siro|Giuseppe Meazza]] o [[Stadio San Siro|San Siro]] |Capacite = 75817 |Affluence = |Siege = {{flagicon|ITA}} [[Milan]] <br />Viale della Liberazione, 16-18 20124 |Centre d'entrainement = |Nationalité du Président = |Président = {{flagicon|Italia}} [[Giuseppe Marotta]] |Entraîneur = {{flagicon|Romania}} [[Christian Chivu]] |Championnat actuel = [[Serie A]] |Site web = [https://www.inter.it/it inter.it] | pattern_la1 = _internazionale2526h | pattern_b1 = _internazionale2526h | pattern_ra1 = _internazionale2526h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = _internazionale2526h | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _internazionale2526a | pattern_b2 = _internazionale2526a | pattern_ra2 = _internazionale2526a | pattern_sh2 = _internazionale2526a | pattern_so2 = | leftarm2 = F1F6F7 | body2 = F1F6F7 | rightarm2 = F1F6F7 | shorts2 = F1F6F7 | socks2 = F1F6F7 | pattern_la3 = _internazionale2526t | pattern_b3 = _internazionale2526t | pattern_ra3 = _internazionale2526t | pattern_sh3 = _internazionale2526t | pattern_so3 = | leftarm3 = FFCC00 | body3 = FFCC00 | rightarm3 = FFCC00 | shorts3 = 000050 | socks3 = 000050 |News = |Blog avec Wikipédia = [[http//bilout1000.skyrock.com/]] }} El '''Football Club Internazionale Milano''' ('''Folber Club Internazzional Milan''' in [[lengua lombarda|lombard]]), mei cognossud coma '''Internazzional''' o pussee fazil '''Inter''', a l'è una squadra de [[folber]] de [[Milan]]. In di temp del [[fassism]] l'era ciamada ''Società Sportiva Ambrosiana'' e ''Associazione Sportiva Ambrosiana-Inter.'' I [[color]] del club, fincora de la fondazzion, inn el [[negher]] e el [[bloeu]]. Fondad el [[09 03|9 de marz]] del [[1908]] de un grup de soci destacad del [[A.C. Milan|Milan]], el club l'ha sempar tolt part in del pussee alt campionad nazional de la soa prima partida ofizzzial, in del [[Campionaa 1909|Campionad 1909]], e l'è l'unegh a havé tolt part a tucc i edizzion de la [[Serie A]], fada su in del [[1929]]. La gh'ha la divisa negra e bloeu, e el so simbol l'è el [[Bisson de Milan|bisson]], vun di simboi padron de [[Milan]]. El so stadi l'è el [[Stadio San Siro|Giuseppe Meazza]], che el gh'ha 75.923 post de setàss. In del so palmares gh'è 21 [[Serie A|Scudet]], 10 [[Coppa Italia|Cope Italia]], 8 [[Supercoppa italiana|Supercope italiane]], 3 [[Coppa di Campion|Cope di Campion]], 2 [[Coppa Intercontinentala|Cope Intercontinentai]] e 1 [[Coppa del Mond per Club|Copa del Mond per Club]]. El so prim scudet l'è staa vensgiud in del [[Campionaa 1909-1910|Campionad 1909-1910]] e l'ultim, quell del vintun, in del [[Serie A 2025-26|Campionad 2025-26]], con [[Christian Chivu]] coma alenador. In [[Italia]] l'è la segonda squadra che l'ha vensgiud pussee titoi nazzionai (dedree a la [[Juventus]] e par du titol inanz del [[A.C. Milan|Milan]], l'altra squadra de Milan). == Storia == '''La fondazion e i primm agn''' [[File:Internazionale1910Scudetto.jpg|thumb|left|La roeusa de l'Inter in del [[1910]], che l'è 'dree a festesgià el so prim [[Serie A|scudet]]]] El ''Football Club Internazionale'' el nass la sera del [[09 03|9 de marz]] [[1908]] al restorant "''Orologio''" ("orelogg" in lombard) de [[Milan]] per iniziativa de un grup de soci destacad del [[A.C. Milan|Milan Football and Cricket Club]], contra a l'imposizzion del club [[ross]] e [[negher]] de fà minga sgiugà i forester. In del [[Campionaa 1909|Campionad 1909]] la squadra la sgiuga la soa prima partida ofizzial. El prim campionad vengsiud l'è in del [[Campionaa 1909-1910|1909-1910]], apena du agn dopo de la fondazzion. Besognarà spetà des agn per el segond titol, in de la stasgion [[Campionaa 1919-1920|1919-1920]]. === L'Ambrosiana-Inter in di temp del fassism === [[File:Giuseppe Meazza 1930-1933.jpg|thumb|L'[[Giusepp Meazza|Isep Meazza]] con la [[Nazional Italiana|Nazzional Italiana]] in di agn 30]] In di temp del [[fassism]], el Football Club Internazionale Milano el gh'ha de cambià nom prima in ''Società Sportiva Ambrosiana'' e poeu in ''Associazione Sportiva Ambrosiana-Inter'' per la forta [[italianizasion|italianizazzion]] doprada del [[fassism|regim fassista]], a ciapà dent anca l'[[Union Sportiva Milanesa]]. El vensg tri titoi e una [[Coppa Italia|Copa Italia]] in di agn 30 ([[Serie A 1929-1930|1929-1930]], [[Serie A 1937-1938|1937-1938]] e [[Serie A 1939-1940|1939-1940]]). El sgiugadur pussee important de quell period chi l'è l'[[Giusepp Meazza|Isep Meazza]]. === Del segond dopoguerra ai agn 70 === [[File:1973–74 Inter Milan - Helenio Herrera (cropped).jpg|thumb|upright|left|[[Helenio Herrera]], allenador de l'Inter del [[1960]] al [[1968]] e del [[1973]] al [[1974]]]] Dopo de la [[Segónda guèra mondiàl|segonda guerra mondial]], con la toma del fassism in Italia, l'''Ambrosiana-Inter'' la torna a ciamàss ''Football Club Internazionale Milano''. In del [[1946]] l'[[Giusepp Meazza|Isep Meazza]] el torna a la squadra 'me allenador e sgiugador, senza però confermà el livell di agn passad in reson de un infortuni, e in del [[1947]] el scerniss de retiràss e restà lì domà 'me allenador ancamò per un ann. In di agn 50, con l'allenador [[Alfredo Foni]], l'Inter la vensg du scudet ([[Serie A 1952-1953|1952-1953]] e [[Serie A 1953-1954|1953-1954]]). I agn 60, inveci, inn un'epoca d'ora per l'Inter: la vensg tri [[Serie A|scudet]] ([[Serie A 1962-1963|1962-1963]], [[Serie A 1964-1965|1964-1965]] e [[Serie A 1965-1966|1965-1966]]), do [[Coppa di Campion|Cope di Campion]] ([[Coppa di Campion 1963-1964|1963-1964]] e [[Coppa di Campion 1964-1965|1964-1965]]) e do [[Coppa Intercontinental|Cope Intercontinentai]], sota la guida del capitan [[Armando Picchi]] e de l'allenador [[Argentina|arsgentin]] [[Helenio Herrera]], che la sarà ciamada poeu '''''Gran Inter'''''. === Del 1970 al 2001 === [[File:Rummenige2008-05.jpg|thumb|left|El [[Karl-Heinz Rummenigge]], sgiugador de l'Inter del [[1984]] al [[1987]]]] In del [[Serie A 1970-1971|1970-1971]] l'Inter la vensg un alter scudet, sota la guida del noeuv allenador [[Giovanni Invernizzi]]. In del [[1973]] el torna a l'Inter Herrera, ma in reson de un problema al coeur, el lassa la squadra l'ann dopo. Del [[1977]] al [[1982]] con l'allenador [[Eugenio Bersellini]], l'Inter la vensg 2 [[Coppa Italia|Cope Italia]] e un [[Serie A|Campionad]] ([[Serie A 1979-1980|1979-1980]]). In del 1989 cont el [[Giovan Trapattoni|Giovann Trapattoni]], dopo squas des agn, l'Inter la vensg ancamò un alter scudet ([[Serie A 1988-1989|1988-1989]]) e nei di agn 90 dopo de 26 agn, la torna a vensger anca in [[Europa]], con tre [[Coppa UEFA|Cope UEFA]] ([[Coppa UEFA 1990-1991|1990-1991]], [[Coppa UEFA 1993-1994|1993-1994]] e [[Coppa UEFA 1997-1998|1997-1998]]). In del [[1995]] el taca a sgiugà in [[Serie A]] el sgiugador [[Argentina|arsgentìn]] [[Javier Zanetti]]. === Del 2001 al 2009 === [[Archivi:Javier Adelmar Zanetti.jpg|thumb|right|El [[Javier Zanetti]], capitan de l'Inter del [[2001]] al [[2014]]]] In del [[2001]] el [[Javier Zanetti]] el vegn capitan de la roeusa e dopo poch el vegnarà una bandera de la squadra. In del [[2005]], cont el noeuv allenador [[Roberto Mancini]], l'Inter la torna a vensger con do [[Coppa Italia|Cope Italia]] infilera. Dopo el scandol del [[Calciopoli]], el [[Serie A 2005-2006|Campionad 2005-2006]] l'è ranzad a la [[Juventus]] e dad a l'Inter, e de chi l'Inter la taca la segonda "età d'ora" del club, che dopo quell [[Serie A|scudett]] chì el en vensg tri infilera ([[Serie A 2006-2007|2006-2007]], [[Serie A 2007-2008|2007-2008]] e [[Serie A 2008-2009|2008-2009]]), sota la guida prima sempar de l'allenador [[Mancini]], e poeu cont el [[José Mourinho]]. === 2009-2010, l'ann del ''Triplete'' === [[Archivi:Diego Milito - Inter Mailand (3).jpg|thumb|right|El [[Diego Milito]], el principal atacant de l'Inter, vun dei sgiugadur pussee important per el '''''Triplete''''' del 2010]] El 2009-2010 l'è l'ann di record per l'Inter che, allenà del [[José Mourinho]], el riva a fà el '''''Triplete''''', o ben a vensg el [[Serie A|Campionad]] (el quint de infilera), la [[Coppa Italia|Copa Italia]] e la [[Coppa di Campion|Copa di Campion]], tucc in de l'istess ann. ''[[Coppa Italia 2009-2010]]'' > El [[05 05|5 de masg]] del [[2010]] a [[Roma]] l'Inter la vensg la final de la [[Coppa Italia 2009-2010|Copa Italia 2009-2010]] contra la [[AS Roma|Roma]] per 1 a 0, gol in del prim temp del [[Diego Milito]]. La Roma la finiss in 10, desgià che 'l [[Francesco Totti]] el ciapa 'l cartelin ross per havégh dad una gran pesciada al [[Mario Balotelli]]. ''[[Serie A 2009 - 2010|Campionad italian 2009-2010]]'' > El [[16 06|16 de masg]] l'Inter la vensg l'ultima partida del campionad a [[Siena]] per vun a zer contra l'omonima squadra [[Robur Siena|Siena]], cont el gol del [[Diego Milito]], e la vensg el [[Serie A 2009 - 2010|Campionaa 2009-2010]] con 82 pont, segonda inscambi la [[AS Roma|Roma]] con 80. L'è el so [[Serie A|Campionad]] numer 18. ''[[UEFA Champions League 2009-2010|Copa di Campion 2009-2010]]'' > El [[22 05|22 de masg]] l'[[Inter]] la vensg al [[stadi Santiago Bernabeu|Bernabeu]] de [[Madrid]] la [[UEFA Champions League 2009-2010|Copa di Campion 2009-2010]] contra el [[FC Munegh de Baviera|Monegh de Baviera]], cont du gol semper del [[Diego Milito|Milito]]. L'è la terza [[Coppa di Campion|Copa di Campion]] de la so storia. === 2010 - dì d'incoeu === [[Archivi:Mourinho Madrid.jpg|thumb|right|300px|El [[José Mourinho]] al [[Real Madrid]] in del [[2010]]]] Dopo la Copa di Campion, el [[José Mourinho]] el lassa l'Inter per andà al [[Real Madrid]]. L'Inter in de la stasgion [[Serie A 2010-2011|2010-2011]] la ciama al so post el [[Rafael Benitez]]. El vensgiarà un [[Mondial per club FIFA]] e la [[Supercoppa italiana|Supercopa italiana]]. La so panchina però la durarà poch dopo de perder la [[Supercoppa Uefa|Supercopa Uefa]] contra l'[[Atlético Madrid]] per 2 a 0. Al so post el rivarà el [[Leonardo]] che el vensgiarà la Copa Italia contra el [[Palermo FC|Palermo]]. L'ann dopo el cambiarà tri allenador e la perdarà la Supercopa Italiana contra el Milan. In del [[2013]], el [[Massimo Moratti]] el vend el club a l'imprenditor [[Indunesia|indonesian]] [[Erick Thohir]]. In del [[2014]] el [[Javier Zanetti]] el se retira dal [[folber]]. In del [[2016]], la società [[Cina|cinesa]] [[Suning Holdings Group]] la compra la part pussee granda del club, e in del [[2018]] el [[Erick Thohir|Thohir]] el lassa la carega de pesident del club al [[Cina|cines]] [[Steven Zhang]]. In del [[Serie A 2017-2018|Campionad 2017-2018]] e [[Serie A 2018-2019|2018-2019]] l'Inter la riva a qualificàss per la [[Coppa di Campion|Copa di Campion]], sota la guida de l'allenador [[Luciano Spalletti]]. In del [[Serie A 2019-2020|Campionad 2019-2020]] la sgiuga el titol con la [[Juventus]] e la [[Società Sportiva Lazio|Lazio]], sota la guida del noeuv allenador [[Antonio Conte]], però ghe riva no a vensgel e la riva segonda a 82 pont, vun in men de la [[Juventus]]. La vensg inveci el [[Serie A 2020-2021|Campionad 2020-2021]], semper con l'[[Antonio Conte]] come allenador, con 12 pont pussee del [[AC Milan|Milan]], che el riva segond. Dopo la stasgion, l'[[Antonio Conte]], per un problema de daner con la società, el lassa la squadra. Per la stasgion [[Serie A 2021-2022|2021-2022]] el riva come mister el [[Simone Inzaghi]], e 'l scudet a l'è perdud a la carrera giornada contra el Milan. == Lista di loeugh == [[File:FC Internazionale Milano 2014.svg|thumb|left|<center>El logo de l'Inter del [[2014]] al [[2021]]</center>|alt=]] [[File:FC Internazionale Milano 2021.svg|thumb|left|<center>El logo de l'Inter del [[2021]] al dì d'incoeu</center>|alt=]] == Sgiugador e allenador == Sgiugador famos e allenador de la squadra scrivud in [[lombard]] o de fà su: '''''Sgiugador''''' * {{flagicon|ITA}} [[Giusepp Meazza]] (1927-1940; 1946-1947) * {{flagicon|Germania}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] (1984-1987) * {{flagicon|Argentina}} [[Javier Zanetti]] (1995-2014) * {{flagicon|Svezia}} [[Zlatan Ibrahimović]] (2006-2009) * {{flagicon|ITA}} [[Mario Balotelli]] (2007-2010) * {{flagicon|Argentina}} [[Diego Milito]] (2009-2014) * {{flagicon|ITA}} [[Antonio Cassano]] (2012-2013) '''''Alenador''''' * {{flagicon|ITA}} [[Giusepp Meazza]] (1946-1948) * {{flagicon|ITA}} [[Giusepp Meazza]] (1955-1957) * {{flagicon|ITA}} [[Giovan Trapattoni|Giovann Trapattoni]] (1986-1991) * {{flagicon|Portugal}} [[José Mourinho]] (2008-2010) * {{flagicon|ITA}} [[Stefano Pioli]] (2016-2017) * {{flagicon|ITA}} [[Antonio Conte]] (2019-2021) * {{flagicon|ITA}} [[Simone Inzaghi]] (2021-2025) * {{flagicon|Romania}} [[Christian Chivu]] (2025-) == Palmares == === Titoi nazzionai === '''38 titoi''' * '''[[Serie A|Campionad italian]] - 21 titoi''' :[[Campionad italian 1909-1910|1909-1910]]; [[Campionad italian 1919-1920|1919-1920]]; [[Serie A 1929-1930|1929-1930]]; [[Serie A 1937-1938|1937-1938]]; [[Serie A 1939-1940|1939-1940]]; [[Serie A 1952-1953|1952-1953]]; [[Serie A 1953-1954|1953-1954]]; [[Serie A 1962-1963|1962-1963]]; [[Serie A 1964-1965|1964-1965]]; [[Serie A 1965-1966|1965-1966]]; [[Serie A 1970-1971|1970-1971]]; [[Serie A 1979-1980|1979-1980]]; [[Serie A 1988-1989|1988-1989]]; [[Serie A 2005-2006|2005-2006]]; [[Serie A 2006-2007|2006-2007]]; [[Serie A 2007-2008|2007-2008]]; [[Serie A 2008-2009|2008-2009]]; [[Serie A 2009 - 2010|2009-2010]]; [[Serie A 2020-2021|2020-2021]]; [[Serie A 2023-2024|2023-2024]]; [[Serie A 2025-2026|2025-2026]] * '''[[Coppa Italia|Copa Italia]] - 9 titoi''' :[[Coppa Italia 1938-1939|1938-1939]]; [[Coppa Italia 1977-1978|1977-1978]]; [[Coppa Italia 1981-1982|1981-1982]]; [[Coppa Italia 2004-2005|2004-2005]]; [[Coppa Italia 2005-2006|2005-2006]]; [[Coppa Italia 2009-2010|2009-2010]]; [[Coppa Italia 2010-2011|2010-2011]]; [[Coppa Italia 2021-2022|2021-2022]]; [[Coppa Italia 2022-2023|2022-2023]] * '''[[Supercoppa italiana|Supercopa italiana]] - 8 titoi''' :[[Supercoppa italiana 1989|1989]]; [[Supercoppa italiana 2005|2005]]; [[Supercoppa italiana 2006|2006]]; [[Supercoppa italiana 2008|2008]]; [[Supercoppa italiana 2010|2010]]; [[Supercopa italiana 2021|2021]]; [[Supercopa italiana 2022|2022]]; [[Supercopa italiana 2023|2023]] === Titoi internazzionai === '''9 titoi''' * '''[[Coppa di Campion|Copa di Campion/UEFA Champions League]] - 3 titoi''' :[[Coppa di Campion 1963-1964|1963-1964]]; [[Coppa di Campion 1964-1965|1964-1965]]; [[UEFA Champions League 2009-2010|2009-2010]] * '''[[UEFA Europa League|Copa UEFA/UEFA Europa League]] - 3 titoi''' (record italian a pari con la [[Juventus]]) :[[Coppa UEFA 1990-1991|1990-1991]]; [[Coppa UEFA 1993-1994|1993-1994]]; [[Coppa UEFA 1997-1998|1997-1998]] * '''[[Coppa Intercontinental|Copa Intercontinental]] - 2 titoi''' :[[Coppa Intercuntinental 1964|1964]]; [[Coppa Intercuntinental 1965|1965]] * '''[[Coppa del Mond per Club|Copa del Mond per Club]] - 1 titol''' (record italian a pari cont el [[A.C. Milan|Milan]]) :[[Coppa del Mond per Club 2010|2010]] <br /> == Ligam de foeura == * [https://www.inter.it/it Sit Web de l'Inter] * [https://biografieonline.it/biografia.htm?BioID=814&biografia=F.C.+Inter/Biografieonline:Inter Biorgrafieonline: Inter] [[Categoria:Squader de folball italiane]] [[Categoria:Milan]] czawzapqnz9i3pyee14cpwsz9bj0q6h 1329265 1329264 2026-05-14T05:12:17Z Zerocinque-gio 46672 1329265 wikitext text/x-wiki {{NOL}}[[File:FC Internazionale Milano 2021.svg|thumb|200px|left|<center>El logo oficial del ''Football Club Internazionale Milano''</center>|alt=]] {{Football club |Couleur 1er cadre = 000000 |Couleur 2ème cadre = 000000 |Couleur 3ème cadre = 1560BD |Couleur écriture = FFFFFF |Nom du club = FC Internazzional Milan |Logo = 600px Nero e azzurro strisciato con stella.png |Taille logo = 100 |Nom complet = Football Club Internazionale Milano |Surnoms = I Nerazur, I Bauscia, El Bisson, La Beneamada |Noms precedents = FC Internazionale, SS Ambrosiana, AS Ambrosiana-Inter |Date de fondation = 9/3/1908 |Date de disparition = |Statut professionnel = |Couleurs = [[Negher]] e [[bloeu]] |Stade = [[Stadio San Siro|Giuseppe Meazza]] o [[Stadio San Siro|San Siro]] |Capacite = 75817 |Affluence = |Siege = {{flagicon|ITA}} [[Milan]] <br />Viale della Liberazione, 16-18 20124 |Centre d'entrainement = |Nationalité du Président = |Président = {{flagicon|Italia}} [[Giuseppe Marotta]] |Entraîneur = {{flagicon|Romania}} [[Christian Chivu]] |Championnat actuel = [[Serie A]] |Site web = [https://www.inter.it/it inter.it] | pattern_la1 = _internazionale2526h | pattern_b1 = _internazionale2526h | pattern_ra1 = _internazionale2526h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = _internazionale2526h | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _internazionale2526a | pattern_b2 = _internazionale2526a | pattern_ra2 = _internazionale2526a | pattern_sh2 = _internazionale2526a | pattern_so2 = | leftarm2 = F1F6F7 | body2 = F1F6F7 | rightarm2 = F1F6F7 | shorts2 = F1F6F7 | socks2 = F1F6F7 | pattern_la3 = _internazionale2526t | pattern_b3 = _internazionale2526t | pattern_ra3 = _internazionale2526t | pattern_sh3 = _internazionale2526t | pattern_so3 = | leftarm3 = FFCC00 | body3 = FFCC00 | rightarm3 = FFCC00 | shorts3 = 000050 | socks3 = 000050 |News = |Blog avec Wikipédia = [[http//bilout1000.skyrock.com/]] }} El '''Football Club Internazionale Milano''' ('''Folber Club Internazzional Milan''' in [[lengua lombarda|lombard]]), mei cognossud coma '''Internazzional''' o pussee fazil '''Inter''', a l'è una squadra de [[folber]] de [[Milan]]. In di temp del [[fassism]] l'era ciamada ''Società Sportiva Ambrosiana'' e ''Associazione Sportiva Ambrosiana-Inter.'' I [[color]] del club, fincora de la fondazzion, inn el [[negher]] e el [[bloeu]]. Fondad el [[09 03|9 de marz]] del [[1908]] de un grup de soci destacad del [[A.C. Milan|Milan]], el club l'ha sempar tolt part in del pussee alt campionad nazional de la soa prima partida ofizzzial, in del [[Campionaa 1909|Campionad 1909]], e l'è l'unegh a havé tolt part a tucc i edizzion de la [[Serie A]], fada su in del [[1929]]. La gh'ha la divisa negra e bloeu, e el so simbol l'è el [[Bisson de Milan|bisson]], vun di simboi padron de [[Milan]]. El so stadi l'è el [[Stadio San Siro|Giuseppe Meazza]], che el gh'ha 75.923 post de setàss. In del so palmares gh'è 21 [[Serie A|Scudet]], 10 [[Coppa Italia|Cope Italia]], 8 [[Supercoppa italiana|Supercope italiane]], 3 [[Coppa di Campion|Cope di Campion]], 2 [[Coppa Intercontinentala|Cope Intercontinentai]] e 1 [[Coppa del Mond per Club|Copa del Mond per Club]]. El so prim scudet l'è staa vensgiud in del [[Campionaa 1909-1910|Campionad 1909-1910]] e l'ultim, quell del vintun, in del [[Serie A 2025-26|Campionad 2025-26]], con [[Christian Chivu]] coma alenador. In [[Italia]] l'è la segonda squadra che l'ha vensgiud pussee titoi nazzionai (dedree a la [[Juventus]] e par du titol inanz del [[A.C. Milan|Milan]], l'altra squadra de Milan). == Storia == '''La fondazion e i primm agn''' [[File:Internazionale1910Scudetto.jpg|thumb|left|La roeusa de l'Inter in del [[1910]], che l'è 'dree a festesgià el so prim [[Serie A|scudet]]]] El ''Football Club Internazionale'' el nass la sera del [[09 03|9 de marz]] [[1908]] al restorant "''Orologio''" ("orelogg" in lombard) de [[Milan]] per iniziativa de un grup de soci destacad del [[A.C. Milan|Milan Football and Cricket Club]], contra a l'imposizzion del club [[ross]] e [[negher]] de fà minga sgiugà i forester. In del [[Campionaa 1909|Campionad 1909]] la squadra la sgiuga la soa prima partida ofizzial. El prim campionad vengsiud l'è in del [[Campionaa 1909-1910|1909-1910]], apena du agn dopo de la fondazzion. Besognarà spetà des agn per el segond titol, in de la stasgion [[Campionaa 1919-1920|1919-1920]]. === L'Ambrosiana-Inter in di temp del fassism === [[File:Giuseppe Meazza 1930-1933.jpg|thumb|L'[[Giusepp Meazza|Isep Meazza]] con la [[Nazional Italiana|Nazzional Italiana]] in di agn 30]] In di temp del [[fassism]], el Football Club Internazionale Milano el gh'ha de cambià nom prima in ''Società Sportiva Ambrosiana'' e poeu in ''Associazione Sportiva Ambrosiana-Inter'' per la forta [[italianizasion|italianizazzion]] doprada del [[fassism|regim fassista]], a ciapà dent anca l'[[Union Sportiva Milanesa]]. El vensg tri titoi e una [[Coppa Italia|Copa Italia]] in di agn 30 ([[Serie A 1929-1930|1929-1930]], [[Serie A 1937-1938|1937-1938]] e [[Serie A 1939-1940|1939-1940]]). El sgiugadur pussee important de quell period chi l'è l'[[Giusepp Meazza|Isep Meazza]]. === Del segond dopoguerra ai agn 70 === [[File:1973–74 Inter Milan - Helenio Herrera (cropped).jpg|thumb|upright|left|[[Helenio Herrera]], allenador de l'Inter del [[1960]] al [[1968]] e del [[1973]] al [[1974]]]] Dopo de la [[Segónda guèra mondiàl|segonda guerra mondial]], con la toma del fassism in Italia, l'''Ambrosiana-Inter'' la torna a ciamàss ''Football Club Internazionale Milano''. In del [[1946]] l'[[Giusepp Meazza|Isep Meazza]] el torna a la squadra 'me allenador e sgiugador, senza però confermà el livell di agn passad in reson de un infortuni, e in del [[1947]] el scerniss de retiràss e restà lì domà 'me allenador ancamò per un ann. In di agn 50, con l'allenador [[Alfredo Foni]], l'Inter la vensg du scudet ([[Serie A 1952-1953|1952-1953]] e [[Serie A 1953-1954|1953-1954]]). I agn 60, inveci, inn un'epoca d'ora per l'Inter: la vensg tri [[Serie A|scudet]] ([[Serie A 1962-1963|1962-1963]], [[Serie A 1964-1965|1964-1965]] e [[Serie A 1965-1966|1965-1966]]), do [[Coppa di Campion|Cope di Campion]] ([[Coppa di Campion 1963-1964|1963-1964]] e [[Coppa di Campion 1964-1965|1964-1965]]) e do [[Coppa Intercontinental|Cope Intercontinentai]], sota la guida del capitan [[Armando Picchi]] e de l'allenador [[Argentina|arsgentin]] [[Helenio Herrera]], che la sarà ciamada poeu '''''Gran Inter'''''. === Del 1970 al 2001 === [[File:Rummenige2008-05.jpg|thumb|left|El [[Karl-Heinz Rummenigge]], sgiugador de l'Inter del [[1984]] al [[1987]]]] In del [[Serie A 1970-1971|1970-1971]] l'Inter la vensg un alter scudet, sota la guida del noeuv allenador [[Giovanni Invernizzi]]. In del [[1973]] el torna a l'Inter Herrera, ma in reson de un problema al coeur, el lassa la squadra l'ann dopo. Del [[1977]] al [[1982]] con l'allenador [[Eugenio Bersellini]], l'Inter la vensg 2 [[Coppa Italia|Cope Italia]] e un [[Serie A|Campionad]] ([[Serie A 1979-1980|1979-1980]]). In del 1989 cont el [[Giovan Trapattoni|Giovann Trapattoni]], dopo squas des agn, l'Inter la vensg ancamò un alter scudet ([[Serie A 1988-1989|1988-1989]]) e nei di agn 90 dopo de 26 agn, la torna a vensger anca in [[Europa]], con tre [[Coppa UEFA|Cope UEFA]] ([[Coppa UEFA 1990-1991|1990-1991]], [[Coppa UEFA 1993-1994|1993-1994]] e [[Coppa UEFA 1997-1998|1997-1998]]). In del [[1995]] el taca a sgiugà in [[Serie A]] el sgiugador [[Argentina|arsgentìn]] [[Javier Zanetti]]. === Del 2001 al 2009 === [[Archivi:Javier Adelmar Zanetti.jpg|thumb|right|El [[Javier Zanetti]], capitan de l'Inter del [[2001]] al [[2014]]]] In del [[2001]] el [[Javier Zanetti]] el vegn capitan de la roeusa e dopo poch el vegnarà una bandera de la squadra. In del [[2005]], cont el noeuv allenador [[Roberto Mancini]], l'Inter la torna a vensger con do [[Coppa Italia|Cope Italia]] infilera. Dopo el scandol del [[Calciopoli]], el [[Serie A 2005-2006|Campionad 2005-2006]] l'è ranzad a la [[Juventus]] e dad a l'Inter, e de chi l'Inter la taca la segonda "età d'ora" del club, che dopo quell [[Serie A|scudett]] chì el en vensg tri infilera ([[Serie A 2006-2007|2006-2007]], [[Serie A 2007-2008|2007-2008]] e [[Serie A 2008-2009|2008-2009]]), sota la guida prima sempar de l'allenador [[Mancini]], e poeu cont el [[José Mourinho]]. === 2009-2010, l'ann del ''Triplete'' === [[Archivi:Diego Milito - Inter Mailand (3).jpg|thumb|right|El [[Diego Milito]], el principal atacant de l'Inter, vun dei sgiugadur pussee important per el '''''Triplete''''' del 2010]] El 2009-2010 l'è l'ann di record per l'Inter che, allenà del [[José Mourinho]], el riva a fà el '''''Triplete''''', o ben a vensg el [[Serie A|Campionad]] (el quint de infilera), la [[Coppa Italia|Copa Italia]] e la [[Coppa di Campion|Copa di Campion]], tucc in de l'istess ann. ''[[Coppa Italia 2009-2010]]'' > El [[05 05|5 de masg]] del [[2010]] a [[Roma]] l'Inter la vensg la final de la [[Coppa Italia 2009-2010|Copa Italia 2009-2010]] contra la [[AS Roma|Roma]] per 1 a 0, gol in del prim temp del [[Diego Milito]]. La Roma la finiss in 10, desgià che 'l [[Francesco Totti]] el ciapa 'l cartelin ross per havégh dad una gran pesciada al [[Mario Balotelli]]. ''[[Serie A 2009 - 2010|Campionad italian 2009-2010]]'' > El [[16 06|16 de masg]] l'Inter la vensg l'ultima partida del campionad a [[Siena]] per vun a zer contra l'omonima squadra [[Robur Siena|Siena]], cont el gol del [[Diego Milito]], e la vensg el [[Serie A 2009 - 2010|Campionaa 2009-2010]] con 82 pont, segonda inscambi la [[AS Roma|Roma]] con 80. L'è el so [[Serie A|Campionad]] numer 18. ''[[UEFA Champions League 2009-2010|Copa di Campion 2009-2010]]'' > El [[22 05|22 de masg]] l'[[Inter]] la vensg al [[stadi Santiago Bernabeu|Bernabeu]] de [[Madrid]] la [[UEFA Champions League 2009-2010|Copa di Campion 2009-2010]] contra el [[FC Munegh de Baviera|Monegh de Baviera]], cont du gol semper del [[Diego Milito|Milito]]. L'è la terza [[Coppa di Campion|Copa di Campion]] de la so storia. === 2010 - dì d'incoeu === [[Archivi:Mourinho Madrid.jpg|thumb|right|300px|El [[José Mourinho]] al [[Real Madrid]] in del [[2010]]]] Dopo la Copa di Campion, el [[José Mourinho]] el lassa l'Inter per andà al [[Real Madrid]]. L'Inter in de la stasgion [[Serie A 2010-2011|2010-2011]] la ciama al so post el [[Rafael Benitez]]. El vensgiarà un [[Mondial per club FIFA]] e la [[Supercoppa italiana|Supercopa italiana]]. La so panchina però la durarà poch dopo de perder la [[Supercoppa Uefa|Supercopa Uefa]] contra l'[[Atlético Madrid]] per 2 a 0. Al so post el rivarà el [[Leonardo]] che el vensgiarà la Copa Italia contra el [[Palermo FC|Palermo]]. L'ann dopo el cambiarà tri allenador e la perdarà la Supercopa Italiana contra el Milan. In del [[2013]], el [[Massimo Moratti]] el vend el club a l'imprenditor [[Indunesia|indonesian]] [[Erick Thohir]]. In del [[2014]] el [[Javier Zanetti]] el se retira dal [[folber]]. In del [[2016]], la società [[Cina|cinesa]] [[Suning Holdings Group]] la compra la part pussee granda del club, e in del [[2018]] el [[Erick Thohir|Thohir]] el lassa la carega de pesident del club al [[Cina|cines]] [[Steven Zhang]]. In del [[Serie A 2017-2018|Campionad 2017-2018]] e [[Serie A 2018-2019|2018-2019]] l'Inter la riva a qualificàss per la [[Coppa di Campion|Copa di Campion]], sota la guida de l'allenador [[Luciano Spalletti]]. In del [[Serie A 2019-2020|Campionad 2019-2020]] la sgiuga el titol con la [[Juventus]] e la [[Società Sportiva Lazio|Lazio]], sota la guida del noeuv allenador [[Antonio Conte]], però ghe riva no a vensgel e la riva segonda a 82 pont, vun in men de la [[Juventus]]. La vensg inveci el [[Serie A 2020-2021|Campionad 2020-2021]], semper con l'[[Antonio Conte]] come allenador, con 12 pont pussee del [[AC Milan|Milan]], che el riva segond. Dopo la stasgion, l'[[Antonio Conte]], per un problema de daner con la società, el lassa la squadra. Per la stasgion [[Serie A 2021-2022|2021-2022]] el riva come mister el [[Simone Inzaghi]], e 'l scudet a l'è perdud a la carrera giornada contra el Milan. == Lista di loeugh == [[File:FC Internazionale Milano 2014.svg|thumb|left|<center>El logo de l'Inter del [[2014]] al [[2021]]</center>|alt=]] [[File:FC Internazionale Milano 2021.svg|thumb|left|<center>El logo de l'Inter del [[2021]] al dì d'incoeu</center>|alt=]] == Sgiugador e allenador == Sgiugador famos e allenador de la squadra scrivud in [[lombard]] o de fà su: '''''Sgiugador''''' * {{flagicon|ITA}} [[Giusepp Meazza]] (1927-1940; 1946-1947) * {{flagicon|Germania}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] (1984-1987) * {{flagicon|Argentina}} [[Javier Zanetti]] (1995-2014) * {{flagicon|Svezia}} [[Zlatan Ibrahimović]] (2006-2009) * {{flagicon|ITA}} [[Mario Balotelli]] (2007-2010) * {{flagicon|Argentina}} [[Diego Milito]] (2009-2014) * {{flagicon|ITA}} [[Antonio Cassano]] (2012-2013) '''''Alenador''''' * {{flagicon|ITA}} [[Giusepp Meazza]] (1946-1948) * {{flagicon|ITA}} [[Giusepp Meazza]] (1955-1957) * {{flagicon|ITA}} [[Giovan Trapattoni|Giovann Trapattoni]] (1986-1991) * {{flagicon|Portugal}} [[José Mourinho]] (2008-2010) * {{flagicon|ITA}} [[Stefano Pioli]] (2016-2017) * {{flagicon|ITA}} [[Antonio Conte]] (2019-2021) * {{flagicon|ITA}} [[Simone Inzaghi]] (2021-2025) * {{flagicon|Romania}} [[Christian Chivu]] (2025-) == Palmares == === Titoi nazzionai === '''39 titoi''' * '''[[Serie A|Campionad italian]] - 21 titoi''' :[[Campionad italian 1909-1910|1909-1910]]; [[Campionad italian 1919-1920|1919-1920]]; [[Serie A 1929-1930|1929-1930]]; [[Serie A 1937-1938|1937-1938]]; [[Serie A 1939-1940|1939-1940]]; [[Serie A 1952-1953|1952-1953]]; [[Serie A 1953-1954|1953-1954]]; [[Serie A 1962-1963|1962-1963]]; [[Serie A 1964-1965|1964-1965]]; [[Serie A 1965-1966|1965-1966]]; [[Serie A 1970-1971|1970-1971]]; [[Serie A 1979-1980|1979-1980]]; [[Serie A 1988-1989|1988-1989]]; [[Serie A 2005-2006|2005-2006]]; [[Serie A 2006-2007|2006-2007]]; [[Serie A 2007-2008|2007-2008]]; [[Serie A 2008-2009|2008-2009]]; [[Serie A 2009 - 2010|2009-2010]]; [[Serie A 2020-2021|2020-2021]]; [[Serie A 2023-2024|2023-2024]]; [[Serie A 2025-2026|2025-2026]] * '''[[Coppa Italia|Copa Italia]] - 10 titoi''' :[[Coppa Italia 1938-1939|1938-1939]]; [[Coppa Italia 1977-1978|1977-1978]]; [[Coppa Italia 1981-1982|1981-1982]]; [[Coppa Italia 2004-2005|2004-2005]]; [[Coppa Italia 2005-2006|2005-2006]]; [[Coppa Italia 2009-2010|2009-2010]]; [[Coppa Italia 2010-2011|2010-2011]]; [[Coppa Italia 2021-2022|2021-2022]]; [[Coppa Italia 2022-2023|2022-2023]]; [[Coppa Italia 2025-2026|2025-2026]] * '''[[Supercoppa italiana|Supercopa italiana]] - 8 titoi''' :[[Supercoppa italiana 1989|1989]]; [[Supercoppa italiana 2005|2005]]; [[Supercoppa italiana 2006|2006]]; [[Supercoppa italiana 2008|2008]]; [[Supercoppa italiana 2010|2010]]; [[Supercopa italiana 2021|2021]]; [[Supercopa italiana 2022|2022]]; [[Supercopa italiana 2023|2023]] === Titoi internazzionai === '''9 titoi''' * '''[[Coppa di Campion|Copa di Campion/UEFA Champions League]] - 3 titoi''' :[[Coppa di Campion 1963-1964|1963-1964]]; [[Coppa di Campion 1964-1965|1964-1965]]; [[UEFA Champions League 2009-2010|2009-2010]] * '''[[UEFA Europa League|Copa UEFA/UEFA Europa League]] - 3 titoi''' (record italian a pari con la [[Juventus]]) :[[Coppa UEFA 1990-1991|1990-1991]]; [[Coppa UEFA 1993-1994|1993-1994]]; [[Coppa UEFA 1997-1998|1997-1998]] * '''[[Coppa Intercontinental|Copa Intercontinental]] - 2 titoi''' :[[Coppa Intercuntinental 1964|1964]]; [[Coppa Intercuntinental 1965|1965]] * '''[[Coppa del Mond per Club|Copa del Mond per Club]] - 1 titol''' (record italian a pari cont el [[A.C. Milan|Milan]]) :[[Coppa del Mond per Club 2010|2010]] <br /> == Ligam de foeura == * [https://www.inter.it/it Sit Web de l'Inter] * [https://biografieonline.it/biografia.htm?BioID=814&biografia=F.C.+Inter/Biografieonline:Inter Biorgrafieonline: Inter] [[Categoria:Squader de folball italiane]] [[Categoria:Milan]] n4izxv4pv27288nsull0rl887bui7he 0 123276 1329275 1306242 2026-05-14T08:33:04Z Kwamikagami 34528 1329275 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:The Blue Marble (remastered).jpg|thumbnail|destra|La Tèra ésta de l'Apollo XVII]] [[Archivi:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|destra]] La '''Tèra''' (simbul astronomico: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) l'è 'l tèrs [[pianéta]] del [[Sistema Solar]] en ùrden de distànsa del [[Sul]]. L'è el quint per grandèsa dei òt pianéti del nòst Sistema Solar, ma l'è chèl che g'ha la densità piö àlta. 'Ntra i quàter pianéti ruciùs l'è chèl piö grant, apéna póch de piö de [[Venere (pianeta)|Venere)]]. L'è el pianéta söl quàl vif töte le spéci vivénti cunusìde, l'ünech ogèt celèst del [[Sistema Solar]] che g'ha le caraterìstiche adàte a la vita isé come la conosóm nóter. Sö la superfìce del Tèra de fat gh'è àiva en töcc tré i stacc (sòlido, lìquit e gasùs) e 'n atmosféra cumpunìda perlopiö de [[azòto]] e [[osìgeno]]. Chèsta, ensèma al sò camp magnétich, la la schìa dei ràgi còsmich e de le radiasiù che vé del Sul. La formasiù de la Tèra l'è stemàda en 4,54 miliardi de agn fà. De satèliti natürài la ghe n'ha giü, la [[Lüna]]. L'as de rotasiù de la Tèra l'è 'nclinàt en relasiù al [[pià de l'eclìtica]] de 23,439 ° e chèsto en cumbinasiù col sò müimènt de revulusiù entùren al Sul el dà urìgin al cambiàs de le stagiù. Le cundisiù de l'atmosféra al prensépe dòpo la sò formasiù i è cambiàde perlopiö per vìa de la formasiù de fùrme de vìta, che le g'ha creàt 'n equilìbrio ecològich diferènt e mudifucàt la superfìce del pianéta. Entùren al 71% de la superfìce l'è ocupàda dei océani de àiva salàda, el 29% che rèsta l'è reprezentàt dei cuntinèncc e de le ìzole. La grösta estèrna l'è spacàda sö en divèrsi segmèncc rìgidi, ciamàcc plàche tetòniche, che le se möf l'öna en rapórt a lótra de póch milìmetri ogna an ma endel arch dei miliù de agn de azistènsa del pianéta, le s'è spostàde en cuntinuasiù e cambiàt divèrse ólte la fiziunumìa de la superfìce de la tèra. La part dedét, atìva del pónt de vìsta geologich, l'è cumpunìda de 'n leèl bèl spès, ciamàt mantèl, e de 'n nùcleo, dividìt a sò ólta en nùcleo estèrno, endóche se gènera el camp magnétich, e nùcleo intèrno sòlido, custitüìt perlopiö de [[fèr]] e [[nìchel]]. {{Sistema Solar}} [[Categoria:Geologia]] [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Pianeti del Sistema Solar]] qtlfsbzlnbnc6gyzt5kq2o56bpr8kqg 0 124134 1329293 1306195 2026-05-14T08:46:06Z Kwamikagami 34528 1329293 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} [[Archivi:Planets2013symbols.svg|right|upright=1.5|thumb|El sùl e i òt pianéti reprezentàcc en scàla come dimensiù (ma mìa come distànse)]] El '''Sistema Solar''' l'è 'l sistéma planetàre riferìt al [[Sul]] e del quàl fà part apò a la nòsta Tèra. L'è furmàt de töta 'na varietà de còrp celèscc mantignìcc en [[òrbita]] entùren al Sul de la sò [[fórsa de gravità]]. I ogècc piö gròs che gìra entùren al Sul i è ciamàcc [[pianeta|pianéti]] e segont le clasificasiù de l'Üniù Astronòmica Internasiunàla i è òt. Chèsti, ensèma ai sò satèliti, ai [[Pianeta nano|pianéti nani]] e a miliàrdi de óter ogècc minùr compagn de i asteròidi, le [[cometa|cométe]], i meteoròidi e chèla che vé ciamàda la pólver intertplanetària i fùrma el Sistema Solar. En ùrden de distànsa del Sul i òt pianéti i è: [[Mercurio (pianeta)|Mercurio]], [[Venere (pianeta)|Venere]], [[Tèra]], [[Marte (pianeta)|Marte]], [[Giove (pianeta)|Giove]], [[Saturno (pianeta)|Saturno]], [[Urano (pianeta)|Urano]] e [[Netuno (pianeta)|Nettuno]]. Sìch óter ogècc i è stacc clasificàcc come [[Pianeta nano|pianéti nàni]]: [[Cerere (corp celest)|Cerere]], che 'l se tróa endèla fàsa dei asteròidi, [[Plutone (corp celest)|Plutone]] ('nfìna al 2008 l'ìa cunsideràt pò a lü 'n pianéta), [[Haumea (corp celest)|Haumea]], [[Makemake (corp celest)|Makemake]], e [[Eris (corp celest)|Eris]]<ref>{{en}} http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html</ref>. == Sistema Solar intèrno == [[Archivi:Ecliptic plane 3d view.gif|right|thumb|Animasiù de l'òrbita dei pianéti intèrni]] L'è 'l nòm che se ghe dà a la regiù de spàsio che töl dét i pianéti ruciùs e i asteròidi. I è cumpunìcc perlopiö de silicàcc e metài, i ogècc del sistéma solàr intèrno i se tróa arènt al Sul, tat che 'l ràgio de chèsta regiù l'è piö cürt che nó la distànsa che gh'è 'ntra l'òrbita de Giove e chèla de Saturno. ===Pianeti terèstri=== Del Sistéma Solàr intèrno fà part i pianéti ciamàcc terèstri — per vìa de le caraterìstiche che se 'nsomèa presapóch a chèle de la Tèra — che i è Mercurio, Venere, Tèra e Marte. Chèsti pianéti i g'ha 'na cumpuzisiù ruciùza, póch (Téra giü, Màrte du) o nisü (Mercurio e Venere i ghe n'ha gne ü) satèliti natürài. Stabilìt come ünità de mizüra l'Unità Astronòmica (UA) pari a la distànsa média del Sul a la Tèra, l'òrbita de Mercùrio l'è a 0,4 UA del Sul, chèla de Venere a 0,7UA, la Tèra a 1 UA e Marte a 1,6 UA. ===Fàsa principàla=== 'Ntra le 2,3 e le 3,3 UA, cioè 'ntra le òrbite de Marte e de Giove, se tróa la [[Fasa Principala|Fàsa Principàla]], 'na sintüra de còrp ruciùs ciamàcc [[asteroide|asteròidi]] de dimensiù diferènte che pöl nà de sentenér de chilòmetri a póch ghèi. 'Ntra chèsti còrp ghe n'è apéna giü, el piö grant, che vé clasificàt come 'n [[pianeta nano|pianéta nàno]], l'è ciamàt [[Cerere (corp celest)|Cerere]]. Ghe n'è amò vergü però che semài che vegnarà demustràt che i è 'n equilìbrio idrostàtich i pödarà véser clasificàcc pò a lur come pianeti nani, compagn de i asteròidi [[4 Vesta|Vesta]] e [[10 Hygiea|Igea]]. Se pènsa che töcc chèi ogècc ché i sàpe rèscc de la formasiù del Sistema Solar che gh'è mìa riàt a fundìs ensèma per vìa de la 'nterferènsa de la fórsa gravitasiunàla de Giove. == Sistéma solàr estèrno == [[Archivi:Gas_giants_in_the_solar_system.jpg|right|thumb|Reprezentasiù dei quàter gigànti gasùs]] I ogècc principài che fà part del sistéma solàr estèrno i è i pianéti clasificàcc come giganti gasus e i sò satèliti natürài, vergü dei quài i g'ha dimensiù plantàrie. En chèsta regiù òrbita però pò a 'na fàsa de cométe de le quàle fà part i ogècc ciamàcc [[centauro (corp celest)|centàuri]]. I còrp sòlidi de chèsta regiù i è cumpunìcc de 'na quantità piö àlta de elemèncc volàtii (compagn de l'aiva, l'amonìaca e 'l metàno) en confrónt ai ogècc ruciùs del sistéma solàr intèrno. === Gigànti gasùs === I quàter [[Gigante gasùs|gigànti gasùs]] estèrni töcc ensèma i costetöés el 99% de la màsa cunusìda che ghe gìra entùren al Sul. [[Giove (pianeta)|Giove]] (5,2 UA) e [[Saturno (pianeta)|Saturno]] (9,5 UA) i è furmàcc perlopiö de idrogeno e elio; [[Urano (pianeta)|Urano]] (19,6 UA) e [[Netuno (pianeta)|Netuno]] (30 UA) i g'ha 'na percentuàl de giàs piö grànda. Gh'è dei astrònomi che i preferés cunsiderài de 'na categurìa de per sò cönt, chèla dei "giganti de giàs".<ref> Jack J. Lissauer, David J. Stevenson, ''Formation of Giant Planets'' sö NASA Ames Research Center; California Institute of Technology, 2006. consültàt ai 16 de zenér del 2006</ref> Töcc quàte chèsti pianéti i g'ha 'na formasiù a anèi, chèi piö famùs i è chèi de Satùrno che i è i ünich che se pöl oservà de la Tèra sènsa strümèncc tròp sufisticàcc. === Centauri === I [[Centauro (corp celest)|centauri]] i è corp celèst che se tróa 'ntra le 9 e le 30 [[Unità Astronomica|UA]], e che òrbita endela regiù che se tróa 'ntra Giove e Netuno. El piö grant de chèsti ogècc che se conós l'è ciamàt [[10199 Chariklo|Cariclo]] e 'l g'ha 'n diametro de presapóch 250 km.<ref name=spitzer>{{Cita web |titolo=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |autore=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |anno=2007 |accesso=21 settembre 2008}}</ref> El prim a éser stat scuprìt envéce l'è ciamàt [[2060 Chiron|Chirone]] e l'è stat clasificàt come [[cometa]] (95P) perchè 'l se compórta compagn de chèste quan che le ghe và derènt al Sul.<ref>{{Cita web |anno=1995 |autore=Patrick Vanouplines |titolo=Chiron biography |sito=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |accesso=23 giugno 2006}}</ref> == Ogècc Transnetünià == La zòna de là de Netuno l'è ciamàda "regiù transnetüniàna" e l'è amò perlopiö inespluràda. Par che la sàpe popolàda de [[Ogèt transnetünià|ogècc]] "pesègn" (el piö grant el g'ha diàmetro che l'è 'na quinta part de chèl de la tèra, e 'na màsa 'n bèl pó de méno de chèla de la Lüna), cumpunìcc perlopiö de gias e córne. === Fàsa de Kuiper === La [[fasa de Kuiper]] l'è 'n anèl de detrìcc che se 'nsomèa a chèla de la fàsa principàla de asteròidi, ma cumpunìda perlopiö de gias. La töl dét 'na regiù cumprindìda 'ntra le 30 e le 50 UA (de distànsa del Sul). En chèsta regiù se tróa còrp pesègn aisebé che chèi piö grancc 'ntra de chèsti, compagn de chèi cunusìcc come [[Quaoar]], [[Varuna]] e [[Orcus]], i pödarès véser riclasificàcc come pianeti nani. Se stéma che 'ndela fàsa de Kuiper ghe sàpe alméno 100 000 ogècc conden diàmetro piö grant de 50 km, ma la màsa de töcc chèsti la rìa mìa a 'na décima part de la masa de la tèra. Tacc de chèsti ogècc i g'ha i sò satèliti natüràli e i piö tacc i òrbita sö pià mìa paraléi a chèl de l'eclìtica. I ogècc de la fàsa de Kuiper i pöl véser presapóch dividìcc en dò categurìe: chèi "clasich" e chèi "resonàncc" (plütì e twotì). I ogècc resonàncc i g'ha le òrbite ligàde a chèla de Netuno (le òrbite dei plütì i è 'n rapórt de 2:3, chèle dei twotì i è 'n rapórt de 1:2). [[Plutone (corp celest)|Plutóne]] (39 UA), che 'nfìna a mìa tat tép fà l'ìa cunsideràt chèl dei nof dei pianéti che gìra entùren al Sul e che de póch en sà l'è stat riclasificàt come [[pianeta nano]], el fà part de chèsta categurìa e 'l g'ha 'n raport de resunànsa de 2:3 en rapórt a Netuno. I ogècc clàsich envéce i g'ha nisü tìpo de resonànsa co Netuno e se i càta endèna fàsa che và de le 39,4 UA a le 47,7 UA de distànsa del Sul. <ref>{{Cita web |anno=2005 |autore=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |sito=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |titolo=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |accesso=7 de setèmber del 2006}}</ref> I ogècc clàsich de la fàsa de Kuiper i è stacc clasificàcc come cubewà dopo che gh'è stat scuprìt el prim ogèt de chèsta sórt, (15760) 1992 QB1.<ref>{{Cita web |url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |formato=PDF |titolo=Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System |autore=E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni |accesso=26 de dezèmber del 2006 |data=24 agosto 2006}}</ref> [[Haumea (corp celest)|Haumea]] (43,34 UA), e [[Makemake (corp celest)|Makemake]] (45,79 UA) i è i ogècc piö grancc de la fàsa de Kuiper clàsica. === Disch sparnegàt === El [[Disch Sparnegat|disch sparnegàt]] el se sormónta a la fàsa de Kuiper, ma 'l rìa en bèl tòch piö 'nglià 'nvèrs l'estèrno del Sistema Solar. Se pènsa che de chèsta regiù rìe le cométe de perìot bréf. I stüdiùs de astronomìa i pènsa che i ogècc del disch sparnegàt i sàpe stacc spuciàcc vers dele òrbite mìa regolàre de l'enflüènsa gravitasiunàla de la migrasiù 'nvèrs l'estèrno de Netùno. Tacc de chèsti ogècc i g'ha el [[pereéle]] dedét de la fàsa de Kuiper, ma 'l sò [[Aféle]] el pöl troàs pò a 150 UA del Sul. En piö, le òrbite de chèsti ogècc i è 'n grant inclinàde en confrónt al pià de l'eclìtica, de spès adiritüra perpendicolàre a chèsta. [[Eris (corp celest)|Eris]] (68 UA) l'è 'l piö grant dei ogècc del disch sparnegàt e l'è de póch piö grant de Plutone. ==Nìgol de Oort== [[Archivi:Kuiper_belt_-_Oort_cloud-en.svg|right|thumb|Fàsa de Kuiper e nìgol de Oort]] L'è 'na regiù ipotética e mai oservàda per vìa de la scàrsa lüminuzità, de 'ndoche se pènsa pöde rià le cométe de perìot lónch (compagn de la [[Cometa de Hale-Bopp|Hale-Bopp]] e la [[Cometa de Hyakutake|Hyakutake]]). La sarès dividìda en dò regiù, chèla intèrna, de fùrma toroidàla colocàda 'ntra 2000 UA e 20000 UA e chèla estèrna de fùrma sférica colocàda amò piö delóns, 'ntra 20000 e 50000 UA. L'ipòtezi de la sò ezistènsa l'è stàda fàda per spiegà l'urìgin e la stória de le cométe che g'ha 'n perìot. [[90377 Sedna|Sedna]] l'è 'n ogèt de dimensiù piö o méno pari a 2/3 de Plutone che segónt i sò scupridùr el pödarès apartègner al nìgol de Oort perchè l'è tròp delóns per véser cunsideràt part de la fàsa de Kuiper, però sö chèsta enterpretasiù gh'è mìa tata concordànsa. == Puzisiù == [[Archivi:Milky_Way_Arms_ssc2008-10.svg|right|thumb|Puzisiù del Sul endela Via Làtea]] La [[galàsia]] de la quàla 'l fa part el nòst sistéma solàr l'è ciamàda [[Stràda de San Giàcom|Vìa Làtea]] (o a leèl popolàr Stràda de San Giàcom) e l'è 'na galàsia a fùrma de spiràl sbaràda, cioè 'na strütüra cumpunìda de 'n nùcleo centràl streersàt de formasiù a sbàra de la quàla part du bras a spiràl che g'ha 'n andamènt logarìtmich. El Sul el se tróa söl bras ciamàt Uriù-Cigno (Orion-Cygnus arm) a presapóch 25000/28000 agn lùce del cèntro de la galàsia. ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Sistema Solar]] qqtuufup8eu8ixmhyzb00785az78nss 0 124428 1329281 1240989 2026-05-14T08:37:58Z Kwamikagami 34528 /* I energii di Ragg Còsmich primari */ 1329281 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} I ragg còsmich hinn di partisei energetich de bon che vegnen del [[spazzi]]. I ragg còsmich interagissen con l'[[atmosfera]] terrester e originen diversi alter partisei secondari<ref>Gaissner Thomas K., "Outstanding Problems in Particle Astrophysics", Neutrinos and Explosive Events in the Universe, Proceedings of the 14th Course of the International School of Cosmic Rays Astrophysics, a NATO Advanced Study Institute, held in Erice, Italy, 2-13 July 2004. Edited by Maurice M. Shapiro, Stanev Todor, and John P. Wefel. NATO science series II: Mathematics, physics and chemistry, vol. 209. ISBN-10 1-4020-3746-5 (HB); ISBN-13 978-1-4020-3746-7 (HB); ISBN-10 1-4020-3748-1 (e-book); ISBN-13 978-1-4020-3748-1 (e-book); QB 464.2.N364 2005. Published by Springer, Dordrecht, The Netherlands, 2005, p.3 [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005neeu.conf....3G]</ref>. == Composizion di Ragg Còsmich == * 90% [[Prutún|proton]] * 9% partisell alpha ([[Nücli (física)|nuclei]] de [[He]] (Eli)) * squas l'1% mes'cia minga omogenea de alter [[Nücli (física)|nuclei]] atòmich Se mettom a confront l'abbondanza di nuclei di ragg còsmich rispett a quella di nuclei del sistema solar, a se incòrgiom che gh'è ona bella differenza. I nuclei de [[Li]] (Litio), [[Be]] (Berilli), [[B]] (Bòro) hinn pusse abbondant in di ragg còsmich. La medesima ròbba la succed per i nuclei de [[Sc]] (Scandi), [[V]] (Vanadi) e [[Mn]] (Manganes). Ch'el fenòmen chì el se spiega con la [[spallazion]] di nuclei pussee grand (compagn del [[C]] (Carboni) e del [[Fe]] (Ferr)) che se framment in nuclei pussee piscinin quand che colliden con el mezz interstellar. <ref>Shapiro, Maurice M. & Silberberg, Rein (1970). Ann. Revs. Nucl. Sci., 20:323. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1970ARNPS..20..323S]</ref> == I energii di Ragg Còsmich primari == I ragg còsmich hinn originaa de different meccanism fisegh ad alta energia (se pensa: [[stell de neutron]], [[bus negher]], [[Super Nova|super novae]], ma la ricerca europea l'è dree ancamò a descovrì de in dove che vegnen<ref>Astroparticle Physics Roadmap[http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154144/http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf |date=2011-09-03 }}</ref> ). Di ragg còsmich primari se pò misurà el [[spetter de energia]] in [[eV]] per [[nucleon]]: [[Archivi:Cosmic_ray_flux_versus_particle_energy.svg|thumb]] I ragg còsmich a resten in de la nòstra galassia, imprigionaa di [[Eletrumagnetism|camp elettromagnetich]], per on temp medio de 10⁷ ann. Qui pussee energetich a scappen prima de la nòstra galassia e pòden anca 'rivà in di alter galassi. == Interazion con l'atmosfera terrester == I ragg còsmich che colliden con l'[[Atmusfera|atmosfera]] terrester dann origin a i inscì dii: [[sciame|sciami]] de partisei (ved la figura) [[Archivi:Cosmicrayshower.png|thumb|right|600px|Cascada o sciame de partisei.]] A seconda del contest, i ragg còsmich secondari pòden vess: * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con el [[Mezz Interstellar]] (ISM: Interstellar Medium in ingles). * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con l'atmosfera terrester == Come vidè i ragg còsmich == I partisei secondari se pòden vidè con i [[detettor de partisei]]. [[Archivi:Shower detection.png|thumb|right|400px|Schema rappresentativ de come se detetta on sciame de ragg còsmich secondari a la superfis de la Terra]] == Referenz == <references/> {{commons|Category:Physics}} [[Categoria:Fisega]] [[Categoria:Astronomia]] anxmmrobhj7gwbdlzmqjfplvbr5m4ur 1329282 1329281 2026-05-14T08:38:26Z Kwamikagami 34528 /* I energii di Ragg Còsmich primari */ 1329282 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} I ragg còsmich hinn di partisei energetich de bon che vegnen del [[spazzi]]. I ragg còsmich interagissen con l'[[atmosfera]] terrester e originen diversi alter partisei secondari<ref>Gaissner Thomas K., "Outstanding Problems in Particle Astrophysics", Neutrinos and Explosive Events in the Universe, Proceedings of the 14th Course of the International School of Cosmic Rays Astrophysics, a NATO Advanced Study Institute, held in Erice, Italy, 2-13 July 2004. Edited by Maurice M. Shapiro, Stanev Todor, and John P. Wefel. NATO science series II: Mathematics, physics and chemistry, vol. 209. ISBN-10 1-4020-3746-5 (HB); ISBN-13 978-1-4020-3746-7 (HB); ISBN-10 1-4020-3748-1 (e-book); ISBN-13 978-1-4020-3748-1 (e-book); QB 464.2.N364 2005. Published by Springer, Dordrecht, The Netherlands, 2005, p.3 [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005neeu.conf....3G]</ref>. == Composizion di Ragg Còsmich == * 90% [[Prutún|proton]] * 9% partisell alpha ([[Nücli (física)|nuclei]] de [[He]] (Eli)) * squas l'1% mes'cia minga omogenea de alter [[Nücli (física)|nuclei]] atòmich Se mettom a confront l'abbondanza di nuclei di ragg còsmich rispett a quella di nuclei del sistema solar, a se incòrgiom che gh'è ona bella differenza. I nuclei de [[Li]] (Litio), [[Be]] (Berilli), [[B]] (Bòro) hinn pusse abbondant in di ragg còsmich. La medesima ròbba la succed per i nuclei de [[Sc]] (Scandi), [[V]] (Vanadi) e [[Mn]] (Manganes). Ch'el fenòmen chì el se spiega con la [[spallazion]] di nuclei pussee grand (compagn del [[C]] (Carboni) e del [[Fe]] (Ferr)) che se framment in nuclei pussee piscinin quand che colliden con el mezz interstellar. <ref>Shapiro, Maurice M. & Silberberg, Rein (1970). Ann. Revs. Nucl. Sci., 20:323. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1970ARNPS..20..323S]</ref> == I energii di Ragg Còsmich primari == [[Archivi:Cosmic_ray_flux_versus_particle_energy.svg|thumb]] I ragg còsmich hinn originaa de different meccanism fisegh ad alta energia (se pensa: [[stell de neutron]], [[bus negher]], [[Super Nova|super novae]], ma la ricerca europea l'è dree ancamò a descovrì de in dove che vegnen<ref>Astroparticle Physics Roadmap[http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154144/http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf |date=2011-09-03 }}</ref> ). Di ragg còsmich primari se pò misurà el [[spetter de energia]] in [[eV]] per [[nucleon]]: I ragg còsmich a resten in de la nòstra galassia, imprigionaa di [[Eletrumagnetism|camp elettromagnetich]], per on temp medio de 10⁷ ann. Qui pussee energetich a scappen prima de la nòstra galassia e pòden anca 'rivà in di alter galassi. == Interazion con l'atmosfera terrester == I ragg còsmich che colliden con l'[[Atmusfera|atmosfera]] terrester dann origin a i inscì dii: [[sciame|sciami]] de partisei (ved la figura) [[Archivi:Cosmicrayshower.png|thumb|right|600px|Cascada o sciame de partisei.]] A seconda del contest, i ragg còsmich secondari pòden vess: * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con el [[Mezz Interstellar]] (ISM: Interstellar Medium in ingles). * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con l'atmosfera terrester == Come vidè i ragg còsmich == I partisei secondari se pòden vidè con i [[detettor de partisei]]. [[Archivi:Shower detection.png|thumb|right|400px|Schema rappresentativ de come se detetta on sciame de ragg còsmich secondari a la superfis de la Terra]] == Referenz == <references/> {{commons|Category:Physics}} [[Categoria:Fisega]] [[Categoria:Astronomia]] 4sco5gz9uthajyz1oozkzi4cnr6pui0 1329283 1329282 2026-05-14T08:38:52Z Kwamikagami 34528 /* Interazion con l'atmosfera terrester */ 1329283 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} I ragg còsmich hinn di partisei energetich de bon che vegnen del [[spazzi]]. I ragg còsmich interagissen con l'[[atmosfera]] terrester e originen diversi alter partisei secondari<ref>Gaissner Thomas K., "Outstanding Problems in Particle Astrophysics", Neutrinos and Explosive Events in the Universe, Proceedings of the 14th Course of the International School of Cosmic Rays Astrophysics, a NATO Advanced Study Institute, held in Erice, Italy, 2-13 July 2004. Edited by Maurice M. Shapiro, Stanev Todor, and John P. Wefel. NATO science series II: Mathematics, physics and chemistry, vol. 209. ISBN-10 1-4020-3746-5 (HB); ISBN-13 978-1-4020-3746-7 (HB); ISBN-10 1-4020-3748-1 (e-book); ISBN-13 978-1-4020-3748-1 (e-book); QB 464.2.N364 2005. Published by Springer, Dordrecht, The Netherlands, 2005, p.3 [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005neeu.conf....3G]</ref>. == Composizion di Ragg Còsmich == * 90% [[Prutún|proton]] * 9% partisell alpha ([[Nücli (física)|nuclei]] de [[He]] (Eli)) * squas l'1% mes'cia minga omogenea de alter [[Nücli (física)|nuclei]] atòmich Se mettom a confront l'abbondanza di nuclei di ragg còsmich rispett a quella di nuclei del sistema solar, a se incòrgiom che gh'è ona bella differenza. I nuclei de [[Li]] (Litio), [[Be]] (Berilli), [[B]] (Bòro) hinn pusse abbondant in di ragg còsmich. La medesima ròbba la succed per i nuclei de [[Sc]] (Scandi), [[V]] (Vanadi) e [[Mn]] (Manganes). Ch'el fenòmen chì el se spiega con la [[spallazion]] di nuclei pussee grand (compagn del [[C]] (Carboni) e del [[Fe]] (Ferr)) che se framment in nuclei pussee piscinin quand che colliden con el mezz interstellar. <ref>Shapiro, Maurice M. & Silberberg, Rein (1970). Ann. Revs. Nucl. Sci., 20:323. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1970ARNPS..20..323S]</ref> == I energii di Ragg Còsmich primari == [[Archivi:Cosmic_ray_flux_versus_particle_energy.svg|thumb]] I ragg còsmich hinn originaa de different meccanism fisegh ad alta energia (se pensa: [[stell de neutron]], [[bus negher]], [[Super Nova|super novae]], ma la ricerca europea l'è dree ancamò a descovrì de in dove che vegnen<ref>Astroparticle Physics Roadmap[http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154144/http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf |date=2011-09-03 }}</ref> ). Di ragg còsmich primari se pò misurà el [[spetter de energia]] in [[eV]] per [[nucleon]]: I ragg còsmich a resten in de la nòstra galassia, imprigionaa di [[Eletrumagnetism|camp elettromagnetich]], per on temp medio de 10⁷ ann. Qui pussee energetich a scappen prima de la nòstra galassia e pòden anca 'rivà in di alter galassi. == Interazion con l'atmosfera terrester == [[Archivi:Cosmicrayshower.png|thumb|right|Cascada o sciame de partisei.]] I ragg còsmich che colliden con l'[[Atmusfera|atmosfera]] terrester dann origin a i inscì dii: [[sciame|sciami]] de partisei (ved la figura) A seconda del contest, i ragg còsmich secondari pòden vess: * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con el [[Mezz Interstellar]] (ISM: Interstellar Medium in ingles). * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con l'atmosfera terrester == Come vidè i ragg còsmich == I partisei secondari se pòden vidè con i [[detettor de partisei]]. [[Archivi:Shower detection.png|thumb|right|400px|Schema rappresentativ de come se detetta on sciame de ragg còsmich secondari a la superfis de la Terra]] == Referenz == <references/> {{commons|Category:Physics}} [[Categoria:Fisega]] [[Categoria:Astronomia]] npoxcwaqefjtbf9wcaz9x006uzqrlmb 1329284 1329283 2026-05-14T08:39:16Z Kwamikagami 34528 /* Interazion con l'atmosfera terrester */ 1329284 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} I ragg còsmich hinn di partisei energetich de bon che vegnen del [[spazzi]]. I ragg còsmich interagissen con l'[[atmosfera]] terrester e originen diversi alter partisei secondari<ref>Gaissner Thomas K., "Outstanding Problems in Particle Astrophysics", Neutrinos and Explosive Events in the Universe, Proceedings of the 14th Course of the International School of Cosmic Rays Astrophysics, a NATO Advanced Study Institute, held in Erice, Italy, 2-13 July 2004. Edited by Maurice M. Shapiro, Stanev Todor, and John P. Wefel. NATO science series II: Mathematics, physics and chemistry, vol. 209. ISBN-10 1-4020-3746-5 (HB); ISBN-13 978-1-4020-3746-7 (HB); ISBN-10 1-4020-3748-1 (e-book); ISBN-13 978-1-4020-3748-1 (e-book); QB 464.2.N364 2005. Published by Springer, Dordrecht, The Netherlands, 2005, p.3 [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005neeu.conf....3G]</ref>. == Composizion di Ragg Còsmich == * 90% [[Prutún|proton]] * 9% partisell alpha ([[Nücli (física)|nuclei]] de [[He]] (Eli)) * squas l'1% mes'cia minga omogenea de alter [[Nücli (física)|nuclei]] atòmich Se mettom a confront l'abbondanza di nuclei di ragg còsmich rispett a quella di nuclei del sistema solar, a se incòrgiom che gh'è ona bella differenza. I nuclei de [[Li]] (Litio), [[Be]] (Berilli), [[B]] (Bòro) hinn pusse abbondant in di ragg còsmich. La medesima ròbba la succed per i nuclei de [[Sc]] (Scandi), [[V]] (Vanadi) e [[Mn]] (Manganes). Ch'el fenòmen chì el se spiega con la [[spallazion]] di nuclei pussee grand (compagn del [[C]] (Carboni) e del [[Fe]] (Ferr)) che se framment in nuclei pussee piscinin quand che colliden con el mezz interstellar. <ref>Shapiro, Maurice M. & Silberberg, Rein (1970). Ann. Revs. Nucl. Sci., 20:323. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1970ARNPS..20..323S]</ref> == I energii di Ragg Còsmich primari == [[Archivi:Cosmic_ray_flux_versus_particle_energy.svg|thumb]] I ragg còsmich hinn originaa de different meccanism fisegh ad alta energia (se pensa: [[stell de neutron]], [[bus negher]], [[Super Nova|super novae]], ma la ricerca europea l'è dree ancamò a descovrì de in dove che vegnen<ref>Astroparticle Physics Roadmap[http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154144/http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf |date=2011-09-03 }}</ref> ). Di ragg còsmich primari se pò misurà el [[spetter de energia]] in [[eV]] per [[nucleon]]: I ragg còsmich a resten in de la nòstra galassia, imprigionaa di [[Eletrumagnetism|camp elettromagnetich]], per on temp medio de 10⁷ ann. Qui pussee energetich a scappen prima de la nòstra galassia e pòden anca 'rivà in di alter galassi. == Interazion con l'atmosfera terrester == [[Archivi:Cosmicrayshower.png|thumb|upright=1.5|Cascada o sciame de partisei.]] I ragg còsmich che colliden con l'[[Atmusfera|atmosfera]] terrester dann origin a i inscì dii: [[sciame|sciami]] de partisei (ved la figura) A seconda del contest, i ragg còsmich secondari pòden vess: * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con el [[Mezz Interstellar]] (ISM: Interstellar Medium in ingles). * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con l'atmosfera terrester == Come vidè i ragg còsmich == I partisei secondari se pòden vidè con i [[detettor de partisei]]. [[Archivi:Shower detection.png|thumb|right|400px|Schema rappresentativ de come se detetta on sciame de ragg còsmich secondari a la superfis de la Terra]] == Referenz == <references/> {{commons|Category:Physics}} [[Categoria:Fisega]] [[Categoria:Astronomia]] dj4pv1etmknca6ryfdzd59bx1ja3n7s 1329285 1329284 2026-05-14T08:40:00Z Kwamikagami 34528 /* Come vidè i ragg còsmich */ 1329285 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} I ragg còsmich hinn di partisei energetich de bon che vegnen del [[spazzi]]. I ragg còsmich interagissen con l'[[atmosfera]] terrester e originen diversi alter partisei secondari<ref>Gaissner Thomas K., "Outstanding Problems in Particle Astrophysics", Neutrinos and Explosive Events in the Universe, Proceedings of the 14th Course of the International School of Cosmic Rays Astrophysics, a NATO Advanced Study Institute, held in Erice, Italy, 2-13 July 2004. Edited by Maurice M. Shapiro, Stanev Todor, and John P. Wefel. NATO science series II: Mathematics, physics and chemistry, vol. 209. ISBN-10 1-4020-3746-5 (HB); ISBN-13 978-1-4020-3746-7 (HB); ISBN-10 1-4020-3748-1 (e-book); ISBN-13 978-1-4020-3748-1 (e-book); QB 464.2.N364 2005. Published by Springer, Dordrecht, The Netherlands, 2005, p.3 [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005neeu.conf....3G]</ref>. == Composizion di Ragg Còsmich == * 90% [[Prutún|proton]] * 9% partisell alpha ([[Nücli (física)|nuclei]] de [[He]] (Eli)) * squas l'1% mes'cia minga omogenea de alter [[Nücli (física)|nuclei]] atòmich Se mettom a confront l'abbondanza di nuclei di ragg còsmich rispett a quella di nuclei del sistema solar, a se incòrgiom che gh'è ona bella differenza. I nuclei de [[Li]] (Litio), [[Be]] (Berilli), [[B]] (Bòro) hinn pusse abbondant in di ragg còsmich. La medesima ròbba la succed per i nuclei de [[Sc]] (Scandi), [[V]] (Vanadi) e [[Mn]] (Manganes). Ch'el fenòmen chì el se spiega con la [[spallazion]] di nuclei pussee grand (compagn del [[C]] (Carboni) e del [[Fe]] (Ferr)) che se framment in nuclei pussee piscinin quand che colliden con el mezz interstellar. <ref>Shapiro, Maurice M. & Silberberg, Rein (1970). Ann. Revs. Nucl. Sci., 20:323. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1970ARNPS..20..323S]</ref> == I energii di Ragg Còsmich primari == [[Archivi:Cosmic_ray_flux_versus_particle_energy.svg|thumb]] I ragg còsmich hinn originaa de different meccanism fisegh ad alta energia (se pensa: [[stell de neutron]], [[bus negher]], [[Super Nova|super novae]], ma la ricerca europea l'è dree ancamò a descovrì de in dove che vegnen<ref>Astroparticle Physics Roadmap[http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154144/http://www.aspera-eu.org/images/stories/files/Roadmap.pdf |date=2011-09-03 }}</ref> ). Di ragg còsmich primari se pò misurà el [[spetter de energia]] in [[eV]] per [[nucleon]]: I ragg còsmich a resten in de la nòstra galassia, imprigionaa di [[Eletrumagnetism|camp elettromagnetich]], per on temp medio de 10⁷ ann. Qui pussee energetich a scappen prima de la nòstra galassia e pòden anca 'rivà in di alter galassi. == Interazion con l'atmosfera terrester == [[Archivi:Cosmicrayshower.png|thumb|upright=1.5|Cascada o sciame de partisei.]] I ragg còsmich che colliden con l'[[Atmusfera|atmosfera]] terrester dann origin a i inscì dii: [[sciame|sciami]] de partisei (ved la figura) A seconda del contest, i ragg còsmich secondari pòden vess: * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con el [[Mezz Interstellar]] (ISM: Interstellar Medium in ingles). * i partisei generaa de la collision tra ragg còsmich primari con l'atmosfera terrester == Come vidè i ragg còsmich == [[Archivi:Shower detection.png|thumb|upright=1.5|Schema rappresentativ de come se detetta on sciame de ragg còsmich secondari a la superfis de la Terra]] I partisei secondari se pòden vidè con i [[detettor de partisei]]. == Referenz == <references/> {{commons|Category:Physics}} [[Categoria:Fisega]] [[Categoria:Astronomia]] pilps172zto0s19c35bik8xy10awbcu 0 126040 1329269 1290858 2026-05-14T08:27:02Z Kwamikagami 34528 1329269 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{Sbozz|grafia=MILCLASS}} {{F|grafia=MILCLASS}} [[Immagine:Milano brera cortile.jpg|right|thumb|La cort del [[Palazz de Brera]] cont al center el [[Napoleon]] del [[Canova]]]] L''''Osservatori astronòmich de Brera''' a l'é on'antiga istituzion scentifiga [[Milan|milanesa]]. L'hann faa su a [[Brera]] in de la segonda metà del 1700. L'osservatòri'l gh'ha avuu di diretor important: a regordom el [[Ruggero Giuseppe Boscovich]] e el [[Giovanni Virginio Schiaparelli]]. == Alter progett == {{Interprogett}} {{Musee de Milan}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Musee de Milan]] [[Categoria:Palazzi de Brera]] myb09af9y1yh57ls87kqmruyhcabn1f 0 127124 1329261 1295132 2026-05-13T20:45:25Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1329261 wikitext text/x-wiki {{O|date=sginer 2024}} {{LOCC}} {{Sbozz|grafia=LOCC}} [[Archivi:2008-1018-021-CoeurdAleneResort.JPG|thumb||right|300px]] [[Archivi:IDMap-doton-DaltonGardens.PNG|right|thumb|Pusiziun in de la mapa]] '''Coeur d’Alene''' ([ˌkɝdəˈlein]) a l'è una cità de l'[[Idaho]], [[Stat Ünì d'America]]. A l'è la cità püssee granda de la [[Cuntea de Kootenai]]. El gh'ha una pupulaziun de 41.328 abitant ([[2006]]). == Alter pruget == {{Interproget}} == Ligam de föra == * [http://www.coeurdaleneidaho.org Sit ufizial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925054031/http://www.coeurdaleneidaho.org/ |date=2015-09-25 }} [[Categoria:Cità de l'Idaho]] tpqfhb9nv5bew03s7iqydr8wfkpisz6 0 137465 1329300 1310262 2026-05-14T08:54:55Z Kwamikagami 34528 1329300 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} [[Archivi:Nikolaus Kopernikus.jpg|thumb|upright|Ritràt del Copèrnech]] El '''Nicolaa Copèrnech''' ([[latì]]: '''Nicolaus Copernicus'''; en [[polàch]]: '''Mikołaj Kopernik'''; nasìt a [[Toruń]], ai [[19 02|19 de febrér]] del 1473 – mórt a [[Frombork]], ai [[24 05|24 de màgio]] del [[1543]]) l'è stàt 'n astrònomo [[Polònia|polàch]] famùs per ìga portàt a l'afermasiù de la [[teorìa]] de l'''eliocentrìsm'', e 'l g'ha cuntribïìt isé a la [[Revulusiù astronòmica]]. L'è stàt apò a 'n [[prét]], en [[giürìsta]], en [[goernadùr]], 'n [[atrulugia|astròlogo]] e 'n [[medesina|dutùr]]. La sò teorìa - che la mèt el [[Sul]] al cèntro del sistéma de òrbite dei [[pianeta|pianéti]] del [[sistéma solàr]] - la ciàpa dei elemèncc de la scöla [[Grecia|gréca]] de [[Aristarco de Samo]] de l'[[eliocentrìsmo]], la teorìa contrària al [[geocentrismo]], che la mitìa 'nvéce la [[Tèra]] al cèntro del sistéma. El sò mèret isé l'è mìa l'edèa, zamò tiràda fò dei gréci, ma la sò demostrasiù rigurùza per mès de procedüre de caràter matemàtich. == Biografìa == [[Archivi:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|thumb|left|[[Toruń]]]] Copèrnech l'è nasìt endèl [[1473]] endèla cità de [[Toruń]], che fàa part de la [[Lega Anseàtica]]. Restàt òrfen dei töcc dù i [[genitur|genitùr]], el vé adotàt ensèma ai sò fredèi del zìo de part de màder [[Lucas Watzenrode]], che dòpo l'è deentàt [[Vescuv|èscof]] de l'[[Ermia]]. Endèl [[1491]] el Copèrnech l'èntra 'ndèla Università de [[Cracòvia]] e 'l cumìncia a stüdià l'[[astronomìa]] sóta la guìda del sò profesùr [[Albert Brudzewski]]. De chèsto perìodo, e del sò ategiamènt envèrs chèsta [[scènsa]], rèsta 'na quach descrisiù 'ntüziàsta che 'l g'ha fat endèi tèscc conservàcc endèla [[bibliotéca]] de [[Uppsala]]. Dòpo de quatr'àgn, e dòpo de 'n perìodo cürt pasàt amò a Toruń, l'è nit 'n [[Itàlia]], endóche 'l g'ha stüdiàt el [[dirìto]] a l'[[Università de Bologna]] (suratöt, el s'è dedicàt al [[dirìto civìl]] e al [[dirìt canònich]], dàto apò la olontà del zìo èscof, che 'l la finansiàa, de fal deentà èscof apò a lü). [[Archivi:De revolvtionibvs orbium coelestium 1566 (99146257) (cropped).jpg|thumb|upright|[[De revolutionibus orbium coelestium]]]] A Bologna 'l encùntra [[Domenico Maria Novara]] de [[Ferrara]], che l'ìa zà 'n astrònomo famùs, che 'l la fà deentà 'n sò aliévo e giü dei sò colaboradùr piö strècc. Con lü, entàt che 'l stüdiàa dirìto civìl a Ferrara (endóche 'l s'è laureàt), el Copèrnech 'l g'ha fat le prìme oservasiù 'ndèl [[1497]], isé come che 'l regórda endèl ''De revolutionibus orbium coelestium''. Endèl stès an, el sò zìo l'è stat numinàt èscof de Ermia e Copèrnech canònich a la catedràl de [[Frombork]] o [[Frauenburg]]; ma lü 'l preferés spetà 'n Itàlia che rìe l'[[An Sant]], e ànse 'l và a [[Roma]], endóche 'l g'ha püdìt oservà 'n [[eclìsi de Lüna]] e 'ndóche 'l g'ha tignìt de le lisiù de astronomìa o de matemàtica (de le quàle però gh'è restàt nisü framènt). A ciapà servése a Frauenburg l'è nat endèl [[1501]], ma 'l ghe restarà per póch dé, giösta 'l tép nesesàre per domandà, e otègner, el permès de turnà a nà 'n Itàlia e fenéser i sò stüde a [[Padova]] (ensèma a Fracastoro e Guarico) e a [[Ferrara]] (cità del sò maèstro, col Bianchini). Ché 'l se laurea 'ndèl [[1503]] en dirìt canònich, e sèmper ché se pènsa che 'l g'hape lizìt le òpere de [[Platone]] e de [[Marco Tullio Cicero|Ciceróne]] sö le upiniù de i stüdiùs antìch söl müimènt de la Tèra. Endèl [[1504]] el vàmbia a mèter ensèma le sò oservasiù e le sò riflesiù che i éra dré a s-ciopà fò 'ndèla formulasiù de la sò teorìa. Quan che 'l turnarà a Frombork el vegnarà numinàt mèmber del Capìtolo de Warmia, e 'l se 'nteresarà de la rifùrma del [[sistéma monetàre]] e 'l svelöparà 'na quàch stüde de economìa polìtica che 'l i a portarà a enuncià en anteprìma sèrte prensépe che pò i sarà riasumìcc endèla [[Lége de Gresham]]. Endèl [[1516]] el capìtol el ghe darà l'encàrech de aministradùr de le tère 'ntùren a la cità de [[Olsztyn]], e chèsto 'l ghe darà maniéra de 'nteresàs de quistiù de [[catàst]], [[giüstìsia]] e [[fìsco]]. Endèl castèl de Olsztyn, endóche 'l g'ha pasàt quàter o sich agn, el g'ha fat dele oservasiù 'mportànte e 'l g'ha scriìt 'na part de la sò òper pricipàla, el ''[[De Revolutionibus orbium coelestium]]''. E l'è pròpe 'n chèsto castèl che se tróa amò 'ncö l'ünica tràcia vizìbil de la sò atività scentìfica: 'na tabèla che 'l g'ha fat sön de 'na parét de 'na lòza che 'l doperàa per oservà 'l müimènt aparènte del Sul entùren a la Tèra. Endèl [[1514]] el g'ha dat fò ai sò sòci 'na quach còpia del ''Commentariolus''. [[Archivi:Jan Matejko-Astronomer Copernicus-Conversation with God.jpg|left|thumb|Quàder del [[Jan Matejko]] che 'l rafigüra 'l Copèrnech]] [[Archivi:Kopernik.JPG|thumb|upright|[[Cracovia]]: monümènt dedicàt al Copèrnech]] Tóca spetà 'nfìna al [[1536]] perchè 'l sò stüde piö grant el pödes véser includìt endèna òpera finìda, e zamò de la prìma aparisiù la g'harà 'na risonànsa fòrte 'ndèi ambièncc académich de mèza [[Europa]]. De divèrse bànde del continènt gh'è riàa l'invìt a püblicà i sò stüde, ma 'l Copèrnech, e mìa a tórt, el gh'ìa póra de la reasiù a le sò edèe, perchè 'l se rindìa cönt che le nàa a destabilizà le conoscènse e le credènse ècie de sentenér de agn. El [[cardinàl]] de [[Capua]], [[Nicola Schonberg]] el g'ha domandàt 'na còpia del manuscrìt, domànda che la g'ha spaentàt amò de piö 'l Copèrnech perchè se püdìa 'ntraéder en sègn de nervozìsmo de la Céza. L'òpera, 'n realtà, l'ìa amò de fenéser e lü 'l ghìa gnemò ciapàt la deciziù de mandàl en stàmpa quan che, 'ndèl [[1539]], el [[matemàtich]] de [[Wittemberg]] [[Giorgio Gioacchino Retico]] l'è riàt a Frauenburg sö 'nsistènsa de [[Philipp Melanchthon]], che 'l gh'ìa tiràt ensèma 'n grùpo de stüde che 'l cumprindìa dei óter scensiàcc. El Retico l'è restàt du agn en contat col Copernico come sò aliévo, e 'l g'ha discriìt endèl sò test ''Narratio prima'' l'esènsa dei stüde che 'l ìa dré a svelöpà. Endèl [[1542]] Retico 'l g'ha püblicàt, col nòm de Copèrnech, en tratàt de [[trigonometrìa]] (dòpo 'ncludìt endèl segónt lìber del ''De revolutionibus'') e 'l g'ha mitìt frèsa a chèl che oramài l'ìa deentàt el sò maèstro per la püblicasiù de la sò òpera. A la fì 'l Copernico 'l g'ha acetàt, apò per vìa de le reasiù, ergöne a favùr, dèle ótre cùtra, ma töte che dimustràa 'nterès, e 'l g'ha dat en mà el tèst al sò sòcio [[Tiedemann Giese]], èscof de [[Chelmno]], perchè 'l ghe la dàes al Retico, che 'l l'harès fat stampà a [[Norimbèrga]]. 'Na legènda la cönta che 'l Copèrnech 'l g'ha risiìt la prìma còpia stampàda de la sò òpera el dé stés che l'è mórt. El vegnarà sotràt endèla catedràl de [[Frombork]]. == El sistema eliostàtich == [[Archivi:Nicolaus Copernicus - Heliocentric Solar System.JPG|thumb|right|Reprezentasiù de l'univèrso eliocèntrich]] El nösöl centràl de la teorìa del Copèrnech, el stà 'ndèl mèter el Sul al centro de le òrbite dei óter pianéti, e mìa la Tèra come che s'ìa sèmper pensàt prìma, alméno 'ndèla concesiù ricunusìda de le autorità. Chèsta teorìa l'è stàda ilüstràda endèl lìber ''[[De revolutionibus orbium coelestium]]'' (Dele revulusiù dei còrp celèscc) che l'è stat püblicàt l'an che l'è mórt. El lìber l'è 'l pónt de partènsa de 'na conversiù duttrinàla del sistéma geocèntrich a chèl eliocèntrich e la conté i elemèncc piö 'mportàncc de la teorìa astronòmica dei nòst tép, inclùza 'na definisiù corèta de l'ùrden dei [[pianéta|pianéti]], la revulusiù quotidiàna de la Tèra entùren al sò as e la [[precesiù dei equinòse]]. == Oter progècc == {{Interproget}} == Colegamèncc estèrni == * Juan Casanovas, Copernico Niccolò [http://www.disf.org/Voci/26.asp Disiunàre Interdisciplinàr de Scènsa e Féde] {{DEFAULTSORT:Copèrnech, Nicolò}} [[Categoria:Astronom polach]] [[Categoria:Nassud in Polonia]] [[Categoria:Nassud in del 1473]] [[Categoria:Mort in del 1543]] [[Categoria:Ceregh catolegh polach]] 97frucq4humac6o9m1woad6vouso45a 0 137612 1329301 1305909 2026-05-14T08:55:35Z Kwamikagami 34528 1329301 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF|dial=BRES}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:JKepler.png|thumb|upright|Ritràt del Kepléro, òpera del 1610 de 'n artìsta che se conós mìa]] '''Johannes Kepler''' (nasìt a [[Weil der Stadt]], en [[Germània]], ai [[27 12|27 de dezèmber]] del [[1571]] - mórt a [[Ratisbona]], [[Germània]], ai [[15 11|15 de noèmber]] del [[1630]]), cunusìt de sòlet col nòm de '''Kepléro''', l'è stat 'na figüra fondamentàl de la [[revulusiù scentìfica]]. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò [[Légi de Kepléro|Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul]]. L'è stat en colaboradùr de [[Tycho Brahe]], che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de [[Rodólfo II]]. __TOC__ == Biografìa == Kepler l'è nasìt endèna famìa de [[religiù]] catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl [[Baden-Württemberg]]. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de [[Württemberg]] e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch. Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l [[vaiòlo]], e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica. A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la [[cométa]] del [[1577]]; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la [[eclìsi de lüna]] del [[31 12|31 de zenér]] del [[1580]], e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere [[òtica]]. Endèl [[1584]], el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn. L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl [[1589]] el cumìncia a stüdià a l'[[università de Tubìnga]]. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el [[teorìa heliocèntrica|sistéma eliocèntrich]] de [[Nicolò Copèrnich|Copèrnico]], matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài. Endèl [[1615]], sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na [[strìa]]. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de [[Güglingen]] e la vegnarà liberàda ai [[28 09|28 de setèmber]] del [[1621]]. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo. Keplero el mörarà endèl [[1630]] a [[Ratisbóna]], en [[Baviéra]], a l'età de 59 agn. Endèl [[1632]], endèla [[Guèra dei Trent'Agn]], l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an [[1773]]. Recüperàcc de [[Caterìna II de Rüsia]], adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a [[Sanpietrobùrgo]]. == Òpera Scentìfica == [[Archivi:Kepler-solar-system-1.png|thumb|Modèl platònich del [[Sistéma Solàr]] prezentàt de Kepléro endèla sò òpera ''Misterium Cosmographicum'' (1596).]] Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de [[Tubìnga]], inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del [[Nicolò Copèrnico|Copèrnico]], el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta. Endèl [[1596]] Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. ''Misterium Cosmographicum'' (''El mistéro còsmich''). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa». Endèl [[1600]] l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl [[Tycho Brahe]], che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de [[Marte (pianeta)|Màrte]], el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére. Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de [[Légi de Kepléro|trè légi]] (püblicàde endèl [[1609]] endèla sò òpera ''Astronomia Nova''). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?). [[Archivi:Kepler-world.jpg|thumb|Càrta del mónt, del ''Tabulae Rudolphine''.]] Endèl [[1627]] el g'ha püblicàt le ''Tabulae Rudolphine'', a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an [[1631]] isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa. == Le trè légi de Kepléro == [[File:Epitome astronomiae copernicanae.tif|thumb|''Epitome astronomiae copernicanae'', 1618]] Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö [[Marte (pianeta)|Marte]], che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de [[Apolònio de Pèrgamo]] endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la [[bibliotéca de Alesàndria]], e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho. El gh'ìa scuprìt la ''prìma lége de Keplero'': * "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse". Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége: * "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép". Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti: * "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul." Chèsta lége, ciamàda apò ''lége armònica'', ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri. {{DEFAULTSORT:Kepler, Johannes}} [[Categoria:Nassud in Germania]] [[Categoria:Astronom todesch]] [[Categoria:Nassud in del 1571]] [[Categoria:Mort in del 1630]] jxyl4xw6p6mieon3ewn17da531kfn7i 1329302 1329301 2026-05-14T08:55:53Z Kwamikagami 34528 /* Òpera Scentìfica */ 1329302 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF|dial=BRES}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:JKepler.png|thumb|upright|Ritràt del Kepléro, òpera del 1610 de 'n artìsta che se conós mìa]] '''Johannes Kepler''' (nasìt a [[Weil der Stadt]], en [[Germània]], ai [[27 12|27 de dezèmber]] del [[1571]] - mórt a [[Ratisbona]], [[Germània]], ai [[15 11|15 de noèmber]] del [[1630]]), cunusìt de sòlet col nòm de '''Kepléro''', l'è stat 'na figüra fondamentàl de la [[revulusiù scentìfica]]. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò [[Légi de Kepléro|Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul]]. L'è stat en colaboradùr de [[Tycho Brahe]], che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de [[Rodólfo II]]. __TOC__ == Biografìa == Kepler l'è nasìt endèna famìa de [[religiù]] catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl [[Baden-Württemberg]]. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de [[Württemberg]] e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch. Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l [[vaiòlo]], e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica. A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la [[cométa]] del [[1577]]; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la [[eclìsi de lüna]] del [[31 12|31 de zenér]] del [[1580]], e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere [[òtica]]. Endèl [[1584]], el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn. L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl [[1589]] el cumìncia a stüdià a l'[[università de Tubìnga]]. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el [[teorìa heliocèntrica|sistéma eliocèntrich]] de [[Nicolò Copèrnich|Copèrnico]], matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài. Endèl [[1615]], sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na [[strìa]]. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de [[Güglingen]] e la vegnarà liberàda ai [[28 09|28 de setèmber]] del [[1621]]. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo. Keplero el mörarà endèl [[1630]] a [[Ratisbóna]], en [[Baviéra]], a l'età de 59 agn. Endèl [[1632]], endèla [[Guèra dei Trent'Agn]], l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an [[1773]]. Recüperàcc de [[Caterìna II de Rüsia]], adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a [[Sanpietrobùrgo]]. == Òpera Scentìfica == [[Archivi:Kepler-solar-system-1.png|thumb|upright|Modèl platònich del [[Sistéma Solàr]] prezentàt de Kepléro endèla sò òpera ''Misterium Cosmographicum'' (1596).]] Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de [[Tubìnga]], inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del [[Nicolò Copèrnico|Copèrnico]], el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta. Endèl [[1596]] Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. ''Misterium Cosmographicum'' (''El mistéro còsmich''). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa». Endèl [[1600]] l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl [[Tycho Brahe]], che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de [[Marte (pianeta)|Màrte]], el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére. Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de [[Légi de Kepléro|trè légi]] (püblicàde endèl [[1609]] endèla sò òpera ''Astronomia Nova''). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?). [[Archivi:Kepler-world.jpg|thumb|Càrta del mónt, del ''Tabulae Rudolphine''.]] Endèl [[1627]] el g'ha püblicàt le ''Tabulae Rudolphine'', a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an [[1631]] isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa. == Le trè légi de Kepléro == [[File:Epitome astronomiae copernicanae.tif|thumb|''Epitome astronomiae copernicanae'', 1618]] Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö [[Marte (pianeta)|Marte]], che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de [[Apolònio de Pèrgamo]] endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la [[bibliotéca de Alesàndria]], e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho. El gh'ìa scuprìt la ''prìma lége de Keplero'': * "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse". Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége: * "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép". Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti: * "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul." Chèsta lége, ciamàda apò ''lége armònica'', ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri. {{DEFAULTSORT:Kepler, Johannes}} [[Categoria:Nassud in Germania]] [[Categoria:Astronom todesch]] [[Categoria:Nassud in del 1571]] [[Categoria:Mort in del 1630]] nkmovf2vqrgjtt7vwha5jgdkgpk7t60 1329303 1329302 2026-05-14T08:56:14Z Kwamikagami 34528 /* Le trè légi de Kepléro */ 1329303 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF|dial=BRES}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:JKepler.png|thumb|upright|Ritràt del Kepléro, òpera del 1610 de 'n artìsta che se conós mìa]] '''Johannes Kepler''' (nasìt a [[Weil der Stadt]], en [[Germània]], ai [[27 12|27 de dezèmber]] del [[1571]] - mórt a [[Ratisbona]], [[Germània]], ai [[15 11|15 de noèmber]] del [[1630]]), cunusìt de sòlet col nòm de '''Kepléro''', l'è stat 'na figüra fondamentàl de la [[revulusiù scentìfica]]. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò [[Légi de Kepléro|Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul]]. L'è stat en colaboradùr de [[Tycho Brahe]], che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de [[Rodólfo II]]. __TOC__ == Biografìa == Kepler l'è nasìt endèna famìa de [[religiù]] catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl [[Baden-Württemberg]]. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de [[Württemberg]] e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch. Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l [[vaiòlo]], e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica. A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la [[cométa]] del [[1577]]; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la [[eclìsi de lüna]] del [[31 12|31 de zenér]] del [[1580]], e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere [[òtica]]. Endèl [[1584]], el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn. L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl [[1589]] el cumìncia a stüdià a l'[[università de Tubìnga]]. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el [[teorìa heliocèntrica|sistéma eliocèntrich]] de [[Nicolò Copèrnich|Copèrnico]], matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài. Endèl [[1615]], sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na [[strìa]]. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de [[Güglingen]] e la vegnarà liberàda ai [[28 09|28 de setèmber]] del [[1621]]. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo. Keplero el mörarà endèl [[1630]] a [[Ratisbóna]], en [[Baviéra]], a l'età de 59 agn. Endèl [[1632]], endèla [[Guèra dei Trent'Agn]], l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an [[1773]]. Recüperàcc de [[Caterìna II de Rüsia]], adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a [[Sanpietrobùrgo]]. == Òpera Scentìfica == [[Archivi:Kepler-solar-system-1.png|thumb|upright|Modèl platònich del [[Sistéma Solàr]] prezentàt de Kepléro endèla sò òpera ''Misterium Cosmographicum'' (1596).]] Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de [[Tubìnga]], inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del [[Nicolò Copèrnico|Copèrnico]], el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta. Endèl [[1596]] Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. ''Misterium Cosmographicum'' (''El mistéro còsmich''). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa». Endèl [[1600]] l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl [[Tycho Brahe]], che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de [[Marte (pianeta)|Màrte]], el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére. Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de [[Légi de Kepléro|trè légi]] (püblicàde endèl [[1609]] endèla sò òpera ''Astronomia Nova''). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?). [[Archivi:Kepler-world.jpg|thumb|Càrta del mónt, del ''Tabulae Rudolphine''.]] Endèl [[1627]] el g'ha püblicàt le ''Tabulae Rudolphine'', a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an [[1631]] isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa. == Le trè légi de Kepléro == [[File:Epitome astronomiae copernicanae.tif|thumb|upright|''Epitome astronomiae copernicanae'', 1618]] Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö [[Marte (pianeta)|Marte]], che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de [[Apolònio de Pèrgamo]] endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la [[bibliotéca de Alesàndria]], e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho. El gh'ìa scuprìt la ''prìma lége de Keplero'': * "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse". Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége: * "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép". Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti: * "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul." Chèsta lége, ciamàda apò ''lége armònica'', ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri. {{DEFAULTSORT:Kepler, Johannes}} [[Categoria:Nassud in Germania]] [[Categoria:Astronom todesch]] [[Categoria:Nassud in del 1571]] [[Categoria:Mort in del 1630]] m1cm58fga88y567on5we9nfuid7sjrg 1329304 1329303 2026-05-14T08:56:35Z Kwamikagami 34528 /* Òpera Scentìfica */ 1329304 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF|dial=BRES}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:JKepler.png|thumb|upright|Ritràt del Kepléro, òpera del 1610 de 'n artìsta che se conós mìa]] '''Johannes Kepler''' (nasìt a [[Weil der Stadt]], en [[Germània]], ai [[27 12|27 de dezèmber]] del [[1571]] - mórt a [[Ratisbona]], [[Germània]], ai [[15 11|15 de noèmber]] del [[1630]]), cunusìt de sòlet col nòm de '''Kepléro''', l'è stat 'na figüra fondamentàl de la [[revulusiù scentìfica]]. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò [[Légi de Kepléro|Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul]]. L'è stat en colaboradùr de [[Tycho Brahe]], che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de [[Rodólfo II]]. __TOC__ == Biografìa == Kepler l'è nasìt endèna famìa de [[religiù]] catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl [[Baden-Württemberg]]. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de [[Württemberg]] e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch. Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l [[vaiòlo]], e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica. A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la [[cométa]] del [[1577]]; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la [[eclìsi de lüna]] del [[31 12|31 de zenér]] del [[1580]], e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere [[òtica]]. Endèl [[1584]], el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn. L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl [[1589]] el cumìncia a stüdià a l'[[università de Tubìnga]]. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el [[teorìa heliocèntrica|sistéma eliocèntrich]] de [[Nicolò Copèrnich|Copèrnico]], matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài. Endèl [[1615]], sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na [[strìa]]. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de [[Güglingen]] e la vegnarà liberàda ai [[28 09|28 de setèmber]] del [[1621]]. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo. Keplero el mörarà endèl [[1630]] a [[Ratisbóna]], en [[Baviéra]], a l'età de 59 agn. Endèl [[1632]], endèla [[Guèra dei Trent'Agn]], l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an [[1773]]. Recüperàcc de [[Caterìna II de Rüsia]], adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a [[Sanpietrobùrgo]]. == Òpera Scentìfica == [[Archivi:Kepler-solar-system-1.png|thumb|upright|Modèl platònich del [[Sistéma Solàr]] prezentàt de Kepléro endèla sò òpera ''Misterium Cosmographicum'' (1596).]] Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de [[Tubìnga]], inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del [[Nicolò Copèrnico|Copèrnico]], el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta. Endèl [[1596]] Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. ''Misterium Cosmographicum'' (''El mistéro còsmich''). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa». Endèl [[1600]] l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl [[Tycho Brahe]], che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de [[Marte (pianeta)|Màrte]], el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére. [[Archivi:Kepler-world.jpg|thumb|Càrta del mónt, del ''Tabulae Rudolphine''.]] Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de [[Légi de Kepléro|trè légi]] (püblicàde endèl [[1609]] endèla sò òpera ''Astronomia Nova''). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?). Endèl [[1627]] el g'ha püblicàt le ''Tabulae Rudolphine'', a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an [[1631]] isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa. == Le trè légi de Kepléro == [[File:Epitome astronomiae copernicanae.tif|thumb|upright|''Epitome astronomiae copernicanae'', 1618]] Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö [[Marte (pianeta)|Marte]], che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de [[Apolònio de Pèrgamo]] endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la [[bibliotéca de Alesàndria]], e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho. El gh'ìa scuprìt la ''prìma lége de Keplero'': * "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse". Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége: * "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép". Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti: * "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul." Chèsta lége, ciamàda apò ''lége armònica'', ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri. {{DEFAULTSORT:Kepler, Johannes}} [[Categoria:Nassud in Germania]] [[Categoria:Astronom todesch]] [[Categoria:Nassud in del 1571]] [[Categoria:Mort in del 1630]] cnti87r9bozmojjitum87s4nmcd4nr8 0 154601 1329246 1197695 2026-05-13T15:23:15Z SpinnerLaserzthe2nd 32437 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Doppleschwand COA.png]] → [[File:CHE Doppleschwand COA.svg]] 1329246 wikitext text/x-wiki <br><!-- '''Doppleschwand''' --><br>{{LOCC}}{{coor title dm|47|1|N|8|3|E}} {{Livell aministrativ |siglaStat = CHE |numerLivell = 3 |nom = Doppleschwand |Livell2 = [[Entlebuch (distret)|Entlebuch]] |Livell1 = [[Canton Lüzerna|Lüzerna]] |linkStema = CHE Doppleschwand COA.svg |linkBandera = |pajinaStema = |pajinaBandera = |linkSœmeanza = {{#if:|File:|}} }} '''Doppleschwand''' a l'è un cumün [[Svizzera|svizzer]] del distret (en [[todèsch]]: ''Amt'') de [[Entlebuch (distret)|Entlebuch]], in del [[Canton Lüzerna]]. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.95 km² e in del {{Pop svizzera YM|CH-LU}} al gh'eva una popolazion de {{Pop svizzera NC|CH-LU|1001}} abitant. El cumün de Doppleschwand al se tröva a una altitüden de 751 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de [[Entlebuch]], [[Hasle (LU)|Hasle]], [[Romoos]], [[Wolhusen]]. La popolaziun l'è in magioranza de lengua [[Todesch|todesca]] e de religiun catolega. == Storia == Doppleschwand l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1275 col nom de ''Togelswande'' o ''Towenswande''.<ref name=HDS/> L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:<ref name=HDS>{{HDS|583|Doppleschwand}}</ref> {| class="wikitable" |- ! ann ! popolazion |- | 1745 | 390 |- | 1798 | 536 |- | 1837 | 681 |- | 1850 | 668 |- | 1900 | 523 |- | 1950 | 502 |- | 1970 | 470 |- | 2000 | 653 |- |} == Riferiment == <references/> == Ligam de föra == {{commonscat}} * {{HDS|583|Doppleschwand}} {{Cumün del Distret de Entlebuch}} sr7st7s5fnngzcrd6fqgj7aslfmflkg 0 160030 1329288 1305833 2026-05-14T08:42:07Z Kwamikagami 34528 1329288 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:Carl Friedrich Gauss.jpg|thumb|upright|Carl Friedrich Gauss (1840)]] '''Johann Carl Friedrich Gauss''' ('''Gauß'''), ([[Braunschweig]], [[Bàsa Sasònia]], [[30 04|30 de bril]] del [[1777]] - [[Göttingen]], [[23 02|23 de febrér]] del [[1855]]) l'è stat en [[Matematega|matemàtich]], [[Astronomìa|astrònomo]] e [[Física|fìzich]] [[Germania|todèsch]], cunsideràt el ''prìncipe de la matemàtica'' e giü dei matemàtich piö grancc e inflüèncc de töta la stória per le sò scopèrte 'mportànte en divèrsi camp de chèsta scènsa. == Biografìa == Gauss l'è nasìt a [[Braunschweig]], endèl dücàt de Brunswick (al dé d'encö [[Germania]]) de 'na famìa modèsta, endèla qual i sò genitùr i gh'ìa póca istrusiù. Amò de zùen el gh'ìa dimostràt de ìga 'na predispuzisù particolàr per la matemàtica isé che 'l Duca de Brunswick, quan che l'è nit a saì de le sò dòti, el g'ha cuncidìt 'na bórsa de stüde ([[1792]]) per pirmitìga de 'na 'n nacc co la sò istrüsiù. L'è stat alùra mandàt al ''Collegium Carolinum'' (encö [[Technische Universität Braunschweig]]) che 'l g'ha frequentàt fìna al [[1795]]; lé 'l g'ha seguìt el córs del entomòlogo [[Johann Christian Ludwig Hellwig]] (1743-1831). En chèsto perìodo el g'ha furmulàt el [[método dei mìnimi quadràcc]] e 'na congetüra sura la ripartisù dei [[nömer prim]], congetüra che la vegnarà pröàda 'ndèl [[1896]] de [[Jacques Hadamard]]. Endèl [[1796]] el g'ha scuprìt el método de custrusiù del [[Eptadecàgon]], e 'l g'ha troàt el prensépe nesesàre e süficènt perchè 'n polìgon el pöde vègner desegnàt apéna co la rìga e col compàs ([[Teoréma de Gauss-Wantzel]]) e isé 'l g'ha completàt el laurà che i gh'ìa ambiàt i matemàtich de la [[Grecia]] antìca. Gauss l'ìa restàt isé sudisfàt de chèsti sò rezültàcc che 'l gh'ìa domandàt che vignìes sculpìt en polìgon de 17 lati sö la sò làpide. L'è stat el prim a pröà 'n maniéra rigurùza 'l [[Teoréma Fondamentàl de l'Àlgebra]] (disertasiù per la sò tézi de duturàt endèl [[1799]]), aisebé che 'na pröa quàze compléta l'ìa zamò stàda troàda prim de lü del [[Jean Le Rond d'Alembert]]. Endèl [[1801]] el g'ha püblicàt el lìber ''Disquisitiones Aritmeticae'', con sés capìtoi dedicàcc a la [[Teorìa dei nömer]], e isé 'l g'ha dat a chèsto ram de la matemàtica 'n enquadramènt sistemàtich. Endèl öltem capìtol del lìber el spiéga la sò tézi de duturàt. El stès an el rìa a predì l'òrbita de l'[[asteròide]] [[Cerere (corp celest)|Cèrere]] col método de l'aprosimasiù dei paràmetri per mès dei mìnimi quadràcc. Endèl [[1809]] l'è stat numinàt diretùr del Oservatóre de [[Göttingen]]. El stès an el püblica la ''Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis Solem ambientium'' che la descrìf come che se fà per calculà l'òrbita de 'n pianéta e cóme fà per dòpo perfesiunà 'l càlcol. E pò amò l'aprofondés le [[equasiù diferensial|equasiù diferensiài]] e le [[sesiù cònica|sesiù còniche]]. Gauss l'entöés le posibilità de la [[geometrìa mìa euclidèa]] ma 'l püblica negót de chèsta scopèrta. Se riarà a capéser la sò 'ntüisiù de le lètere che i sìa scambiàcc co [[Farkas le Bolyai|Farkas Wolfgang Bolyai]] e sò fiöl). Bolyai 'l proarà sènsa riàga per divèrsi agn a dimostrà 'l postulàt de la paraléla a pàrter dei asiòmi de la geometrìa de [[Euclide]]. El fiöl de Bolyai, [[János Bolyai]], el scopresarà le posibilità nöe de le geometrìe mìa euclidèe endèl [[1820]]; el sò laurà 'l vegnarà püblicàt endèl [[1832]]. Endèl [[1818]], Gauss el vàmbia 'n stüde geodézich del Stat de Hannover, laurà che 'l portarà piö tàrde a svelöpà l'edèa de le [[distribusiù normài]] per descrìer i erùr de mizüra e che 'l compórta 'n enterès endèla [[geometrìa diferensiàl]]; e 'l sò [[teorema egregrium]] el permetarà de stabeléser 'na propietà de la nusiù de cürvadüra. Endèl [[1831]], en colabortasiù col profesùr de fìzica [[Wilhelm Weber]] el stüdia sèrte aspècc del [[magnetìsmo]], e i sò stüde i sègna l'inìsio de la scopèrta de le [[légi de Kirchhoff]] de l'eletricità e pórta a la custrusiù de 'na spéce de telègrafo primitìf. [[Archivi:Göttingen-Grave.of.Gauß.02.JPG|thumb|left|200px|La làpide de Gauss a [[Göttingen]]]]Gauss l'ìa 'n grat credènt e conservadùr. L'ìa 'n sostenidùr de la monarchìa e 'l se upunìa a Napuliù che 'l vidìa come 'n seminadùr de revulusiù. La vìta privàda de Gauss l'è stàda marcàda de la mórt amò zùina de la sò prìma moér, Johanna Osthoff, endèl [[1809]], a la qual par che 'l ghe ülìes en gran bé. Póch dòpo mörarà apò a giü dei sò fiöi, Louis, e isé Gauss el narà 'n depresiù de la qual el riarà mìa piö a ègner fò del töt. El turnarà a spuzàs co Friederica Wilhelmine Waldeck (Minna) ma quan che pò a la sò segónda spùza la mör endèl [[1831]] dòpo de 'na malatìa lónga, giöna de le sò fiöle, Therese, la se 'ncargarà de cüràl enfìna a la sò mórt a Göttingen el [[23 02|23 de febrér]] del [[1855]] <br clear=left> == Colegamèncc estèrni == {{commons|Carl Friedrich Gauss|Carl Friedrich Gauss}} {{DEFAULTSORT:Gauss, Carl Friedrich}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Fiseg todesch]] [[Categoria:Matemategh todesch]] [[Categoria:Nassud in Germania]] [[Categoria:Nassud in del 1777]] [[Categoria:Mort in del 1855]] aoj4yulmt381s9rhtiv84ro4gpu593a 1329289 1329288 2026-05-14T08:42:28Z Kwamikagami 34528 /* Biografìa */ 1329289 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:Carl Friedrich Gauss.jpg|thumb|upright|Carl Friedrich Gauss (1840)]] '''Johann Carl Friedrich Gauss''' ('''Gauß'''), ([[Braunschweig]], [[Bàsa Sasònia]], [[30 04|30 de bril]] del [[1777]] - [[Göttingen]], [[23 02|23 de febrér]] del [[1855]]) l'è stat en [[Matematega|matemàtich]], [[Astronomìa|astrònomo]] e [[Física|fìzich]] [[Germania|todèsch]], cunsideràt el ''prìncipe de la matemàtica'' e giü dei matemàtich piö grancc e inflüèncc de töta la stória per le sò scopèrte 'mportànte en divèrsi camp de chèsta scènsa. == Biografìa == Gauss l'è nasìt a [[Braunschweig]], endèl dücàt de Brunswick (al dé d'encö [[Germania]]) de 'na famìa modèsta, endèla qual i sò genitùr i gh'ìa póca istrusiù. Amò de zùen el gh'ìa dimostràt de ìga 'na predispuzisù particolàr per la matemàtica isé che 'l Duca de Brunswick, quan che l'è nit a saì de le sò dòti, el g'ha cuncidìt 'na bórsa de stüde ([[1792]]) per pirmitìga de 'na 'n nacc co la sò istrüsiù. L'è stat alùra mandàt al ''Collegium Carolinum'' (encö [[Technische Universität Braunschweig]]) che 'l g'ha frequentàt fìna al [[1795]]; lé 'l g'ha seguìt el córs del entomòlogo [[Johann Christian Ludwig Hellwig]] (1743-1831). En chèsto perìodo el g'ha furmulàt el [[método dei mìnimi quadràcc]] e 'na congetüra sura la ripartisù dei [[nömer prim]], congetüra che la vegnarà pröàda 'ndèl [[1896]] de [[Jacques Hadamard]]. Endèl [[1796]] el g'ha scuprìt el método de custrusiù del [[Eptadecàgon]], e 'l g'ha troàt el prensépe nesesàre e süficènt perchè 'n polìgon el pöde vègner desegnàt apéna co la rìga e col compàs ([[Teoréma de Gauss-Wantzel]]) e isé 'l g'ha completàt el laurà che i gh'ìa ambiàt i matemàtich de la [[Grecia]] antìca. Gauss l'ìa restàt isé sudisfàt de chèsti sò rezültàcc che 'l gh'ìa domandàt che vignìes sculpìt en polìgon de 17 lati sö la sò làpide. L'è stat el prim a pröà 'n maniéra rigurùza 'l [[Teoréma Fondamentàl de l'Àlgebra]] (disertasiù per la sò tézi de duturàt endèl [[1799]]), aisebé che 'na pröa quàze compléta l'ìa zamò stàda troàda prim de lü del [[Jean Le Rond d'Alembert]]. Endèl [[1801]] el g'ha püblicàt el lìber ''Disquisitiones Aritmeticae'', con sés capìtoi dedicàcc a la [[Teorìa dei nömer]], e isé 'l g'ha dat a chèsto ram de la matemàtica 'n enquadramènt sistemàtich. Endèl öltem capìtol del lìber el spiéga la sò tézi de duturàt. El stès an el rìa a predì l'òrbita de l'[[asteròide]] [[Cerere (corp celest)|Cèrere]] col método de l'aprosimasiù dei paràmetri per mès dei mìnimi quadràcc. Endèl [[1809]] l'è stat numinàt diretùr del Oservatóre de [[Göttingen]]. El stès an el püblica la ''Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis Solem ambientium'' che la descrìf come che se fà per calculà l'òrbita de 'n pianéta e cóme fà per dòpo perfesiunà 'l càlcol. E pò amò l'aprofondés le [[equasiù diferensial|equasiù diferensiài]] e le [[sesiù cònica|sesiù còniche]]. Gauss l'entöés le posibilità de la [[geometrìa mìa euclidèa]] ma 'l püblica negót de chèsta scopèrta. Se riarà a capéser la sò 'ntüisiù de le lètere che i sìa scambiàcc co [[Farkas le Bolyai|Farkas Wolfgang Bolyai]] e sò fiöl). Bolyai 'l proarà sènsa riàga per divèrsi agn a dimostrà 'l postulàt de la paraléla a pàrter dei asiòmi de la geometrìa de [[Euclide]]. El fiöl de Bolyai, [[János Bolyai]], el scopresarà le posibilità nöe de le geometrìe mìa euclidèe endèl [[1820]]; el sò laurà 'l vegnarà püblicàt endèl [[1832]]. Endèl [[1818]], Gauss el vàmbia 'n stüde geodézich del Stat de Hannover, laurà che 'l portarà piö tàrde a svelöpà l'edèa de le [[distribusiù normài]] per descrìer i erùr de mizüra e che 'l compórta 'n enterès endèla [[geometrìa diferensiàl]]; e 'l sò [[teorema egregrium]] el permetarà de stabeléser 'na propietà de la nusiù de cürvadüra. Endèl [[1831]], en colabortasiù col profesùr de fìzica [[Wilhelm Weber]] el stüdia sèrte aspècc del [[magnetìsmo]], e i sò stüde i sègna l'inìsio de la scopèrta de le [[légi de Kirchhoff]] de l'eletricità e pórta a la custrusiù de 'na spéce de telègrafo primitìf. [[Archivi:Göttingen-Grave.of.Gauß.02.JPG|thumb|left|upright|La làpide de Gauss a [[Göttingen]]]]Gauss l'ìa 'n grat credènt e conservadùr. L'ìa 'n sostenidùr de la monarchìa e 'l se upunìa a Napuliù che 'l vidìa come 'n seminadùr de revulusiù. La vìta privàda de Gauss l'è stàda marcàda de la mórt amò zùina de la sò prìma moér, Johanna Osthoff, endèl [[1809]], a la qual par che 'l ghe ülìes en gran bé. Póch dòpo mörarà apò a giü dei sò fiöi, Louis, e isé Gauss el narà 'n depresiù de la qual el riarà mìa piö a ègner fò del töt. El turnarà a spuzàs co Friederica Wilhelmine Waldeck (Minna) ma quan che pò a la sò segónda spùza la mör endèl [[1831]] dòpo de 'na malatìa lónga, giöna de le sò fiöle, Therese, la se 'ncargarà de cüràl enfìna a la sò mórt a Göttingen el [[23 02|23 de febrér]] del [[1855]] <br clear=left> == Colegamèncc estèrni == {{commons|Carl Friedrich Gauss|Carl Friedrich Gauss}} {{DEFAULTSORT:Gauss, Carl Friedrich}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Fiseg todesch]] [[Categoria:Matemategh todesch]] [[Categoria:Nassud in Germania]] [[Categoria:Nassud in del 1777]] [[Categoria:Mort in del 1855]] sgycrlp99pce7e8p7i20u6sjpr2twhj 0 191983 1329290 1302604 2026-05-14T08:43:38Z Kwamikagami 34528 /* Attività sociale e politica */ 1329290 wikitext text/x-wiki {{nodial}} {{quote|Vöna di Gestalten di pü de prestisgi e net del mund scentifegh Italian, finn del prenzipi in prima fira per i driss di tusann e per el mantegnì un staa laech, püra de cör, demucratega e antifascista.|[[Arezz|El Cumün de Aress]], Parpòsta de di citadinansa unuraria a la Margherita Hack.<ref>[http://www.comune.arezzo.it/ufficio-stampa/attivita-1/proposta-di-cittadinanza-onoraria-a-margherita-hack/?searchterm=margherita%20hack Proposta di cittadinanza onoraria a Margherita Hack].</ref>}} [[File:Hack Firenze2008 (cropped).jpg|thumb|Margherita Hack, Firènse 2008]] '''Margherita Hack''' ([[Firènse]], [[12_06|12 de zögn]] del [[1922]] - [[Trieste]], [[29_06|29 de zögn]] del [[2013]] ) l'è stada 'na astrofìsica italiana. == Biografia == El pader, el Roberto Hack, de fee [[protestantesim|prutestanta]], e la mader, [[catolicesim|catòlega]], partegniven tücc e düü a la [[teusufia|Suzietaa Teusòfega Taliana]]<ref>[http://www.teosofica.org/it/galleria-storica/teosofia-in-italia/,29 Teosofia in Italia]</ref><ref>[http://www.claudiana.it/pdf/88-7016-655-saggio.pdf Lo sguardo dell’astrofisica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923204607/http://www.claudiana.it/pdf/88-7016-655-saggio.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. La Margherita Hack, despö de 'vè cumpii i stüdi (sensa però sustegnì ij esam de la matüra perchè l'era s'ciupada la [[segunda guera mundiala]]) al licee classegh "Galileo" de [[Firens]], la s'è laüreada in [[fisega]] in del [[1945]] cunt una vutassiun de 101/110<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=fcNjf8gJoIw Zichichi-Hack - YouTube]</ref> cunt una tesi de [[astrufisega]] in sü i [[Cefeidi]], realizzada semper a Firens a l'[[Usservatori astrufisegh de Arcetri|usservatòri de Arcetri]]<ref>[http://erewhon.ticonuno.it/2002/scienza/hack/bio.htm Biografia di Margherita Hack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070909101504/http://erewhon.ticonuno.it/2002/scienza/hack/bio.htm |date=2007-09-09 }}</ref>. Quand che l'era giuvina l'è stada campiunessa de salt in alt e in lungh.<ref>[http://www.vegfacile.info/vegan-famosi.html www.vegfacile.info/vegan-famosi.html]</ref><ref>[http://www.laprovinciadicomo.it/stories/Cultura%20e%20Spettacoli/295084/ L'astrofisica Hack, stella dei "Littoriali" del fascismo]</ref><ref>[http://archiviostorico.corriere.it/2010/luglio/20/Giurai_regime_volevo_medaglia_vinta_co_9_100720036.shtml Corriere della Sera, ''«Giurai al regime, volevo la medaglia vinta in atletica» Margherita Hack'']</ref> In del febrar del 1944 a l'ha spusaa el sciur Aldo De Rosa.<ref>[http://www.repubblica.it/2006/b/sezioni/persone/hack/hack/hack.html Intervista a Margherita Hack sul matrimonio con Aldo De Rosa]</ref> L'è morta el 29 de giügn a l'era de 91 agn a l'uspedal de Cattinara a Triest, indè che la se truvava de una setemana per di prublema al cör.<ref>{{cita web|url=http://www.rainews24.it/it/news.php?newsid=179340|titolo=Morta l'astrofisica Margherita Hack|editore=[[Rai News 24]]|data=29 giugno 2013|accsso=29 giugno 2013}}</ref> === Attività scientifica === L'è stada prufessuressa urdinaria de astrunumia a l'Üniversità de Triest del 1964 al prim de nuvember del 1992, quand che l'è stada culucada ''föra röl'' per la sua etaa. L'è stada la prima dona italiana a vess cap de l'Usservatori Strunomegh de Triest, del 1964 al 1987<ref>{{cita web|url=http://d.repubblica.it/argomenti/2011/12/06/news/donne_scienza-710510/|titolo=Grandi maestre/Grandi allieve - Margherita Hack e Chiara Daraio|editore=d.repubblica.it|accesso=12-07-2012|}}</ref>, e lee l'ha faa gnì impurtant anca a nivel internaziunal<ref name="treccani.it">{{cita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/margherita-hack/|titolo=Hack, Margherita|editore=www.treccani.it|accesso=12-07-2012|}}</ref>. L'è stada member di sucietaa fisegh e strunomegh püssee cugnussüü<ref>Unione Astronomica Internazionale, European Society of Physics, Società astronomica italiana, Società italiana di fisica</ref> e diretris del Departement de Astrunumia de l'Üniversità de Triest del 1985 al 1991 e del 1994 al 1997. L'è stada anca vüna di member de la Cademia Naziunal di Lincee (sociu naziunal in de la classa de scienz fisegh, matemategh e natürai; segunda categuria: astrunumia, geudesia, geufisega e aplicaziun; seziun A: astrunumia e aplicaziun).<ref>[http://www.lincei.it/modules.php?name=Soci&file=scheda&func=Soci_scheda&Id=56 Scheda] sul sito dell'Accademia Nazionale dei Lincei</small></ref>. L'ha lavuraa in d'un mücc de usservatori american e ürupee, e l'è stada member per un bel poo anca di grüp de lavurà de l'ESA e de la NASA<ref>[http://www.castfvg.it/zzz/confere/hack981.htm http://www.castfvg.it/zzz/confere/hack981.htm]</ref>. In Italia, per via del sò gran lavurà de prumuziun<ref>[http://www.emsf.rai.it/biografie/anagrafico.asp?d=150 http://www.emsf.rai.it/biografie/anagrafico.asp?d=150] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105154359/http://www.emsf.rai.it/biografie/anagrafico.asp?d=150 |date=2011-11-05 }}</ref>, l'è stada bona de fà duperà püssee i satelit de la cumünitaa strunomega italiana, e inscì l'ha fada vegnì cugnussüda anca a nivel internaziunal<ref name="treccani.it"/>. L'ha püblicaa vari over uriginai in sü revist internaziunai, e un frach de liber, üniversitari e divülgativ. In del 1994 la gh'ha 'vüü la Targa Giuseppe Piazzi per la rizerca scientifega. In del 1995 l'ha gh'ha 'vüü el Premi Internaziunal Cortina Ulisse per la divülgaziun scientifega. In del 1978 l'ha faa sü la revista bimensila ''L'Astronomia'', che l'ha vüst el sò prim nümber in del nuvember del 1979<ref>Margherita Hack. ''L'amica delle stelle - Storia di una vita'', Milano, Rizzoli, 2000, pagg. 236-7</ref>; pö dopu, insema al Corrado Lamberti, l'ha dirigiüü la revista de divülgaziun scientifega e de divülgaziun astrunomega ''Le Stelle''<ref>[http://old.lestelle-astronomia.it/home.html Pagina Storica de "Le Stelle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928171724/http://old.lestelle-astronomia.it/home.html |date=2008-09-28 }}</ref>. Per i sò vari meret, gh'è staa dedicaa l'asteroide [[8558 Hack]]<br>. L'è stada citadina unuraria de Castelbellino<ref>[http://www.viverejesi.it/index.php?page=articolo&articolo_id=143672 Castelbellino: cittadinanza onoraria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927015650/http://www.viverejesi.it/index.php?page=articolo&articolo_id=143672 |date=2011-09-27 }}</ref>, Medicina<ref>[http://www.comune.medicina.bo.it/modelli/mod020002.aspx?ID=36 http://www.comune.medicina.bo.it/modelli/mod020002.aspx?ID=36]</ref> e San Casciano Val di Pesa. ===Attività sociale e politica=== [[File:Margherita Hack 30 marzo 2007 Roma relatrice.png|upright|thumb|left|Margherita Hack in del 2007<br />a 'na conferenza de l'[[UAAR]]]] {{quote|L'è l'icona del penser liber e de l'anticunfurmismu.|[[Umberto Veronesi]]}} La Margherita Hack l'era minga cugnussüda dumà per i sò ativitaa scientifegh, ma anca per quei in del camp sucial e pulitegh. L'era atea, e la credeva a nissüna religiun e in nagot de suranatüral<ref name=vati>[http://cfivarese.altervista.org/Ingerenza_del_Vaticano.html Ingerenza del Vaticano di Margherita Hack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305094409/http://cfivarese.altervista.org/Ingerenza_del_Vaticano.html |date=2016-03-05 }}</ref>. Inultra la pensava che l'etega la vegniss minga giò de la religiun, ma de ''principi de cuscienza'' che permeten a tücc de 'vègh una visiun laica de la vita, ciuè che la respeta el prossem, el sò vess un individuv e la sua libertaa<ref name=vati />. L'era cuntra tüt i süperstiziun e ai pseuduscienz, e del 1989 l'è stada la garanta scientifega del CICAP. In del 2002 l'è stada numinada presidenta unuraria de l'Üniun di Atei e di Agnostegh Raziunalista<ref>{{cita web|url=http://www.uaar.it/uaar/presidenti_onorari#Hack|titolo=I Presidenti onorari dell'UAAR |editore=www.uaar.it|accesso=28-novembre-2011|}}</ref>; in del 2005 la s'è iscrivüda a la Suciaziun Luca Coscioni per la libertaa de rizerca scientifega.<br> Un temp a l'era iscrivüda al Partii Radical Transnaziunal<ref>[http://old.radicalparty.org/member/hack.htm Pagina di Margherita Hack sul sito web del Partito Radicale Transnazionale (RadicalParty.org)]</ref>. La s'è candidada ai eleziun regiunai del 2005 in Lumbardia, in de la lista del Partii di Cumünista Italia, e l'ha utegnüü 5.634 preferenz a Milan<ref>[http://elezionistorico.interno.it/candidatodilista.php?tp=R&dt=03/04/2005&cta=I&tpEnte=P&tpSeg=C&numEnte=49&sut1=&sut2=&sut3=&descEnte=Provincia:%20MILANO&descArea=&numLista=9&descLista=COMUNISTI%20ITALIANI Risultati elettorali a Milano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226075235/http://elezionistorico.interno.it/candidatodilista.php?tp=R&dt=03%2F04%2F2005&cta=I&tpEnte=P&tpSeg=C&numEnte=49&sut1=&sut2=&sut3=&descEnte=Provincia%3A%20MILANO&descArea=&numLista=9&descLista=COMUNISTI%20ITALIANI |date=2007-12-26 }}</ref>. Dopu de la sua eleziun l'ha cedüü el sò post al Bebo Storti. La s'è s'cerada cui Cumünista Italian anca in di eleziun naziunai del 2006: anca lì l'è stada elegiüda, ma l'ha lassaa el sò post in Parlament per dedicàss anmò a la strunumia. In del 2008, düranta 'na manifestaziun de stüdent a Fiurenza, l'ha faa una leziun de astrufisega in Piazza Signoria. In del 2009 la s'è candidada in de la Lista Anticapitalista ai Eleziun ürupee<ref>[http://home.rifondazione.it/xisttest/content/view/5691/430/ I candidati alle europee del 2009 della Lista anticapitalista Rifondazione-Comunisti Italiani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219122752/http://home.rifondazione.it/xisttest/content/view/5691/430/ |date=2009-12-19 }}</ref>. Quela völta lì però l'è stada minga elegiüda, perchè la sua lista l'è minga rivada al 4%<ref>[http://iltempo.ilsole24ore.com/adnkronos/?q=YToxOntzOjEyOiJ4bWxfZmlsZW5hbWUiO3M6MjE6IkFETjIwMDkwMzIxMTkyMjA3LnhtbCI7fQ== Il Tempo - Europee: Hack candidata con lista PRC-PdCI]</ref>. Semper in del 2009 l'ha scrivüü in sü MicroMega una letera 'verta al Silviu Berlüscun, che al temp a l'era president del cunsili. Le critigava per i sò prucess e per quei che pudeven sumejà di tentativ de scapànn via<ref>[http://temi.repubblica.it/micromega-online/margherita-hack-lettera-aperta-al-premier-berlusconi/ Lettera della Hack su Micromega contro Berlusconi]</ref>. Ai eleziun regiunai del 2010 la s'è presentada in de la lista de la Federaziun de la Sinistra in Lazzi, e l'è stada elegiüda a Roma cun 7000 preferenz<ref>[http://www.ilmessaggero.it/articolo_app.php?id=27913&sez=ELEZIONI2010&npl=&desc_sez= Tutti gli eletti nel Lazio: ci sono Hack e Storace. Arrivano anche i primi ricorsi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403133647/http://www.ilmessaggero.it/articolo_app.php?id=27913&sez=ELEZIONI2010&npl=&desc_sez= |date=2010-04-03 }}</ref>. Anca lì però l'ha lassaa el sò post a un quai alter candidaa<ref>[http://www.regione.lazio.it/consiglioweb/news_dettaglio.php?id=1302&tblId=NEWS Sito istituzionale della Regione Lazio] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130413102715/http://www.regione.lazio.it/consiglioweb/news_dettaglio.php?id=1302&tblId=NEWS |date=2013-04-13 }}</ref>. In del 2011 l'ha ciapaa la tessera del partii Demucrazia Atea, e cun quel partii lì la s'è candidada anca in del 2013 ai eleziun pulitegh (senza vess elegiüda)<ref>[http://www.giudicarie.com/index.php/giustino/2469-alessandro-giacomini-di-giustino-al-fianco-di-margherita-hack-in-democrazia-atea- Notizie dalle Giudicarie<!-- Titolo generato automaticamente -->]</ref>, con cui si candidò alle [[Elezioni politiche italiane del 2013|elezioni politiche del 2013]] come capolista alla Camera nella circoscrizione Veneto 2<ref>[http://www.lastampa.it/2013/01/22/italia/speciali/elezioni-politiche-2013/margherita-hack-si-candida-in-veneto-con-democrazia-atea-vtTsYEhHRFYZnJen4E0u0K/pagina.html Cfr. La Stampa, 22/01/2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224061308/http://www.lastampa.it/2013/01/22/italia/speciali/elezioni-politiche-2013/margherita-hack-si-candida-in-veneto-con-democrazia-atea-vtTsYEhHRFYZnJen4E0u0K/pagina.html |date=2018-02-24 }}</ref>. .<br> In del 2012 l'ha deciaraa de vurè sustegnì el Nichi Vendola ai primari del centrusinistra<ref>{{Cita news|autore = Gabriella Greison|url = http://pubblicogiornale.it/politica/margherita-hack-vendola-renzi-berlusconi-fornero-giovani/|titolo = «Un paese in via di sottosviluppo. Ma i giovani lo cambieranno»|pubblicazione = Pubblico|giorno = 26|mese = ottobre|anno = 2012|accesso = 27/10/2012}}</ref>; al balutagg l'ha preferii Matteo Renzi al Pierluigi Bersani<ref>{{Cita news|url = http://www.unita.it/italia/speciale-primarie-del-centrosinistra/l-endorsement-di-margherita-hack-br-tentiamo-il-nuovo-matteo-renzi-1.469180|titolo = La scelta di Hack: «Tentiamo il nuovo, è Renzi»|pubblicazione = [[L'Unità]]|data = 27 novembre 2012|accesso = 29/11/2012}}</ref>, ma l'ha pudüü minga vutà perchè la s'era minga iscrivüda in temp. In de l'april del 2013 l'ha tolt part al cumitaa ''Emma Bonino Presidente''. == Över == *''Corso di fisica stellare. Interpretazione degli spettri stellari'', Firenze, Editrice Universitaria, 1955. *''Le nebulose e gli universi-isole'', con [[Giorgio Abetti]], Torino, Ed. scientifiche Einaudi, 1959; Torino, Boringhieri, 1968. *''La radioastronomia. Alla scoperta di un nuovo aspetto dell'universo'', Bari, Laterza, 1960. *''L'universo. Pianeti, stelle e galassie'', Milano, Feltrinelli, 1963; 1967. *''Esplorazioni radioastronomiche'', Torino, Boringhieri, 1964. *''Corso di astronomia'', Trieste, Osservatorio astronomico, 1967. *''Astrofisica d'oggi'', Milano, Le scienze, 1973. *''Il cielo intorno a noi'', Novara, Istituto Geografico De Agostini, 1977. *''Breve storia e recenti sviluppi dell'Osservatorio astronomico di Trieste'', Trieste, Osservatorio astronomico, 1983. *''L'universo violento della radio-astronomia'', Milano, Edizioni scientifiche e tecniche Mondadori, 1983. *''L'universo: ai confini dello spazio e del tempo'', con [[Francesco Bertola]] e [[Tullio Regge]], Milano, Fabbri, 1983. *''Corso di astronomia'', diretto da e con [[Corrado Lamberti]], 6 voll., Milano, Fabbri, 1984. *''Corso di astronomia. Cenni di astronomia sferica, gli strumenti astronomici, fisica stellare: parametri fondamentali, cenni sulla struttura ed evoluzione stellare, la galassia: dimensioni, moti e struttura fisica, le galassie e gli ammassi di galassie, il sole e il sistema solare'', Milano, Hoepli, 1984. ISBN 88-203-1407-X. *''La nostra galassia'', a cura di, Milano, Le Scienze, 1984. *''Il libro dell'astronomia'', a cura di, Milano, Fabbri, 1985; Milano, Bompiani, 1987. *''La galassia e le sue popolazioni. Incontri con le stelle'', Trieste, Editoriale, 1989. *''L'universo alle soglie del Duemila'', Milano, Rizzoli, 1992. ISBN 88-17-84148-X; 1995. ISBN 88-17-11664-5. *''Alla scoperta del sistema solare'', con [[Alessandro Braccesi]] e [[Giovanni Caprara]], Milano, A. Mondadori, 1993. ISBN 88-04-35543-3; 2000. ISBN 88-04-48078-5. *''Cataclysmic Variables and Related Objects'', con [[Constanze la Dous]], Paris-Washington D.C., Centre National de la Recherche Scientifique-National Aeronautics and Space Administration, 1993. *''Cosmogonie contemporanee. Le attuali teorie sull'origine dell'universo'', Trieste, Editoriale scienza, 1994. ISBN 88-7307-034-5. *''Una vita tra le stelle'', Roma, Di Renzo, 1995. ISBN 88-86044-42-9. *''L'amica delle stelle. ...Storia di una vita...'', Milano, Rizzoli, 1998. ISBN 88-17-85256-2. *''Sette variazioni sul cielo'', Milano, Cortina, 1999. ISBN 88-7078-585-8. *''L'Universo alle soglie del terzo millennio'', Milano, Biblioteca universale Rizzoli, 2000. ISBN 88-17-86399-8. *''Origine e fine dell'universo'' con [[Pippo Battaglia]] e [[Walter Ferreri]], Torino, Utet Libreria, 2002. ISBN 88-7750-791-8. *''Storia dell'astronomia dalle origini al 2000 e oltre'', Roma, Edizioni dell'Altana, 2002. ISBN 88-86772-29-7. Sviluppata come un completamento dell'opera ''Storia della Astronomia'' (1813) di [[Giacomo Leopardi]].<ref>{{cita news|titolo=Da Leopardi alla Hack, stelle senza miti|url=http://archiviostorico.corriere.it/2002/giugno/05/Leopardi_alla_Hack_stelle_senza_co_0_0206056644.shtml|autore=Giorello Giulio|pubblicazione=Corriere della sera|data=5 giugno 2002|accesso=29 giugno 2013}}</ref> *''[[Vi racconto l'astronomia]]'', in collaborazione con [[Loris Dilena]] e [[Aline Cendon]], Roma-Bari, Laterza, 2002. ISBN 88-420-6755-5. *''Dove nascono le stelle'', Milano, Sperling & Kupfer, 2004. ISBN 88-200-3625-8. *''Qualcosa di inaspettato. I miei affetti, i miei valori, le mie passioni'', in collaborazione con [[Mauro Scanu]], Roma-Bari, Laterza, 2004. ISBN 88-420-7423-3. *''L'idea del tempo'', con Pippo Battaglia e [[Rosolino Buccheri]], Torino, UTET Libreria, 2005. ISBN 88-7750-954-6. *''Idee per diventare astrofisico. Osservare le stelle per spiegare l'universo'', Bologna, Zanichelli, 2005. ISBN 88-08-27064-5. *''L'universo di Margherita. Storia e storie di Margherita Hack'', con [[Simona Cerrato]], Trieste, Editoriale Scienza, 2006. ISBN 88-7307-313-1. *''Così parlano le stelle. [Il cosmo spiegato ai ragazzi]'', con [[Eda Gjergo]], Milano, Sperling & Kupfer, 2007. ISBN 978-88-200-4189-2. *''Il mio zoo sotto le stelle'', con [[Bianca Pauluzzi]], Roma, Di Renzo, 2007. ISBN 88-8323-191-0. *''L'universo nel terzo millennio'', Milano, BUR, 2007. ISBN 978-88-17-01508-0. *''Che cos'è l'universo?'', con CD audio, Roma, Sossella, 2008. ISBN 978-88-89829-41-7. *''Le mie favole. [Da Pinocchio a Harry Potter (passando per Berlusconi)]'', Roma, Edizioni dell'Altana, 2008. ISBN 88-86772-42-4. *''Dal sistema solare ai confini dell'Universo'', Napoli, Liguori, 2009. ISBN 978-88-207-4533-2. *''Libera scienza in libero {{sic|stato}}'', Milano, Rizzoli, 2010. ISBN 978-88-17-03836-2. *''Quando ho capito perché i sellini della bici da corsa sono così stretti'', in ''La mia prima bicicletta'', Portogruaro, Ediciclo, 2010. ISBN 978-88-654-9002-0. *''Notte di stelle'', con [[Viviano Domenici]], Milano, Sperling & Kupfer, 2010. ISBN 978-88-200-4958-4. *''[[Perché le stelle non ci cadono in testa?]] E tante altre domande sull'astronomia'', con [[Federico Taddia]], Firenze-Trieste, Editoriale scienza, 2010. ISBN 978-88-7307-452-6. *''L'anima della terra vista dalle stelle'', con [[Ginevra Di Marco]], con DVD-Video, Roma-Reggio Emilia, Aliberti, 2011. ISBN 978-88-7424-840-7. *''Marco Alloni dialoga con Margherita Hack. Il sole non è adesso'', Reggio Emilia, Aliberti, 2011. ISBN 978-88-7424-849-0. *''La mia vita in bicicletta'', Portogruaro, Ediciclo, 2011. ISBN 978-88-654-9025-9. *''Il mio infinito. Dio, la vita e l'universo nelle riflessioni di una scienziata atea'', Milano, Dalai, 2011. ISBN 978-88-607-3678-9. *''Perché sono vegetariana'', Roma, Edizioni dell'Altana, 2011. ISBN 978-88-86772-51-8. *''Tutto comincia dalle stelle. Viaggio alla velocità della luce tra pianeti, astri e galassie'', con [[Gianluca Ranzini]], Milano, Sperling & Kupfer, 2011. ISBN 978-88-200-5146-4. *''I gatti della mia vita'', Trieste, Scienza Express, 2012. ISBN 978-88-96973-53-0. *''Hack! Come io vedo il mondo'', Siena, Barbera, 2012. ISBN 978-88-7899-541-3. *''La stella più lontana. Riflessioni su vita, etica e scienza'', Massa, Transeuropa, 2012. ISBN 978-88-7580-162-5. *''Io credo. Dialogo tra un’atea e un prete'' con [[Pierluigi Di Piazza]], Portogruaro, Nuovadimensione, 2012. ISBN 978-88-89100-77-6. *''Il lungo racconto dell'origine. I grandi miti e le teorie con cui l'umanità ha spiegato l'universo'', con [[Walter Ferreri]] e [[Guido Cossard]], Milano, Dalai, 2012. ISBN 978-88-6620-818-1. *''Margherita Hack racconta Tolomeo e Copernico. Dalle stelle la misura dell'uomo'', Roma, Gruppo Editoriale l'Espresso, 2012. *''Nove vite come i gatti. I miei primi novant'anni laici e ribelli'', con [[Federico Taddia]], Milano, Rizzoli, 2012. ISBN 978-88-17-04755-5. *''Sotto una cupola stellata. Dialogo con Marco Santarelli su scienza ed etica'', Torino, Einaudi, 2012. ISBN 978-88-06-20981-0. *''Stelle da paura'', con [[Gianluca Ranzini]], Milano, Sperling & Kupfer, 2012. ISBN 978-88-200-5331-4. *''Il cielo intorno a noi. Viaggio dalla terra ai confini dell'ignoto per capire il nostro posto nell'universo'', con [[Steno Ferluga]], Milano, Dalai, 2012. ISBN 978-88-6620-495-4. *''Il perché non lo so. Autobiografia in parole e immagini'', con DVD, Milano, Sperling & Kupfer, 2013. ISBN 978-88-200-5416-8. *''Stelle, pianeti e galassie. Viaggio nella storia dell'astronomia: dall'antichità a oggi'', con [[Massimo Ramella]], Trieste, Editoriale Scienza, 2013. ISBN 978-88-7307-623-0. ==Note== <references/> ==Ligam de Föra== * [http://erewhon.ticonuno.it/2002/scienza/hack/bio.htm Biugrafia e funt bibliugrafega] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070909101504/http://erewhon.ticonuno.it/2002/scienza/hack/bio.htm |date=2007-09-09 }} in sü erewhon.ticonuno.it * [http://www.uaar.it/ Sito ufficiale dell'U.A.A.R.] (Üniun di Atei e di Agnòstegh Rassiunalista). * [http://www.cicap.org/enciclop/at101248.htm Scheda biugrafega] in sül sit del [[Cumitaa Talian per el cuntròl di Afermassiun in sül Paranurmaa]] (CICAP) * [http://www.associazioneasia.it/adon.pl?act=doc&doc=711 Video intravista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104052106/http://www.associazioneasia.it/adon.pl?act=doc&doc=711 |date=2009-01-04 }} a la Margherita Hack sul sito dell'Assuciassiun A.S.I.A. * [http://rai.it/dl/RaiTV/programmi/media/ContentItem-d770d4ab-c36f-4c3f-ab24-36545e39f5ed.html?p=0 Intevent] a la trasmissiun ''Che tempo che fa'' * [http://www.associazioneasia.it/adon.pl?act=doc&doc=762 Video intravista] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104052112/http://www.associazioneasia.it/adon.pl?act=doc&doc=762 |date=2009-01-04 }} a la Margherita Hack in sül vess vegetarista e in sü i driss di animaj * [http://www.repubblica.it/2006/b/sezioni/persone/hack/hack/hack.html Intravista – biugrafia], Repubblica, 2006 * [http://temi.repubblica.it/iniziative-beautifulminds/2010/03/15/margherita-hack-racconta-tolomeo-e-copernico-dalle-stelle-la-misura-delluomo/ Margherita Hack racconta “Tolomeo e Copernico. Dalle stelle la misura dell’uomo”] - La Repubblica, 2012. * {{es}} [http://www.uco.es/servicios/comunicacion/dossier/item/download/77142 Dios es un invento para explicar todo aquello que la ciencia non puede explicar] - El Mundo, 2012. * [http://www.radio3.rai.it/dl/radio3/programmi/puntata/ContentItem-9e133dce-3252-4322-a01c-7f3adab4083b.html Intravista] a la trasmissiun ''Radio3 Scienza'', el 14 de Giügn del 2012 {{DEFAULTSORT:Hack, Margherita}} [[Categoria:Nassud a Fiorenza]] [[Categoria:Astronomia]] 39s5m3jim1shfy9xxhqj7wbibboyyac 0 193643 1329258 1329235 2026-05-13T19:20:40Z Sciking 7100 Scancellaa i modifich de [[Special:Contributions/~2026-28745-04|~2026-28745-04]] ([[User talk:~2026-28745-04|discussion]]), riportada a la version de [[User:Sciking|Sciking]] 1324032 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} [[Archivi:DellinoFarmer.jpg|thumb|El Dellino Farmer.]] {{quote|Al sanch andèle vène al momènt al mànca mìga,<br> al mè südùr l'è dat da la pasiù e la fadìga!|Dellino Farmer, ''[[Sanc e sidur]]'', [[2013]].}} '''Andrea Lorenzo Dellavedova''', mej cognossuu cont el nomm d'art de '''Dellino Farmer''' ([[Manerbi]], [[vundes de agost]] del [[1983]]) l'è on [[rapper]] lombard.<br> A l'è famos per i sò canzon rap in [[lengua lombarda]]. ==Biografia== Nassuu e cressuu in de la [[bassa bressana]], giamò de quand che l'era piscinin el scomincia a interessàss a la musega e in particolar al rap. I sò primm esperienz musicai del viv a hinn de la fin di [[Agn Novanta]].<br> Dopo 'n period bell longh de silenzi e de lavorà, intorna a la metà di [[Agn Domilla]] el scomincia la osa colaborazion cont el [[beatmaker]] Giovanni Rinaldi: lor duu, insemma, on quai ann dopo farann nass el progett ''Italian Farmer''.<br> El progett el nass e 'l partiss de vera in del [[2007]]-[[2008]], quand che 'l sortiss foeura el primm demo ciamaa ''Dirty Vibes''. Giamò in quell demo chì el Demo el scomincia a doperà el sò [[dialett bressan]] in di canzon, anca se minga in manera sistematega.<br> L'ann dopo el ven publicaa l'EP ''Dialectro'', che 'l gh'ha denter di canzon compagn de ''P.O.T.A.'' e ''La me storia l'è diversa''. Con quell lavorà chì, i ''Italian Farmer'' scomincen a vess cognossuu in de la soa provincia de lor.<br> In del [[2010]] el Dellino el publica el sò primm disch ofizial con l'etichetta [[Milan|milanesa]] [[Divinazione/Terzo Millennio]] (giamò editris de grupp tant 'me i [[Timoria]], i [[Marlene Kuntz]], i [[Audiorama]] e alter anmò): a se tratta de [[Raccolta Dialettale]], che 'l fa cress anmò pussee el sucess de l'artista a nivell provincial e anca regional.<br> In del [[2011]] el fa su 'na parodia de la canzon [[Tranne te]] del [[Fabri Fibra]], ciamada ''Rap Cottimistico'': el mett su el video in su [[Youtube]], e quell lì el ven vardaa de quasi 40.000 personn in d'ona settemana, e de 70.000 in del primm mes. Quell lavorà chì el ven faa passà anca in su [[Radio Deejay]] duranta la trasmission ''[[Ciao belli]]''. Per via de 'sto sucess, el Dellino el pò fà su 'na quai sigla per la radio milanesa: quella de l'estaa [[2011]] e quella invernal d'on programma de la matin.<br> El [[2012]] el ved el Dellino colaborà cont el cantant e cabarettista [[Bressa|bressan]] [[Piergiorgio Cinelli]]: el nass inscì el disco ''Trenta Piò''. La canzon de ponta a l'è ''[[A Oflaga]]'' (cover de la canzon ''In Italia'' del [[Fabri Fibra]]), che la ciappaa anca lee on quai sucess.<br> L'ann dopo l'è pien de impegn per el Dellino: prima de tutt el sortiss foeura el sò primm progett discografegh indeperlù, cioè el mixtape [[Provincia Meccanica]]; inoltra el fa ona colaborazion in del disch [[Noseconossemo]] del cantant veneto [[Hermann Medrano]], insemma a artista compagn de [[Caparezza]], [[Roy Paci]], [[Natalino Balasso]], [[Oliver Skardy]]. Invers a la fin de l'ann el tira foeura on singol noeuv, ciamaa [[Sanc e sidur]] (''Sangh e sudor''). Per el [[2014]] a l'è prevista ona colaborazion cont el cantant [[Roma|roman]] [[Er Piotta]]. Intrattant el seguta la soa atività live in gir per la Lombardia, ma soratutt in de la [[Provincia de Bressa]].<br> Semper in del [[2014]] el ven foeura el noeuv album ''[[Biorap]]'', che 'l gh'ha dent canzon in lombard (e i singoi [[Come i panda]], [[Sanc e sidur]], [[20-25-30]] e [[Gli strani effetti del clima]]) e in italian.<br> In del 2015 vegnen foeura i singoi [[F.E.S.]] (parodia de P.E.S. di Club Dogo), cantada cont el [[Piergiorgio Cinelli]]; inoltra sortissen anca el video de [[Trenta piò (canzon)|Trenta piò]] e quell de [[Gli strani effetti del clima]]. In del principi del [[2016]] el sortiss el singol Sa tromba mai, che 'l preced de 'na quai settemana l'album noeuv, ciamaa [[Riciàpet]].<br> El s'è candidaa ai [[elezion politegh italian del 2018]] per la [[Cambra di Deputaa (Italia)|Cambra di Deputaa]] insemma al [[Moviment 5 Stell]] a l'[[uninominal]] de [[Romano di Lombardia|Roman]]. ==Discografia== ===Demo=== *''Dirty Vibes'' ([[2008]]), comè ''Italian Farmer''. ===EP=== *[[Dialectro]] ([[2009]]), comè ''Italian Farmer''. ===Album=== *[[Raccolta dialettale]] ([[2010]]), comè ''Italian Farmer''. *[[Trenta piò]] ([[2012]]), cont el [[Piergiorgio Cinelli]]. *[[Provincia meccanica]] ([[2013]]), solista. *[[Biorap]] ([[2014]]), solista. *[[Riciàpet]] ([[2016]]), solista. *[[Riciàpet 2]] ([[2017]]), solista. *The Best-ia ([[2018]]), solista. ===Singoi/Video=== *[[La me storia l'è diversa]] ([[2009]]). *[[P.O.T.A]] ([[2010]]). *[[Piazza Italia]] ([[2010]]). *[[In-certi sogni]] ([[2010]]). *[[Troppo Rurale]] ([[2011]]). *[[Rap Cottimistico]] ([[2011]]). *[[A Oflaga]] ([[2012]]). *[[Mi-VE]] ([[2013]]). *[[Sanc e sidur]] ([[2013]]). *[[20-25-30]] ([[2013]]). *[[Come i panda]] ([[2014]]). *[[FES]] ([[2015]]). *[[Trenta piò (canzon)|Trenta piò]] (2015). *[[Gli strani effetti del clima]] (2015). *[[Sa tromba mai]] (2016). *[[Me vegne da la basa]] Caparezza tribute (2016). *[[La Ö la Ü (canzon)|La Ö la Ü]] (2018). *[[Il trattorista (canzon)|Il trattorista]] (2018). ==Vos corelaa== *[[Italian Farmer]] *[[Piergiorgio Cinelli]] *[[Musega lombarda]] ==Ligamm de foeura== *[http://www.dellinofarmer.it El sit ofizial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111132213/http://www.dellinofarmer.it/ |date=2013-11-11 }} *[http://www.youtube.com/watch?v=CriDa_OHgsw El video ofizial de ''In-certi sogni''] *[http://www.youtube.com/watch?v=W6D2ibtCxAw El video ofizial de ''Troppo Rurale''] *[http://www.youtube.com/watch?v=xpWJwduKMj4 El video de ''Rap Cottimistico''] *[http://www.youtube.com/watch?v=8zFRDHaUqF0 El video ofizial de ''A Oflaga''] *[http://www.youtube.com/watch?v=sBbMkzpr4bA El video ofizial de ''Sanc e sidur''] [[Categoria:Cantant in lengua lombarda]] [[Categoria:Cantant italian]] [[Categoria:Nassud in del 1983]] 79t1usv7y9ilg8ei8fzfywjy3wowczn 0 193863 1329296 1306294 2026-05-14T08:49:34Z Kwamikagami 34528 1329296 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}}{{Lista1000}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg|right|thumb|La Stràda de San Giàcom in del cél]] [[Archivi:Milky Way Arch.jpg|right|thumb|'l arch de la Stràda de San Giàcom in del cél]] La '''Vìa Làtea''' l’è la [[galàsia]] 'ndó che se tróa pò a la [[Tèra]], 'l [[Sul]] e 'l sò sistéma de pianécc. L'è öna galàsia a spiràl, cioè fàcia da ü cör de 'ndóe i part i bras ispiralàcc con andamét logarìtmich. De nòcc se gh'è mia la [[Löna]] e se gh'è mia tàte lùci 'mpése, l'è mia malfà èdela in del cél che la sömèa öna bànda lüminùza biancàstra in del cél nìgher, dezà che l'è 'l tòch de cél indó che gh'è piö stèle. Chèsta bànda lüminùza l'è stàda ciamàda a leèl popolàr col nòm de Stàda de San Giàcom. Per en oservadùr che stà sö la tèra la par del culùr del lacc e l'è per chèsto che in tàte lèngue l'è ciamàda ''via del lacc'' e 'l nòm istès de "galàsia" 'l vé dal [[gréch antìch]] Γαλαξίας che 'l völ dì ''de lacc''. La Via Làtea insèma a la [[Galàsia de Andròmeda]], a la [[Galàsia del Triàngol]] e a öna sinquantìna de galàsie nàne, 'mpó ligàde per gravitasiù a i prìme trì e 'mpó libére de möes desperlùre, töte metìde 'nsèma i fà sö 'l [[Ròs Locàl]], nòm dovràt per la prìma ólta in del [[1936]] dal [[Edwin Hubble]] per intènt ü ròs o ün insèma de nebulùze o de galàsie sparnegàde in del ispàsio öt. Ol disch stelàr de la Via Làtea 'l gh'avrès de 'ndà da i 70.000 a 100.000 [[agn lüce]] de [[diàmeter]] e 'l gh'àvrès de ès ölt 1.000 agn lüce, e in de la Via Làtea ol Sul 'l sarès a 26.000 agn lüce dal cör de la galàsia e a 20 agn lüce sóta 'l lièl del equatùr galatìch. Adóma 'n de la nòsta galàsia ghe sarès da 100 a 400 miliàrcc de [[stela|stèle]]. [[Categoria:Astronomia]] d82yz4619ehlnflewt0e0d26frzb584 0 201215 1329295 1306288 2026-05-14T08:49:12Z Kwamikagami 34528 1329295 wikitext text/x-wiki {{Nota de disambiguazion|descrizione=la '''deja romana'''|titolo=[[Vener (deja)]]|redirect=Vener}} {{LORUNIF}}{{Lista1000}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta |nome=Véner [[File:Venus symbol (bold, white).svg|24px|♀]] |stella_madre=Sul |immagine=PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg |didascalia=Nigoi de l'atmosfera de Véner |categoria=[[Pianeta terrestre]] |epoca=J2000 |semiasse_maggiore={{M|108 208 926|k|m}}<br />{{M|0,72333199||UA}} |circonferenza_orbitale={{M|6,8|e=8|k|m}}<br />{{M|4,545||UA}} |eccentricità=0,00677323 |periastro={{M|107 476 002|k|m}}<br />{{M|0,71843270||UA}} |afastro={{M|108 941 849|k|m}}<br />{{M|0,72823128||UA}} |periodo_orbitale=224,70059 [[dé]]<br />(0,6151970 [[an giulià|agn]]) |periodo_sinodico=583,92 [[dé]]<br />(1,598687 [[an giulià|agn]]) |velocità_min={{M|34,784|k|m/s}} |velocità_media={{M|35,020|k|m/s}} |velocità_max={{M|35,259|k|m/s}} |inclinazione_orbita=3,39471° |inclinazione_orbita_su_eq_sole=3,86° |nodo_ascendente=76,68069° |argomento_perielio=54,85229° |satelliti= nisü |anelli= 0 |diametro_med={{M|12 103,7|k|m}} |superficie={{M|4.6|e=14||m2}} |volume={{M|9.28|e=20||m3}} |massa={{M|4.8685|e=24|k|g}} |densità={{M|5.204|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|8.87||m/s2}}<br />(0,904 g) |velocitàdifuga={{M|10.4|k|m/s}} |periodo_rotaz=243 dé |velocità_rotaz={{M|1.81||m/s}} |velocità_rotaz_note=(a l'equatur) |inclinazione_asse=177,36° |temp_min={{M|653||K}} ({{M|380||°C}})<ref name=Basilevsky_2003>{{Cita pubblicazione|autore=Basilevsky A. T. |autore2=Head J. W. |titolo=The surface of Venus |rivista=Reports on Progress in Physics |data=2003 |volume=66 |numero=10 |pp=1699–1734 |doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 |bibcode=2003RPPh...66.1699B }}</ref><ref name=McGill_2010>{{Cita libro|curatore=T. R. Watters |curatore2=R. A. Schultz |titolo=Planetary Tectonics |capitolo=Venus tectonics |autore=McGill G. E. |autore2=Stofan E. R. |autore3=Smrekar S. E. |editore=Cambridge University Press |data=2010 |url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 |isbn=978-0-521-76573-2 |pp=81–120 }}</ref> |temp_med={{M|737||K}} ({{M|464||°C}})<ref name=Basilevsky_2003/> |temp_max= |pressione_atmosferica={{M|93 000|h|Pa}} |albedo=0,65 |magn_app_med=-4,6 |}} '''Véner'''<ref>Dizionario del Cherubini, volume 4, pg. 491.</ref> l'è 'l segónt [[pianéta]] del [[Sistema Solar]] en ùrden de distànsa del [[Sul]], conden [[orbita]] quàze rotónda sö la quàla el fà 'n gir entréch entùren al Sul en 224,7 dé terèstri. El ciàpa el sò nòm de la Dea de la mitulugìa romàna de l'amùr e de la belèsa. L'è l'ogèt natüràl piö lüminùs endel ciél de nòt, dopo de la [[Lüna]], condena magnitüden aparènta de -4,6, e per chèsta rizù l'è cunusìt amò de l'antichità. Véner el rìa a la sò lüminusità piö fòrta póch prìma che 'l fàghe dé o póch dòpo che 'l nàghe zó 'l Sul e l'è per chèsto che de spès l'è stat ciamàt dei pòpoi antìch "Stèla de la Dé" o "Stèla de la Séra". [[Archivi:Vénus_par_Hubble.jpg |thumb|left|upright|Véner fotografàt del telescòpio spasiàl Hubble]] L'è clasificàt come 'n [[pianeta terèstre]] e 'l vé definìt come 'l pianéta zemèl de la [[Tèra]] perchè 'l g'ha 'na dimensiù e 'na màsa mìa tat diferènta. La sò atmosféra l'è furmàda perlopiö de [[anidride carbonica]] e l'è 'n bel pó piö spèsa de chèla terèstre, tat che la presiù al söl l'è 92 ólte piö àlta de chèla de la Tèra. La densità e la cumpuzisiù de l'atmosféra le créa 'n efèt sèra isé grant che i la pórta a éser el pianéta piö calt del sistema solar. Véner l'è cuarciàt zó de 'n strat de nìgoi spès spès e che riflèt fés la lùce del Sul. I nìgoi i è furmàcc perlopiö de [[àcit solfòrich]] che l'empedés de éder diretamènte la süperfìce del de fò. El g'ha nisü satèlite natüràl che ghe gìra entùren e gnanche 'l g'ha anèi. El camp magnétich l'è 'n bel tòch piö fiàch de chèl de la Tèra. == Paràmeter urbitài e rotasiù == [[Archivi:Venusorbitsolarsystem.gif |thumb|left|Confront 'ntra la revulusiù de Véner (riga zàlda) e de la Tèra (riga blö) entùren al Sul]] L'orbita de Véner l'è quàze rotónda, la g'ha 'n ecentricità urbitàla de mé del 1% e 'na distànsa média del Sul de 108 miliù de chilòmeter. Véner l'è 'l pianéta che rìa piö derènt a la Tèra e 'n ocaziù de le cungiunsiù inferiùre, la distànsa média 'ntra Véner e la Tera l'è de presapóch 41 miliù de chilòmetri. El g'ha 'na velocità orbitàla de 35 km/s, e 'l ghe mèt 224,7 dé a fà 'n gir entréch entùren al Sul. La rotasiù de Véner entùren al sò as, che l'è mai stàda cunusìda 'nfìna a la segonda metà del sècol XX, l'è 'n diresiù contrària a chèla de quàze töcc i óter pianéta del nòst sistéma solàr ([[Muviment retrograd|moimènt retrògret]] cioè 'n sèns oràre). La rotasiù l'è lènta fés, difàt en dé de Véner el düra piö o méno 243 dé terèster e l'è piö lónga del perìot de revulusiù entùren al Sul, condena velocità a l'equatùr de apéna 6,5 km/h, e chèsto völ dì che sö Véner el dé el düra de piö de l'an. Però per 'n oservadùr sö la superfìcia de Véner 'ntra n'alba e l'ótra pasarès apéna 117 dé terèster perchè entàt che 'l pianéta el gìra entùren a sè stès en sèns retrògret, el se spòsta apò a dré a l'òrbita, conden moimènt de revulusiù che và 'n sènso contràre a chèl de rotasiù. Isé el stès pónt sö la superfìcia el se vé a troà endèla stèsa puzisiù en rapórt al Sul ogna 117 dé terèster. ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Pianeti del Sistema Solar]] q6gvqmhc4dvav6a289ii0otklbzl6gm 0 201262 1329292 1306169 2026-05-14T08:45:19Z Kwamikagami 34528 1329292 wikitext text/x-wiki {{Nota de disambiguazion|descrizione=el '''dia roman'''|titolo=[[Saturen (dia)]]|redirect=Saturen}} {{LORUNIF|dial=BRES}}{{Lista1000}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta |nome=Saturno [[File:Saturn symbol (bold, white).svg|24px|♄]] |stella_madre=Sul |immagine=Saturn_%28planet%29_large.jpg |categoria=[[Gigante gasùs]] |epoca=J2000 |semiasse_maggiore={{M|1 426 725 413|k|m}}<br />{{M|9.53707032||UA}} |circonferenza_orbitale={{M|8 958 000 000|k|m}}<br />{{M|59.879||UA}} |periastro={{M|1 349 467 375|k|m}}<br />{{M|9.02063224||UA}} |afastro={{M|1 503 983 449|k|m}}<br />{{M|10.05350840||UA}} |eccentricità=0,05415060 |periodo_orbitale=29,45 agn<br />(10 756,1995 [[dé]]) |periodo_sinodico=378,10 [[dé]] |velocità_min={{M|9.137|k|m/s}} |velocità_media={{M|9.639|k|m/s}} |velocità_max={{M|10.183|k|m/s}} |inclinazione_orbita_su_eclittica=2,48446° |inclinazione_orbita_su_eq_sole=5,51° |nodo_ascendente=113,71504° |argomento_perielio=338,71690° |satelliti= 62 |anelli= 16 |diametro_eq={{M|120 536|k|m}} |diametro_pol={{M|108 728|k|m}} |schiacciamento=0,09796 |superficie={{M|4.27|e=16||m2}} |volume={{M|8.27|e=23||m3}} |massa={{M|5.6846|e=26|k|g}} |densità={{M|0.70|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|8,96||m/s2}}<br />(0,914 g) |velocitàdifuga={{M|35 490||m/s}} |periodo_rotaz=0,449375 dé<br />(10 h 47 min 6 s) |velocità_rotaz={{M|9 870||m/s}} |velocità_rotaz_note=(a l'equatùr) |inclinazione_asse=26,73° |ascensionerettapolonord=40,59° (2 h 42 min 21 s) |declinazione=83,54° |temp_min={{M|82||K}} |temp_med={{M|143||K}} |temp_sommitànubi_med={{M|93||K}} |pressione_atmosferica={{M|140 000||Pa}} |albedo=0,47 |magn_app_max = 0,43<ref name=Saturnfact>{{cita web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|titolo=NASA: Saturn Fact Sheet|editore=[[NASA]]|accesso=20 febbraio 2011|lingua=en}}</ref> |magn_app_med = 0,7<ref name=Saturnfact/> |dim_app_max = 20,1"<ref name=Saturnfact/> |dim_app_min = 14,5"<ref name=Saturnfact/> ||didascalia = Foto de Saturno utignìda de la [[Voyager 2]] ai 4 de óst del [[1981]] a presapóch 21 miliù de km. Se èt tré dei sò satèliti gisàcc sö la sinìstra; en ùrden de distànsa del pianeta: [[Teti (corp celest)|Teti]], [[Dione (corp celest)|Dione]] e [[Rea (corp celest)|Rea]]. L'ombra de Teti l'è proietàda sö l'emisfér sud de Saturno. }} '''Saturno''' l'è 'l sèst dei [[pianeta|pianéti]] del [[Sistema Solar]] en ùrden de distànsa del [[Sul]] e 'l segónt per màsa dòpo 'l pianéta [[Giove (pianeta)|Giove]]. L'è caraterìstich per el sò sistéma de anèi isé spès e lüminùs che l'è stat oservàt de la tèra amò endel sècol XVII de Galileo Galilei che però, per vìa de le atresadüre òtiche rüdimentàle, el l'ìa töt fò per de le lüne. Ensèma a Giove, [[Urano (pianeta)|Urano]] e [[Netuno (pianeta)|Nettuno]], l'è clisificàt come 'n "gigante gasùs". El g'ha 'n ràgio médio 9,5 ólte chèl de la [[Tèra]] e 'na masa 95 piö grànda de chèla del nòst mónt. Saturno l'è furmàt per el 95% de [[idrogeno]] e per el 3% de [[elio]]. El giandì centràl l'è furmàt de silicàcc e gias, e l'è cuarciàt zó de 'n mantèl spès de idrògeno metàlich e piö a l'estèrno de idrògeno al stat de gas. <ref>{{cita web|autore=Jerome Jame Brainerd|url=http://www.astrophysicsspectator.com/tables/Saturn.html|titolo=Characteristics of Saturn|data=ottobre 2004 |editore=The Astrophysics Spectator|accesso=31 luglio 2014}}</ref> Se calcùla che la velocità dei vèncc endel'atmosféra de Saturno la pöde rià 'nfìna ai 1800 km/h, en bèl tòch piö fòrti de chèi de Giove, ma 'n bris de méno de chèi de Netuno.<ref>{{cita web|url=http://www.brera.inaf.it/~covino/DVG/planetv/1/L15_07S.html|titolo=Nettuno|editore=brera.inaf.it|accesso=31 luglio 2014}}</ref> El sistéma de anèi l'è furmàt per lo piö de giàs e pólver de silicacc. Gh'è stat cöntàt enfìna a 'ncö 'na sesantìna de lüne, ma giöna de chèste, [[Titano (corp celest)|Titano]], la piö granda, la g'ha particularità ünica de ìga 'na atmosféra de 'na sèrta cunsistènsa. ==Paràmetri orbitài== [[Archivi:Saturn Orbit.gif|thumb|left|'Na reprezentasiù de l'[[òrbita]] de Saturno]] Saturno el gìra entùren al Sul a 'na distànsa média de 1,427 × 10 ⁹ km, e 'l ghe met 29,458 agn terèstri a fà 'na revulusiù compléta. L'as de rotasiù l'è 'nclinàt de 26,731°, isé che 'l pianéta el g'ha 'n cìclo de stagiù che se 'nsomèa a chèl de la Tèra e de [[Marte (pianeta)|Marte]], ma 'n bèl tòch piö lónch. El perìot de rotasiù de Saturno söl sò as el vària a segónt de la quota; i leèi süperiùr, a l'equatùr, i ghe mèt 10,23378 ure per fà 'n gir entréch, envéce el giandì e 'l mantèl i ghe mèt 10,67597 ure. L'öltema stìma del perìot de rotasiù de Saturno l'è stada fàda endel més de setèmber del 2007 e l'è de 10 ure, 32 minücc e 35 ± 13 segóncc, e l'è bazàda sö 'na média de divèrse mizürasiù fàde de le sónde spasiài [[Cassini-Huygens|Cassini]], [[Programa Voyager|Voyager]] e [[Programa Pioneer|Pioneer]]<ref> ^ J. D. Anderson; G. Schubert, Saturn's gravitational field, internal rotation and interior structure in Science, vol. 317, nº 5843, 2007, pp. 1384–1387, DOI:10.1126/science.1144835.</ref> == Riferimèncc == <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Pianeti del Sistema Solar]] jxmjdyouhzgv1pdee6vn8f0wbdf6bth 0 201472 1329277 1264298 2026-05-14T08:34:34Z Kwamikagami 34528 1329277 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta nano |nome=Eris [[File:Eris symbol (bold, white).svg|20px|⯰]] |sottotitolo=136199 Eris |immagine=Dysnomia orbit 2007-24-c.jpg |scoperta_autori=[[Michael E. Brown|Michael Brown]]<br />[[Chad Trujillo]]<br />[[David Rabinowitz]] |data=8 gennaio [[2005]] |categoria=[[Disch sparnegàt|Ogèt del<br />disch sparnegàt]],<br />plutoide<br />[[Pianeta nano]] |epoca=JD 2453800,5 |semiasse_maggiore={{M|10 123 000 000|k|m}}<br />{{M|67,668||UA}} |perielio={{M|5 650 000 000|k|m}}<br />{{M|37,77||UA}} |afelio={{M|14 595 000 000|k|m}}<br />{{M|97,56||UA}} |eccentricità=0,44177 |periodo_orbitale=~557,03 anni |velocità_media={{M|3.437|k|m/s}} |inclinazione_orbita_su_eclittica=44,18694° |nodo_ascendente=35,86957° |argomento_perielio=151,43054° |anomalia_media=197,63427° |par_Tisserand_J =4,770 |satelliti= 1 [[Disnomia (corp celest)|Disnomia]] |anelli= 0 |diametro_med={{M|2326|pm=12|k|m}} |massa={{M|1.66|pm=0.02|e=22|k|g}} |densità={{M|2.52|pm=0.02|g/cm3}} |periodo_rotaz=> 8 [[Ora|h]] (stima) |temp_med={{M|30||K}} |albedo=0,96 |magn_app=18,73 |magn_ass=-1,12 ± 0,01 |}} '''Eris''' (batezàt col nòm uficiàl de '''136199 Eris''', simbul: [[File:Eris symbol (fixed width).svg|16px|⯰]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> l'è 'l [[pianéta nàno]] del nòst [[Sistema Solar]] che g'ha la màsa piö grànda 'ntra chèi che se conós, e per dimensiù l'è segónt apéna a [[Plutone (corp celest)|Plutone]]. La sò màsa difàti l'è del 27% piö grànda de chèla de Plutone e 'l sò ràgio de póch chilòmetri piö pesèn. L'è 'n ogèt che se tróa a orbità perlopiö endèla zòna ciamàda [[Disch sparnegàt]] endèla periferìa estréma del Sistema Solar. L'òrbita l'è ecèntrica fés e condena inclinasiù fòrte en rapórt al pià de l'eclìtica. Al sò [[pereéle]] el se tróa a 37,91 Unità Astronòmiche del Sul e al sò [[aféle]] el rìa a 97,65 UA. l'inclinasiù en rapórt al [[pià de l'eclìtica]] l'è de 44 gràdi. El ghe mèt 558 agn per fà 'n gir entùren al Sul. El g'ha 'n satèlite, ciamàt Disnomia, che 'l g'ha 'n diàmetro de presapóch 250 km. {{Sistema Solar}} [[Archivi:Eris_Orbit.svg|left|thumb|Reprezentasiù de l'orbita de Eris]] [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Pianeti nani del Sistema Solar]] rqslb2t2b2ka464oyve5gji079o57ay 1329278 1329277 2026-05-14T08:35:02Z Kwamikagami 34528 1329278 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta nano |nome=Eris [[File:Eris symbol (bold, white).svg|20px|⯰]] |sottotitolo=136199 Eris |immagine=Dysnomia orbit 2007-24-c.jpg |scoperta_autori=[[Michael E. Brown|Michael Brown]]<br />[[Chad Trujillo]]<br />[[David Rabinowitz]] |data=8 gennaio [[2005]] |categoria=[[Disch sparnegàt|Ogèt del<br />disch sparnegàt]],<br />plutoide<br />[[Pianeta nano]] |epoca=JD 2453800,5 |semiasse_maggiore={{M|10 123 000 000|k|m}}<br />{{M|67,668||UA}} |perielio={{M|5 650 000 000|k|m}}<br />{{M|37,77||UA}} |afelio={{M|14 595 000 000|k|m}}<br />{{M|97,56||UA}} |eccentricità=0,44177 |periodo_orbitale=~557,03 anni |velocità_media={{M|3.437|k|m/s}} |inclinazione_orbita_su_eclittica=44,18694° |nodo_ascendente=35,86957° |argomento_perielio=151,43054° |anomalia_media=197,63427° |par_Tisserand_J =4,770 |satelliti= 1 [[Disnomia (corp celest)|Disnomia]] |anelli= 0 |diametro_med={{M|2326|pm=12|k|m}} |massa={{M|1.66|pm=0.02|e=22|k|g}} |densità={{M|2.52|pm=0.02|g/cm3}} |periodo_rotaz=> 8 [[Ora|h]] (stima) |temp_med={{M|30||K}} |albedo=0,96 |magn_app=18,73 |magn_ass=-1,12 ± 0,01 |}} '''Eris''' (batezàt col nòm uficiàl de '''136199 Eris''', simbul: [[File:Eris symbol (fixed width).svg|16px|⯰]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> l'è 'l [[pianéta nàno]] del nòst [[Sistema Solar]] che g'ha la màsa piö grànda 'ntra chèi che se conós, e per dimensiù l'è segónt apéna a [[Plutone (corp celest)|Plutone]]. La sò màsa difàti l'è del 27% piö grànda de chèla de Plutone e 'l sò ràgio de póch chilòmetri piö pesèn. L'è 'n ogèt che se tróa a orbità perlopiö endèla zòna ciamàda [[Disch sparnegàt]] endèla periferìa estréma del Sistema Solar. L'òrbita l'è ecèntrica fés e condena inclinasiù fòrte en rapórt al pià de l'eclìtica. Al sò [[pereéle]] el se tróa a 37,91 Unità Astronòmiche del Sul e al sò [[aféle]] el rìa a 97,65 UA. l'inclinasiù en rapórt al [[pià de l'eclìtica]] l'è de 44 gràdi. El ghe mèt 558 agn per fà 'n gir entùren al Sul. El g'ha 'n satèlite, ciamàt Disnomia, che 'l g'ha 'n diàmetro de presapóch 250 km. [[Archivi:Eris_Orbit.svg|left|thumb|Reprezentasiù de l'orbita de Eris]] {{Sistema Solar}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Pianeti nani del Sistema Solar]] scwyae8o3qyq9lr92g99xfrrzvzxzwr 0 201488 1329271 1256582 2026-05-14T08:31:19Z Kwamikagami 34528 1329271 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta nano |nome=Cerere [[File:Ceres symbol (bold, white).svg|24px|⚳]] |sottotitolo=1 Ceres |immagine=Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg |didascalia='Na 'nsomeànsa de Cerere töda zó de la sonda [[Dawn (sonda spasiala)|Dawn]] endel 2015. |scoperta_autore=[[Giuseppe Piazzi]] |data=1º gennaio [[1801]] |categoria=[[Fàsa principàla]], [[pianeta nano]] |designazioni_alternative= <div> *A801 AA<ref name=JPL-1Cer/> </div> |epoca=2455400,5<br />23 luglio 2010<ref name="JPL-1Cer">{{cita web |lingua=en |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;#top |titolo=1 Ceres |sito=Small-Body Database |editore=Jet Propulsion Laboratory (JPL) |autore=Yeomans, D.K. |accesso=9 settembre 2011}}</ref> |semiasse_maggiore=413 690 000 km<br />2,765&nbsp;UA |perielio=380 951 000 km<br />2,546&nbsp;UA |afelio=446 428 000 km<br />2,984&nbsp;UA |eccentricità=0,079 |periodo_orbitale=1679,667 [[dé]]<br />(4,60 [[an giulià|agn]]) |velocità_media=17,910 km/s |inclinazione_orbita_su_eclittica=10,586° |nodo_ascendente=80,393° |argomento_perielio=72,589° |anomalia_media=113,410° |satelliti= 0 |diametro_eq= {{M|974.6|pm=3,6|k|m}}<ref name="Thomas2005"/> |diametro_pol={{M|909.4|pm=3,2|k|m}}<ref name="Thomas2005"/> |diametro_med=952,4 km<ref name=JPL-1Cer/> |superficie={{M|2.85|e=12|-|m2}} |massa={{M|9.43|e=20|k|g}}<ref name="Carry_mass">{{cita|Carry, B. ''et al.'' |p. 4|Carry2008}}, 2008.</ref> |densità={{M|2.077|pm=0.036|e=3|-|kg/m3}}<ref name="Thomas2005"/> |accel_gravità=0,278 m/s² (0,028 [[Acelerasiù de gravità|g]]) |velocitàdifuga=515 m/s |periodo_rotaz=0,3781 dé<br />(9 h 4 min 28 s)<ref name="Chamberlain2007">{{cita pubblicazione |lingua=inglese |cognome=Chamberlain |nome=M.A. |coautori=Sykes, M.V.; Esquerdo, G.A. |anno=2007 |titolo=Ceres lightcurve analysis – Period determination |rivista=Icarus |volume=188 |numero=2 |pagine=451–456 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025}}</ref> |inclinazione_asse=~3°<ref name="Thomas2005"/> |ascensionerettapolonord=19 h 24 min<br />291°<ref name="Thomas2005"/> |declinazione=59°<ref name="Thomas2005">{{cita|Thomas, P.C. ''et al.''||Thomas2005}}, 2005.</ref> |temp_med=~167 K<ref name=Saint-Pe/> |temp_max=239 K<ref name="Saint-Pe">{{cita pubblicazione |lingua=inglese |nome=O. |cognome=Saint-Pé |coautori=Combes, M.; Rigaut, F. |titolo=Ceres Surface Properties by High-Resolution Imaging from Earth |rivista=Icarus |volume=105 |numero=2 |pagine=271-281 |anno=1993 |doi=10.1006/icar.1993.1125}}</ref> |albedo=0,090&nbsp;±&nbsp;0,0033 (geometrica, visibil)<ref name="Li2006">{{cita pubblicazione |lingua=inglese |titolo=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations |cognome=Li |nome=J.-Y. |coautori=Mcfadden, L.A.; Parker, J.; Young, E.F.; Stern, S.A.; Thomas, P.C.; Russell, C.T.; Sykes, M.V. |rivista=International Journal of Solar System Studies |anno=2006 |volume=182 |numero=1 |pagine=143-160 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012 |url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/PhotometricAnalysis.pdf |accesso=7 settembre 2011}}</ref> |par_Tisserand_J = 3,310<ref name=JPL-1Cer/> |magn_app_min=6,7<ref name="Pasachoff1983">{{cita libro |lingua=inglese |autore=Menzel, D. H. |coautori=Pasachoff, J.M. |anno=1983 |titolo=A Field Guide to the Stars and Planets |edizione= 2a |editore=Houghton Mifflin |città=Boston |p=391 |isbn=0-395-34835-8 }}</ref> |magn_app_max=9,3<ref name="Pasachoff1983" /> |magn_ass=3,34&nbsp;±&nbsp;0,02<ref name="JPL-1Cer">{{cita web |lingua=en |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;#top |titolo=1 Ceres |sito=Small-Body Database |editore=Jet Propulsion Laboratory (JPL) |autore=Yeomans, D.K. |accesso=9 settembre 2011}}</ref> |dim_app_min=0,33"<ref>Valùr calculàt söi paràmetri cunusìcc.</ref> |dim_app_max=0,84"<ref>Diàmetro aparènt calculàt a l'opozisiù - febrér del 2009: 974&nbsp;km diam. / (1,58319 AU * 149 597 870&nbsp;km) * 206265 = 0,84"</ref> |classe_spettrale= G<ref name="Thomas2005"/><ref name="Tholen">{{cita libro |lingua=inglese |autore=Tholen, D.J |coautori=Barucci, M.A. |anno=1989 |capitolo=Asteroid taxonomy |titolo=Asteroids II; Proceedings of the Conference, Tucson, AZ, Mar. 8-11, 1988 (A90-27001 10-91) |curatore=Binzel, R.P. ''et al.'' |pp=806-825 |editore=Univ. of Arizona |città=Tucson}} {{NoISBN}}</ref><ref name="Parker02">{{cita|Parker, J. Wm. ''et al.'' ||Parker2002}}, 2002.</ref> }} '''Cerere''' (simbul: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> l'è 'n [[pianéta nàno]] che l'òrbita endèla [[Fàsa Principàla]] de asteròidi colocàda 'ntra le òrbite de [[Marte (pianeta)|Marte]] e de [[Giove (pianeta)|Giove]]. L'è stat scuprìt del [[Gèpe Piazzi]] endèl més de zenér del [[1801]] a l'oservatóre astronòmich de [[Palermo]]. El g'ha 'n diàmetro de 950 km e la sò màsa la corespónt a quàze 'na tèrsa part de töta la màsa dei ogècc de la [[Fàsa Principàla]]. Le oservasiù efetüàde 'ndei öltem agn, le piö aprufindìde 'ntra le quàle i è chèle fàde de la sonda [[Dawn (sonda spasiala)|Dawn]] le g'ha stabilìt che 'l g'ha fùrma sférica. Se pènsa che la sò superfìce la sàpe furmàda de 'n mes•ciolòt de gias de àiva e divèrsi óter minerài come carbunàcc e argìle idràde. El fà 'n gir entùren al [[Sul]] ogna 4,6 agn e la sò òrbita l'è inclinàda de 10,6° en confrónt al [[pià de l'eclìtica]] conden ecentricità de 0,08 (mìa tat diferènta de chèla de Marte che l'è de 0,09). == Püblicasiù scentìfiche == * {{cita pubblicazione |lingua=inglese |url=http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/asteroid_ephemerides.html |cognome=Hilton, James L. |titolo=U.S. Naval Observatory Ephemerides of the Largest Asteroids |rivista=The Astronomical Journal |volume=117 |pagine=1077 |anno=1999 |accesso=9 settembre 2011}} * {{cita pubblicazione |nome=Giorgia |cognome=Foderà Serio |coautori=Chinnici, Ileana |titolo=Cerere Ferdinandea |rivista=Giornale di Astronomia |volume=27 |anno=2001 |numero=1 |pagine=8-23}} Rist. in Osservatorio astronomico di Palermo "G. S. Vaiana", ''Elementi astronomici per l'anno 2002'', Palermo, Osservatorio astronomico di Palermo "G. S. Vaiana", 2002, pp.&nbsp;15–39 * {{cita pubblicazione |lingua=inglese |titolo=Analysis of the First Disk-Resolved Images of Ceres from Ultraviolet Observations with the Hubble Space Telescope |cognome=Parker |nome=J. Wm. |coautori=''et al.'' |rivista=The Astronomical Journal |volume=123 |pagine=549-557 |anno=2002 |doi=10.1086/338093 |url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/1/549/201349.text.html |accesso=5 settembre 2011 |cid=Parker2002}} * {{cita pubblicazione |lingua=inglese |nome=E.V. |cognome=Pitjeva |titolo=Estimations of Masses of the Largest Asteroids and the Main Asteroid Belt From Ranging to Planets, Mars Orbiters And Landers |rivista=Solar System Resarch |volume=39 |pagine=176 |anno=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004cosp...35.2014P |accesso=8 settembre 2011}} * {{cita pubblicazione |lingua=inglese |nome=P.C. |cognome=Thomas |coautori=Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; ''et al.'' |titolo=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape |anno=2005 |rivista=Nature |volume=437 |pagine=224–226 |numero=7056 |doi=10.1038/nature03938 |cid=Thomas2005}} * {{cita pubblicazione |lingua=inglese |nome=Benoit |cognome=Carry |coautori=''et al.'' |titolo=Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres |anno=2008 |rivista=Astronomy & Astrophysics |volume=478 |numero=1 |pagine=235–244 |url=http://www2.keck.hawaii.edu/inst/people/conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf |formato=PDF |doi=10.1051/0004-6361:20078166 |accesso=5 settembre 2011 |cid=Carry2008}} * {{cita pubblicazione |lingua=inglese |nome=Michael |cognome=Küppers |coautori=''et al.'' |titolo=Localized sources of water vapour on the dwarf planet (1) Ceres |rivista=Nature |volume=505 |pagine=525–527 |anno=2014 |doi=10.1038/nature12918 |cid=Kuppers2014}} ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Pianeti nani del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] mcs1n9y937hxms2bk0jfrki32uwpyyp 0 201536 1329294 1079531 2026-05-14T08:47:24Z Kwamikagami 34528 1329294 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Satellite |nome=Titano |pianeta_madre=Saturno |numero_satellite=VI |immagine=Titan_in_natural_color_Cassini.jpg |didascalia=Titàno , coi culùr natürài. La fóto l'è töda zó de la sonda Cassini-Huygens endel més de bril del 2005 |scoperta_autore=[[Christiaan Huygens]] |data=25 marzo [[1655]] |epoca=[[J2000.0]] |semiasse_maggiore={{M|1 221 870|k|m}}<ref name=horizons>{{cita web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi#top |titolo=JPL HORIZONS solar system data and ephemeris computation service |autore=NASA, Jet Propulsion Laboratory|accesso=19 de óst del 2007}}</ref> |eccentricità=0,02888<ref name=horizons/> |periodo_orbitale=15,945421 giorni<ref name=horizons/> |inclinazione_orbita_su_eq=0,34854° |diametro_med={{M|5 150|k|m}}<ref name=NASA/> |superficie={{M|8.3|e=13||m2}} |massa={{M|1.345|e=23|k|g}}<ref name=NASA/> |densità={{Exp|1.88|3}} kg/m³<ref name=horizons/> |accel_gravità={{M|1.35||m/s2}}<br />(0,14&nbsp;g) |velocitàdifuga={{M|2 630||m/s}} |periodo_rotaz=[[Rotazione sincrona]] |inclinazione_asse=0° |temp_med={{M|94||K}}; {{M|-179.15||°C}} |pressione_atmosferica={{M|146 700||Pa}} |albedo=0,22<ref name=NASA>{{cita web|titolo=Saturnian Satellite Fact Sheet|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html|editore=[[NASA]]}}</ref> |magn_app_min= |magn_app= 8,4<ref name=Nasa2>{{cita web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|titolo=Planetary Satellite Physical Parameters|editore=NASA}}</ref> |dim_app_med=0,8" |}} '''Titano''' l'è la piö grànda de le [[Satèlite natüral|lüne]] del [[pianeta]] [[Saturno (pianeta)|Saturno]] e l'è giü dei còrp ruciùs piö masés de töt el [[Sistema Solar]]; el pàsa fò en dimensiù el pianeta [[Mercurio (pianeta)|Mercurio]], e l'è el segónt piö grant entra i satèliti natürài dei pianeti del nòst sistéma solar, sorpasàt apéna de [[Ganimede (corp celest)|Ganimede]], la piö grànde de le lüne de [[Giove (pianeta)|Giove]]. Titano l'è stat scuprìt del astrònomo olandés [[Christian Huygens]] endel 1655, alùra l'ìa stàda la prìma de le lüne de Saturno a éser scuprìda e la quinta de töt el Sistema Solar.<ref name=Huygens>{{cite web|url=http://apod.nasa.gov/apod/ap050325.html|title=Huygens Discovers Luna Saturni|publisher=NASA|date=2005}}</ref>. L'è l'ünich satèlite del sistema solar a ìga 'na atmosféra en pó spèsa<ref name=Atmosphere/>. L'è furmàt perlopiö de gias de àiva e material ruciùs. Del spès che l'è la sò atmosféra l'è mìa stat pusìbol oservà la sò superfìce enfìna a che gh'è stat mandàt la sónda spasiàla ''[[Cassini-Huygens]]'' endel 2004, co la quàla l'è stat pusìbol adiritüra fà aterà en lander (Huygens) sö la sò superfìce<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2005/TECH/space/01/14/huygens.titan/|title=Images reveal Titan's secrets |publisher=[[CNN]]|date=15 de zenér del 2005}}</ref>. L'esplorasiù de la sonda ''Cassini-Huygens'' la g'ha minàt a scuprì dei lach de [[idrocarbùri]] lìquicc endèle regiù polàre del satèlite. Del pónt de vìsta geològich la superfìce l'è zùina; gh'è dei mucc e fórse dei [[Criovulcano|criovulcani]], ma l'è perlopiö piàta e lìza con póch crater de 'mpàt. <ref>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/index.cfm?SciencePageID=76|title=Titan surface|publisher=NASA}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/2005/e/sezioni/scienza_e_tecnologia/titano/titano/titano.html|title=Titano, ecco le immagini: Vulcani, crateri e graffi misteriosi|publisher=[[La Repubblica]]|date=12 de màgio del 2005}}</ref>. L'atmosfera de Titano l'è furmàda al 95% de [[azoto]]<ref name=Atmosphere>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/index.cfm?SciencePageID=75|title=Titan - Atmosphere |publisher=NASA}}</ref>; Gh'è a dei óter compòscc en quantità limitàde compagn del [[metano]] e l'[[etano]], che i se condènsa e i fùrma dei nìgoi<ref>{{cite web|author=Marco Galliani|date= 17 marzo 2011 |title=Cielo a pecorelle, metano a catinelle|url=http://www.media.inaf.it/2011/03/17/cielo-a-pecorelle-metano-a-catinelle/|publisher=[[INAF]]}}</ref>. La temperadüra média sö la superfìce l'è arènt al [[pónt triplo]] del metàno isé che pöl coezìster al stès tép le fùrme lìquida, sòlida e gasùza de chèsto idrocarbùro. Le cundisiù climàtiche sö chèsto mónt le pórta a la formasiù de vènt e pöl apò a piöer metàno lìquit isé che la superfìce la pöl vìga dele formasiù che se 'nsomèa a chèle de la Tèra, compàgn de düne, fiöm, lach e mar, e, compagn de sö la Tera, el g'ha 'na söcesiù de stagiù <ref>{{cite web|url=http://www.media.inaf.it/2012/11/29/mezza-stagione-su-titano/|title=Mezza stagione su Titano|publisher=[[INAF]]|date=29 de noèmber del 2012}}</ref>. Coi sò lìquicc e la sò atmosféra spèsa, Titano se pènsa che 'l vègne a 'nsomeàs a la Tèra primurdiàla, ma condena temperadüra en tòch piö bàsa, endoche el ciclo del metano el söstetöés el ciclo idrologich che gh'è envéce söl nòst mónt.<ref>{{cite web|url=http://www.spacedaily.com/news/early-sol-00e.html|title=Titan: A Primordial Earth In Our Solar System|publisher= SpaceDaily|year=2000}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2006/06_81AR.html|title=NASA Study Shows Titan and Early Earth Atmospheres Similar|publisher=NASA|date=noèmber del 2006}}</ref>. Titano el ghe gìra entùren a Saturno en 15 dé e 22 ùre, sönden òrbita che la g'ha l'as magiur de 1.221.870 km e 'n ecentricità de 0,0288, dóca piötòst bàsa, e 'n inclinasiù de 0,348° respèt al pià equatorial de Saturno. A la stèsa fòza che la [[Lüna]] e tacc óter satèliti dei gigànti gasùs, el sò perìot urbitàl l'è precìs al sò perìot de rotasiù; Titano dóca l'è en rotasiù sìncrona co Satùrno. En piö, l'è en resonànsa urbitàla 3:4 co Iperione, 'na lüna pesenèta de Saturno. [[Archivi:Huygens_surface_color.jpg|thumb|upright|center|L'ünica 'nsomeànsa töda zó pròpe sö la superfìce de Titano. I culùr i è recustruìcc]] ==Riferimèncc == <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] dshq2brwt7nje931w66fn49nqfjodax 0 201627 1329298 1079485 2026-05-14T08:51:22Z Kwamikagami 34528 1329298 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Satellite |nome=Europa |pianeta_madre=Giove |numero_satellite=II |immagine=Europa-moon.jpg |scoperta_autori=[[Galileo Galilei]]<br />[[Simon Marius]] |data=7 gennaio [[1610]] |epoca=J2000 |semiasse_maggiore={{M|671 034|k|m}} |circonferenza_orbitale={{M|4 216 100|k|m}} |periastro={{M|664 700|k|m}} |afastro={{M|677 300|k|m}} |eccentricità=0,0094 |periodo_orbitale=3,551181041 [[dé]]<br />(3gg. 13h 13' 42") |periodo_sinodico=87,96935 [[dé]]<br />(0,240847 agn) |velocità_min={{M|13 613||m/s}} |velocità_media={{M|13 741||m/s}} |velocità_max={{M|13 871||m/s}} |inclinazione_orbita_su_eclittica=1,79° |inclinazione_orbita_su_eq=0,47° |diametro_med={{M|3 121,6|k|m}} |superficie={{M|3.1|e=13||m2}} |volume={{M|1.593|e=19||m3}} |massa={{M|4.80|e=22|k|g}} |densità={{M|3.014|e=k|g/m3}} |accel_gravità={{M|1.314||m/s2}}<br />(0,134 g) |velocitàdifuga={{M|2 025||m/s}} |periodo_rotaz=[[rotasiù sìncrona]] |inclinazione_asse=0.1° |temp_min={{M|~50||K}} <small>({{M|−223||°C}})</small> |temp_med={{M|103||K}} <small>({{M|−170||°C}})</small> |temp_max={{M|125||K}} <small>({{M|−148||°C}})</small> |pressione_atmosferica={{M|1|µ|Pa}} |albedo=0,67 |magn_app_med=5,3 |}} '''Europa''' l'è el quart dei [[Satèlite natüral|satèliti natürài]] del [[pianéta]] [[Giove (pianeta)|Giove]] per dimensiù e 'ntra chèi che g'ha la màsa piö grànda de töt el [[Sistema Solar]]. L'è stat scuprìt del [[Galileo Galilei]] ai [[07_01|7 de zenér]] del 1610 ensèma a [[Io (corp celest)|Io]], [[Ganimede (corp celest)|Ganimede]] e [[Calisto (corp celest)|Calisto]], de alùra ciamàcc töcc ensèma "satèliti galileià" (ma apò a "satèliti medìcei"). Europa el ghe gìra entùren a Giove conden perìot de presapóch tré dé e mès (dé terèstri); el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 670.900 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de 0,0094 e 'n inclinasiù de apéna 0,470° en confrónt al equatùr de Giove.<ref name=datasheet>{{Cita web | url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/#overview |titolo=Europa, a Continuing Story of Discovery|accesso=9 agosto 2007 |sito=Project Galileo|editore=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory}}</ref> Compagn de töcc i óter satèliti galileià Europa l'è en rotasiù sìncrona con [[Giove (pianeta)|Giove]], conden emisfér del satèlite che 'l vàrda sèmper 'nvèrs el pianéta.<ref>{{Cita web|titolo=Planetographic Coordinates|editore=Wolfram Research| url=http://documents.wolfram.com/applications/astronomer/AdditionalInformation/PlanetographicCoordinates.html|anno=2010|accesso=2010=03-29}}</ref> Le oservasiù fàde endel [[1994]] per mès del [[spetrografo]] a bórt del telescòpio spasiàl Hubble le g'ha pirmitìt de stabeléser la prezènsa de 'n [[atmosfera]], aisebé che dèbola dèbola, entùren al satèlite, cumpunìda de [[osìgeno]].<ref>Hall, D. T. ''et al.''; [http://www.nature.com/nature/journal/v373/n6516/abs/373677a0.html ''Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa''], [[Nature (journal)|Nature]], Vol. 373 (23 February 1995), 677–679 (accessed 15 April 2006)</ref><ref name="EuropaOxygenJPL"> {{Cita web |nome=Donald|cognome=Savage|coautori=Jones, Tammy; Villard, Ray |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/hst.html |titolo=Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa |accesso=17 agosto 2007 |editore=NASA, Jet Propulsion Laboratory|data=23 febbraio 1995|sito=Project Galileo}}</ref> La presiù atmosférica al leèl del teré l'è de l'ùrden del micropascàl. de töcc i satèliti del Sistema Solar, apéna amò sés ([[Io (corp celest)|Io]], [[Ganimede (corp celest)|Ganimede]], [[Calisto_(corp_celest)|Calisto]], [[Titano (corp celest)|Titano]], [[Encelado (corp celest)|Encelado]] e [[Tritone (corp celest)|Tritone]]) i g'ha 'na atmosféra apresàbil. [[File:Galilean_moon_Laplace_resonance_animation.gif|thumb|center|La [[resunànsa orbitàla]] dei satèliti de Giove: Ganimede, Europa e Io.]] ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] bkbl8uzsafzgn07prlgftc19ocl5s6y 0 201728 1329286 1079488 2026-05-14T08:41:23Z Kwamikagami 34528 1329286 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Satellite |nome=Ganimede |pianeta_madre=Giove |numero_satellite=III |immagine=Ganymede g1 true.jpg |dimensione_immagine=280px |didascalia = Ganimede töt zó de la [[Galileo (sonda spasiala)|sónda spasiàla Galileo]] |scoperta_autori=[[Galileo Galilei]]<br />[[Simon Marius]] |data=7 gennaio [[1610]]<ref>{{cita web |titolo=Sidereus Nuncius. Galileo's First Jupiter Observations |autore=Ernie Wright |editore=Ernie Wright |url=http://home.comcast.net/~erniew/astro/sidnunj.html |accesso=13 de zenér del 2013 |lingua=en}}</ref> |epoca=[[J2000.0]] |semiasse_maggiore={{M|1 070 400|k|m}} |circonferenza_orbitale={{M|6 725 500|k|m}} |eccentricità=0,0011 |periastro={{M|1 069 200|k|m}} |afastro={{M|1 071 600|k|m}} |periodo_orbitale=7,15455296 [[dé]]<br />(0,019588 [[an giulià|agn]]) |velocità_min={{M|10 868||m/s}} |velocità_media={{M|10 880||m/s}} |velocità_max={{M|10 892||m/s}} |inclinazione_orbita=2,21° |inclinazione_orbita_su_eq=0,20° |diametro_med={{M|5 262,4|k|m}} |superficie={{M|8,7|e=7|k|m2}} |volume={{M|7,6|e=19||m3}} |massa={{M|1,4819|e=23|k|g}} |densità={{M|1,942|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|1,43||m/s2}} |velocitàdifuga={{M|2 700||m/s}} |periodo_rotaz=Rotasiù sincrona |inclinazione_asse=0° |temp_med={{M|109||K}} <small>({{M|−164||°C}})</small> |pressione_atmosferica=tràse |albedo=0,43 |magn_app_med=4,6 |}} '''Ganímede''' l'è giü dei satèliti galileià (o medìcei) del pianéta [[Giove (pianeta)|Giove]]. L'è 'l piö grànt dei [[satèlite natüral|satèliti]] che gìra 'ntùren ai [[pianeta|pianéti]] del nòst [[Sistema Solar]] e come dimensiù l'è piö grant apò a del pianéta [[Mercurio (pianeta)|Mercurio]] aisebé che 'l g'hape apéna el 45% de la sò màsa. El gìra entùren al sò pianéta a 1,07 miliù de chilòmetri de distànsa sönden òrbita quàze circolàr en resunànsa co [[Europa (corp celest)|Europa]] e [[Io (corp celest)|Io]]. A ògna gir del Ganimede, Europa el fà du gir e Io el na fà quàter. L'è stat scuprìt endel 1610 ensèma coi óter satèliti medìcei del [[Galileo Galilei]]. Par che Ganimede el sàpe cumpunìt de presapóch 'na quantità compàgna de préde silìcee e de gias de àiva.<ref name="NYT-20150315">{{cita news |cognome=Chang |nome=Kenneth |titolo=Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System |url=http://www.nytimes.com/2015/03/13/science/space/suddenly-it-seems-water-is-everywhere-in-solar-system.html |data=March 12, 2015 |pubblicazione=[[New York Times]] |accesso=March 12, 2015 }}</ref> L'è 'n còrp del töt diferensiàt conden nùcleo lìquit con tat fèr e con océani intèrni che i pödarès contègner piö tàta àiva de chèla che gh'è 'n töcc i océani de la tèra mitìcc ensèma.<ref name="Ocean Hubble">{{cita news |cognome=Staff |url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-s-hubble-observations-suggest-underground-ocean-on-jupiters-largest-moon/#.VQJhMM26t0s |titolo=NASA’s Hubble Observations Suggest Underground Ocean on Jupiter's Largest Moon |pubblicazione=NASA News |data=March 12, 2015 |accesso=2015-03-15 }}</ref><ref name="RT Ganymede">{{cita news |url=http://rt.com/usa/240301-nasa-jupiter-ganymede-ocean |titolo=Jupiter moon Ganymede could have ocean with more water than Earth – NASA |pubblicazione=Russia Today (RT) |data=13 March 2015 |accesso=2015-03-13 }}</ref><ref name="clubsandwich 2014">{{cita news |cognome=Clavin |nome=Whitney |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-138 |titolo=Ganymede May Harbor 'Club Sandwich' of Oceans and Ice |pubblicazione=NASA |editore=Jet Propulsion Laboratory |data=1 May 2014 |accesso=2014-05-01 }}</ref><ref name="NASA-20140501c">{{cita web |autore=Staff |titolo=Video (00:51) - Jupiter's 'Club Sandwich' Moon |url=https://www.youtube.com/watch?v=oBbWjlkuw5U |data=1 May 2014 |pubblicazione=[[NASA]] |accesso=2014-05-02 }}</ref> De le oservasiù fàde co le sónde spasiàle par che la superfìce la sàpe fàda de dò formasiù principàle. Le regiù scüre, che le quàrcia zó en tèrs del pianeta, piéne de cratér de impat e datàde 'nfìna a quàter miliàrdi de agn e le regiù piö ciàre, töte streersàde de canài e custulù che se 'ncrùza, póch piö zùina de l'ótra. [[Archivi:Galilean moon Laplace resonance animation.gif|thumb|left|La risunànsa orbitàla de Ganimede, [[Europa (corp celest)|Europa]] e [[Io (corp celest)|Io]].]] ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] 2if2g10rcjerkqee5wvintvoz3kkxjz 1329287 1329286 2026-05-14T08:41:46Z Kwamikagami 34528 1329287 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Satellite |nome=Ganimede |pianeta_madre=Giove |numero_satellite=III |immagine=Ganymede g1 true.jpg |dimensione_immagine=280px |didascalia = Ganimede töt zó de la [[Galileo (sonda spasiala)|sónda spasiàla Galileo]] |scoperta_autori=[[Galileo Galilei]]<br />[[Simon Marius]] |data=7 gennaio [[1610]]<ref>{{cita web |titolo=Sidereus Nuncius. Galileo's First Jupiter Observations |autore=Ernie Wright |editore=Ernie Wright |url=http://home.comcast.net/~erniew/astro/sidnunj.html |accesso=13 de zenér del 2013 |lingua=en}}</ref> |epoca=[[J2000.0]] |semiasse_maggiore={{M|1 070 400|k|m}} |circonferenza_orbitale={{M|6 725 500|k|m}} |eccentricità=0,0011 |periastro={{M|1 069 200|k|m}} |afastro={{M|1 071 600|k|m}} |periodo_orbitale=7,15455296 [[dé]]<br />(0,019588 [[an giulià|agn]]) |velocità_min={{M|10 868||m/s}} |velocità_media={{M|10 880||m/s}} |velocità_max={{M|10 892||m/s}} |inclinazione_orbita=2,21° |inclinazione_orbita_su_eq=0,20° |diametro_med={{M|5 262,4|k|m}} |superficie={{M|8,7|e=7|k|m2}} |volume={{M|7,6|e=19||m3}} |massa={{M|1,4819|e=23|k|g}} |densità={{M|1,942|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|1,43||m/s2}} |velocitàdifuga={{M|2 700||m/s}} |periodo_rotaz=Rotasiù sincrona |inclinazione_asse=0° |temp_med={{M|109||K}} <small>({{M|−164||°C}})</small> |pressione_atmosferica=tràse |albedo=0,43 |magn_app_med=4,6 |}} '''Ganímede''' l'è giü dei satèliti galileià (o medìcei) del pianéta [[Giove (pianeta)|Giove]]. L'è 'l piö grànt dei [[satèlite natüral|satèliti]] che gìra 'ntùren ai [[pianeta|pianéti]] del nòst [[Sistema Solar]] e come dimensiù l'è piö grant apò a del pianéta [[Mercurio (pianeta)|Mercurio]] aisebé che 'l g'hape apéna el 45% de la sò màsa. El gìra entùren al sò pianéta a 1,07 miliù de chilòmetri de distànsa sönden òrbita quàze circolàr en resunànsa co [[Europa (corp celest)|Europa]] e [[Io (corp celest)|Io]]. A ògna gir del Ganimede, Europa el fà du gir e Io el na fà quàter. L'è stat scuprìt endel 1610 ensèma coi óter satèliti medìcei del [[Galileo Galilei]]. Par che Ganimede el sàpe cumpunìt de presapóch 'na quantità compàgna de préde silìcee e de gias de àiva.<ref name="NYT-20150315">{{cita news |cognome=Chang |nome=Kenneth |titolo=Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System |url=http://www.nytimes.com/2015/03/13/science/space/suddenly-it-seems-water-is-everywhere-in-solar-system.html |data=March 12, 2015 |pubblicazione=[[New York Times]] |accesso=March 12, 2015 }}</ref> L'è 'n còrp del töt diferensiàt conden nùcleo lìquit con tat fèr e con océani intèrni che i pödarès contègner piö tàta àiva de chèla che gh'è 'n töcc i océani de la tèra mitìcc ensèma.<ref name="Ocean Hubble">{{cita news |cognome=Staff |url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-s-hubble-observations-suggest-underground-ocean-on-jupiters-largest-moon/#.VQJhMM26t0s |titolo=NASA’s Hubble Observations Suggest Underground Ocean on Jupiter's Largest Moon |pubblicazione=NASA News |data=March 12, 2015 |accesso=2015-03-15 }}</ref><ref name="RT Ganymede">{{cita news |url=http://rt.com/usa/240301-nasa-jupiter-ganymede-ocean |titolo=Jupiter moon Ganymede could have ocean with more water than Earth – NASA |pubblicazione=Russia Today (RT) |data=13 March 2015 |accesso=2015-03-13 }}</ref><ref name="clubsandwich 2014">{{cita news |cognome=Clavin |nome=Whitney |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-138 |titolo=Ganymede May Harbor 'Club Sandwich' of Oceans and Ice |pubblicazione=NASA |editore=Jet Propulsion Laboratory |data=1 May 2014 |accesso=2014-05-01 }}</ref><ref name="NASA-20140501c">{{cita web |autore=Staff |titolo=Video (00:51) - Jupiter's 'Club Sandwich' Moon |url=https://www.youtube.com/watch?v=oBbWjlkuw5U |data=1 May 2014 |pubblicazione=[[NASA]] |accesso=2014-05-02 }}</ref> De le oservasiù fàde co le sónde spasiàle par che la superfìce la sàpe fàda de dò formasiù principàle. Le regiù scüre, che le quàrcia zó en tèrs del pianeta, piéne de cratér de impat e datàde 'nfìna a quàter miliàrdi de agn e le regiù piö ciàre, töte streersàde de canài e custulù che se 'ncrùza, póch piö zùina de l'ótra. [[Archivi:Galilean moon Laplace resonance animation.gif|thumb|center|La risunànsa orbitàla de Ganimede, [[Europa (corp celest)|Europa]] e [[Io (corp celest)|Io]].]] ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] 5wo2pozj8kr2o86ju5htmk4ieg5v146 0 201824 1329266 1158896 2026-05-14T08:24:43Z Kwamikagami 34528 1329266 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta nano |nome=Makemake [[File:Makemake symbol (bold, white).svg|24px|🝼]] |sottotitolo=136472 Makemake |stella_madre=Sul |immagine=Makemake with moon.png |didascalia=Immagine di Makemake ripresa dal [[Telescopio spaziale Hubble]] |scoperta_autori=[[Michael E. Brown|Michael Brown]],<br />[[Chad Trujillo]],<br />[[David Rabinowitz]] |data=31 marzo [[2005]] |categoria=[[pianeta nano]], plutoide, [[Ogèt transnetünià]] ([[cubewà]]) |epoca=JD 2435135,5<br />28 gennaio 1955 |semiasse_maggiore={{M|6 850 200 000|k|m}}<br />{{M|45.791||UA}} |perielio={{M|5 760 700 000|k|m}}<br />{{M|38.508||UA}} |afelio={{M|7 939 700 000|k|m}}<br />{{M|53.0736||UA}} |eccentricità= 0,159 |periodo_orbitale= 113 179 [[dé]]<br />(309,868 [[an giulià|agn]]) |velocità_media={{M|4 419||m/s}} |inclinazione_orbita_su_eclittica=28,963° |nodo_ascendente=79,3816° |argomento_perielio=298,407° |anomalia_media=85,14653° |par_Tisserand_J =5,218 |satelliti= 0 |anelli= 0 |dimensioni={{Tutto attaccato|1 502 ± 45 × 1 430 ± 9 km}} |superficie={{M|~6,9|e=12||m2}} |volume={{M|~1,7|e=18||m3}} |massa={{M|~3|e=21|k|g}} (stimàda<ref>El valùr de la màsa l'è stat calculàt söndèna densità ipotética de {{M|1.7|e=3|k|g/m3}}. A mìa ìga satèliti natürài, de fat, se pöl mìa calculà facilmènt la màsa de l'ogèt.</ref>) |densità={{M|1.7|pm=0,3|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|~0.37||m/s2}}<br />(0,048 g) |velocitàdifuga={{M|~740||m/s}} |periodo_rotaz= 7,7710 ± 0,0030 [[ora|ùre]] |albedo=0,77 ± 0,03 |temp_med={{M|32 − 36||K}} |temp_max={{M|~50||K}} |magn_app= 16,7 (a l'upuzisiù<ref name=AstDys>{{cita web |titolo=AstDys (136472) Makemake Ephemerides |editore=Dipartiment de Matematica, [[Università de Pisa]] |url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Makemake |accesso=15 de löi del 2009}}</ref> |magn_ass=-0,437 ± 0,419 |}} '''Makemake''' (ogèt catalogàt col nòm de '''136472 Makemake''' ma conusìt apò a co la abreviasiù '''2005 FY₉'''; simbul: [[File:Makemake symbol (fixed width).svg|16px|🝼]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> l'è 'n [[pianeta nano]], el tèrs per grandèsa del nòst [[Sistema Solar]] e giü dei ogècc piö grancc de la [[fasa de Kuiper]]. El sò diàmetro le de piö o méno i du tèrs de [[Plutone (corp celest)|Plutone]]. El g'ha mìa satèliti cunusìcc, càzo ünech 'ntra i ogècc piö gròs de la fàsa de Kuiper. La sò temperadüra média l'è de −243,2 °C (30 K), e la sò superfìce le custitüìda de metano, etano, e fórse azòto conzelàcc. L'è stat scuprìt ai [[31_03|31 de mars]] del [[2005]] de 'na squàdra dirèta de Michael E. Brown, e anunciàt ai [[29_07|29 de löi]] del [[2005]]. El ciàpa el sò nòm de 'na divinità dei abitàncc de l'ìzola de Pasqua. El percór la sò òrbita entùren al [[Sul]] en póch méno de 310 agn, e 'l pónt piö arènt al Sul de la sò òrbita l'è a 38,5 [[Unità astronomica|UA]], 'nvéce chèl piö delóns l'è a 53 UA. ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Pianeti nani del Sistema Solar]] hglx9361m55opdltwczu3opfi8ruo8e 0 201836 1329280 1079516 2026-05-14T08:36:46Z Kwamikagami 34528 1329280 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} [[Archivi:Earths_orbit_and_ecliptic.PNG|right|thumb]] El '''pià de l’eclìtica''' l'è 'l pià söl qual la stà l'[[òrbita]] de la Tèra, cioè el percórs che la Tèra la fà entùren al [[Sul]]. 'Ntra i ogècc del [[Sistema Solar]], apéna el [[Sul]] e la [[Tèra]] i stà söl pià de l'eclìtica, i óter [[pianeta|pianéti]] del Sistéma Solar i percór a lùr dele òrbite, ma sö dei pià diferèncc, che g'ha dele inclinasiù diferènte, tat en rapórt a l'eclìtica, come 'n rapórt ai sò pià orbitài recìproch. Nesöna de le òrbite dei óter pianéti del Sistema Solar la rèsta 'nclinàda en rapórt a l'eclìtica per de piö de 7°. {| class="wikitable" !Ogèt !Inclinasiù |- |[[Mercurio (pianeta)|Mercurio]] |7° |- |[[Venere (pianeta)|Venere]] |3,4° |- |[[Lüna]] |5° |- |[[Marte (pianeta)|Marte]] |1,9° |- |[[Giove (pianeta)|Giove]] |1,3° |- |[[Saturno (pianeta)|Saturno]] |2,5° |- |[[Urano (pianeta)|Urano]] |0,8° |- |[[Netuno (pianeta)|Netuno]] |1,8° |} == Varda apò == *[[Pià invariabil]] *[[Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] dauc8u3swxen7smjluxq7p1cvdmd7bd 0 201855 1329273 1079512 2026-05-14T08:32:08Z Kwamikagami 34528 1329273 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} [[Archivi:Afelio_Perihelio_Sol_Terra.png|thumb|right]] El '''pereéle''' l'è el pónt piö arènt al [[Sul]] de l'[[òrbita]] de en còrp celèst del nòst [[Sistema Solar]]. El stà de l'ótra bànda de l'[[aféle]] (el pónt piö delóns) e l'è reprezentàt co la lètera 'q'. Semài che 'a' l'è la distànsa média e 'e' l'è l'ecentricità, alùra q=a (1-e). Segónt chèl che la dis la [[Johannes_Kepler#Le_tré_légi_de_Kepléro|segónda lége de Keplero]], la velocità de traslasiù de 'n còrp celest l'è màsima al sò pereéle. A prensépe del més de löi (de sòlet, ai 4 del més), al sò aféle, la [[Tèra]] la se tróa a 152,10 miliù de chilòmetri del Sul, envéce ai prim de zenér (ach ai 4), al sò pereéle la Tèra la se tróa a 147,09 miliù de chilòmetri de la sò stèla màder. [[Categoria:Astronomia]] moh2kwbbk1ar3v4p51djcgl0l5xhg54 0 201856 1329270 1079470 2026-05-14T08:27:26Z Kwamikagami 34528 1329270 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} [[Archivi:Afelio_Perihelio_Sol_Terra.png|thumb|right]] L<nowiki>'</nowiki>'''aféle''' l'è el pónt piö delóns del [[Sul]] de l'[[òrbita]] de en còrp celèst del nòst [[Sistema Solar]]. El stà de l'ótra bànda del [[pereéle]] (el pónt piö derènt) e l'è reprezentàt co la lètera 'Q'. Semài che 'a' l'è la distànsa média e 'e' l'è l'ecentricità, alùra Q=a (1+e). Segónt chèl che la dis la [[Johannes_Kepler#Le_tré_légi_de_Kepléro|segónda lége de Kepléro]], la velocità de traslasiù de 'n còrp celest l'è mìnima al sò aféle. A prensépe del més de löi (de sòlet, ai 4 del més), al sò aféle, la [[Tèra]] la se tróa a 152,10 miliù de chilòmetri del Sul, envéce ai prim de zenér (ach ai 4), al sò pereéle la Tèra la se tróa a 147,09 miliù de chilòmetri de la sò stèla màder. [[Categoria:Astronomia]] cb0kqaefpaqxrdmbdfrhmmprloycmbz 0 202029 1329274 1306095 2026-05-14T08:32:27Z Kwamikagami 34528 1329274 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Nota desambiguazzion|el parament liturgegh|[[pianeta (liturgia)|pianeta]]}} {{sbozz|grafia=LORUNIF}} {{f|grafia=LORUNIF}} [[Archivi:Solar_planets.jpg|thumb|right|1=[[Mercurio (pianeta)|Mercurio]], 2=[[Venere (pianeta)|Venere]], 3= [[Tèra]], 4=[[Marte (pianeta)|Marte]], 5=[[Giove (pianeta)|Giove]], 6=[[Saturno (pianeta)|Saturno]], 7=[[Urano (pianeta)|Urano]], 8=[[Netuno (pianeta)|Netuno]] ]] En pianeta l'è 'n còrp celèst che 'l gìra entùren a 'na stèla, ma che, a diferènsa de chèsta, el gènera mìa energìa per mès de la füziù nücleàra. En piö el g'ha de ìga 'na màsa grànda asé per ciapà 'na fùrma sférica e 'l g'ha de éser stat bù de snetà fò la sò òrbita dei isé ciamàcc [[platetézem]] cioè ogècc primordài che col agregàs ensèma de giü con l'óter i g'ha furmàt i pianéti. Chèsta definisiù l'è stàda a adotàda en fùrma uficiàla ai 24 de óst del 2006 de part de l'Üniù Astronòmica Internasiunàla. Prim de alùra ezistìa mìa 'na definisiù precìza, ma 'na concesiù che partìa amò de de l'antìca astronomìa greca che la ciamàa pianéta töcc i còrp celèscc che se müìa sö òrbite fìse. A stà a la definisiù del 2006, endel nòst [[Sistema Solar]] gh'è òt pianéti, quàter de chèsti clasificàcc come panéti ruciùs: * [[Mercurio (pianeta)|Mercurio]] * [[Venere (pianeta)|Venere]] * [[Tèra]] * [[Marte (pianeta)|Marte]] du clasificàcc come [[Gigante gasùs|gigànti gasùs]] * [[Giove (pianeta)|Giove]] * [[Saturno (pianeta)|Saturno]] e du clasificàcc come gigànti de gias * [[Urano (pianeta)|Urano]] * [[Netuno (pianeta)|Netuno]] 'Nfìna a prìma de la nöa definisiù, pò a [[Plutone (corp celest)|Plutone]] l'ìa cunsideràt en pianéta, adès envéce l'è stat riclasificàt come [[pianeta nano]].{{Lista1000}} [[Categoria:Astronomia]] dol59981fg4utdsveszbblvt91siurx 0 202098 1329279 1158895 2026-05-14T08:36:02Z Kwamikagami 34528 1329279 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{F|grafia=LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta nano |nome=Haumea [[File:Haumea symbol (bold, white).svg|24px|🝻]] |sottotitolo=136108 Haumea |stella_madre=Sole |immagine=Haumea Hubble.png |didascalia=Haumea e sò du satèliti. |scoperta_autori=[[Michael E. Brown|Michael Brown]] et al. |data=28 dicembre [[2004]] |categoria=[[Pianeta nano]], plutoide, [[ogèt transnetünià]] ([[cubewà]]) |epoca=JD 2453600,5 |semiasse_maggiore=6 484 000 000 km<br />43,335 UA |perielio=5 260 000 000 km<br />35,164 UA |afelio=7 708 000 000 km<br />51,526 UA |eccentricità=0,18874 |periodo_orbitale=104 234 [[dé]]<br />(285,4 [[an giulià|agn.]]) |velocità_media=4 484 m/s |inclinazione_orbita_su_eclittica=28,19° |nodo_ascendente=121,90° |argomento_perielio=239,51° |anomalia_media=198,07° |par_Tisserand_J =5,090 |satelliti= 2 |anelli= 0 |dimensioni=~1960×1518×996 km |diametro_med=~1500 km |massa={{M|4.2±0.1|e=23}} kg |densità={{M|2.6-3.3|e=3}}kg/m³ |accel_gravità=0,44 m/s² |velocitàdifuga=840 m/s |periodo_rotaz=0,16314 dé<br />(3,9154 ure) |albedo=0,7 ± 0,1 |magn_ass=0,18 |magn_app=17,4}} '''Haumea''' (zamò cunusìt co la sìgla pruvizòria de ''2003 EL₆₁'', e ciamàt encö col la denuminasiù uficiàla '''136108 Haumea'''; simbul: [[File:Haumea symbol (fixed width).svg|16px|🝻]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> l'è 'n [[pianeta nano]] che gìra entùren al Sul sönden òrbita colocàda endèl [[Sistema Solar]] estèrno. L'è clasificàt come [[ogèt transnetünià]]. L'è stat scuprìt de 'na squàdra de astrònom californià de l'oservatóre del [[Mut Palomar]] ai 28 de [[dezèmber]] del [[2004]]. El sò retroamènt l'è stat rindìt püblich ai [[29_07|29 de löi]] del [[2005]], el stès dé che gh'è stat anunciàt el retroamènt de óter du ogècc transnetünià de dimensiù mìa trascüràbii: [[Eris (corp celest)|Eris]] e [[Makemake (corp celest)|Makemake]]. Per dimensiù, l'ogèt el se 'nsomèa a [[Plutone (corp celest)|Plutone]]. El g'ha el particolàr de ìga 'na velocità de rotasiù 'n grant ràpida, presapóch quatr'ùre, e chèsto el g'ha fat ciapà 'na fùrma bislónga. El g'ha du [[satèlite natüral|satèliti natürài]]: [[Hi'iaka]] e [[Namaka]]. [[Categoria:Astronomia]] ofnm2vj7bi07bh6j3kqg8bxklvliahe 1329291 1329279 2026-05-14T08:44:07Z Kwamikagami 34528 1329291 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{F|grafia=LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Pianeta nano |nome=Haumea [[File:Haumea symbol (bold, white).svg|24px|🝻]] |sottotitolo=136108 Haumea |stella_madre=Sole |immagine=Haumea Hubble.png |didascalia=Haumea e sò du satèliti. |scoperta_autori=[[Michael E. Brown|Michael Brown]] et al. |data=28 dicembre [[2004]] |categoria=[[Pianeta nano]], plutoide, [[ogèt transnetünià]] ([[cubewà]]) |epoca=JD 2453600,5 |semiasse_maggiore=6 484 000 000 km<br />43,335 UA |perielio=5 260 000 000 km<br />35,164 UA |afelio=7 708 000 000 km<br />51,526 UA |eccentricità=0,18874 |periodo_orbitale=104 234 [[dé]]<br />(285,4 [[an giulià|agn.]]) |velocità_media=4 484 m/s |inclinazione_orbita_su_eclittica=28,19° |nodo_ascendente=121,90° |argomento_perielio=239,51° |anomalia_media=198,07° |par_Tisserand_J =5,090 |satelliti= 2 |anelli= 0 |dimensioni=~1960×1518×996 km |diametro_med=~1500 km |massa={{M|4.2±0.1|e=23}} kg |densità={{M|2.6-3.3|e=3}}kg/m³ |accel_gravità=0,44 m/s² |velocitàdifuga=840 m/s |periodo_rotaz=0,16314 dé<br />(3,9154 ure) |albedo=0,7 ± 0,1 |magn_ass=0,18 |magn_app=17,4}} '''Haumea''' (zamò cunusìt co la sìgla pruvizòria de '''2003 EL₆₁''', e ciamàt encö col la denuminasiù uficiàla '''136108 Haumea'''; simbul: [[File:Haumea symbol (fixed width).svg|16px|🝻]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> l'è 'n [[pianeta nano]] che gìra entùren al Sul sönden òrbita colocàda endèl [[Sistema Solar]] estèrno. L'è clasificàt come [[ogèt transnetünià]]. L'è stat scuprìt de 'na squàdra de astrònom californià de l'oservatóre del [[Mut Palomar]] ai 28 de [[dezèmber]] del [[2004]]. El sò retroamènt l'è stat rindìt püblich ai [[29_07|29 de löi]] del [[2005]], el stès dé che gh'è stat anunciàt el retroamènt de óter du ogècc transnetünià de dimensiù mìa trascüràbii: [[Eris (corp celest)|Eris]] e [[Makemake (corp celest)|Makemake]]. Per dimensiù, l'ogèt el se 'nsomèa a [[Plutone (corp celest)|Plutone]]. El g'ha el particolàr de ìga 'na velocità de rotasiù 'n grant ràpida, presapóch quatr'ùre, e chèsto el g'ha fat ciapà 'na fùrma bislónga. El g'ha du [[satèlite natüral|satèliti natürài]]: [[Hi'iaka]] e [[Namaka]]. [[Categoria:Astronomia]] n3ia54tiw9wowjmhfrxnunkh4kx7jmf 0 202103 1329297 1079496 2026-05-14T08:50:25Z Kwamikagami 34528 1329297 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Satellite |nome=Io |pianeta_madre=Giove |numero_satellite=I |immagine=Io highest resolution true color.jpg |scoperta_autore=[[Galileo Galilei]] |data=7 de zenér del [[1610]] |epoca=J2000 |semiasse_maggiore={{M|421 700|k|m}} |circonferenza_orbitale={{M|2 649 620|k|m}} |periastro={{M|420 000|k|m}} |afastro={{M|423 400|k|m}} |eccentricità=0,0041 |periodo_orbitale=1,769137786 [[dé]]<br />(1g 18h 27' 33,5") |velocità_min={{M|17 263||m/s}} |velocità_media={{M|17 334||m/s}} |velocità_max={{M|17 406||m/s}} |inclinazione_orbita=2,21° |inclinazione_orbita_su_eq=0,05° |dimensioni=3&nbsp;660,0×3&nbsp;637,4×<br />×{{M|3 630,6|k|m}} |diametro_med={{M|3 642,6|k|m}} |superficie={{M|4,191|e=13||m2}} |volume={{M|2,53|e=19||m3}} |massa={{M|8,9319|e=22|k|g}} |densità={{M|3,528|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|1,79||m/s2}}<br />(0,183 g) |velocitàdifuga={{M|2 600||m/s}} |periodo_rotaz=Rotasiù sìncrona |velocità_rotaz={{M|75,3||m/s}} |velocità_rotaz_note=(a l'equatùr) |inclinazione_asse=nesöna |temp_min={{M|90||K}} <small>({{M|−183||°C}})</small> |temp_med={{M|130||K}} <small>({{M|−143||°C}})</small> |temp_max={{M|2 000||K}} |pressione_atmosferica=trase |albedo=0,63 |magn_app_med=5,0 |}} '''Io''' l'è 'n [[satèlite natüral]] del [[pianeta]] [[Giove (pianeta)|Giove]], chèl piö intèrno dei quàter satèliti medìcei, el quàrt per dimensiù 'ntra töcc i satèliti del [[Sistema Solar]] e chèl piö dèns de töcc. El g'ha de piö de 400 vülcà atìf e chèsto el la rènt l'ogèt piö atìf del pónt de vìsta geològich de töt el Sistema Solar. A diferènsa de la gran part dei satèliti del Sistema Solar estèrno, che i è perlopiö furmàcc de gias de àiva, Io l'è furmàt de préde de silicàcc che sta töt entùren a 'n nösöl de [[fer|fèr]] o de Solfùro de fèr fundìcc. Io el ghe gìra entùren a Giove conden perìot de presapóch 42 ùre e mèza; el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 421.700 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de 0,0041 e 'n inclinasiù de apéna 0,05° en confrónt al equatùr de Giove. Compagn de töcc i óter satèliti galileià Io l'è en rotasiù sìncrona con [[Giove (pianeta)|Giove]], conden emisfér del satèlite che 'l vàrda sèmper 'nvèrs el pianéta.<ref>{{Cita web|titolo=Planetographic Coordinates|editore=Wolfram Research| url=http://documents.wolfram.com/applications/astronomer/AdditionalInformation/PlanetographicCoordinates.html|anno=2010|accesso=2010=03-29}}</ref> [[File:Galilean_moon_Laplace_resonance_animation.gif|thumb|center|La [[resunànsa orbitàla]] dei satèliti de Giove: Ganimede, Europa e Io.]] ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] 7r94y1tgqb5gnfskclzu087c7iec262 0 202134 1329268 1293142 2026-05-14T08:26:46Z Kwamikagami 34528 1329268 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} [[File:Orbit2.gif|thumb|right|Du còrp de màsa diferènta e orbita entùren a 'n baricèntro 'n cümü. Le dimensiù relative e el tìpo de orbita i è mìa tat diferènte de chèle del sistéma [[Plutone (corp celest)|Plutone]]-Caronte.]] En fìzica, 'na '''òrbita''' o '''orbéra''' l'è 'l percórs encürvàt per vìa de la gravitasiù de 'n ogèt entùren a 'n pónt endel spàsio, mèt de mösta l'orbita de 'n [[pianeta]] entùren al cèntro de 'n sistéma planetàre compagn del nòst [[Sistema Solar]]. Le orbite dei pianét de sòlet i è elìtiche. Le conoscènse de la mecànica del müimènt orbital l'è bazàt sö la teurìa de la relatività general de [[Albert Einstein]], che la spiéga che la gravità l'è cauzàda de la cürvadüra del spasio-tép, co òrbite che va dré a le geodetiche. Per rènder piö fàcii i cöncc, la relatività de sòlet l'è aprosimàda co la lége de gravitasiù üniversàla, bazàda sö le légi de [[Johannes_Kepler|Keplero]] che descrif le müimènt dei pianeti [[Categoria:Astronomia]] 2sgd37p42beb8272jlrwhytq8dtpzc7 0 202886 1329307 1264274 2026-05-14T08:59:43Z Kwamikagami 34528 1329307 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} {{Corpo celeste |tipo=Satellite |nome=Caronte [[file:Charon symbol (bold, white).svg|20px|⯕]] |pianeta_madre=Plutone |numero_satellite=I |sottotitolo=134340 Pluto I |immagine=Charon_by_New_Horizons_on_13_July_2015.png |didascalia=Caronte töt zó de la sonda [[New Horizons]] (14 de löi del 2015) |scoperta_autore=[[James Christy]] <!--- correggere autorE/I nel parametro ---> |data=22 giugno [[1978]] |epoca=J2000 |semiasse_maggiore={{M|19 571|pm=4|k|m}} |eccentricità=0,00000 ± 0,00007 |periodo_orbitale=6,387230 [[dé]]<br />(6g 9h 17' 36") |inclinazione_orbita_su_eclittica=112,78 ± 0,02° |inclinazione_orbita_su_eq=0,000° ± 0,014° |inclinazione_orbita_su_orbita=119,59° ± 0,02° |dimensioni={{M|1207|pm=3|k|m}} |massa={{M|1,52|pm=0,06|e=21|k|g}} |densità={{M|1,65|pm=0,06|e=3|k|g/m3}} |accel_gravità={{M|0,278||m/s2}} |velocitàdifuga={{M|580||m/s}} |periodo_rotaz=rotasiù sìncrona |inclinazione_asse=nesöna |temp_med={{M|53||K}} |pressione_atmosferica=nesöna |albedo=0,36-0,39 |}} '''Caronte''' l'è 'l piö grant dei [[Satèlite natüral|satèliti natürài]] del [[pianeta nano]] [[Plutone (corp celest)|Plutone]]. Endel ambiènt astronòmich l'è ciamàt apò '''(134340) Pluto I'''.<ref>{{cite web |date=2009-11-09 |title=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=IAU Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)|author=Jennifer Blue |url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |accessdate=2010-02-24}}</ref> L'è stat scuprìt endel [[1978]] al United States Naval Observatory de Washington, D.C., co le lastre fotogràfiche del United States Naval Observatory Flagstaff Station (NOFS). L'è 'na lüna de grànde dimensiù se confrontàda col pplutone, el sò pianéta de riferimènt. La sò 'nflüènsa gravitasiunàla l'è isé grànda che 'l baricèntro del sistéma Plutone–Caronte el se tróa al de föra de Plutone. La sónda spasiàla [[New Horizons]] l'è pasàda arènt al sistéma Plutone–Caronte ai 14 de löi del 2015, e l'è riàda a la distànsa mìnima de Caronte de 27.000 km. Caronte el g'ha 'n diàmetro de 1208 km — apéna apéna de piö de la metà de Plutone,<ref name="Measurement">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/ |title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate|year=2015|accessdate=2015-07-13|publisher=[[NASA]]}}</ref> e piö grant del pianeta nano [[Cerere (corp celest)|Cerere]]. Caronte el g'ha asé de masa per ìga ragiungìt 'na fùrma sferoidàla sóta l'asiù de la sò stèsa gravità. A diferènsa de la superfìce de Plutone che l'è furmàda de gias de [[azòto]] e [[metàno]], la superfìce de Caronte envéce l'è de gias de [[àiva]]. ==Caraterìstiche urbitàle== [[Archivi:Pluto-Charon System.gif|thumb|left|'Na vìsta de sviess del sistéma Plutone–Caronte endoche se vèt che Plutone el g'ra entùren a 'n pónt che stà al de föra del sò còrp. Se èt apò a el ligàm gravitasiunàl 'ntra i dù ogècc.]] Caronte e Plutone i se gìra entùren l'ü a l'óter ogna 6,387 dé. I è 'n risunànsa gravitasiunàla e i se móstra sèmper la stèsa fàcia. Se tràta de 'na situasiù de ligàm gravitasiunàl recìproco, diferènt per ezèmpe de chèl che gh'è 'ntra la Tèra e la Lüna perchè la Lüna la ghe móstra sèmper la stèsa fàcia a la Tèra ma la Tèra la ghe móstra mìa sèmper la stèsa fàcia a la Lüna. La distànsa média 'ntra Caronte e plutone l'è de 19570 km. Sèrte detài de le òrbite de le lüne piö estèrne de Plutone i permèt de calculà che Caronte el g'hape presapóch 11.65% de la màsa de Plutone.<ref >M. Buie et al. (2012). "The Orbit of Charon is Circular". ''The Astronomical Journal'' 144: 15.</ref> e chèsto el sögerés che Caronte el g'ha de ìga 'na densità de 1.65&nbsp;±&nbsp;0.06 g/cm³, rezültàt de 'na percentuàl de 55% de préda e 45% de gias, (a diferènsa de Plutone che 'l g'harès de rià al 70% de préda). [[Archivi:Pluto and Charon, photo by NASA.jpg|thumb|center|upright=2|Plutone e Caronte, en scàla. Fóto töda zó de la sónda ''New Horizons'' de menemà che la riàa arènt.]] ==Riferimèncc== <references/> {{Sistema Solar}} [[Categoria:Satelit del Sistema Solar]] [[Categoria:Astronomia]] edrwp0la2uhy75wvlkozrpba6m8flzu 0 204783 1329243 1264515 2026-05-13T13:50:03Z Sciking 7100 1329243 wikitext text/x-wiki {{O|date=sginer 2024}} {{MILCLASS}} {{sbozz}} {{f}} [[File:Lovcen-008-p1010045.jpg|thumb|350px|La scima del mont.]] El '''Lovćen''' (cirillegh: ''Ловћен''; in italian anca ''Monte Leone'') a l'è ona scima di Alp Dinaregh: el se troeuva in del Montnegher e l'è volt 1.749 meter sora el nivell del mar e l'è vun di simboi del Paes, al temp de la [[Jugoslavia]] l'era in del sò stemma. == Alter progett == {{Interprogett}} [[Categoria:Montagne del Montnegher]] [[Categoria:Scime de 1700 meter]] 7kc54ep44gy7lvdtdonwssai0wjaj3z 1329244 1329243 2026-05-13T13:55:24Z Sciking 7100 /* */ 1329244 wikitext text/x-wiki {{O|date=sginer 2024}} {{MILCLASS}} {{sbozz}} {{f}} [[File:Lovcen-008-p1010045.jpg|thumb|350px|La scima del mont.]] El '''Lovćen''' (cirillegh: ''Ловћен''; in italian anca ''Monte Leone'') a l'è ona scima di Alp Dinaregh: el se troeuva in del Montnegher e l'è volt 1.749 meter sora el nivell del mar e l'è vun di simboi del Paes, al temp de la [[Jugoslavia]] l'era in del sò stemma. Sora a gh'è el [[Mausolee del Njegoš]]. == Alter progett == {{Interprogett}} [[Categoria:Montagne del Montnegher]] [[Categoria:Scime de 1700 meter]] fggxp7er3q5rhcg991wfn337a3oej0r 0 206197 1329259 1329234 2026-05-13T19:20:45Z Sciking 7100 Scancellaa i modifich de [[Special:Contributions/~2026-28745-04|~2026-28745-04]] ([[User talk:~2026-28745-04|discussion]]), riportada a la version de [[User:ScikingBot|ScikingBot]] 1116024 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{sbozz|grafia=MILCLASS}} El '''20-25-30''' l'è ona canzon del [[Dellino Farmer]] venuuda foeura in del ann 2014. L'è in del album [[Biorap]]. In de la canzon el parla dell'evoluzion del omm 'ntra i 20 agn, indoa per el Dellino i gh'han giamò la morosa, a 25, indoa hinn giamò sposaa e a 30 indoa hinn giamò pader di dò fioeui. A la fin dis che lu resta semper quell. gf0x3ighf5y13zmgwn42314dal4in8u 0 206653 1329267 1264139 2026-05-14T08:26:31Z Kwamikagami 34528 1329267 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} [[Archivi:Heinrich_Wilhelm_Olbers.jpg|upright|thumb]] '''Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers''' ([[Arbergen]], arènt a [[Brema]], [[11_10|11 de utùer]] del [[1758]] - Brema, [[02_03|2 de mars]] del [[1840]]) l'è stat en dutùr e astrònomo todèsch, cunusìt suradetöt per el [[paradòs de Olbers]]. El g'ha stüdiàt de dutùr a [[Göttingen]]. Dòpo ìga ciapàt la làurea endel 1780, el g'ha cuminciàt a praticà de dutùr a Brema, e 'l g'ha ezercitàt chèsto mestér enfìna al 1823. De nòt però el dedicàa 'na bùna part del sò tép a oservà 'l cél. El gh'ìa tiràt ensèma en oservatóre al pià de sùra de la sò cà per ezercità la sò pasiù per l'astrunumìa. Endel 1797 el g'ha ideàt en método per determinà le òrbite de le [[cometa|cométe]] che l'è dopràt amò 'ncö. Endel 1802 el g'ha localizàt [[Cerere (corp celest)|Cerere]], che l'ìa zamò stàda scuprìda l'an prìma de [[Giuseppe Piazzi]] ma che sübit dòpo l'ìa stàda pirdìda. Lü el l'ha retroàda pròpe endela puzisiù pervìsta del matemàtich [[Carl Friedrich Gauss]]. Ai 28 de mars del 1802 el g'ha scuprìt e batezàt el segónt asteròide [[Pàlade (corp celest)|Pàlade]]. El g'ha pensàt che i du còrpi födes relasiunàcc e 'l s'è mitìt a sercà amò. Ai 29 de mars del 1807 el g'ha scuprìt [[Vesta (corp celest)|Vesta]] e 'l g'ha lasàt che 'l födès Gauss a dàga 'n nòm. El g'ha formulàt la ipòtezi che i asteròidi i éres framèncc de 'n pianéta espludìt miliù de agn prìma. Chèsta ipòtezi al dé d'encö l'è mìa piö tat ciapàda en cunsiderasiù. Endel 1811 el concepés l'ipòtezi che la cùa de le cométe la sarès furmàda de partezèle sbötàde fò del sò nùcleo de 'na quach fórsa e che la cùa la g'ha sèmper de troàs en diresiù cuntrària al [[Sul]]. Al dé d'encö se sà che chèsto el söcét en conseguènsa per la presiù de radiasiù de la lùce del Sul, en efèt che a chel tép là se cunusìa mìa. Ai 6 de mars del 1815 el g'ha scuprìt 'na cométa periòdica che pà l'è stàda batezàda en sò unùr (clasificàda come [[13P/Olbers]]). En total, el g'ha scuprìt 5 cométe e 'l g'ha calculàt l'òrbita de 18. Endel 1823 el g'ha furmulàt el paradòs famùs (ciamàt paradòs de Olbers en sò unùr) endoche el se domànda: «Perchè el ciél de nòt l'è scür semài che ezìste en nömer isé grant de stèle che le g'harès de ilüminàl compàgn che 'l födès del dé?» Encö, se pöl dà 'na respòsta ragiunàda a chèsta domànda per vìa dei valùr finìcc de la velocità de la lùce e l'età de l'Ünivèrs e del spostamènt envèrs el rós de la radiasiù del [[Big Bang]]. En sò unùr gh'è stat batezàt: * L'asteroide [[(1002) Olbersia]]. * El cratér [[Olbers (crater)|Olbers]] sö la [[Lüna]]. {{DEFAULTSORT:Olbers, Heinrich Wilhelm}} [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Nassud in Germania]] 1tqtai0kxzvvzjsmrd4rdiyksqsgj0d 0 206902 1329276 1143113 2026-05-14T08:33:25Z Kwamikagami 34528 1329276 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}}{{sbozz|grafia=MILCLASS}}{{f|grafia=MILCLASS}} [[Archivi:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|I gigant gassos del Sistemma Solar: a partì de in scimma, Nettun, Uran, Saturna e Giœu (dimension minga in scala).]] Un '''gigant gassos''' l’è on [[Pianeta|pianetta]] gigant minga compognuu per la pupart de preja o olter materiaj soled, ma de flued, siben che quist pianetta chì pœuden avèggh anca lor on nucli roccios o metallegh. Se pensa che l’esistenza de on nucli la sia necessaria al moment de la formazion del pianetta, ma la part pusse granda de la soa massa l’è sotta forma de [[gas]], o gas comprimuu al statt liqued. A differenza di pianetta roccios, i gigant gassos gh’hann minga de superficia ben definida. Concett coma dimension, area superfizial, volumm, temperadura superfizial o densitaa superfizial pœuden referìss al stratt pussee esterna del defœu’, per esempi vist de la [[Terra]]. Ind el [[Sistema Solar|sistemma solar]] gh’è quatter gigant gassos: [[Gioeu (pianeta)|Giœu]], [[Saturno (pianeta)|Saturna]], [[Urano (pianeta)|Uran]] e [[Netuno (pianeta)|Nettun]]. Quist quatter pianetta vegnen anca ciamaa “pianetta giovian” o “pianetta esterna”. Uran e Nettun hinn staa consideraa di studios coma ona sotta-class despartida de pianetta gigant, ciamada “gigant gelaa”, o “pianetta uranian”, perchè la soa struttura l’è per la pupart fada de giazz, preja e gas. I se differenzien de Giœu e Saturna per via de la proporzion de [[idrogen]] e [[eli]] che l’è pussee bassa, prenzipalment per via de la distanza del [[Sô]] che l’è on bell poo pussee granda. [[Categoria:Astronomia]] nbx9cv7pz2iythhfw2lsffe9f8xmhpf 0 208126 1329245 1298726 2026-05-13T15:19:06Z -wuppertaler 43000 Commons 1329245 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{sbozz|grafia=MILCLASS}} {{Livell aministrativ |siglaStat = LIE |numerLivell = 2 |nom = Triesen |Livell1 = [[Oberland (Liechtenstein)|Oberland]] |linkStema = {{Wikidata|P94}} |linkBandera |pajinaStema = |pajinaBandera = }} '''Triesen''' l'è on comun del [[Liechtenstein]] e 'l fa part del circondari elettoral (in todesch: ''Wahkreis'') de l'[[Oberland (Liechtenstein)|Oberland]]. El se troeuva a una altituden de {{Metadati altituden LI|7002}} meter sora del nivel del mar e 'l gh'ha {{Dati pop LI|7002}} abitant e ona superfis de {{Metadati superfis LI|7002}} km² per ona [[densità de popolazion]] de {{formatnum:{{#expr:{{Dati pop LI|7002}}/{{Metadati superfis LI|7002}} round 0}}}} ab./km². L'è tacaa ai comun de [[Vaduz]], [[Triesenberg]], [[Schaan]], [[Balzers]], [[Sevelen]], [[Wartau]], [[Maienfeld]] e [[Fläsch]]. == Riferiment == *{{de}} [https://www.liechtenstein.li/land-und-leute/staatswesen/gemeinden/ Gemeinden von Liechtenstein] {{Commonscat}} {{Comun del Liechtenstein}} [[Categoria:Comun del Liechtenstein]] h3os4441u651f06wcrtttm4k8jrozxk 0 211458 1329263 1298764 2026-05-14T04:10:24Z Д.Ильин 12028 1329263 wikitext text/x-wiki {{O|date=sginer 2024}} {{MILCLASS}} [[File:Uracil.svg|thumb|Struttura de l'Uracil]] L''''Uracil''' l'è 'n [[acid nucleic]], segnaa in del [[codes genetic]] cont la lettera '''U'''. L'è doperaa domà in l'[[RNA]], in del [[DNA]] gh'è la [[timina]] al sò post. In la [[trascrizion genetica]] la se liga a l'[[adenina]]. [[Categoria:Genética]] 88dla384argvk1hloxydiksws6varu1 0 216386 1329262 1329236 2026-05-13T23:20:51Z ~2026-28966-01 53083 1329262 wikitext text/x-wiki {{O|date=sginer 2024}} {{LOCC}} {{Sbozz|grafia=LOCC}} El '''Principaa de Sperlinga''' (anca ''Principaa de Sperlinga'', ''Principatu de Sperling'' in [[munegasch]], ''Principauté de Sperlinga'' in [[frances]], ''Principato di Sperlinga'' in [[lengua italiana|talian]]), cunussüü anca dumà cume Sperlinga, l'è stada una munarchia picinina de l'[[Europa]], cunfinanta dumà cun la [[Sicilia]] e bagnada dal [[Mar Mediterrani]], l'è staa on feud istituii in del [[1597]], e el ciappava dent la città de [[Sperlinga]] (in [[provincia de Enna]], in [[Sicilia]]), cont la concession de una ''licentia populandi privilegium aedificandi'' de part del re [[Filip II de Spagna]] e de Sicilia. == Riferiment == *[http://www.castellodisperlinga.it/index.php?id=2 Castello di Sperlinga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227082924/http://www.castellodisperlinga.it/index.php?id=2 |date=2016-12-27 }} == Vos correlaa == *[[Lombard de Sicilia]] *[[Castell de Sperlinga]] [[Categoria:Sicilia]] tshga1y9wahbetwjmcxnx94a10lchzb 0 267499 1329306 1301821 2026-05-14T08:57:49Z Kwamikagami 34528 1329306 wikitext text/x-wiki {{NOL|dial=MIL}} {{sbozz}} [[File:Alexey Akindinov. Stargazer Gothic. 2003-2015.jpg|thumb|Un istrolegh adree a vardà i stelle]] La '''strologia''' l’è un insema de [[Divinazzion|prateghe divinatorie]] che dann fœura dei informazzion sora i aveniment che capiten in la vita dei omen cont el studià la posizzion di [[corp del cel]].<ref name="Thagard">{{cite journal|last=Thagard|first=Paul R.|author-link=Paul Thagard|year=1978|title=Why Astrology is a Pseudoscience|url=https://philpapers.org/rec/THAWAI|journal=Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association|volume=1|pages=223–234|doi=10.1086/psaprocbienmeetp.1978.1.192639|s2cid=147050929|access-date=14 November 2018|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142123/https://philpapers.org/rec/THAWAI|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jarry |first1=Jonathan |title=How Astrology Escaped the Pull of Science |url=https://www.mcgill.ca/oss/article/pseudoscience/how-astrology-escaped-pull-science |website=Office for Science and Society |publisher=McGill University |access-date=2 June 2022 |date=9 October 2020 |archive-date=13 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813034228/https://www.mcgill.ca/oss/article/pseudoscience/how-astrology-escaped-pull-science |url-status=live }}</ref> Quest’art chì la se pœul trovà in de di forme diferente in di deverse culture umane, indova la sgent la ghe dava una bella importanza a quell che se podeva vedé in del cel;<ref name="Koch-Westenholz 1995 Foreword, 11">{{cite book |last= Koch-Westenholz |first= Ulla |title= Mesopotamian astrology: an introduction to Babylonian and Assyrian celestial divination |year= 1995 |publisher= Museum Tusculanum Press |location= Copenhagen |isbn= 978-87-7289-287-0 |pages= Foreword, 11}}</ref> in particolar, i indian, cines e [[maya]] gh’haveven di sistema elaborad fiss per induvinà i fat de la vita de tucc i dì a partì di moviment di [[pianeta]] e di [[Stella|stelle]]. In la pupart de la storia, la strologia l’era considerada coma una dissiplina cademega, e cognossen almanch i nozzion pussee elementare l’era comun ind i serc di litarad, indova l’era ligada a dei oltre materie, compagne de la [[astronomia|stronomia]], [[alchemia]], [[meteorologia]] e [[medesina]].<ref name="Kassell">{{cite journal |last= Kassell |first= Lauren |title= Stars, spirits, signs: towards a history of astrology 1100–1800 |journal= Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences |date= 5 May 2010 |volume= 41 |issue= 2 |pages= 67–69 |doi= 10.1016/j.shpsc.2010.04.001|}}</ref> Tamen, a causa de l’[[inlumenesim]], la strologia l’ha scomenzad a perder el favor e l’interess che la gh’haveva intra la cademia ozzidental,<ref name=Porter>{{cite book | title=Enlightenment: Britain and the Creation of the Modern World | publisher=Penguin | last=Porter|first= Roy|author-link=Roy Porter | year=2001 | pages=151–152 | isbn=978-0-14-025028-2 | quote=he did not even trouble readers with formal disproofs!}}</ref><ref name=Rutkin>{{cite book|last= Rutkin|first= H. Darell|year= 2006|chapter= Astrology|editor1= K. Park|editor2= L. Daston|title= Early Modern Science|series= The Cambridge History of Science|volume= 3|pages= 541–561|publisher= [[Cambridge University Press]]|chapter-url= https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-science/astrology/17E3D5BB41AE55616C6B9AB7949FE0F1|isbn= 0-521-57244-4|quote= As is well known, astrology finally disappeared from the domain of legitimate natural knowledge during the seventeenth and eighteenth centuries, although the precise contours of this story remain obscure.|access-date= 6 June 2022|archive-date= 22 December 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221222192125/https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-science/astrology/17E3D5BB41AE55616C6B9AB7949FE0F1|url-status= live}}</ref> siben se saja dree a vedé un renassiment de la dissiplina a partì dei [[1960|agn ’60]].<ref name="Brit">{{cite web |author1= David E. Pingree |author2= Robert Andrew Gilbert |title= Astrology - Astrology in modern times |url= https://www.britannica.com/EBchecked/topic/39971/astrology/35979/Astrology-in-modern-times |encyclopedia= Encyclopædia Britannica |access-date= 7 October 2012 | quote = In countries such as India, where only a small intellectual elite has been trained in Western physics, astrology manages to retain here and there its position among the sciences. Its continued legitimacy is demonstrated by the fact that some Indian universities offer advanced degrees in astrology. In the West, however, Newtonian physics and Enlightenment rationalism largely eradicated the widespread belief in astrology, yet Western astrology is far from dead, as demonstrated by the strong popular following it gained in the 1960s.}}</ref> In [[India]], la credenza in la strologia la ten ancamò bota e l’è ben inradisada in la cultura de la popolazzion. == Pianeta == Tute i tradizzion strologeghe inn fondade sora la posizzion e i moviment di diversi corp del cel, inscì coma i eren al moment e in del sit del nassiment de un individov.<ref name=Kremer>{{cite journal | title=Horoscopes and History. by J. D. North; A History of Western Astrology. by S. J. Tester | author=Kremer, Richard | journal=Speculum | year=1990 | volume=65 | issue=1 | pages=206–209 | jstor=2864524 | doi=10.2307/2864524}}</ref> === Sol === El sol l’era considerad un pianeta in la concezzion strologega classega. El sò simbol l’era un [[serc]] (el disch solar) cont un pont zentral, desgià che a l’è lu midem al zenter del sistema solar e el governa el segn del Lion. El representa l’ego consapevel de una persona e i sò projezzion ind la forma de egoisem, creatività e vitalità, cont el definì inscì la natura pussee intrinsega de l’individov o oget in esaminazzion. In l’induesim a l’è imasgen de l’anima. Dessorapù, a l’è sozziad cont i moment de linsgerezza e divertiment, e cont el [[pader]].<ref>{{cite book |last=Riske |first=Kris |title=Llewellyn's Complete Book of Astrology |year=2007 |publisher=Llewellyn Publications |location=Minnesota, US |isbn=978-0-7387-1071-6 |pages=5–6; 27}}</ref> === Luna === A l’istessa fœusgia, la luna l’era considerada un pianeta anca lee ind la nozzion classega. La resg el segn del cancher e l’è ligada a la figura de la [[mader]], ai emozzion e a la ment inconzia. === Mercuri === Ligad a la comunegazzion, a l’espression e a l’intellet. El resg i segn di Sgemei e de la Versgen. L’influenza i relazzion intra i persone fisegament e emotivament arente, compagn di parent e di vesin de cà, ma anca tut quell che el pertoca a l’instruzzion. === Vener === Vener la simbolesgia i fomen in sgeneral. L’influenza i relazzion sozziai, spezzialment intuitù de l’[[amor]]. L’è sozziad con la passion, l'amor e cont el besœugn de equilibri e armonia. Un bell poo de strolegh creden che Vener el sibia un’imagen de tute i carataristeghe pussee desiderabile che i omen volarissen trovà in d’una fomna. El resg i segn del Tor e de la Balanza e l’è considerad vun di grand benefegh. === Mart === Mart el resg el segn del Monton e l’influenza l’auto-stima, la raiva, la [[sessualitaa]] e, in sgeneral, tut quell che l’è ligad a l’energia. L’è considerad l’opost de Vener in del sò vesser un simbol di carataristeghe de l’om ideal per i done. L’è considerad vun di grand malefegh. === Sgiœuv === Sgiœuv el resg el segn del Sagitari e el sò simbol zodiegal l’è compagn de un quater cont una curva. L’influenza l’instruzzion, e el besœugn de [[libartaa]] e espansion personal. L’è ligad ai viasg, migrazzion e al sens de [[sgiustisia]]. L’è considerad vun di grand benefegh. === Saturna === El resg el segn del Capricorna. L’influenza el sens de la realtaa, di limitazzion, la responsabilitaa e la lonsgevitaa. El pœul menà a di sentiment fosch compagn de la tristezza e la [[depression]] ind el sò passasg ind i segn zodiegai. L’è considerad vun di grand malefegh. === Uran === L’influenza la creativitaa e la capazzitaa per la sgenialitaa. El mena a la descoverta di misteri. === Netun === Ol sò simbol zodiegal a l’è un trident e el resg el segn di Pess. L’è ligad a la [[compassion]], a l’[[inlusion]] e la vita religiosa e spiritual, inscì coma a la masginazzion e a la ment subconzia. === Pluton === Ol sò passasg ind el zodiegh el mena a di bei cambiant ind la vita per via di sò qualità transformative. El ven sozziad cont el podé e la destruzzion di strolegh moderna. == Segn del zodiegh == In la strologia ozzidental, vun di strument che se dopera l’è i segn del zodiegh che, concetualment, i gh’hann nissuna connession cont i constellazzion zodiegai:<ref>{{cite book |last=Hone |first=Margaret |title=The Modern Text-Book of Astrology |year=1978 |publisher=L. N. Fowler |location=Romford |isbn=978-0-85243-357-7 |pages=21–89}}</ref> * Monton * Tor * Sgemei * Cancher * Leon * Versgen * Balanza * Scorpion * Sagitari * Capricorna * Aquari * Pess == Vardee anca == {{interproget}} == Referenze == {{Reflist|2}} [[Categoria:Strologia|*]] gzeuxv8lk41txuxhbq5i9z3vw8ztcb9 0 269740 1329305 1273107 2026-05-14T08:57:23Z Kwamikagami 34528 1329305 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} [[File:JesuitChineseWorldMapEarly17thCentury.jpg|thumb|upright=1.25|Mapa completa de tucc i paes publicada de l'Aleni con la Cina al center del mond]] El '''Giulio Aleni''' ([[Bressa]], 1582 – [[Yanping]], 10 de sgiugn del 1649) l’è stad on [[gesuita]], [[missionari]], [[astronom]], [[leterad]], [[geograf]] e [[matematich]] lombard. ==Biografia== [[File:Illustrated-Life-of-Jesus-or 59 b 19 2 f005r.jpg|thumb|upright|Giulio Aleni: La la vita del Gesù]] De bagai andad dent in la [[Gesuita|Compagnia del Gesù]], in del 1610, l’è stad mandad in [[Cina]] indove l'è stad missionari per circa quarant'ann. El sbarca a [[Macao]] in del [[1610]] e per trii ann el se met adree a insegnà la [[matematica]], a pensà che questa atività chì l'havairss favorid el sò inseriment in del mond cultural e in la socetà cinesa. L’adota i vestid e i usanze cines e l’impara la lengua, che ‘l drovarà per scriver 25 liber, util per la sua opera de missionari e per propalà i conoscenze europee. A l’è ‘l prim missionari cristian in del [[Jiangsi]], el tira su di gese in del [[Fujian]]; a partì del [[1619]] l’opera a [[Hangzhou]] e [[Jiangzhou]]. Rispetos de la cultura cinesa, de missionari el pensa costantement a portà la notizzia evangelica in di termin che i so uditor sien boni de capì. El scriv la vita del [[Gesù]] in vot volum, publicada a [[Pechin]] ([[1635]]-[[1637]]) e stampada diverse volte, per esempi in del [[1887]] in trii volum, e drovada anca di missionari protestant. Coi letere el ten ona corispondenza con l'astronom [[Giovanni Antonio Magini]] e ‘l propala in del mond cines anca i conoscenze astronomiche e matematiche. L’è autor d’on [[mapamond]] che ‘l toeu su de noeuv quell del [[Matteo Ricci]] e ‘l so titol l’è ''Wan-kuo ch'uan-t'u'', (''Mapa completa de tute i Nazzion''), publicad intorna al [[1620]]. A l’è autor d’on tratad de geografia, (''[[Zhifang waiji]]'') publicad in ses volum in del [[1623]]. Di cines l’è conossud come 艾儒略, ''Ai Ru-lue'', e l’è ciamad cont el soranom de ''Confuci de l'Ocident''. A [[Bressa]] la figura de l’Aleni l’è stada ricordada in du convegni: el prim ch 'el s’è svolgiud del 19 al 22 de otober [[1994]] l'è intitolad al "Giulio Aleni S. J. (1582-1649), Missionary in China", el second l'è intitolad "Da Leno alla Cina. Dalla Cina a Leno”. In del 2009 l’è stada publicada, come prim volum de l'Opera Omnia, la traduzzion in italian del ''Zhifang waiji'': se trata de la prima traduzzion in assolut del cines a ona lengua ocidental. El volum el gh’ha anca dent el test original e la mapa del 1623. El 26 de sgiugn del 2010 el roll storich de l’Aleni l’è stad al center d’on convegn "Incontro fra Oriente e Occidente" (Inconter infra Orient e Ocident) che’l s’è svolgiud poch temp fa. Ona mostra intitolada "Sulle tracce di Aleni" (Adree ai pedane de l’Aleni) la s’è svolgiuda del 26 de sgiugn al 11 de luj in la Villa Badia de [[Leno|Len]]. De sorapù i sò do liber ''Vita del maestro Ricci, Xitai del Grande Occidente'' (Vita del maester Ricci, Zitai del Grand Ocident), e ''Sante immagini del Signore del Cielo'' (Sante imagin del Signor del Cel) a inn stad presentad dò volte de la Fondazzion Civiltà Bressana, el 13 e ‘l 25 de otober del 2010. ==Curiosità== Anca se Aleni l’era nassud a Bressa, la sua famiglia era originaria de [[Len]], in la Bassa Bressana. De chì el sò cognom latinizzad: "A Leni" o "A Lenis". == Bibliografia == * {{DBI|giulio-alenis|Giulio Aleni|autore=Pietro Pirri|accesso=23 luglio 2018}} * {{EI|nome=Giulio Aleni|nomeurl=giulio-aleni|autore=Celestino Testore|anno=1929|accesso=23 luglio 2018}} * {{Britannica}} *{{catholic encyclopedia|Giulio Alenio}} * *Menegon Eugenio (1994): ''Un solo Cielo. Giulio Aleni S.J. (1582-1649). Geografia, arte, scienza, religione dall'Europa alla Cina'', Grafo, Brescia, * Dudink, Ad. "Giulio Aleni and Li Jiubiao", in "Scholar from the West: Giulio Aleni S.J. (1582-1649) and the Dialogue between Christianity and China", T. Lipiello e R. Malek (eds.), 1997, pp. 129-200. * De Troia Paolo, a cura di (2009): "ALENI, Giulio, Geografia dei paesi stranieri alla Cina. Zhifang waiji, Traduzione, introduzione e note di Paolo De Troia", Brescia, Fondazione Civiltà Bresciana/Centro Giulio Aleni - contiene: MASINI, Federico, Premessa, pp.&nbsp;7–10; mons. Luigi Bressan, L'Aleni e il contributo dei primi gesuiti alla cartografia della Cina, pp.&nbsp;11–15; DE TROIA, Paolo, Introduzione, pp.&nbsp;17–29; la traduzione del testo in italiano; la riproduzione del testo in cinese; inoltre fuori testo la Mappa dei diecimila paesi (Wangguo quantu). *CASTELNOVI Michele, ''Il Mondo raccontato ai Cinesi da Giulio Aleni (1623): Zhifang Waiji'', in “Miscellanea di Storia delle Esplorazioni XXXVII”, Genova, 2011, pp. 7-39. * Gianfranco CRETTI e Xiu Feng HUANG, Xiu Feng, a cura di (2011): ''La Cina nella cartografia da Tolomeo al XVII secolo. I mappamondi di Matteo Ricci e Giulio Aleni'', Brescia, Fondazione Civiltà Bresciana “Giulio Aleni” e Fondazione Internazionale “Matteo Ricci” di Macerata, 2011; ISBN 978-88-559-0047-8. * [[Daniello Bartoli]], ''la Cina'', Torino 1825, III e IV. * Louis Pfister, ''Notices biographiques et bibliographiques sur les Jésuites de l'ancienne mission de Chine'', litogr., Shanghai 1891, n. 39. * Léon Wieger, ''Textes historiques'', 2ª ed., II, Hien-hien, 1923, p. 1775. * [[Carlos Sommervogel]], ''Bibliothèque de la Compagnie de Jésus'', Bruxelles 1890 segg., I, coll. 157-160; VIII, col. 1603. * Henri Cordier, ''L'imprimerie sino-européenne en Chine: bibliographie des ouvrages publiés en Chine par les Européens au XVIIe et au XVIIIe siècle'', Parigi 1901. [[Categoria:Nassud in del 1582]] [[Categoria:Mort in del 1649]] [[Categoria:Religios lombard]] [[Categoria:Astronom lombard]] [[Categoria:Matemategh lombard]] ry9smc6ehdyk0gg1ydzd8rv033639p8 0 271178 1329272 1300974 2026-05-14T08:31:52Z Kwamikagami 34528 1329272 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}}{{SBOZZNOL}} [[File:The Nights Long Moments (152181573).jpeg|thumb|alt=|]] Ind la [[filosofia grega]], el '''cosem''' l’è un nom alternativ per l’[[univers]], per la sò natura o orden. A dovrà la parolla ‘cosem’ s’implega una vision de l’univers coma un sistema o un’entitaa ordenada e complessa.<ref>{{Cite web|url= http://www.dictionary.com/browse/cosmos|title= Cosmos|website= Dictionary.com|access-date= 2017-06-01|archive-date= 2019-04-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20190401003838/https://www.dictionary.com/browse/cosmos|url-status= live}}</ref> == Refarenze == {{reflist}} == Olter proget == {{interproget}} [[Categoria:Filosofia]] [[Categoria:Astronomia]] kl0bclexxks769i6w5sfid3y7681yf0 0 279287 1329247 2026-05-13T18:40:30Z Sciking 7100 Creada pagina con "{{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|El mont]] El '''mont Elbrus''' (russ: ''Эльбру́с'') a l'è la montagna pussee volta de la [[Russia]] cont i so 5 642 meter sul nivell del mar e, in bas a la definizzion che se dopera, anca de l'[[Europa]]. == Riferiment == *[https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus Britannica] == Alter proget == {{Interproget}}" 1329247 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|El mont]] El '''mont Elbrus''' (russ: ''Эльбру́с'') a l'è la montagna pussee volta de la [[Russia]] cont i so 5 642 meter sul nivell del mar e, in bas a la definizzion che se dopera, anca de l'[[Europa]]. == Riferiment == *[https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus Britannica] == Alter proget == {{Interproget}} 8uoswv2w97gt1ui1cnysh7h1kkmbbe1 1329248 1329247 2026-05-13T19:15:52Z Sciking 7100 added [[Category:Montagne de la Russia]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329248 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|El mont]] El '''mont Elbrus''' (russ: ''Эльбру́с'') a l'è la montagna pussee volta de la [[Russia]] cont i so 5 642 meter sul nivell del mar e, in bas a la definizzion che se dopera, anca de l'[[Europa]]. == Riferiment == *[https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus Britannica] == Alter proget == {{Interproget}} [[Categoria:Montagne de la Russia|Elbrus]] 6kbp0mivg5dz7c0yuewq0kd5jeih5in 1329249 1329248 2026-05-13T19:16:20Z Sciking 7100 added [[Category:Montagne de 5600 meter]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329249 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|El mont]] El '''mont Elbrus''' (russ: ''Эльбру́с'') a l'è la montagna pussee volta de la [[Russia]] cont i so 5 642 meter sul nivell del mar e, in bas a la definizzion che se dopera, anca de l'[[Europa]]. == Riferiment == *[https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus Britannica] == Alter proget == {{Interproget}} [[Categoria:Montagne de la Russia|Elbrus]] [[Categoria:Montagne de 5600 meter]] 3nh1jopj11fpfzc7t9lnf9qd6i6tbf0 1329250 1329249 2026-05-13T19:16:28Z Sciking 7100 removed [[Category:Montagne de 5600 meter]]; added [[Category:Scime de 5600 meter]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329250 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|El mont]] El '''mont Elbrus''' (russ: ''Эльбру́с'') a l'è la montagna pussee volta de la [[Russia]] cont i so 5 642 meter sul nivell del mar e, in bas a la definizzion che se dopera, anca de l'[[Europa]]. == Riferiment == *[https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus Britannica] == Alter proget == {{Interproget}} [[Categoria:Montagne de la Russia|Elbrus]] [[Categoria:Scime de 5600 meter]] 38tyfvy6mxu91bw08ykkaonmohcbjf6 14 279288 1329251 2026-05-13T19:16:36Z Sciking 7100 added [[Category:Montagne per altezza]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329251 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Montagne per altezza|56]] p9qybf7q7uurkxt4bdstaool7ttoysx 0 279289 1329252 2026-05-13T19:19:22Z Sciking 7100 Creada pagina con "{{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Dufour dalla Zumstein.JPG|thumb|El mont]] El '''Pizz Dufour''' (in todesch ''Dufourspitze'', in franzes ''Pointe Dufour'') a l'è part del [[Mont Roeusa]] e cont i so 4'634 meter sul nivell del mar a l'è la cima la pussee volta de la [[Svizzera]]: la se troeuva al confin in tra el [[Piemont]] e 'l [[Canton Valles]], ma el pich l'è per intregh dent a la Svizzera. La ciapa el nom del [[Guillaume Henri Dufour]]. == Riferiment == *[https://hls..." 1329252 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Dufour dalla Zumstein.JPG|thumb|El mont]] El '''Pizz Dufour''' (in todesch ''Dufourspitze'', in franzes ''Pointe Dufour'') a l'è part del [[Mont Roeusa]] e cont i so 4'634 meter sul nivell del mar a l'è la cima la pussee volta de la [[Svizzera]]: la se troeuva al confin in tra el [[Piemont]] e 'l [[Canton Valles]], ma el pich l'è per intregh dent a la Svizzera. La ciapa el nom del [[Guillaume Henri Dufour]]. == Riferiment == *[https://hls-dhs-dss.ch/it/articles/008784/2005-11-07/ DSS] == Alter proget == {{Interproget}} 6139zvn2a5ajj8yrqacvae1ss3ngi80 1329254 1329252 2026-05-13T19:19:56Z Sciking 7100 added [[Category:Montagne de la Svizzera]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329254 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Dufour dalla Zumstein.JPG|thumb|El mont]] El '''Pizz Dufour''' (in todesch ''Dufourspitze'', in franzes ''Pointe Dufour'') a l'è part del [[Mont Roeusa]] e cont i so 4'634 meter sul nivell del mar a l'è la cima la pussee volta de la [[Svizzera]]: la se troeuva al confin in tra el [[Piemont]] e 'l [[Canton Valles]], ma el pich l'è per intregh dent a la Svizzera. La ciapa el nom del [[Guillaume Henri Dufour]]. == Riferiment == *[https://hls-dhs-dss.ch/it/articles/008784/2005-11-07/ DSS] == Alter proget == {{Interproget}} [[Categoria:Montagne de la Svizzera]] nb9z1kwvgutsuor6cxnm5siamz81gb6 1329255 1329254 2026-05-13T19:20:01Z Sciking 7100 new key for [[Category:Montagne de la Svizzera]]: "Dufour" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329255 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Dufour dalla Zumstein.JPG|thumb|El mont]] El '''Pizz Dufour''' (in todesch ''Dufourspitze'', in franzes ''Pointe Dufour'') a l'è part del [[Mont Roeusa]] e cont i so 4'634 meter sul nivell del mar a l'è la cima la pussee volta de la [[Svizzera]]: la se troeuva al confin in tra el [[Piemont]] e 'l [[Canton Valles]], ma el pich l'è per intregh dent a la Svizzera. La ciapa el nom del [[Guillaume Henri Dufour]]. == Riferiment == *[https://hls-dhs-dss.ch/it/articles/008784/2005-11-07/ DSS] == Alter proget == {{Interproget}} [[Categoria:Montagne de la Svizzera|Dufour]] s2knwak5l1wubr822bo4ap697yh42o2 1329256 1329255 2026-05-13T19:20:16Z Sciking 7100 added [[Category:Scime de 4600 meter]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329256 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZ}} [[File:Dufour dalla Zumstein.JPG|thumb|El mont]] El '''Pizz Dufour''' (in todesch ''Dufourspitze'', in franzes ''Pointe Dufour'') a l'è part del [[Mont Roeusa]] e cont i so 4'634 meter sul nivell del mar a l'è la cima la pussee volta de la [[Svizzera]]: la se troeuva al confin in tra el [[Piemont]] e 'l [[Canton Valles]], ma el pich l'è per intregh dent a la Svizzera. La ciapa el nom del [[Guillaume Henri Dufour]]. == Riferiment == *[https://hls-dhs-dss.ch/it/articles/008784/2005-11-07/ DSS] == Alter proget == {{Interproget}} [[Categoria:Montagne de la Svizzera|Dufour]] [[Categoria:Scime de 4600 meter|Dufour]] skhrvikjndf4o3bqxdk663bhgiqx1yz 0 279290 1329253 2026-05-13T19:19:32Z Sciking 7100 Redirezzion a la pagina [[Pizz Dufour]] 1329253 wikitext text/x-wiki #RINVIA[[Pizz Dufour]] afzxjkuaxinawglx785k0dvusctehik 14 279291 1329257 2026-05-13T19:20:25Z Sciking 7100 added [[Category:Montagne per altezza]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1329257 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Montagne per altezza|46]] 6n1xkhq7m12zmvmw0n73xw7dhateln7 3 279292 1329260 2026-05-13T19:21:26Z Sciking 7100 Creada pagina con "== Toeu via informazzion == Ciao, perchè t'heet tolt via i informazzion de la vos [[Dellino Farmer]]? --~~~~" 1329260 wikitext text/x-wiki == Toeu via informazzion == Ciao, perchè t'heet tolt via i informazzion de la vos [[Dellino Farmer]]? --[[User:Sciking|Sciking]] ^{([[User talk:Sciking|parla con mi]])} 21:21, 13 masg 2026 (CEST) ppztgpm335qsyl1ktf06s5fk0abi62p